Σταυρώνοντας τη θάλασσα (3)

Συνέχεια από: Πέμπτη 27 Αυγούστου 2026

ΙΙΙ. Οι προφητείες του Αγαθάγγελου: Το έλλειμμα ιστορικής συνείδησης στην ελληνορθόδοξη ταυτότητα

Αλλά με ποιον τρόπο λειτούργησε η χριστιανορθόδοξη εσχατολογική και μεσσιανική θεώρηση του χρόνου στην Ελληνική Επανάσταση καθορίζοντας τελικά τη φύση του νεοελληνικού κράτους και την ελληνορθόδοξη ταυτότητα;

Για ν’ απαντήσει στο παραπάνω ερώτημα, ο Ράμφος, στο προτελευταίο βήμα της ερμηνευτικής των ονείρων, εξετάζει τον Αγαθάγγελο (1751 ή 1791-96) του αρχιμανδρίτη Θεόκλητου Πολυειδή. Στα δέκα κεφάλαια του έργου περιγράφονται ως προφητεία ιστορικά γεγονότα από την άλωση της Πόλης ως τιμωρία για τις αμαρτίες του έθνους μέχρι τη λύτρωση της Ελλάδας και του κόσμου στο πλαίσιο ενός θεϊκού σχεδίου. «Τι επιδιώκει με τις προφητείες του ο Αγαθάγγελος; Μήπως να υποστηρίξει χρησμολογικά μια εκκοσμίκευση του μέλλοντος εν ονόματι της θείας βουλής, οπότε επιστρατεύει το έσχατο υπέρ ενός τέλους γεμάτου ιστορική ωφέλεια για τον ελληνισμό και την Ορθοδοξία; Γι’ αυτό άραγε θέτει στην υπηρεσία των δικαίων του έθνους μελλοντικά δρώμενα των οποίων την έλευση ορίζει το θείο θέλημα και την γνώση τους εμπιστεύεται ο Θεός σ’ αυτόν προσωπικά, σαν να μην επαρκούν τα ιερά κείμενα και παραδόσιμα προηγούμενα;» (σ. 455). Ο Ράμφος θεωρεί ότι ο σκοπός του Αγαθάγγελου είναι εθνικός και συνάμα θρησκευτικός, καθώς αποβλέπει στην εμψύχωση των υπόδουλων Ελλήνων συνδυάζοντας το υπερβατικό με το κοσμικό εν είδει «εθνικού ευαγγελίου». Η ανάσταση του έθνους θα είναι ταυτόχρονα απελευθέρωση από τον οθωμανικό ζυγό και νίκη της Ορθόδοξης επί της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. «Ο προφητικός αποκαλυπτισμός του Αγαθάγγελου μάς καλεί σε ένα προδιαγεγραμμένο τέλος θείας δίκης, όπου το μέλλον κτίζεται με τα υλικά του παρελθόντος, διεκδικεί μάλιστα την συμμετοχή μας χωρίς να υπολογίζει την πράξη μας» (σ. 458).[ΜΑΣ ΔΙΑΦΕΥΓΕΙ Ο ΘΟΥΡΙΟΣ ΤΟΥ ΡΗΓΑ ΦΕΡΑΙΟΥ; ΓΕΝΝΗΜΕΝΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ ΤΗΣ ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ, ΤΟΥΤΕΣΤΙΝ ΤΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ; ΕΛΛΕΙΜΜΑ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗΣ Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ; ΔΙΟΤΙ ΧΑΛΑΣΕ ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΦΑΝΑΡΙΩΤΩΝ; ΟΠΩΣ ΤΑ ΧΑΛΑΣΑΝ ΚΑΙ ΟΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΙ ΠΟΥ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΑΝ ΤΗ ΠΟΛΗ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΒΕΝΕΤΟΥΣ; ΔΕΝ ΤΑΥΤΙΣΤΗΚΕ ΠΟΤΕ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑ. Ο Μ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΔΕΝ ΑΠΕΔΩΣΕ ΤΑ ΑΝΩΤΕΡΑ ΧΑΡΙΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΣΤΟΝ ΚΛΗΡΟ. ΓΝΩΡΙΖΕ ΠΟΛΥ ΚΑΛΑ ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΓΙΟΤΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΔΕΝ ΕΚΚΟΣΜΙΚΕΥΤΗΚΕ ΠΟΤΕ Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΑΛΛΑ ΥΠΑΚΟΥΣΕ ΣΤΗΝ ΚΛΗΣΗ ΤΟΥ Μ. ΚΩΝ/ΝΟΥ, ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΤΥΠΟΠΟΙΗΣΕΙ ΤΟΝ ΕΝΣΑΡΚΩΜΕΝΟ ΚΥΡΙΟ ΜΑΣ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟ. ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΕΦΑΛΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ. ΜΟΝΟ ΤΟ ΦΑΝΑΡΙ ΤΗΝ ΕΙΔΩΛΟΠΟΙΗΣΕ ΚΑΙ Η ΕΙΔΩΛΟΛΑΤΡΕΙΑ ΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΩΝ.]

Παρουσιάζοντας την εθνική παλιγγενεσία ως εσχατολογικό συμβάν, ο Αγαθάγγελος εμψυχώνει μεν τους Έλληνες, αλλά καλλιεργεί την εμπειρία του ιστορικού χρόνου ως υπερβατικού. «Η εκδοχή της τελετουργικής συντέλειας αντιπαρατίθεται σαν μέγεθος απόλυτο στο ιστορικοκοινωνικό γίγνεσθαι, αδειάζει μάλιστα το Εγώ από την αίσθηση του πραγματικού, για να το παραδώσει εν συνεχεία στο φοβικό παραλήρημα της καταστροφής των πάντων» (σ. 459). Η αυτοκατανόηση του υποκειμένου όσο και του έθνους καθορίζονται από το αποκαλυπτικό πνεύμα, έτσι ώστε η «μνήμη βιώνεται ως ελπίδα κατοχυρωμένη από τον προφητικό έλεγχο του χρόνου» (σ. 461). Η εθνική παλιγγενεσία και το νεοελληνικό υποκείμενο που αναδύεται βρίσκονται εντός ενός αναμαγεμένου από τη θρησκεία κόσμου. Ο Ράμφος παρατηρεί ότι ενώ στην υπόλοιπη ευρωπαϊκή νεωτερικότητα ο κοινωνικός κόσμος βαθμιαία απομαγεύεται εξορθολογιζόμενος, ιδίως στο πεδίο της θρησκείας, με αποτέλεσμα την απελευθέρωση δημιουργικών δυνάμεων και τη δημιουργία ενός αυτόνομου υποκειμένου, «οι Έλληνες αρνούνται να καταλάβουν την πρόοδο διά των γεγονότων της ιστορίας, ενώ κατανοούν την πρόοδο εκ Θεού, στου οποίου την αιωνιότητα ο χρόνος μας αποτελεί ασήμαντη παρένθεση. Μεταφέρουν έτσι το παρόν στο παρελθόν και τις εικόνες του, οπότε βιώνουν την αμεσότητά του ως συγκυριακή συνθήκη, την εν ευρεία εννοία "στιγμή"» (σ. 462-463). Σύμφωνα με τον Ράμφο, ο Αγαθάγγελος καλλιέργησε τη θρησκευτική πίστη και το συναισθηματισμό μαζί με μια φοβική προσκόλληση σ’ ένα εξιδανικευμένο παρελθόν, υπονομεύοντας την ανάληψη της ευθύνης του παρόντος, όπως επίσης και τη δημιουργικότητα. «Η προφητεία μετατρέπει την ιστορία σε πεδίο όπου μπορούμε μόνο να πιστεύουμε και να ελπίζουμε, όχι και να επιλέγουμε, αφού εκεί αποφασίζει μια αιτιοκρατία σαν φυσική νομοτέλεια. Η πίστη ως ελπίδα υπάρχει εις βάρος της θελήσεως· η ελπίδα απορροφά την θέληση, ενώ η αισιοδοξία ανακυκλώνει την ελπίδα στην ιστορική πρόοδο» (σ. 465).[ΑΥΤΟΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΠΡΟΣΦΕΡΕΤΑΙ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΒΑΤΙΚΑΝΟ ΡΑΜΦΟ. Η ΑΓΙΑ ΤΡΙΑΔΑ ΣΧΕΣΕΙΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΕΙΝΑΙ ΦΟΒΙΚΗ ΠΑΡΑΝΟΗΣΗ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ]

Ο Αγαθάγγελος συνέβαλλε στο έλλειμμα ιστορικής συνείδησης που εκφράζεται στην κυριαρχία της οικογένειας σε βάρος των πολιτειακών θεσμών και «με προεκτάσεις ανθρωπολογικού συμβολισμού, όπως το εκκρεμές της πατρικής εικόνας από το γονεϊκό οιδιπόδειο στην κάθε είδους ιδιωτική υπονόμευση της εύρυθμης λειτουργίας του δημοσίου έως την μέθη της πολιτικής εξουσίας ή τον ιδεοληπτικό αντικρατισμό» (σ. 475). Ο Ράμφος πιστεύει ότι στο έλλειμμα ιστορικής συνείδησης οφείλεται η επικράτηση της παραδοσιακής αυθεντίας η οποία στηρίζεται στα ήθη, στα έθιμα και στη συνήθεια έναντι της νομικής ορθολογικής κυριαρχίας. «Το κράτος μας διαβρώθηκε από τις εδραιότερες μορφές των παραδοσιακών ηθών (της μερικότητος) που το κατάντησαν πολιτικά μεροληπτικό, πνιγηρά γραφειοκρατικό και κοινωνικά ευνοιοκρατικό» (σ. 477). Σε αυτό το κράτος, και δίχως ιστορική συνείδηση, ο Έλληνας πράττει περισσότερο υπό το καθεστώς της αποδοκιμασίας ή της επιδοκιμασίας των ιεραρχικά ανώτερων και λιγότερο εμφορούμενος από ένα αίσθημα καθήκοντος. «Το κράτος καταντά έτσι για τους πολίτες του τόπος ανοικειότητος, απεργαζόμενο προβληματικές νοοτροπίες οι οποίες εμποδίζουν την μεταφορά επάνω του των ηθικών δεσμών της παραδόσεως και την κριτική τους διασταύρωση με το πραγματικό, στο όνομα επιθυμητικών ονείρων και οραμάτων – εν τέλει μεταφυσικών προσδοκιών» (σ. 478). Αν στο επίκεντρο του προβλήματος του δυσλειτουργικού νεοελληνικού κράτους και της αδιαφορίας ή της εχθρότητας των πολιτών σε αυτό βρίσκεται το πολιτισμικό ζήτημα ενός έθνους και ενός ανθρωπολογικού τύπου που πάσχουν από μια χρονική διαταραχή, με σύμπτωμα την έλλειψη ιστορικής συνείδησης, τότε μπορεί ο επαναπροσδιορισμός της ελληνορθόδοξης ταυτότητας στη βάση μιας μη εσχατολογικής ατομικής και κοινωνικής εμπειρίας του χρόνου να οδηγήσει στον εκσυγχρονισμό του κράτους και στη δημιουργία ενός διαφορετικού νεοελληνικού υποκειμένου;[ΘΑ ΠΕΡΙΜΕΝΑΜΕ ΤΟΥΛΑΧΙΣΤΟΝ ΝΑ ΜΑΣ ΕΞΗΓΗΣΕΙΣ ΣΟΦΕ ΓΙΑΤΙ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΡΘΟΔΟΞΟ ΠΝΕΥΜΑ ΔΕΝ ΔΕΧΘΗΚΕ ΠΟΤΕ ΤΟ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ, ΤΗΝ ΒΟΥΛΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑ ΦΥΣΙΝ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ. ΤΑ ΕΧΟΥΜΕ ΔΕΙ ΚΑΙ ΘΑ ΤΑ ΞΑΝΑΔΟΥΜΕ!]

ΣΥΝΕΧΊΖΕΤΑΙ