Συνέχεια από Σάββατο 29. Αυγούστου 2026
Ο ΑΓΙΟΣ ΣΙΛΟΥΑΝΟΣ Ο ΑΘΩΝΙΤΗΣ (1866-1938) 5
ΑΓΙΟΥ ΣΩΦΡΟΝΙΟΥ
Μετάφρασις ἐκ τοῦ ρωσικοῦ ὑπὸ τοῦ ἰδίου τοῦ συγγραφέως καὶ τοῦ Ἱερομ. Ζαχαρίου
Έκδοση όγδοηΑΓΙΟΥ ΣΩΦΡΟΝΙΟΥ
Μετάφρασις ἐκ τοῦ ρωσικοῦ ὑπὸ τοῦ ἰδίου τοῦ συγγραφέως καὶ τοῦ Ἱερομ. Ζαχαρίου
Ιερά Σταυροπηγιακή Μονή Τιμίου Προδρόμου
Έσσεξ Αγγλίας, 1999
Β΄
ΜΟΝΑΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ
Η εμφάνιση του Χριστού στον αδελφό Συμεών υπήρξε αναμφίβολα το σημαντικότερο γεγονός της ζωής του. Δεν ήταν δυνατόν παρά να επιδράσει με τον πιο ουσιαστικό τρόπο σε όλη τη μετέπειτα εξέλιξή της. Δεν ήταν δυνατόν παρά να προκαλέσει τις βαθύτερες αλλαγές στην ψυχή και στη συνείδησή του.
Εξωτερικά, βέβαια, η πορεία της ζωής του λίγο άλλαξε. Παρέμεινε στο ίδιο διακόνημα, στον Μύλο, και η κατανομή του χρόνου συνεχιζόταν, όπως και προηγουμένως, σύμφωνα με τη γενική τάξη της Μονής: προσευχή στο κελλί, πολύωρες ακολουθίες στον ναό, κοπιαστική ημέρα μαζί με τις συνηθισμένες φυσικές ανάγκες —τροφή, ανάπαυση, ύπνο. Η τάξη ήταν κοινή για όλους, αλλά η ζωή του καθενός διαφορετική, «δική του». Και αν ο καθένας έχει την «προσωπική» του ζωή, πολύ περισσότερο την είχε ο Συμεών.
Τη στιγμή της εμφάνισης του Θεού, ολόκληρη η ύπαρξή του «πληροφορήθηκε» ότι οι αμαρτίες του είχαν συγχωρηθεί. Έσβησαν οι φλόγες του άδη που βρυχούνταν γύρω του, έπαψαν τα βάσανα του άδη που βίωνε επί μισό χρόνο. Τώρα του δόθηκε να ζήσει την ιδιαίτερη χαρά και τη μεγάλη ανάπαυση της συμφιλίωσης με τον Θεό.
Στην ψυχή του κυριαρχούσε πλέον το νέο, γλυκό αίσθημα της αγάπης προς τον Θεό και προς τους ανθρώπους, προς κάθε άνθρωπο. Έπαψε η προσευχή της μετάνοιας, έφυγε εκείνη η αβάσταχτη, πύρινη αναζήτηση της άφεσης, που δεν άφηνε ύπνο στα μάτια του. Σήμαινε άραγε αυτό ότι τώρα μπορούσε να παραδοθεί ήσυχα στον ύπνο; Ασφαλώς όχι.
Τον πρώτο καιρό μετά την εμφάνιση, η ψυχή του Συμεών, που γνώρισε την ανάστασή της και είδε το φως της αληθινής και αιώνιας ύπαρξης, ζούσε μέσα σε μια πασχαλινή πανήγυρη. Τα πάντα ήταν όμορφα: ο κόσμος μεγαλειώδης, οι άνθρωποι ευχάριστοι, η φύση ανέκφραστα ωραία. Το σώμα του άλλαξε και έγινε ελαφρύ, οι δυνάμεις του αυξήθηκαν, ο λόγος του Θεού γέμιζε την ψυχή του με χαρά, οι ολονύκτιες αγρυπνίες στον ναό και ιδιαίτερα οι προσευχές στο κελλί έγιναν γλυκές. Από την υπερεκχείλιση της χαράς η ψυχή του σπλαχνιζόταν τους ανθρώπους και προσευχόταν για ολόκληρο τον κόσμο.
Ύστερα από κάποιο χρονικό διάστημα, το πρωί μιας γιορτής, μετά από ολονύκτια αγρυπνία, ενώ ο αδελφός Συμεών διακονούσε στην κοινή τράπεζα, τον επισκέφθηκε για δεύτερη φορά η χάρη, όμοια ως προς το είδος με την πρώτη, αλλά με κάπως μικρότερη δύναμη.
Σταδιακά, η αισθητή ενέργειά της μειωνόταν. Στον νου του διατηρήθηκε η μνήμη του βιώματος, όμως η ειρήνη και η χαρά που αισθανόταν στην καρδιά του λιγόστεψαν και στη θέση τους εισχώρησε ο φόβος της εγκατάλειψης. Βρισκόταν σε απορία για το τι έπρεπε να κάνει, ώστε να αποφύγει αυτή την απώλεια.
Ο αγώνας της νηστείας, της αγρυπνίας και της προσευχής συνεχιζόταν με την ίδια αμείωτη ένταση, και όμως το φως και η αγάπη εξασθενούσαν, ενώ η ψυχή θλιβόταν και νοσταλγούσε τον Κύριο που απομακρυνόταν.
Άρχισε τότε να αναζητά με προσοχή λύση στην απορία που συνεχώς μεγάλωνε, τόσο στις συμβουλές του πνευματικού όσο και στα ασκητικά έργα των Αγίων Πατέρων. Ο νεαρός μοναχός έμαθε για τον εαυτό του ότι είχε αξιωθεί μιας σπάνιας και εξαιρετικής δωρεάς, αλλά δεν μπορούσε να καταλάβει γιατί ο νους του, που είχε γεμίσει από το φως της θεογνωσίας, παρά τον αγώνα για την τήρηση των εντολών, σκοτιζόταν πάλι από οράματα δαιμόνων, τα οποία είχαν εξαφανιστεί τον πρώτο καιρό μετά την εμφάνιση του Κυρίου.
Ο Συμεών, γεμάτος απορία, πήγε στο Παλαιό Ρωσικό για να ζητήσει συμβουλή από τον Γέροντα Ανατόλιο. Εκείνος, αφού άκουσε όσα υπέφερε ο νεαρός μοναχός, του είπε:
– Προσεύχεσαι, όπως φαίνεται, πολύ.
– Προσεύχομαι αδιάλειπτα, απάντησε ο Συμεών.
– Νομίζω ότι κατά κάποιον τρόπο προσεύχεσαι λανθασμένα, και γι’ αυτό βλέπεις συχνά δαίμονες.
– Δεν καταλαβαίνω τι σημαίνει «προσεύχομαι λανθασμένα ή σωστά», αλλά γνωρίζω ότι πρέπει να προσεύχομαι πάντοτε, και γι’ αυτό προσεύχομαι αδιάκοπα.
– Κατά την προσευχή να κρατάς τον νου σου καθαρό από κάθε φαντασία και κάθε λογισμό και να τον περικλείεις μέσα στα λόγια της προσευχής, του είπε ο Γέροντας Ανατόλιος, και του εξήγησε τι σημαίνει νους «καθαρός» και πώς «περικλείεται» μέσα στα λόγια της προσευχής.
Ο Συμεών έμεινε αρκετό καιρό κοντά στον Γέροντα Ανατόλιο. Ο πατήρ Ανατόλιος ολοκλήρωσε τις διδακτικές και ωφέλιμες οδηγίες του με φανερή κατάπληξη:
«Αν τώρα έχεις γίνει τέτοιος, τι λοιπόν θα είσαι στα γεράματα;»
Ο πατήρ Ανατόλιος ήταν υπομονετικός και επιμελής ασκητής. Πέρασε τη μακρά ζωή του, όπως έλεγε γι’ αυτόν ο Γέροντας Σιλουανός, μέσα στη νηστεία και τη μετάνοια, αλλά μόνο στα γεράματα, κατά το τεσσαρακοστό πέμπτο έτος της μοναχικής του ζωής, γεύθηκε το μεγάλο έλεος του Θεού και γνώρισε πώς ενεργεί η χάρη.
Το ότι εντυπωσιάστηκε από τη ζωή του νεαρού μοναχού ήταν φυσικό· δεν έπρεπε όμως να φανερώσει την έκπληξή του. Σε αυτό βρισκόταν το σφάλμα του, γιατί έδωσε στον νεαρό αγωνιστή αφορμή για κενοδοξία, εναντίον της οποίας εκείνος δεν είχε ακόμη μάθει να αγωνίζεται.
Το σφάλμα του Γέροντα Ανατολίου δεν ήταν μόνο παιδαγωγικό, αλλά και αντίθετο προς την ενέργεια της χάριτος. Η χάρη του Θεού δεν επιτρέπει στον αληθινό ασκητή να λέει σε έναν αδελφό έπαινο, τον οποίο ακόμη και οι τέλειοι πολλές φορές δεν μπορούν να αντέξουν χωρίς βλάβη. Έπαινος λέγεται μόνο όταν κάποιος έχει εξαντληθεί από την απόγνωση. Το να ανοίγονται όμως τα μάτια της «αριστερᾶς» σε όσα κάνει μαζί μας η δεξιά του Υψίστου είτε δεν επιτρέπεται καθόλου είτε πρέπει να γίνεται με εξαιρετική τέχνη και προσοχή.
Όπως και αν έχει, για τον νεαρό και ακόμη άπειρο μοναχό Συμεών άρχισε τώρα η δυσκολότερη, η πιο περίπλοκη, η πιο «λεπτή» μάχη: η μάχη εναντίον της κενοδοξίας.
Η υπερηφάνεια και η κενοδοξία επισύρουν όλες τις συμφορές και τις πτώσεις. Η χάρη εγκαταλείπει, η καρδιά ψυχραίνεται, η προσευχή εξασθενεί, ο νους διασκορπίζεται και οι εμπαθείς λογισμοί αρχίζουν να τον προσβάλλουν.
Μια ψυχή που είδε την άλλη ζωή, μια καρδιά που γεύθηκε τη γλυκύτητα του Αγίου Πνεύματος, ένας νους που γνώρισε την καθαρότητα, δεν θέλουν να συγκατατεθούν στην αποδοχή των άτοπων λογισμών που τους πολιορκούν. Πώς όμως μπορεί να επιτευχθεί αυτό;
Πριν από την Εμφάνιση, η ψυχή του Συμεών δεν μπορούσε να απωθήσει τους λογισμούς και έφτασε μέχρι την απόγνωση, παρά την προσευχή που ενεργούσε ακατάπαυστα μέσα του. Μετά την Εμφάνιση, η ψυχή του γνώρισε την ειρήνη της χάριτος του Αγίου Πνεύματος και η ζωή του έγινε συνεχής προσευχή και δοξολογία.
Και όμως, όλα αυτά άρχισαν πάλι να απομακρύνονται και ξανάρχισε ο αγώνας με τους λογισμούς. Η ψυχή νοσταλγεί, ζητά, ικετεύει, θρηνεί, αγωνίζεται για να κρατήσει τον Ακράτητο· αλλά το φως, ακόμη και όταν επιστρέφει, μένει μόνο για λίγο και πάλι απομακρύνεται. Άρχισαν έτσι τα μακρά χρόνια των εναλλαγών της χάριτος και της εγκατάλειψης.
Ούτε η εμπειρία των βασάνων του άδη ούτε το δώρο της αδιάλειπτης εσωτερικής προσευχής ούτε ακόμη και η εμφάνιση του Κυρίου έδωσαν στον νεαρό μοναχό πλήρη απαλλαγή από τις δαιμονικές επιθέσεις και από τον αγώνα με τους λογισμούς. Παρά την έντονη προσευχή, ο νους του σκοτιζόταν κατά καιρούς από την εμφάνιση των δαιμόνων και από την απώλεια της ειρήνης. Όλη αυτή η εξαιρετική εμπειρία του δεν του είχε δώσει ακόμη τη γνώση του πώς να παραμένει στην κατάσταση που γνώρισε η ψυχή κατά την ώρα της θείας όρασης· και να δεχτεί ήρεμα την απομάκρυνση του φωτός ήταν πλέον αδύνατο.
Η συμβουλή του Γέροντα Ανατολίου, να περικλείει τον νου μέσα στα λόγια της προσευχής, βοήθησε τον Συμεών να καθαρίσει μέχρι ενός σημείου τον νου του, αλλά όχι αρκετά. Έτσι, μπροστά του παρουσιαζόταν με όλη του τη δύναμη το πρόβλημα του ασκητικού «αγώνα με τον λογισμό».
Για εκείνον που έχει εισέλθει στην πορεία της πνευματικής ζωής, ο αγώνας με τους λογισμούς δεν είναι απλώς μια σκέψη για το ένα ή το άλλο πράγμα, αλλά αντίσταση «πρὸς τὰς μεθοδείας τοῦ διαβόλου» (Ἐφεσ. ς΄ 11). Η εξωτερική μορφή με την οποία εμφανίζεται ο λογισμός συχνά δεν επιτρέπει να αντιληφθεί κανείς από πού προέρχεται. Δεν είναι σπάνιο ο λογισμός να πλησιάζει αθόρυβα σαν κλέφτης, ενώ η πρώτη λογική μορφή του μπορεί να φαίνεται όχι μόνο απολύτως φυσική αλλά και σοφή, ακόμη και αγία.
Και όμως, μερικές φορές αρκεί ακόμη και η πιο ελαφριά προσέγγιση ενός τέτοιου λογισμού για να προκαλέσει βαθιά αλλαγή στην ψυχή. Η κρίση για τη φύση του λογισμού δεν πρέπει να στηρίζεται στην εξωτερική μορφή του. Μόνο η πείρα οδηγεί στη γνώση του πόση δύναμη και λεπτότητα έχουν οι δαιμονικές υποβολές και πόσες διαφορετικές μορφές μπορούν να πάρουν. Ακόμη και όταν ο λογισμός είναι από τη φύση του αγαθός, μπορεί να παρεισφρήσει μέσα του κάποιο ξένο στοιχείο και έτσι να αλλάξει ουσιαστικά το πνευματικό του περιεχόμενο και την επίδρασή του επάνω μας.
Ο λογισμός είναι το πρώτο στάδιο της αμαρτίας. Η εμφάνισή του στη σφαίρα της συνείδησης δεν λογίζεται ως αμαρτία, αλλά αποτελεί μόνο την πρότασή της. Η απόκρουση του λογισμού αποκλείει την περαιτέρω ανάπτυξη της αμαρτίας.
Ο ορθόδοξος μοναχός θεωρεί ως κύριο έργο του την καρδιακή προσευχή με εσωτερική νοερή προσοχή. Αυτή του δίνει τη δυνατότητα να βλέπει τον λογισμό πριν ακόμη εισέλθει στην καρδιά. Ο νους, όταν στέκεται με ησυχαστική προσοχή στην καρδιά, βλέπει πώς ο λογισμός πλησιάζει από έξω προσπαθώντας να εισχωρήσει στην καρδιά και τον διώχνει με την προσευχή.
Αυτό το έργο, που ονομάζεται «νοερά νήψη» ή «νοερά ησυχία» ή «τήρηση του νοός», άρχισε να διδάσκεται ο Συμεών. Από την ημέρα εκείνη που, με τη δωρεά της Θεοτόκου, άρχισε να ενεργείται στην καρδιά του η ευχή του Ιησού, μέχρι το τέλος της ζωής του, η προσευχή αυτή δεν διακόπηκε ποτέ. Παρ’ όλα αυτά, δεν ήταν ακόμη τέλεια. Δεν μπορούσε τότε να είναι τέτοια, επειδή ο ίδιος δεν ήταν ακόμη απαθής.
Η δωρεά που αξιώθηκε να λάβει ο Συμεών ήταν μεγάλη και αποδείχθηκε ισχυρό θεμέλιο της πνευματικής του ζωής, αλλά δεν τον οδήγησε αμέσως στην τελειότητα. Σε αυτόν συνέβη κάτι μεγαλύτερο, αλλά πάντως όμοιο με αυτό που συμβαίνει και σε πολλούς άλλους: με τη φλογερή ορμή τους φτάνουν στην αδιάλειπτη προσευχή, αλλά, επειδή δεν έχουν ακόμη καθαρθεί από τα πάθη με μακρόχρονη άσκηση, παρά την ενέργεια της προσευχής, πέφτουν στην αμαρτία σύμφωνα με το πάθος. Ο ασκητής δεν μπορεί να ικανοποιηθεί με μια τέτοια κατάσταση.
Ο αδελφός Συμεών δεν γνώριζε ακόμη να «τηρεί τον νου» και έτσι, ενώ προσευχόταν, δεν ανέκοπτε την ενέργεια της φαντασίας, μέσω της οποίας ενεργούν οι δαίμονες. Η φαντασία, που είναι αναπόφευκτη σε κάθε αρχάριο, επιφέρει κάποια παραμόρφωση στην πνευματική ζωή· επειδή όμως είναι αναπόφευκτη κατά την αρχική περίοδο, δεν θεωρείται «πλάνη». Παρ’ όλα αυτά, ο αρχάριος οδηγείται βαθμιαία από αυτό το είδος προσευχής σε ένα άλλο, το οποίο συνίσταται στο «να περικλείει τον νου μέσα στα λόγια της προσευχής». Αυτή η μορφή προσευχής είναι κάπως δυσκολότερη και ξηρότερη, αλλά προτιμάται ως ορθότερη και λιγότερο επικίνδυνη.
Στον αδελφό Συμεών, ο οποίος ποθούσε φλογερά τον Θεό αλλά ήταν εντελώς απλός και άπειρος, η προσευχή που συνοδευόταν από τη φαντασία πήρε γρήγορα επικίνδυνη μορφή και έδωσε στα πονηρά πνεύματα τη δυνατότητα να πειράζουν τον νεαρό ασκητή. Και εκείνο το ξένο φως που μια νύχτα γέμισε το κελλί του και φώτισε ακόμη και το εσωτερικό του σώματός του, και εκείνες οι τερατώδεις μορφές που τη νύχτα γέμιζαν το κελλί του, αλλά ακόμη και την ημέρα εμφανίζονταν μπροστά του και συνομιλούσαν μαζί του, όλα αυτά έκρυβαν μέσα τους μεγάλους κινδύνους.
Είναι αλήθεια ότι σχεδόν όλοι οι άγιοι ασκητές πέρασαν από το στάδιο του αγώνα εναντίον των δαιμόνων, και έτσι είναι φυσικό να τους συναντήσει κανείς στην πορεία προς την πνευματική τελειότητα. Αλλά πόσοι ήταν εκείνοι που υπέφεραν από αυτούς και ζημιώθηκαν; Πόσοι έμειναν μέχρι το τέλος της ζωής τους ψυχικά ασθενείς, έχασαν τα λογικά τους, έφτασαν στη φοβερή απόγνωση και χάθηκαν;
Πόσες αυτοκτονίες και κάθε είδους εγκλήματα δεν διαπράχθηκαν στον κόσμο ως συνέπεια δαιμονικής πνευματικότητας; Εκείνος που διεξήγαγε αγώνα εναντίον τους γνωρίζει πόσο «σοφοί» είναι και πόσο συχνά κολακευτικοί απέναντι σε όσους τους δέχονται, και πόσο λυσσαλέοι απέναντι σε όσους τους αποκρούουν.
Κάθε φορά που συμβαίνει σε έναν ασκητή κάτι παρόμοιο με αυτό που συνέβη στον αδελφό Συμεών, ο πνευματικός πατέρας εντείνει όλη του την προσοχή. Ο αγώνας εναντίον των δαιμόνων δεν πρέπει να προκαλεί φόβο. Ο φόβος είναι ήδη κατά το ήμισυ ήττα· η εμφάνισή του εξασθενεί την ψυχή και την καθιστά ευάλωτη στη δαιμονική βία.
Ο αδελφός Συμεών ήταν απλός αλλά ανδρείος. Ωστόσο, το να παραμείνει κανείς ήρεμος σε τέτοιες περιστάσεις είναι αδύνατο.
Συνεχίζεται
ΜΟΝΑΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ
Η εμφάνιση του Χριστού στον αδελφό Συμεών υπήρξε αναμφίβολα το σημαντικότερο γεγονός της ζωής του. Δεν ήταν δυνατόν παρά να επιδράσει με τον πιο ουσιαστικό τρόπο σε όλη τη μετέπειτα εξέλιξή της. Δεν ήταν δυνατόν παρά να προκαλέσει τις βαθύτερες αλλαγές στην ψυχή και στη συνείδησή του.
Εξωτερικά, βέβαια, η πορεία της ζωής του λίγο άλλαξε. Παρέμεινε στο ίδιο διακόνημα, στον Μύλο, και η κατανομή του χρόνου συνεχιζόταν, όπως και προηγουμένως, σύμφωνα με τη γενική τάξη της Μονής: προσευχή στο κελλί, πολύωρες ακολουθίες στον ναό, κοπιαστική ημέρα μαζί με τις συνηθισμένες φυσικές ανάγκες —τροφή, ανάπαυση, ύπνο. Η τάξη ήταν κοινή για όλους, αλλά η ζωή του καθενός διαφορετική, «δική του». Και αν ο καθένας έχει την «προσωπική» του ζωή, πολύ περισσότερο την είχε ο Συμεών.
Τη στιγμή της εμφάνισης του Θεού, ολόκληρη η ύπαρξή του «πληροφορήθηκε» ότι οι αμαρτίες του είχαν συγχωρηθεί. Έσβησαν οι φλόγες του άδη που βρυχούνταν γύρω του, έπαψαν τα βάσανα του άδη που βίωνε επί μισό χρόνο. Τώρα του δόθηκε να ζήσει την ιδιαίτερη χαρά και τη μεγάλη ανάπαυση της συμφιλίωσης με τον Θεό.
Στην ψυχή του κυριαρχούσε πλέον το νέο, γλυκό αίσθημα της αγάπης προς τον Θεό και προς τους ανθρώπους, προς κάθε άνθρωπο. Έπαψε η προσευχή της μετάνοιας, έφυγε εκείνη η αβάσταχτη, πύρινη αναζήτηση της άφεσης, που δεν άφηνε ύπνο στα μάτια του. Σήμαινε άραγε αυτό ότι τώρα μπορούσε να παραδοθεί ήσυχα στον ύπνο; Ασφαλώς όχι.
Τον πρώτο καιρό μετά την εμφάνιση, η ψυχή του Συμεών, που γνώρισε την ανάστασή της και είδε το φως της αληθινής και αιώνιας ύπαρξης, ζούσε μέσα σε μια πασχαλινή πανήγυρη. Τα πάντα ήταν όμορφα: ο κόσμος μεγαλειώδης, οι άνθρωποι ευχάριστοι, η φύση ανέκφραστα ωραία. Το σώμα του άλλαξε και έγινε ελαφρύ, οι δυνάμεις του αυξήθηκαν, ο λόγος του Θεού γέμιζε την ψυχή του με χαρά, οι ολονύκτιες αγρυπνίες στον ναό και ιδιαίτερα οι προσευχές στο κελλί έγιναν γλυκές. Από την υπερεκχείλιση της χαράς η ψυχή του σπλαχνιζόταν τους ανθρώπους και προσευχόταν για ολόκληρο τον κόσμο.
Ύστερα από κάποιο χρονικό διάστημα, το πρωί μιας γιορτής, μετά από ολονύκτια αγρυπνία, ενώ ο αδελφός Συμεών διακονούσε στην κοινή τράπεζα, τον επισκέφθηκε για δεύτερη φορά η χάρη, όμοια ως προς το είδος με την πρώτη, αλλά με κάπως μικρότερη δύναμη.
Σταδιακά, η αισθητή ενέργειά της μειωνόταν. Στον νου του διατηρήθηκε η μνήμη του βιώματος, όμως η ειρήνη και η χαρά που αισθανόταν στην καρδιά του λιγόστεψαν και στη θέση τους εισχώρησε ο φόβος της εγκατάλειψης. Βρισκόταν σε απορία για το τι έπρεπε να κάνει, ώστε να αποφύγει αυτή την απώλεια.
Ο αγώνας της νηστείας, της αγρυπνίας και της προσευχής συνεχιζόταν με την ίδια αμείωτη ένταση, και όμως το φως και η αγάπη εξασθενούσαν, ενώ η ψυχή θλιβόταν και νοσταλγούσε τον Κύριο που απομακρυνόταν.
Άρχισε τότε να αναζητά με προσοχή λύση στην απορία που συνεχώς μεγάλωνε, τόσο στις συμβουλές του πνευματικού όσο και στα ασκητικά έργα των Αγίων Πατέρων. Ο νεαρός μοναχός έμαθε για τον εαυτό του ότι είχε αξιωθεί μιας σπάνιας και εξαιρετικής δωρεάς, αλλά δεν μπορούσε να καταλάβει γιατί ο νους του, που είχε γεμίσει από το φως της θεογνωσίας, παρά τον αγώνα για την τήρηση των εντολών, σκοτιζόταν πάλι από οράματα δαιμόνων, τα οποία είχαν εξαφανιστεί τον πρώτο καιρό μετά την εμφάνιση του Κυρίου.
Ο Συμεών, γεμάτος απορία, πήγε στο Παλαιό Ρωσικό για να ζητήσει συμβουλή από τον Γέροντα Ανατόλιο. Εκείνος, αφού άκουσε όσα υπέφερε ο νεαρός μοναχός, του είπε:
– Προσεύχεσαι, όπως φαίνεται, πολύ.
– Προσεύχομαι αδιάλειπτα, απάντησε ο Συμεών.
– Νομίζω ότι κατά κάποιον τρόπο προσεύχεσαι λανθασμένα, και γι’ αυτό βλέπεις συχνά δαίμονες.
– Δεν καταλαβαίνω τι σημαίνει «προσεύχομαι λανθασμένα ή σωστά», αλλά γνωρίζω ότι πρέπει να προσεύχομαι πάντοτε, και γι’ αυτό προσεύχομαι αδιάκοπα.
– Κατά την προσευχή να κρατάς τον νου σου καθαρό από κάθε φαντασία και κάθε λογισμό και να τον περικλείεις μέσα στα λόγια της προσευχής, του είπε ο Γέροντας Ανατόλιος, και του εξήγησε τι σημαίνει νους «καθαρός» και πώς «περικλείεται» μέσα στα λόγια της προσευχής.
Ο Συμεών έμεινε αρκετό καιρό κοντά στον Γέροντα Ανατόλιο. Ο πατήρ Ανατόλιος ολοκλήρωσε τις διδακτικές και ωφέλιμες οδηγίες του με φανερή κατάπληξη:
«Αν τώρα έχεις γίνει τέτοιος, τι λοιπόν θα είσαι στα γεράματα;»
Ο πατήρ Ανατόλιος ήταν υπομονετικός και επιμελής ασκητής. Πέρασε τη μακρά ζωή του, όπως έλεγε γι’ αυτόν ο Γέροντας Σιλουανός, μέσα στη νηστεία και τη μετάνοια, αλλά μόνο στα γεράματα, κατά το τεσσαρακοστό πέμπτο έτος της μοναχικής του ζωής, γεύθηκε το μεγάλο έλεος του Θεού και γνώρισε πώς ενεργεί η χάρη.
Το ότι εντυπωσιάστηκε από τη ζωή του νεαρού μοναχού ήταν φυσικό· δεν έπρεπε όμως να φανερώσει την έκπληξή του. Σε αυτό βρισκόταν το σφάλμα του, γιατί έδωσε στον νεαρό αγωνιστή αφορμή για κενοδοξία, εναντίον της οποίας εκείνος δεν είχε ακόμη μάθει να αγωνίζεται.
Το σφάλμα του Γέροντα Ανατολίου δεν ήταν μόνο παιδαγωγικό, αλλά και αντίθετο προς την ενέργεια της χάριτος. Η χάρη του Θεού δεν επιτρέπει στον αληθινό ασκητή να λέει σε έναν αδελφό έπαινο, τον οποίο ακόμη και οι τέλειοι πολλές φορές δεν μπορούν να αντέξουν χωρίς βλάβη. Έπαινος λέγεται μόνο όταν κάποιος έχει εξαντληθεί από την απόγνωση. Το να ανοίγονται όμως τα μάτια της «αριστερᾶς» σε όσα κάνει μαζί μας η δεξιά του Υψίστου είτε δεν επιτρέπεται καθόλου είτε πρέπει να γίνεται με εξαιρετική τέχνη και προσοχή.
Όπως και αν έχει, για τον νεαρό και ακόμη άπειρο μοναχό Συμεών άρχισε τώρα η δυσκολότερη, η πιο περίπλοκη, η πιο «λεπτή» μάχη: η μάχη εναντίον της κενοδοξίας.
Η υπερηφάνεια και η κενοδοξία επισύρουν όλες τις συμφορές και τις πτώσεις. Η χάρη εγκαταλείπει, η καρδιά ψυχραίνεται, η προσευχή εξασθενεί, ο νους διασκορπίζεται και οι εμπαθείς λογισμοί αρχίζουν να τον προσβάλλουν.
Μια ψυχή που είδε την άλλη ζωή, μια καρδιά που γεύθηκε τη γλυκύτητα του Αγίου Πνεύματος, ένας νους που γνώρισε την καθαρότητα, δεν θέλουν να συγκατατεθούν στην αποδοχή των άτοπων λογισμών που τους πολιορκούν. Πώς όμως μπορεί να επιτευχθεί αυτό;
Πριν από την Εμφάνιση, η ψυχή του Συμεών δεν μπορούσε να απωθήσει τους λογισμούς και έφτασε μέχρι την απόγνωση, παρά την προσευχή που ενεργούσε ακατάπαυστα μέσα του. Μετά την Εμφάνιση, η ψυχή του γνώρισε την ειρήνη της χάριτος του Αγίου Πνεύματος και η ζωή του έγινε συνεχής προσευχή και δοξολογία.
Και όμως, όλα αυτά άρχισαν πάλι να απομακρύνονται και ξανάρχισε ο αγώνας με τους λογισμούς. Η ψυχή νοσταλγεί, ζητά, ικετεύει, θρηνεί, αγωνίζεται για να κρατήσει τον Ακράτητο· αλλά το φως, ακόμη και όταν επιστρέφει, μένει μόνο για λίγο και πάλι απομακρύνεται. Άρχισαν έτσι τα μακρά χρόνια των εναλλαγών της χάριτος και της εγκατάλειψης.
Ούτε η εμπειρία των βασάνων του άδη ούτε το δώρο της αδιάλειπτης εσωτερικής προσευχής ούτε ακόμη και η εμφάνιση του Κυρίου έδωσαν στον νεαρό μοναχό πλήρη απαλλαγή από τις δαιμονικές επιθέσεις και από τον αγώνα με τους λογισμούς. Παρά την έντονη προσευχή, ο νους του σκοτιζόταν κατά καιρούς από την εμφάνιση των δαιμόνων και από την απώλεια της ειρήνης. Όλη αυτή η εξαιρετική εμπειρία του δεν του είχε δώσει ακόμη τη γνώση του πώς να παραμένει στην κατάσταση που γνώρισε η ψυχή κατά την ώρα της θείας όρασης· και να δεχτεί ήρεμα την απομάκρυνση του φωτός ήταν πλέον αδύνατο.
Η συμβουλή του Γέροντα Ανατολίου, να περικλείει τον νου μέσα στα λόγια της προσευχής, βοήθησε τον Συμεών να καθαρίσει μέχρι ενός σημείου τον νου του, αλλά όχι αρκετά. Έτσι, μπροστά του παρουσιαζόταν με όλη του τη δύναμη το πρόβλημα του ασκητικού «αγώνα με τον λογισμό».
Για εκείνον που έχει εισέλθει στην πορεία της πνευματικής ζωής, ο αγώνας με τους λογισμούς δεν είναι απλώς μια σκέψη για το ένα ή το άλλο πράγμα, αλλά αντίσταση «πρὸς τὰς μεθοδείας τοῦ διαβόλου» (Ἐφεσ. ς΄ 11). Η εξωτερική μορφή με την οποία εμφανίζεται ο λογισμός συχνά δεν επιτρέπει να αντιληφθεί κανείς από πού προέρχεται. Δεν είναι σπάνιο ο λογισμός να πλησιάζει αθόρυβα σαν κλέφτης, ενώ η πρώτη λογική μορφή του μπορεί να φαίνεται όχι μόνο απολύτως φυσική αλλά και σοφή, ακόμη και αγία.
Και όμως, μερικές φορές αρκεί ακόμη και η πιο ελαφριά προσέγγιση ενός τέτοιου λογισμού για να προκαλέσει βαθιά αλλαγή στην ψυχή. Η κρίση για τη φύση του λογισμού δεν πρέπει να στηρίζεται στην εξωτερική μορφή του. Μόνο η πείρα οδηγεί στη γνώση του πόση δύναμη και λεπτότητα έχουν οι δαιμονικές υποβολές και πόσες διαφορετικές μορφές μπορούν να πάρουν. Ακόμη και όταν ο λογισμός είναι από τη φύση του αγαθός, μπορεί να παρεισφρήσει μέσα του κάποιο ξένο στοιχείο και έτσι να αλλάξει ουσιαστικά το πνευματικό του περιεχόμενο και την επίδρασή του επάνω μας.
Ο λογισμός είναι το πρώτο στάδιο της αμαρτίας. Η εμφάνισή του στη σφαίρα της συνείδησης δεν λογίζεται ως αμαρτία, αλλά αποτελεί μόνο την πρότασή της. Η απόκρουση του λογισμού αποκλείει την περαιτέρω ανάπτυξη της αμαρτίας.
Ο ορθόδοξος μοναχός θεωρεί ως κύριο έργο του την καρδιακή προσευχή με εσωτερική νοερή προσοχή. Αυτή του δίνει τη δυνατότητα να βλέπει τον λογισμό πριν ακόμη εισέλθει στην καρδιά. Ο νους, όταν στέκεται με ησυχαστική προσοχή στην καρδιά, βλέπει πώς ο λογισμός πλησιάζει από έξω προσπαθώντας να εισχωρήσει στην καρδιά και τον διώχνει με την προσευχή.
Αυτό το έργο, που ονομάζεται «νοερά νήψη» ή «νοερά ησυχία» ή «τήρηση του νοός», άρχισε να διδάσκεται ο Συμεών. Από την ημέρα εκείνη που, με τη δωρεά της Θεοτόκου, άρχισε να ενεργείται στην καρδιά του η ευχή του Ιησού, μέχρι το τέλος της ζωής του, η προσευχή αυτή δεν διακόπηκε ποτέ. Παρ’ όλα αυτά, δεν ήταν ακόμη τέλεια. Δεν μπορούσε τότε να είναι τέτοια, επειδή ο ίδιος δεν ήταν ακόμη απαθής.
Η δωρεά που αξιώθηκε να λάβει ο Συμεών ήταν μεγάλη και αποδείχθηκε ισχυρό θεμέλιο της πνευματικής του ζωής, αλλά δεν τον οδήγησε αμέσως στην τελειότητα. Σε αυτόν συνέβη κάτι μεγαλύτερο, αλλά πάντως όμοιο με αυτό που συμβαίνει και σε πολλούς άλλους: με τη φλογερή ορμή τους φτάνουν στην αδιάλειπτη προσευχή, αλλά, επειδή δεν έχουν ακόμη καθαρθεί από τα πάθη με μακρόχρονη άσκηση, παρά την ενέργεια της προσευχής, πέφτουν στην αμαρτία σύμφωνα με το πάθος. Ο ασκητής δεν μπορεί να ικανοποιηθεί με μια τέτοια κατάσταση.
Ο αδελφός Συμεών δεν γνώριζε ακόμη να «τηρεί τον νου» και έτσι, ενώ προσευχόταν, δεν ανέκοπτε την ενέργεια της φαντασίας, μέσω της οποίας ενεργούν οι δαίμονες. Η φαντασία, που είναι αναπόφευκτη σε κάθε αρχάριο, επιφέρει κάποια παραμόρφωση στην πνευματική ζωή· επειδή όμως είναι αναπόφευκτη κατά την αρχική περίοδο, δεν θεωρείται «πλάνη». Παρ’ όλα αυτά, ο αρχάριος οδηγείται βαθμιαία από αυτό το είδος προσευχής σε ένα άλλο, το οποίο συνίσταται στο «να περικλείει τον νου μέσα στα λόγια της προσευχής». Αυτή η μορφή προσευχής είναι κάπως δυσκολότερη και ξηρότερη, αλλά προτιμάται ως ορθότερη και λιγότερο επικίνδυνη.
Στον αδελφό Συμεών, ο οποίος ποθούσε φλογερά τον Θεό αλλά ήταν εντελώς απλός και άπειρος, η προσευχή που συνοδευόταν από τη φαντασία πήρε γρήγορα επικίνδυνη μορφή και έδωσε στα πονηρά πνεύματα τη δυνατότητα να πειράζουν τον νεαρό ασκητή. Και εκείνο το ξένο φως που μια νύχτα γέμισε το κελλί του και φώτισε ακόμη και το εσωτερικό του σώματός του, και εκείνες οι τερατώδεις μορφές που τη νύχτα γέμιζαν το κελλί του, αλλά ακόμη και την ημέρα εμφανίζονταν μπροστά του και συνομιλούσαν μαζί του, όλα αυτά έκρυβαν μέσα τους μεγάλους κινδύνους.
Είναι αλήθεια ότι σχεδόν όλοι οι άγιοι ασκητές πέρασαν από το στάδιο του αγώνα εναντίον των δαιμόνων, και έτσι είναι φυσικό να τους συναντήσει κανείς στην πορεία προς την πνευματική τελειότητα. Αλλά πόσοι ήταν εκείνοι που υπέφεραν από αυτούς και ζημιώθηκαν; Πόσοι έμειναν μέχρι το τέλος της ζωής τους ψυχικά ασθενείς, έχασαν τα λογικά τους, έφτασαν στη φοβερή απόγνωση και χάθηκαν;
Πόσες αυτοκτονίες και κάθε είδους εγκλήματα δεν διαπράχθηκαν στον κόσμο ως συνέπεια δαιμονικής πνευματικότητας; Εκείνος που διεξήγαγε αγώνα εναντίον τους γνωρίζει πόσο «σοφοί» είναι και πόσο συχνά κολακευτικοί απέναντι σε όσους τους δέχονται, και πόσο λυσσαλέοι απέναντι σε όσους τους αποκρούουν.
Κάθε φορά που συμβαίνει σε έναν ασκητή κάτι παρόμοιο με αυτό που συνέβη στον αδελφό Συμεών, ο πνευματικός πατέρας εντείνει όλη του την προσοχή. Ο αγώνας εναντίον των δαιμόνων δεν πρέπει να προκαλεί φόβο. Ο φόβος είναι ήδη κατά το ήμισυ ήττα· η εμφάνισή του εξασθενεί την ψυχή και την καθιστά ευάλωτη στη δαιμονική βία.
Ο αδελφός Συμεών ήταν απλός αλλά ανδρείος. Ωστόσο, το να παραμείνει κανείς ήρεμος σε τέτοιες περιστάσεις είναι αδύνατο.
Συνεχίζεται
