Σταθμοί και δρόμοι της Νεοελληνικής Ορθόδοξης Θεολογίας. Θεολογικά ρεύματα και τάσεις από τον 14ο αιώνα έως σήμερα

1. Η τελευταία αναλαμπή της πατερικής θεολογίας κατά τον 14ο αι.

Λίγες δεκαετίες πριν την άλωση της Κωνσταντινούπολης, στην πάλαι ποτέ ακμάζουσα αυτοκρατορία των Ρωμαίων, φθάνει στο απόγειό της μια έντονη πνευματική και καλλιτεχνική κίνηση, η λεγόμενη παλαιολόγεια αναγέννηση ως συνέχεια μιας μακράς λόγιας και καλλιτεχνικής παράδοσης στο Βυζάντιο. Στην Κωνσταντινούπολη και στη Θεσσαλονίκη εμφανίζεται ένας μεγάλος κύκλος ανθρωπιστών λογίων με ποικίλα επιστημονικά, θεολογικά και φιλοσοφικά ενδιαφέροντα. Ιδιωτικές και δημόσιες σχολές εκπαιδεύουν τους νέους στη φιλοσοφία είτε του Αριστοτέλη είτε του Πλάτωνα, οργανωμένα αντιγραφεία χειρόγραφων κωδίκων και πληθώρα καλλιτεχνικών εργαστηρίων ανθούν στην Κωνσταντινούπολη και στη Θεσσαλονίκη και σε διάφορα μοναστικά κέντρα, όπως ο Άθωνας και τα Μετέωρα1. Σε μια τέτοια σχολή θα μαθητεύσει ο νεαρός Γρηγόριος Παλαμάς υπό τον Θεόδωρο Μετοχίτη στη Μονή της Χώρας. Το ίδιο και ο αντιησυχαστής Νικηφόρος Γρηγοράς. Ο Νικόλαος Καβάσιλας είκοσι πέντε περίπου χρόνια αργότερα μαζί με τους αδελφούς Δημήτριο και Πρόχορο Κυδώνη θα μαθητεύσουν υπό τον Νείλο Καβάσιλα στη Θεσσαλονίκη και κατόπιν στην Κωνσταντινούπολη. Παράλληλα προς το βυζαντινό ρεύμα του φιλοσοφικού ανθρωπισμού, αναπτύσσεται και το αδιάκοπο ρεύμα της χαρισματικής θεολογίας, το οποίο εγκεντρίζεται στη μυστηριακή και ασκητική ζωή της Εκκλησίας και τροφοδοτείται διαρκώς από τη σκέψη και διδασκαλία των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας. Το ρεύμα αυτό της πατερικής θεολογίας θα εκφράσουν απαράμιλλα και συμπληρωματικά κατά τον 14ο αι. ο Γρηγόριος Παλαμάς και ο Νικόλαος Καβάσιλας.

Το έργο του αγίου Γρηγορίου Παλαμά και του αγίου Νικολάου Καβάσιλα συνιστά μια σημαντική κορύφωση της θεολογίας των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας στην Ορθόδοξη Ανατολή. Ο Γρηγόριος Παλαμάς ανατέμνει την προηγούμενη πατερική παράδοση και την εκφράζει συστηματικά και επικαιροποιημένα στην εποχή του. Η θεολογική διδασκαλία για τη διάκριση ουσίας και ενεργειών στο μυστήριο της Αγίας Τριάδος, ο άκτιστος χαρακτήρας της θείας χάριτος, η δυνατότητα θέας του Θεού, η σημασία της εν Χριστώ άσκησης και συνεργίας του ανθρώπου στο μυστήριο της σωτηρίας και της θέωσης, αποτέλεσαν τη δογματική βάση και εκκλησιολογική προϋπόθεση για την ανάπτυξη της μυστηριακής και ευχαριστιακής θεολογίας του Νικολάου Καβάσιλα. Χρησιμοποιώντας την παύλεια χριστοκεντρική ορολογία, διαφοροποιημένη από τη δογματική και φιλοσοφική ορολογία του Γρηγορίου Παλαμά, ο Νικόλαος Καβάσιλας προσέλαβε την ουσία και το θεολογικό νόημα της ησυχαστικής διδασκαλίας. Ο Χριστός είναι το υπαρξιακό και οντολογικό θεμέλιο της θεωρίας και της θέας των αγίων, ενώ τα μυστήρια, η ασκητική και η λειτουργική ζωή της Εκκλησίας, είναι ο κοινός δρόμος λαϊκών και μοναζόντων για την απόκτησή της. Η εν Χριστώ ζωή αποτελεί κοινό υπαρξιακό θεμέλιο στη θεολογία και του Παλαμά και του Καβάσιλα. Ο Νικόλαος Καβάσιλας με το ώριμο θεολογικό έργο του θα πρωτοστατήσει στην εξακτίνωση του μυστηριακού αυτού ησυχασμού από την ερημική ζωή και τις μοναστικές κοινότητες προς τον κόσμο, με συνέπεια να γίνει γνωστή στο ευρύ εκκλησιαστικό πλήρωμα μια πλούσια σε παραγωγή και έκφραση θεολογική δραστηριότητα κατά τον 14ο αιώνα, η οποία και συνέβαλε αποφασιστικά στη λειτουργική βίωση της εν Χριστώ ζωής στους δύσκολους αιώνες της Τουρκοκρατίας2.

2. Θωμιστές και αντιθωμιστές στο Βυζάντιο

Η έντονη αγωνία για το μέλλον της αυτοκρατορίας και ο κίνδυνος από τη σταδιακή προέλαση των Τούρκων οδήγησε σε διάλογο τους Ορθόδοξους με τους Λατίνους συχνά υπό την πίεση διαφόρων πολιτικών επιδιώξεων και διπλωματικών προτεραιοτήτων εκατέρωθεν. Έναν αιώνα νωρίτερα, κατά παραγγελία του αυτοκράτορα, ο μοναχός Μάξιμος Πλανούδης είχε μεταφράσει το έργο του ιερού Αυγουστίνου «De Trinitate», προκειμένου να διευκολυνθεί ο διάλογος με τη Ρώμη3. Στην Κωνσταντινούπολη του 14ου αι. υπάρχουν ήδη αρκετά μοναστήρια Λατίνων με Δομηνικανούς και Φραγκισκανούς μοναχούς. Στα χρόνια του Ιωάννη Καντακουζηνού οργανώνεται στο παλάτι μια νέα μεταφραστική ομάδα στην οποία προΐσταται ο Δημήτριος Κυδώνης, ο οποίος συχνάζει στις μονές των Λατίνων στο Πέραν, όπου μαθαίνει και ο ίδιος λατινικά για να μπορεί να αξιολογεί σωστά το έργο των μεταφραστών. Ο Δημήτριος Κυδώνης μαζί με τον παιδικό του φίλο Νικόλαο Καβάσιλα γίνονται σύμβουλοι του αυτοκράτορα Ιωάννη Καντακουζηνού. Μετά την παραίτηση του Καντακουζηνού ο μεν Νικόλαος Καβάσιλας αποσύρεται από τη δημόσια ζωή, ο δε Δημήτριος Κυδώνης παρέχει πλέον τις υπηρεσίες του στον νέο αυτοκράτορα Ιωάννη Ε΄ τον Παλαιολόγο. Στο πλαίσιο της φιλενωτικής πολιτικής του Καντακουζηνού και ευρύτερα της παλαιολόγειας αναγέννησης των επιστημών και της φιλοσοφίας, ο Δημήτριος Κυδώνης μεταφράζει με πάθος έργα του Ακινάτη (Summa contra Gentiles, Summa Theologiae, Quaestiones Disputatae) και κατόπιν του ιερού Αυγουστίνου, επιχειρώντας να αποκαταστήσει την αυθεντία και το γόητρο των δυτικών πατέρων και θεολόγων στο Βυζάντιο, αλλά και να διευκολύνει την επαφή με τον δυτικό θεολογικό στοχασμό, ώστε να πάψει η ασυνεννοησία μεταξύ Ελλήνων και Λατίνων λόγω της γλώσσας. Το ίδιο θα κάνει και ο αδελφός του Πρόχορος Κυδώνης (Quaestio de spiritualibus creaturis), μοναχός στο Άγιον Όρος. Το μεταφραστικό αυτό ενδιαφέρον θα συνεχιστεί μέχρι τον Γεννάδιο Σχολάριο, ο οποίος είχε σε μεγάλη εκτίμηση τη σχολαστική φιλοσοφία και θεολογία του Θωμά Ακινάτη. Ο Δημήτριος Κυδώνης, φέρνοντας σε επικοινωνία και επαφή δύο άγνωστους μεταξύ τους κόσμους, εγκαινίασε μια νέα περίοδο στην πνευματική ζωή του Βυζαντίου4. Ωστόσο, λόγω του έντονα πολεμικού κλίματος της εποχής και οι δύο αδελφοί Κυδώνη, καθώς και άλλοι αντιησυχαστές λόγιοι, θα προσχωρήσουν στην Εκκλησία της Ρώμης.

Μέσα σε ένα ήδη τεταμένο πολιτικά και ιδεολογικά εριστικό κλίμα, οι μεταφράσεις αυτές αντί να φέρουν σε γόνιμο διάλογο και δημιουργική επαφή τις δύο θεολογικές παραδόσεις, διαμόρφωσαν νέες συνθήκες πολεμικής έντασης και αντιπαλότητας. Ακόμη και σήμερα για άλλους ο Κυδώνης άνοιξε την κερκόπορτα στην πνευματική άλωση εκ δυσμάς και για άλλους υπήρξε εισηγητής νέων τάσεων στον πνευματικό βίο του Βυζαντίου. Στις επόμενες δεκαετίες, η αρχική αντίθεση παλαμικών και αντιπαλαμικών, εξελίσσεται σε πολεμική αντιπαράθεση θωμιστών και αντιθωμιστών στο Βυζάντιο5. Πολλοί ερευνητές μετρούν πόσοι ανήκουν στη μία ή στην άλλη παράταξη για να αξιολογήσουν έτσι το βεληνεκές των δύο αυτών αντίπαλων παρατάξεων. Ονομαστοί αντιθωμιστές ήταν ο Μάρκος Εφέσου ο Ευγενικός, ο Κάλλιστος Αγγελικούδης και ο Ιωσήφ Βρυένιος. Ωστόσο, οι μεταφράσεις αυτές φαίνεται να επηρέασαν ως προς το ύφος, τη δομή και τη μέθοδο της επιχειρηματολογίας ακόμη και παλαμικούς ή σφόδρα πολέμιους του Filioque θεολόγους, όπως ο Νείλος Καβάσιλας ή ο ύστερος Γεννάδιος Σχολάριος. Δίπλα στον βυζαντινό αριστοτελισμό, εισέρχεται στο Βυζάντιο και ένας άλλος σχολαστικός Αριστοτέλης με το ένδυμα της λατινικής μεσαιωνικής σκέψης. Παράλληλα με τον Thomas Latinus αρχίζει να υπάρχει και ένας βυζαντινός θωμισμός, ένας Thomas Graecus6. Εν τέλει, οι μεταφράσεις αυτές, όπως και η παρουσία των Λατίνων, δεν είναι απαραίτητο να εκληφθούν ως πλήγμα στο κύρος της Βυζαντινής θεολογίας. Πέραν της χαρισματικής θεολογίας των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας, την οποία εκπροσώπησαν κυρίως ο Γρηγόριος Παλαμάς και ο Νικόλαος Καβάσιλας, η επίσημη θεολογία της εκκλησιαστικής ιεραρχίας του 14ου αι. ήταν μια στατική και παγιωμένη παραδοσιοκρατία, ανίκανη να ερμηνεύσει και να επικαιροποιήσει την πατερική παράδοσή της. Ο Γρηγόριος Παλαμάς θα εμπλουτίσει την πατερική διδασκαλία περί της διπλής πρόοδου του Αγίου Πνεύματος, κατανοώντας και ερμηνεύοντας προσωποκεντρικά και υπό το πρίσμα της ενδοτριαδικής περιχώρησης των υποστάσεων της Αγίας Τριάδος την αυγουστίνεια και τυπικά λατινική θεώρηση του Αγίου Πνεύματος ως «nexus amoris»;;;7. Ο Νικόλαος Καβάσιλας παρακολουθώντας την έριδα για την άσπιλη σύλληψη της Θεοτόκου που ξέσπασε μεταξύ Δομινικανών και Φραγκισκανών στο Πέραν, εξέφρασε την ορθόδοξη θεώρηση, συγγράφοντας προς το τέλος της ζωής του τις εκπληκτικές θεομητορικές ομιλίες του, πλούσιες σε ανθρωπολογικό περιεχόμενο και πρωτόγνωρο για το Βυζάντιο θεολογικό δυναμισμό, επιμένοντας στη συμβολή και συνεργία της ανθρώπινης ελευθερίας στο μυστήριο της ενανθρώπησης8.

Σημειώσεις
1. Oreste Tafrali, Thessalonique au quatorzième siècle, Παρίσι 1913, Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου, Θεσσαλονίκη 1993. Runciman Steven, Η τελευταία Βυζαντινή Αναγέννηση, μτφρ. Λάμπρος Καμπερίδης, εκδ. Δόμος, Αθήνα 1991.
2. Βλ. Σταύρου Γιαγκάζογλου, Κοινωνία θεώσεως, Η σύνθεση Χριστολογίας και Πνευματολογίας στο έργο του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, εκδ. Δόμος, Αθήνα 2001. Βίος και λόγος στην ησυχαστική παράδοση, Δοκίμια θεολογικής γνωσιολογίας, εκδ. Δόμος, Αθήνα 2016.
3. Βλ. Μ. Παπαθωμόπουλο, Ι. Τσαβαρή και G. Rigotti, Αυγουστίνου Περί Τριάδος, Βιβλία Πεντεκαίδεκα, ἃπερ ἐκ τῆς Λατίνων διαλέκτου εἰς τὴν Ἑλλάδα μετήνεγκε Μάξιμος ο Πλανούδης, Εισαγωγή, ελληνικό και λατινικό κείμενο, γλωσσάριο, Editio Princeps, εκδ. Ακαδημίας Αθηνών, Βιβλιοθήκη Α. Μανούση 3, τόμ. 1-2, Αθήνα 1995.
4. Βλ. Άννας Γκόλτσιου-Νικήτα, «Ελληνικές μεταφράσεις έργων του ιερού Αυγουστίνου, Κίνητρα και σκοποί», στον συλ. τόμο Ο άγιος Αυγουστίνος στη Δυτική και στην Ανατολική Παράδοση, Πρακτικά ΙΑ΄ Διαχριστιανικού Συμποσίου, επιμ. Παναγιώτη Υφαντή, εκδ. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2012, σσ. 247-263. Στυλιανού Παπαδόπουλου, «Ορθόδοξοι θεολόγοι έναντι του Αυγουστίνου», Πατρολογία Γ΄, εκδ. Γρηγόρης, Αθήνα 2010, σσ. 331-338. Εισηγήσεις ΙΑ΄ Διαχριστιανικού Συμποσίου (επιμ. Παναγιώτη Υφαντή), Ο άγιος Αυγουστίνος στην ανατολική και τη δυτική παράδοση, εκδ. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2012. Αγαθάγγελου Σίσκου, Η θέση του ιερού Αυγουστίνου στη θεολογία του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά, Θεσσαλονίκη 2020. Γιάννη Δημητρακόπουλου, Αυγουστίνος και Γρηγόριος Παλαμάς, εκδ. Παρουσία, Αθήνα 1997.
5. Στυλιανού Παπαδόπουλου, Συνάντησις Ορθοδόξου και Σχολαστικής Θεολογίας (Εν τω προσώπω Καλλίστου Αγγελικούδη και Θωμά Ακινάτου), Ανάλεκτα Βλατάδων 4, Θεσσαλονίκη 1970.
6. Βλ. τον συλ. τόμο, Thomas Latinus – Thomas Graecus: Ο Θωμάς Ακυινάτης και η πρόσληψή του στο Βυζάντιο, Πρακτικά του συνεδρίου που πραγματοποιήθηκε στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος (ΚΠΙΣΝ), Αθήνα, 15-16 Δεκεμβρίου 2017, επιμ. Γ. Δημητρακόπουλος- Χ. Δενδρινός, εκδ. Άρτος Ζωής, Αθήνα 2022.
7. Βλ. το έργο μας, Κοινωνία θεώσεως, ό.π., σσ. 189-197.
8. Βλ. Νικολάου Καβάσιλα, Η Θεομήτωρ, Τρεις θεομητορικές ομιλίες, μετάφραση-σχόλια Π. Νέλλας, εκδ. Αποστολική Διακονία, Σειρά «Επί τας πηγάς», Αθήνα 1974.

Πηγή

ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΙΩΣΗ 7, ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΔΙΠΛΗΣ ΠΡΟΟΔΟΥ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ Η ΝΕΚΡΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΙΡΕΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΚΙΝΔΥΝΟΥ Η ΟΠΟΙΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΖΕΙ ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΤΗΣ ΠΑΝ/ΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ. ΘΑ ΤΟ ΔΟΥΜΕ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΣΤΙΣ ΣΕΛΙΔΕΣ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΘΕΩΣΕΩΣ. ΕΤΣΙ ΣΗΜΕΡΑ Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΔΕΧΘΗΚΕ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ΤΗΝ ΑΙΡΕΣΗ ΤΟΥ ΒΑΡΛΑΑΜ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΙΣΩ ΠΟΡΤΑ ΤΟΥ ΟΠΑΔΟΥ ΤΟΥ ΤΟΥ ΑΚΙΝΔΥΝΟΥ.