Ας εξεγερθούμε ενάντια στον τεχνολογικό φαταλισμό

του Μαρτσέλο Βενετσιάνι

Ο τεχνολογικός φαταλισμός* είναι η κυρίαρχη ιδεολογία της εποχής μας. Καμία άλλη πεποίθηση δεν κυβερνά τον κόσμο, στη Δύση και στην Ανατολή, με τρόπο τόσο διεισδυτικό και απόλυτο. Τι είναι ο τεχνο-φαταλισμός; Είναι η πεποίθηση —ή η παθητική αποδοχή— ότι το τεχνολογικό μας μέλλον είναι αναπόφευκτο και μη αναστρέψιμο, ότι δεν μπορούμε ούτε να του ξεφύγουμε ούτε να μεταβάλουμε τα στάδιά του. Μια αυτόματη διαδικασία που δεν επιδέχεται εξαιρέσεις, πόσο μάλλον ελεύθερη βούληση. Αντί να απορρίπτουμε και να δαιμονοποιούμε την τεχνολογία, όπως προτείνουν οι αποκαλυπτικοί, θα έπρεπε να εξεγερθούμε ενάντια στον τεχνολογικό φαταλισμό, ο οποίος μας εμποδίζει να σταθμίσουμε, με κριτικό πνεύμα και ενεργό ρεαλισμό, τις εκβάσεις και τα προϊόντα της τεχνικής.

Κάποτε ο φαταλισμός** γεννιόταν από την υποταγή στα ουράνια προστάγματα· πήγαζε από τα άστρα ή από το θείο και αποτελούσε ένα είδος μεταφυσικού νόμου από τον οποίο κανείς δεν μπορούσε να ξεφύγει. Αργότερα, όταν ο άνθρωπος εξεγέρθηκε ενάντια στη μαγεία και τη θρησκεία, ο φαταλισμός άλλαξε αφέντη, αλλά δεν έπαψε να βαραίνει και να εξουσιάζει. Άρχισε τότε να επικρατεί η αντίληψη ότι η ιστορική και οικονομική εξέλιξη υπακούει σε απαρέγκλιτους κανόνες· η αντίληψη αυτή ονομάστηκε ντετερμινισμός ή, σε άλλα πεδία, μηχανικισμός. Το αποτύπωμα, όμως, παρέμενε το ίδιο: υπάρχει ένας σιδηρός νόμος που κυβερνά τα γεγονότα και δεν μπορείς να του ξεφύγεις. Ακόμη και οι επαναστάσεις και οι εξεγέρσεις στηρίζονταν, τελικά, σε εκείνον τον νόμο της αναγκαιότητας. Σκεφθείτε, για παράδειγμα, τον μαρξισμό, ο οποίος προέβλεπε την έλευση του κομμουνισμού σαν να επρόκειτο για επιστημονική πρόγνωση, ως αναγκαία έκβαση των προηγούμενων ιστορικών, κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών.

Μπροστά στη σιδηρά αναγκαιότητα δεν υποκλίθηκαν μόνο οι ανορθολογικοί οπαδοί των τοτέμ και των ταμπού, αλλά και οξυδερκείς «κοσμικοί» στοχαστές, όπως ο Μπαρούχ Σπινόζα, ο οποίος ήταν ανεπιθύμητος τόσο στις εκκλησίες όσο και στις συναγωγές.

Νεαρός ακόμη, ο Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας αγαπούσε τη φιλοσοφία και ολοκλήρωσε τις σπουδές του με μια πτυχιακή εργασία με τίτλο Ενάντια στον φαταλισμό, η οποία κυκλοφορεί τώρα στην Ιταλία από τον εκδοτικό οίκο Einaudi. Η εργασία εκτιμήθηκε εξαιρετικά από τους καθηγητές του, οι οποίοι του απένειμαν την ανώτατη τιμητική διάκριση. Ο Γουάλας, ωστόσο, εγκατέλειψε τις φιλοσοφικές σπουδές για να αφοσιωθεί στη λογοτεχνική πεζογραφία, που ταίριαζε περισσότερο στην ιδιοσυγκρασία του.

Εκείνη η εργασία φανερώνει σπάνια αυστηρότητα και αναλυτικό ταλέντο, στοιχεία που προκαλούν έκπληξη σε όποιον γνωρίζει το λογοτεχνικό έργο του. Ο Γουάλας επέλεξε ως θεωρητικό του αντίπαλο τον Τσαρλς Τέιλορ, ο οποίος είχε γράψει ένα σύντομο αλλά σημαντικό άρθρο υπέρ του φαταλισμού, καταμεσής μιας εποχής ελευθερίας και χειραφέτησης. Την περίοδο εκείνη ο Γουάλας μελετούσε προσεκτικά τον Λούντβιχ Βιτγκενστάιν και ακολουθούσε τη λογική και την ανάλυσή του για τη γλώσσα. Σήμερα, η αντίκρουσή του θα έπρεπε μάλλον να στραφεί εναντίον του τεχνολογικού φαταλισμού.

Η κλασική ένσταση απέναντι στον θεολογικό φαταλισμό, για να την αποδώσουμε με απλά λόγια, ήταν η εξής: εάν τα πάντα έχουν ήδη προκαθοριστεί από τον Θεό, τότε η ανθρώπινη ελευθερία και βούληση δεν μετρούν καθόλου. Στην ένσταση αυτή η χριστιανική παράδοση, ακολουθώντας τη γραμμή του Σεβερίνου Βοηθίου και του Αγίου Θωμά του Ακινάτη, απαντούσε ότι ο Θεός γνωρίζει τα πάντα —το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον— χωρίς όμως να στερεί από τον άνθρωπο την ελεύθερη βούληση.

Αυτή η αναπροσαρμογή της θέσης, την οποία υιοθετεί και ο Δάντης στο 17ο άσμα του Παραδείσου, αναπροσδιορίζει την εικόνα του Θείου, μετατοπίζοντας την έμφαση από την παντοδυναμία στην παντογνωσία: ο Θεός, δηλαδή, γνωρίζει τα πάντα, αφήνει όμως τον άνθρωπο να κάνει τις επιλογές του.

Η εργασία του Γουάλας στηρίζεται σε τύπους και σχήματα, πίνακες και διαγράμματα, προκειμένου να αντικρούσει τον φαταλισμό σε λογικομαθηματική και αναλυτική βάση. Όποιος αναζητεί το σπινθηροβόλο ύφος του Γουάλας ως συγγραφέα θα απογοητευθεί. Δεν υπάρχουν δημιουργικά ή διαισθητικά ανοίγματα, ούτε κάποια ιστορική και θεωρητική αναμέτρηση με τον φαταλισμό —από τη μαγεία ως τη θεολογία και από την ιστορία ως την κοινωνικοοικονομική θεωρία— όπως θα έκανε ένας ουμανιστής και ηπειρωτικός φιλόσοφος.

Η αυστηρότητά του είναι αξιοθαύμαστη· το κατεξοχήν πεδίο του φαταλισμού, όμως, είναι η κοσμοθεωρία, η οποία εδώ εξαφανίζεται. Αν επιχειρήσει κανείς να διεισδύσει βαθύτερα στη θεωρία του, θα διακρίνει την παρόρμηση να υπερασπιστεί την ελευθερία και την απροβλεψιμότητα του μέλλοντος· το κίνητρο, ωστόσο, παραμένει άρρητο, κρυμμένο.

Στην πραγματικότητα, θα έπρεπε να διακρίνουμε τον φαταλισμό από το amor fati, όπως είχε ήδη κάνει ο Νίτσε, ο οποίος στιγμάτιζε τον πρώτο ως παθητικό, «τουρκικό» φαταλισμό, ενώ ασπαζόταν το δεύτερο, που για εκείνον σήμαινε να λες «ναι» στη ζωή: μια ενεργητική συνενοχή με τη μοίρα και με όλα όσα συμβαίνουν.

Ο φαταλισμός, αντιθέτως, αποτελεί μια εκ των προτέρων παράδοση στη ζωή και στον κόσμο· μια μορφή ακηδίας και παθητικότητας απέναντι στα γεγονότα, καθώς και μια μορφή οκνηρίας και δειλίας. Το amor fati δεν αποκλείει την αναμέτρηση με τη ζωή, την αντίδραση στα γεγονότα και τον αγώνα μέσα στην αβεβαιότητα. Στο τέλος, όμως, αποδέχεσαι τις ετυμηγορίες της ζωής και της ιστορίας, όπως αποδέχεσαι τα όρια και τα ελαττώματά σου· υποδέχεσαι με αγάπη τη μοίρα έτσι όπως σου αποκαλύφθηκε.

Ο φαταλισμός είναι παραίτηση και αδυναμία· το amor fati, αντιθέτως, είναι κατάκτηση σοφίας και δύναμη. Στη θεώρηση της μοίρας περιλαμβάνονται ακόμη και η αντίσταση και η εξέγερσή σου. Όταν, όμως, το παιχνίδι έχει πια τελειώσει, παραδίνεσαι στην ετυμηγορία των θεών ή της ιστορίας και αγαπάς ό,τι συμβαίνει, ό,τι συνέβη και ό,τι πρόκειται να συμβεί, πέρα από τη θέληση και την ελευθερία σου.

Ολόκληρος αυτός ο στοχασμός γύρω από τη μοίρα απουσιάζει από την εργασία του Γουάλας. Έτσι, το κείμενο μετατρέπεται σε μια λόγια άσκηση καθαρής θεωρίας και μεθοδολογίας, χωρίς αναμέτρηση με την πραγματικότητα, τον μύθο και τη σκέψη. Εάν επιδιώκετε να κατανοήσετε τον φαταλισμό, τα θεμέλιά του και τις διαπλοκές του με την πίστη και τη μαγεία, τη σκέψη και την ιστορία, δεν θα τα βρείτε σε αυτό το βιβλίο, το οποίο μοιάζει με τον φαταλισμό εξηγημένο στην Τεχνητή Νοημοσύνη — ή από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Στο τέλος, ο Γουάλας ξαναστέλνει την μπάλα του φαταλισμού στην κερκίδα της μεταφυσικής.

Θα προτιμούσα, αντιθέτως, να μιλήσω για τον ίδιο τον Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας, ο οποίος γεννήθηκε στην Ίθακη (της Νέας Υόρκης) το 1962 και αυτοκτόνησε στις 12 Σεπτεμβρίου 2008. Ενώ στην Αμερική μαινόταν ο εμφύλιος πόλεμος ανάμεσα σε δύο αισιοδοξίες —τη θεοσυντηρητική αισιοδοξία των Ρεπουμπλικανών και την προοδευτική αισιοδοξία των Δημοκρατικών— η τραγική ψυχή της Αμερικής και της εποχής μας αναγνώρισε τον εαυτό της στον Γουάλας, ο οποίος, σε ηλικία 46 ετών και υπό το κράτος βαριάς κατάθλιψης, απαγχονίστηκε.

Τα βιβλία του, από το Infinite Jest και μετά, πυροδότησαν έντονες μεταθανάτιες διαμάχες στο διαδίκτυο. Στη ζωή του αφιερώθηκε η ταινία The End of the Tour, η οποία προβλήθηκε και στην Ιταλία.

Ο Γουάλας δεν είναι ένας «υγιής φορέας» του μηδενισμού. Δεν περιγράφει απ’ έξω την καταθλιπτική και φορτωμένη με φάρμακα Αμερική· γράφει από το εσωτερικό της, με το ίδιο του το αίμα, με την κατάθλιψή του και το Nardil του, με τη ναρκισσιστική αρρώστια του. Βρίσκεται μέσα στον ίδιο τον κόσμο που περιγράφει.

Ειρωνικός καθρέφτης της βαθιάς —και βαθύτατα επιφανειακής— Αμερικής, ο Γουάλας διέκρινε «το πνευματικό κενό της μεταμοντέρνας Αμερικής», τη σεξουαλική βία, τις μανίες και τις χυδαιότητες, την πλήξη και την αηδία, τους πνευματικά αποτυχημένους με τα «σβησμένα μάτια». Είναι ο ανησυχητικός βιογράφος μιας γενιάς η οποία, «όσον αφορά τις ουσιαστικές αξίες της ύπαρξης, δεν κληρονόμησε απολύτως τίποτε».

Ο Γουάλας οδήγησε τις Ηνωμένες Πολιτείες στο ταξίδι της επιστροφής από τον Νίτσε στον Λεοπάρντι, σε γιανκικό ύφος. Ασφαλώς, η απόσταση που χωρίζει τους δύο Ευρωπαίους από τον Αμερικανό αυτόν εκφραστή είναι αβυσσαλέα· γίνεται, ωστόσο, αισθητή μια κοινή τραγική θεώρηση του κόσμου και μια απελπισμένη λαχτάρα για αλήθεια και ζωή.

Ο Γουάλας αναζήτησε μια διέξοδο από τη δυστυχία και έναν «απινιδωτή για τα σωματίδια μαγείας και ανθρωπιάς που εξακολουθούν να υπάρχουν στον κόσμο και να λάμπουν, παρά το πυκνό σκοτάδι της εποχής μας». Αναζήτησε τη χαρά του φωτός και «το απλό δώρο τού να είσαι ζωντανός», αλλά τα σκυλιά της νύχτας τον άρπαξαν τελικά από τον λαιμό.

Εξεγέρθηκε ενάντια στον φαταλισμό, στο τέλος όμως παραδόθηκε στη μοίρα και στα αγριότερα θηρία της. Διότι Fata volentem ducunt, nolentem trahunt: η μοίρα οδηγεί όποιον την αγαπά, αλλά συντρίβει όποιον της αντιστέκεται.

La Verità — 30 Αυγούστου 2026
Πηγή: https://www.marcelloveneziani.com/articoli/ribelliamoci-al-fatalismo-tecnologico/

Σημειώσεις
* τεχνολογικός φαταλισμός : είναι η πεποίθηση ότι η εξέλιξη της τεχνολογίας είναι αναπόφευκτη, αυτόνομη και πέρα από τον ανθρώπινο έλεγχο. Σύμφωνα με αυτή την κοσμοθεωρία, οι άνθρωποι δεν μπορούν να κατευθύνουν ή να σταματήσουν την τεχνολογική πρόοδο, αλλά απλώς να προσαρμοστούν στις αλλαγές που αυτή επιφέρει, είτε αυτές είναι θετικές είτε αρνητικές. Ο τεχνολογικός φαταλισμός μπορεί να εκδηλωθεί με δύο εντελώς διαφορετικούς τρόπους: 1) Ουτοπικός Φαταλισμός (Τεχνολογική Αισιοδοξία): Η τυφλή πίστη ότι η τεχνολογία θα λύσει αυτόματα όλα τα ανθρώπινα προβλήματα (φτώχεια, κλιματική αλλαγή, ασθένειες), χωρίς να απαιτείται πολιτική ή κοινωνική δράση. 2) Δυστοπικός Φαταλισμός (Τεχνολογική Απαισιοδοξία): Η πεποίθηση ότι η τεχνολογία καταστρέφει αναπόφευκτα την κοινωνία, την ιδιωτικότητα ή τις θέσεις εργασίας (π.χ. μέσω της Τεχνητής Νοημοσύνης), και ότι η αντίσταση είναι μάταιη.

** φαταλισμός (ή μοιρολατρία) είναι η φιλοσοφική στάση και αντίληψη ότι όλα τα γεγονότα είναι προκαθορισμένα από μια ανώτερη δύναμη (τη μοίρα ή το πεπρωμένο) και ότι οι άνθρωποι είναι ανίσχυροι να τα αλλάξουν.