Giovanni Reale - ΣΩΚΡΑΤΗΣ (65)

      Συνέχεια από: Κυριακή 13 Σεπτεμβρίου

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ι΄

Η ΞΑΝΘΙΠΠΗ ΩΣ «ΕΤΕΡΑ ΟΨΙΣ» ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ

Η ΣΥΖΥΓΟΣ ΤΟΥ ΗΡΩΟΣ ΤΗΣ «ΑΜΦΙΣΘΕΝΟΥΣ ΕΙΡΩΝΕΙΑΣ» ΚΑΙ Η ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ

Ὁ Σωκράτης εἶχε μιὰν ἢ δύο συζύγους;

Ἡ πηγὴ ἀπὸ τὴν ὁποία οἱ μεταγενέστερες μαρτυρίες ἄντλησαν τὴν πληροφορία ὅτι ὁ Σωκράτης εἶχε πιθανότατα δύο συζύγους εἶναι τὸ κείμενο Περὶ Εὐγενείας τοῦ Ἀριστοτέλους. Ἡ πληροφορία αὐτή, ἐν τούτοις, δὲν εἶναι πιστευτὴ διότι: (α) Τὸ ἔργο τοῦ Ἀριστοτέλους δὲν ἔχει σωθεῖ· (β) Ὑπάρχουν ἀμφιβολίες περὶ τῆς γνησιότητάς του· (γ) Ἡ πληροφορία ἔρχεται σὲ ἀντίθεση πρὸς ὅσα γνωρίζουμε σχετικῶς ἀπὸ τὸν Πλάτωνα καὶ τὸν Ξενοφῶντα· (δ) Ἡ ἴδια ἡ πληροφορία ὑπέστη πολυάριθμες διαφοροποιήσεις.

Ἂς διαβάσουμε τὴ μαρτυρία τοῦ Διογένη Λαέρτιου, ἡ ὁποία μᾶς παρέχει τὴν πληροφορία στὶς διάφορες ἐκδοχές της:

Ὁ Ἀριστοτέλης λέει πὼς παντρεύτηκε δύο γυναῖκες, πρῶτα τὴν Ξανθίππη, μὲ τὴν ὁποία ἀπέκτησε τὸν Λαμπροκλῆ, καὶ ἔπειτα τὴ Μυρτώ, τὴν κόρη τοῦ δικαίου Ἀριστείδη, ποὺ τὴν παντρεύτηκε μάλιστα χωρὶς προίκα, καὶ μαζὶ της ἀπέκτησε τὸν Σωφρονίσκο καὶ τὸν Μενέξενο. Μερικοὶ λένε πὼς πρῶτα παντρεύτηκε τὴ Μυρτώ, ἄλλοι, ὅπως ὁ Σάτυρος καὶ ὁ Ἱερώνυμος ὁ Ρόδιος, λένε πὼς τὶς εἶχε καὶ τὶς δύο μαζί. Λένε δηλαδὴ πὼς θέλοντας οἱ Ἀθηναῖοι νὰ αὐξήσουν τὸν πληθυσμὸ ποὺ εἶχε μειωθεῖ, ἀποφάσισαν νὰ παντρεύονται μία Ἀθηναία καὶ συγχρόνως νὰ μποροῦν νὰ ἀποκτοῦν παιδιὰ καὶ μὲ ἄλλη. Αὐτὸ ἀκριβῶς ἔκανε καὶ ὁ Σωκράτης 11.

Τὸ ἐνδεχόμενο ὁ Σωφρονίσκος καὶ ὁ Μενέξενος νὰ ἦσαν τέκνα τῆς Μυρτοῦς εἶναι ἀπίθανο. Πράγματι, ὅπως θὰ ἰδοῦμε ἀμέσως, μὲ βάση τὸν Φαίδωνα, διαπιστώνουμε ὅτι τὴν ἡμέρα τοῦ θανάτου τοῦ Σωκράτους ἡ Ξανθίππη εἰσέρχεται στὴ φυλακὴ κρατῶντας στὰ χέρια της τὸ μικρότερο παιδὶ (τὸν Μενέξενο), τὸ ὁποῖο ἀναφέρεται ρητῶς ὡς «τὸ παιδίον αὐτῶν», δηλαδὴ ὡς τὸ παιδὶ καὶ τῶν δύο 12.

Οἱ πληροφορίες μας, ὅμως, εἶναι συγκεχυμένες ὄχι μόνον σὲ ὅ,τι ἀφορᾷ στὸν γάμο τοῦ Σωκράτους μὲ τὴ Μυρτώ, ἀλλὰ καὶ σὲ ὅ,τι ἀφορᾷ στὸν πατέρα τῆς τελευταίας. Αὐτὸ προκύπτει ἀπὸ τὶς μαρτυρίες τοῦ Πλουτάρχου καὶ τοῦ Ἀθήναιου, οἱ ὁποῖοι ἄντλησαν ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦ Ἀριστοξένου, Σωκράτους Βίος (ἔργο στὸ ὁποῖο ἐπεδίωκε νὰ μειώσει τὴν ἀξία τῆς μορφῆς τοῦ Σωκράτους). Οἱ μαρτυρίες αὐτὲς θεωροῦνται ἀποσπάσματα τοῦ ἀριστοτελικοῦ ἔργου, Περὶ Εὐγενείας:

Δημήτριος δ’ ὁ Φαληρεὺς καὶ Ἱερώνυμος ὁ Ῥόδιος καὶ Ἀριστόξενος ὁ μουσικὸς καὶ Ἀριστοτέλης, εἰ δὴ τὸ Περὶ Εὐγενείας βιβλίον ἐν τοῖς γνησίοις Ἀριστοτέλους θετέον, ἱστοροῦσι Μυρτὼ θυγατριδῆν Ἀριστείδου Σωκράτει τῷ σοφῷ συνοικῆσαι, γυναῖκα μὲν ἑτέραν ἔχοντι, ταύτην δ’ ἀναλαβόντι χηρεύουσαν διὰ πενίαν καὶ τῶν ἀναγκαίων ἐνδεομένην. Πρὸς μὲν οὖν τούτους ἱκανῶς ὁ Παναίτιος ἐν τοῖς περὶ Σωκράτους ἀντείρηκεν 13.

Ξεκινῶντας λοιπὸν κάποιος ἀπὸ αὐτά, θὰ μποροῦσε νὰ κατηγορήσει ὅποιους ἀποδίδουν στὸν Σωκράτη δύο νόμιμες συζύγους, τὴν Ξανθίππη καὶ τὴ Μυρτώ, κόρη τοῦ Ἀριστείδη, ὄχι αὐτοῦ ποὺ ἔχει τὴν προσωνυμία δίκαιος (διότι αὐτὸ τὸ ἀποκλείουν τὰ χρονολογικὰ στοιχεία) ἀλλὰ τοῦ ἐγγονοῦ του. Αὐτοὶ εἶναι ὁ Καλλισθένης, ὁ Δημήτριος ὁ Φαληρέας, ὁ περιπατητικὸς Σάτυρος καὶ ὁ Ἀριστόξενος· σ’ αὐτοὺς τὴν ἀφορμὴ ἔδωσε ὁ Ἀριστοτέλης ἀναφέροντας τὸ στοιχεῖο αὐτὸ στὸ ἔργο του Περὶ Εὐγενείας. Ἐκτὸς κι ἂν ἡ διγαμία ἦταν τότε ἐπιτρεπτὴ μὲ εἰδικὸ ψήφισμα ἐξαιτίας τῆς ἔλλειψης ἀνθρώπων, ὥστε νὰ ἐπιτρέπεται σὲ ὅποιον θέλει νὰ ἔχει δύο γυναῖκες· γι’ αὐτὸ καὶ οἱ ποιητὲς κωμωδιῶν τὸ ἀποσιώπησαν, ἂν καὶ πολλὲς φορὲς μνημονεύουν τὸ Σωκράτη. Ὁ Ἱερώνυμος ἀπὸ τὴ Ρόδο ἔχει παραθέσει ἕνα εἰδικὸ ψήφισμα γιὰ τὶς γυναῖκες, ποὺ θὰ σοῦ τὸ στείλω, μόλις ἀποκτήσω ἄνεση μὲ τὴ γραφὴ τοῦ βιβλίου αὐτοῦ. Ἀλλὰ ὁ Παναίτιος ἀπὸ τὴ Ρόδο μίλησε προβάλλοντας τὴν ἀντίρρησή του σχετικὰ μὲ τὴν ὕπαρξη γυναικῶν τοῦ Σωκράτη 14.

Τὰ ἑπόμενα ἀποσπάσματα εἶναι ἐξ ἴσου ἐπικριτικὰ καὶ μεροληπτικά. Ὁ Πορφύριος θεωρεῖ τὸν Σωκράτη «προικισμένο μὲ φυσικὰ προσόντα ἀλλὰ ἀμαθῆ» καὶ ὑποστηρίζει ὅτι δὲν ἤξερε νὰ γράφει καὶ ὅτι διάβαζε μετὰ δυσκολίας. Ἀπὸ τὴν Ἱστορία τῆς φιλοσοφίας:

Ἐν δὲ τοῖς περὶ τὸν βίον τὰ μὲν ἄλλα εὔκολον καὶ μικρᾶς δεόμενον παρασκευῆς εἰς τὰ καθ’ ἡμέραν γεγενῆσθαι· πρὸς δὲ τὴν τῶν ἀφροδισίων χρῆσιν σφοδρότερον μὲν εἶναι, ἀδικίαν δὲ μὴ προσεῖναι· ἢ γὰρ ταῖς γαμεταῖς ἢ ταῖς κοιναῖς χρῆσθαι μόναις. Δύο δὲ σχεῖν γυναῖκας ἅμα, Ξανθίππην μὲν πολῖτιν καὶ κοινοτέραν πως, Μυρτὼ δὲ Ἀριστείδου θυγατριδῆν τοῦ Λυσιμάχου, καὶ τὴν μὲν Ξανθίππην προσπλακεῖσαν λαθεῖν, ἐξ ἧς αὐτῷ Λαμπροκλῆς ἐγένετο, τὴν δὲ Μυρτὼ γάμῳ, ἐξ ἧς Σωφρονίσκος καὶ Μενέξενος 15.

Αὗται δὲ συνάπτουσαι μάχην πρὸς ἀλλήλας, ἐπειδὴ παύσαιντο, ἐπὶ τὸν Σωκράτη ὥρμων διὰ τὸ μηδέποτε αὐτὰς μαχομένας διακωλύειν, γελᾶν δὲ καὶ ἀλλήλαις καὶ αὐτῷ μαχομένας ὁρῶντα 16.

Ἀλλὰ καὶ ὁ Τερτυλλιανὸς ὑπερβάλλει, βέβαια, ὅταν γράφει:

Σ’ αὐτὸ τὸ σημεῖο λύουμε τὴν κοινοκτημοσύνη, ἐνῶ οἱ ὑπόλοιποι ἄνθρωποι μόνο σ’ αὐτὸ τὴν ἀσκοῦν, ἀφοῦ ὄχι μόνο ἰδιοποιοῦνται τὶς γυναῖκες τῶν φίλων τους, ἀλλὰ καὶ τὶς δικές τους διαθέτουν σ’ αὐτοὺς μὲ ἀπόλυτη ἀνοχή. Αὐτὴ ἡ συνήθεια προῆλθε, πιστεύω, ἀπὸ τὴ διδασκαλία τῶν προγόνων καὶ τῶν σοφωτάτων ἀνδρῶν, τοῦ Ἕλληνα Σωκράτη καὶ τοῦ Ρωμαίου Κάτωνα, οἱ ὁποῖοι διέθεσαν τὶς συζύγους τους στοὺς φίλους τους 17.

Ἐν προκειμένῳ, λοιπόν, διασταυρώνονται διάφορες θέσεις:

1. Ὁ Σωκράτης νυμφεύθηκε πρῶτα τὴ Μυρτὼ καὶ κατόπιν τὴν Ξανθίππη.
2. Ὁ Σωκράτης νυμφεύθηκε πρῶτα τὴν Ξανθίππη καὶ κατόπιν τὴ Μυρτώ.
3. Ὁ Σωκράτης ἦταν νυμφευμένος παράλληλα μὲ τὴν Ξανθίππη καὶ τὴ Μυρτώ.
4. Ὁ Σωκράτης νυμφεύθηκε τὴν Ξανθίππη καὶ εἶχε τὴ Μυρτὼ ὡς παλλακίδα.
5. Ὁ Σωκράτης νυμφεύθηκε τὴ Μυρτὼ καὶ εἶχε τὴν Ξανθίππη ὡς παλλακίδα.

Ἀπὸ τὶς παραλλαγὲς αὐτές, ἡ μόνη ποὺ θὰ μποροῦσε νὰ εὐσταθεῖ εἶναι ἡ πρώτη, δηλαδὴ ὅτι ὁ Σωκράτης νυμφεύθηκε τὴ Μυρτὼ καί, μετὰ τὸν θάνατό της, τὴν Ξανθίππη (μερικοὶ ὑποστηρίζουν ὅτι ὁ Ἀριστοτέλης ἀναφέρθηκε σὲ ἕναν πιθανὸ γάμο τοῦ Σωκράτους πρὶν ἀπὸ αὐτὸν μὲ τὴν Ξανθίππη).

Οὔτε ἡ θέση αὐτὴ ὅμως φαίνεται ἔγκυρη, διότι τὸ 423 π.Χ. ὁ Ἀριστοφάνης δὲν παρουσιάζει τὸν Σωκράτη ὡς νυμφευμένο. Ἐξ ἄλλου, τὸ 423 π.Χ. ὁ Σωκράτης δὲν θὰ μποροῦσε νὰ ἔχει παιδιά, ἀφοῦ, τὸ ἔτος θανάτου του, τὸ 399 π.Χ., ὁ μεγαλύτερος ἀπὸ τοὺς ἀπογόνους του ἦταν «παιδί»18, ἐνῶ τὰ ἄλλα δύο ἦσαν «νήπια»19. Συνάγεται, ἔτσι, μετὰ βεβαιότητος ὅτι ὁ Σωκράτης νυμφεύθηκε σὲ προχωρημένη ἡλικία, καὶ μάλιστα μεταξὺ 50 καὶ 55 ἐτῶν.

Ἄλλωστε, ἐὰν ὁ Σωκράτης εἶχε δύο συζύγους, οἱ κωμικοὶ ποιητὲς δὲν θὰ ἔχαναν τὴν εὐκαιρία νὰ τὸν διακωμωδήσουν προκειμένου νὰ προκαλέσουν τὸ γέλιο. Ἀκόμη καὶ ἂν ἦταν νόμιμο νὰ ἔχει κανεὶς δύο συζύγους, οἱ κωμικοὶ ποιητὲς θὰ ἔσπευδαν νὰ τὶς παρουσιάσουν νὰ καυγαδίζουν τόσον μεταξύ τους ὅσον καὶ μὲ τὸν Σωκράτη, γεγονὸς τὸ ὁποῖο, μὲ τὴ συνδρομὴ τῆς τέχνης τῆς κωμωδίας, θὰ προκαλοῦσε ἀσυγκράτητα γέλια στοὺς θεατές.

Ἡ θεωρία τῆς διγαμίας, ὡς ἐκ τούτου, θὰ πρέπει νὰ θεωρηθεῖ ἕνας μῦθος ποὺ πλάσθηκε μὲ στόχο τὴ δυσφήμηση τοῦ Σωκράτους ἀπὸ τὸν Ἀριστόξενο καὶ ἐδιαδόθη ἰδιαιτέρως κατὰ τὴν περίοδο τῆς ὕστερης ἀρχαιότητας. Ἡ θεωρία αὐτὴ διαψεύδεται, ἐξ ἄλλου, καὶ ἀπὸ τοὺς ἴδιους τοὺς συγχρόνους τοῦ Σωκράτους —ἐπικεφαλῆς τῶν ὁποίων εἶναι ὁ Πλάτων μὲ τὶς ἀξιόπιστες μαρτυρίες του—, οἱ ὁποῖοι ἀναφέρουν ὡς σύζυγό του μόνον τὴν Ξανθίππη.

Σημειώσεις

11. ΔΙΟΓΕΝΟΥΣ ΛΑΕΡΤΙΟΥ, Βίοι Φιλοσόφων, ΙΙ, 26.
12. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Φαίδων, 60 a.
13. ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΥ, ἀπ. 58 Wehrli = GIANNANTONI, Socrate, σ. 286.
14. ΑΘΗΝΑΙΟΥ, ΧΙΙΙ 555d-556b = GIANNANTONI, Socrate, σ. 287.
15. ΠΟΡΦΥΡΙΟΥ, Ἱστορία τῆς φιλοσοφίας, ἀπ. 12.
16. Αὐτόθι, ἀπ. 15.
17. ΤΕΡΤΥΛΛΙΑΝΟΥ, Ἀπολογητικός, (μτφρ. Α. Θεοδωράκη), Ἀθήνα, Κάκτος, 2004, 39, 12.
18. Ἦταν μᾶλλον μεταξὺ 16 καὶ 19 ἐτῶν.
19. Τὸ νεώτερο, μάλιστα, μᾶλλον δὲν περπατοῦσε ἀκόμη, διότι «ἔχουσάν τε τὸ παιδίον αὐτοῦ».