ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ E΄
Τὸ μαντεῖο τῶν Δελφῶν καὶ ἡ καθοριστικὴ καμπὴ τοῦ σωκρατικοῦ βίου
Τὸ σημεῖο-κλειδὶ τῆς Ἀπολογίας ἔγκειται, ἀναμφισβήτητα, στον χρησμὸ τοῦ μαντείου τῶν Δελφῶν, σύμφωνα μὲ τὸν ὁποῖο ὁ Σωκράτης ἦταν ὁ σοφώτερος τῶν Ἑλλήνων. Ἀς διαβάσουμε το κείμενο, τὸ ὁποῖο ἀπὸ πολλὲς ἀπόψεις εἶναι καθοριστικό:
Καὶ μὴν διαμαρτυρηθεῖτε φωνάζοντας, ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ἂν σᾶς φανεῖ ὅτι σᾶς λέω κάτι ὑπερβολικό. Γιατὶ δὲν εἶναι δικά μου τὰ λόγια ποὺ θὰ πῶ ἀλλὰ κάποιου πολὺ ἀξιόπιστου. Γιατὶ τῆς δικῆς μου σοφίας, ἂν ἔχω κάποια σοφία, ὅποια κι ἂν εἶναι, θὰ παρουσιάσω γιὰ μάρτυρα τὸν θεὸ τῶν Δελφῶν. Γνωρίζετε βέβαια τὸν Χαιρεφώντα.
Αὐτὸς ἦταν παιδικός μου φίλος καὶ ἦταν καὶ δικός σας φίλος, τοῦ λαοῦ, καὶ εἶχε ἐξοριστεῖ τότε μαζί σας καὶ ξαναγύρισε μαζί σας ἐδῶ. Καὶ ξέρετε βέβαια πῶς ἦταν ὁ Χαιρεφώντας, πόσο ὑπερβολικὸς ἦταν σὲ ὅ,τι ἔκανε. Κάποτε λοιπὸν ποὺ πῆγε στοὺς Δελφούς, τόλμησε νὰ ρωτήσει τὸ μαντεῖο τὸ ἑξῆς: – γι' αὐτὸ ποὺ θὰ πῶ μὴν βάλετε τὶς φωνές, ἄνδρες – ρώτησε λοιπὸν ἂν ὑπάρχει κάποιος σοφότερος ἀπὸ μένα. Ἀπάντησε τότε ἡ Πυθία ὅτι κανένας δὲν εἶναι σοφότερος. Καὶ γι' αὐτὰ τὰ πράγματα εἶναι μάρτυρας αὐτὸς ἐδῶ ὁ ἀδερφός του, γιατὶ ἐκεῖνος ἔχει πεθάνει6.
Η προφητεία ἐτούτη ἐτάραξε τὸν Σωκράτη, καθὼς ἐκεῖνος θεωροῦσε ὅτι δὲν γνωρίζει τίποτε, καὶ ἔτσι τοῦ ἐγεννήθη τὸ μεγάλο ἑρωτηματικό:
Τὶ εἶναι αὐτὰ ποὺ λέει ὁ θεὸς καὶ τὶ θέλει νὰ πεῖ; Γιατί ἐγὼ ξέρω πὼς δὲν εἶμαι καθόλου σοφός. Τι λέει λοιπὸν πὼς εἶμαι πιὸ σοφὸς ἀπ᾿ ὅλους; Δὲν μπορεῖ βέβαια νὰ λέει ψέματα. Δὲν εἶναι δυνατὸν αὐτό7.
Προκειμένου νὰ λύσει τὸ αἴνιγμα αὐτό, ὁ Σωκράτης ἔθεσε ὑπὸ ἐξέταση τοὺς σοφούς, ἐφαρμόζοντας τὴν ἐλεγκτική μέθοδο, στὴν ὁποία θὰ ἀναφερθοῦμε ἀκολούθως.
Ἡ πλειονότητα τῶν μελετητῶν δὲν ἀμφισβητεῖ τὸ ἀληθὲς ὅσων μᾶς ἀναφέρει ὁ Πλάτων. Ὁρισμένοι, ὡστόσο, ἀπορρίπτουν τὴν ἱστορικότητα τοῦ γεγονότος, θεωρώντας ἀναληθὲς τὸ ἐπεισόδιο καὶ τὰ σχετικά συμπεράσματα ποὺ ἐξάγονται. Ο Montuori, πέφτοντας ἐν προκειμένω θύμα τῆς θέσεως τοῦ Gigon, κρίνει, ὕστερα ἀπὸ λεπτομερὴ ἀνάλυση ὅλων τῶν μαρτυριών σχετικὰ μὲ τὸ μαντείο τῶν Δελφῶν, ὅτι πρόκειται γιὰ «ποιητικὴ ἐπινόηση τοῦ Πλάτωνος» καὶ ὅτι «ἀκόμη καὶ ἡ σωκρατικὴ εἰκόνα ποὺ αὐτὸς διαμορφώνει πρέπει, συνεπῶς, νὰ θεωρηθεί πλατωνικὴ ἐπινόηση»8.
Στις περιπτώσεις αὐτὲς ἡ φιλολογία, καθώς τηρεῖ μία ὑπερκριτική στάση, κινδυνεύει νὰ καταστεῖ ἀντι-ἱστορικὴ ἤ, μᾶλλον, γιὰ νὰ χρησιμοποιήσουμε μία γνωστή ἔκφραση τοῦ Patočka, «ἐδῶ ἡ φιλολογία καταβροχθίζει τὴν ἱστορία»9. Ἡ ἐπινόηση ἑνὸς τέτοιου γεγονότος στο πλαίσιο τῆς ἀθηναϊκῆς Πολιτείας θὰ ἀποτελοῦσε, γιὰ πολιτικούς καὶ ἱστορικοκοινωνικούς λόγους, πραγματικό ἔγκλημα εἰς βάρος τῆς Πόλεως (ὁ Πλάτων θὰ ἐθεωρεῖτο συνεργὸς ἀπὸ κοινοῦ μὲ τὸν Σωκράτη).
Στην πραγματικότητα, σχετικῶς μὲ τὸ γεγονὸς αὐτὸ δὲν ὑπάρχει μόνον ή μαρτυρία τοῦ Πλάτωνος, ἀλλὰ καὶ μία δεύτερη, ἐξ ἴσου παλαιά, ἡ ὁποία προέρχεται ἀπὸ τὸν Ξενοφώντα (ὅλες οἱ ὑπόλοιπες πηγές εἶναι μεταγενέστερες καί, συνεπῶς, στηρίζονται σ' αὐτὲς τις δύο)10. Ἡ μαρτυρία αὐτὴ ἀναφέρει κατά λέξη:
Χαιρεφώντος γάρ ποτε ἐπερωτῶντος ἐν Δελφοῖς περὶ ἐμοῦ πολλῶν παρόντων ἀνεῖλεν ὁ Ἀπόλλων μηδένα εἶναι ἀνθρώπων ἐμοῦ μήτε ἐλευθεριώτερον μήτε δικαιότερον μήτε σωφρονέστερον [Μετάφραση: «Κάποτε λοιπόν ο Χαιρεφών, ρωτώντας στους Δελφούς γιὰ μένα, παρουσία πολλών, έλαβε χρησμό από τον Απόλλωνα ότι κανένας άνθρωπος δεν είναι ούτε πιο ελεύθερος από εμένα, ούτε πιο δίκαιος, ούτε πιο σώφρων»]11.
Τὸ κείμενο αὐτὸ περιέχεται σὲ ἕναν λόγο περί «θεϊκῶν σημείων» ποὺ ὁ Σωκράτης αἰσθανόταν μέσα του καὶ περὶ θεϊκῶν οἰωνῶν, τοὺς ὁποίους εἶχε δεχθεῖ καὶ διαδώσει, σε συνάρτηση, μεταξύ ἄλλων, μὲ τὴν ἐπίκληση τῆς δελφικῆς ἱέρειας.
Σχετικῶς μὲ τὴν ἰδιαίτερη πνευματική σχέση που διατηροῦσε ὁ Σωκράτης μὲ τὸ μαντείο των Δελφῶν, διαθέτουμε, ὡς ἀδιάσειστη ἀνταπόδειξη, μία μαρτυρία τοῦ ἴδιου τοῦ Ξενοφώντος. Ὁ Ξενοφών διηγείται ότι συμβουλεύθηκε τὸν Σωκράτη γιὰ τὸ ἐνδεχόμενο κατάταξής του στὴν ἀποστολὴ τοῦ Κύρου καὶ ὅτι ἔλαβε ὡς συμβουλή να ἀποταθεῖ στὴν Πυθία στους Δελφοὺς καὶ νὰ ἀποφασίσει βάσει τοῦ σχετικού χρησμού. Στὴν Ἀνάβαση – ἕνα ἔργο, τὸ ὁποῖο δὲν ἀποτελεῖ μέρος τῶν σωκρατικῶν κειμένων, ὅμως περιλαμβάνεται στὰ ἱστοριογραφικὰ ἔργα καί, συνεπώς, καταγράφει μή-ἀναμενόμενα πλὴν σαφή γεγονότα – ὁ Ξενοφῶν ἀναφέρεται στὸ συμβὰν αὐτὸ ὡς ἐξῆς:
ὧν δὲ τις ἐν τῇ στρατιᾷ Ξενοφῶν Ἀθηναῖος, ὃς οὔτε στρατηγός οὔτε λοχαγός οὔτε στρατιώτης ὢν συνηκολούθει, ἀλλὰ Πρόξενος αὐτὸν μετεπέμψατο οἴκοθεν ξένος ὢν ἀρχαῖος· ὑπισχνεῖτο δὲ αὐτῷ, εἰ ἔλθοι, φίλον αὐτὸν Κύρῳ ποιήσειν, ἂν αὐτὸς ἔφη κρείττω ἑαυτῷ νομίζειν τῆς πατρίδος, ὁ μέντοι Ξενοφῶν ἀναγνοὺς τὴν ἐπιστολὴν ἀνακοινοῦται Σωκράτει τῷ Ἀθηναίῳ περί τῆς πορείας, καὶ ὁ Σωκράτης, ὑποπτεύσας, μή τι πρὸς τῆς πόλεως ὑπαίτιον εἴη Κύρῳ φίλον γενέσθαι, ὅτι ἐδόκει ὁ Κύρος προθύμως τοῖς Λακεδαιμονίοις ἐπὶ τὰς Ἀθήνας συμπολεμήσαι, συμβουλεύει τῷ Ξενοφῶντι, ἐλθόντα εἰς Δελφούς, ἀνακοινῶσαι τῷ θεῷ περὶ τῆς πορείας· ἐλθὼν δ᾽ ὁ Ξενοφῶν ἐπήρετο τὸν Ἀπόλλω τίνι ἂν θεῶν θύων καὶ εὐχόμενος κάλλιστα καὶ ἄριστα ἔλθοι τὴν ὁδὸν, ἣν ἐπινοεῖ, καὶ καλῶς πράξας σωθείη· καὶ ἀνεῖλεν αὐτῷ ὁ Ἀπόλλων θεοῖς οἷς ἔδει θύειν. ἐπεὶ δὲ πάλιν ἦλθε, λέγει τὴν μαντείαν τῷ Σωκράτει· ὁ δ᾽ ἀκούσας ᾐτιᾶτο αὐτὸν, ὅτι οὐ τοῦτο πρῶτον ἠρώτα, πότερον λῷον εἴη αὐτῷ πορεύεσθαι ἢ μένειν, ἀλλ' αὐτὸς κρίνας ἰτέον εἶναι, τοῦτ᾽ ἐπυνθάνετο, ὅπως ἂν κάλλιστα πορευθείη· ἐπεὶ μέντοι οὕτως ἤρου, ταῦτ᾽, ἔφη, χρή ποιεῖν, ὅσα ὁ θεὸς ἐκέλευσεν· ὁ μὲν δὴ Ξενοφῶν οὕτω θυσάμενος, οἷς ἀνεῖλεν ὁ θεὸς, ἐξέπλει, καὶ καταλαμβάνει ἐν Σάρδεσι. [Μετάφραση: «Ανάμεσα σ’ αυτούς ήταν κάποιος στην εκστρατεία, ο Ξενοφών ο Αθηναίος, ο οποίος δεν ήταν ούτε στρατηγός ούτε λοχαγός ούτε στρατιώτης, αλλά ακολουθούσε· τον είχε καλέσει από το σπίτι του ο Πρόξενος, που ήταν παλιός του φίλος (ξένος). Και του υποσχόταν ότι, αν ερχόταν, θα τον έκανε φίλο του Κύρου, τον οποίο έλεγε ότι ο ίδιος θεωρούσε ανώτερο για τον εαυτό του από την πατρίδα του. Ο Ξενοφών, αφού διάβασε την επιστολή, συμβουλεύεται τον Σωκράτη τον Αθηναίο σχετικά με το ταξίδι· και ο Σωκράτης, υποψιαζόμενος μήπως το να γίνει φίλος του Κύρου τον καταστήσει υπόλογο απέναντι στην πόλη—επειδή ο Κύρος φαινόταν πρόθυμος να βοηθήσει τους Λακεδαιμονίους στον πόλεμο εναντίον των Αθηναίων—τον συμβουλεύει να πάει στους Δελφούς και να ζητήσει τη γνώμη του θεού γιὰ την πορεία. Ο Ξενοφών, όταν έφτασε εκεί, ρωτούσε τον Απόλλωνα σε ποιους θεούς, θυσιάζοντας και προσευχόμενος, θα μπορούσε να κάνει το ταξίδι που σχεδίαζε με τον καλύτερο και ασφαλέστερο τρόπο και να επιστρέψει σώος έχοντας πετύχει. Και ο Απόλλων του έδωσε χρησμό σε ποιους θεούς έπρεπε να θυσιάσει. Όταν επέστρεψε, ανακοινώνει τον χρησμό στον Σωκράτη· και εκείνος, αφού τον άκουσε, τον επέκρινε, επειδή δεν ρώτησε πρώτα αυτό: αν ήταν καλύτερο γι’ αυτόν να πάει ή να μείνει, αλλά αφού ο ίδιος είχε ήδη αποφασίσει ότι έπρεπε να πάει, ρωτούσε αυτό—πώς δηλαδή θα πήγαινε με τον καλύτερο τρόπο. Αφού όμως έτσι ρώτησε, είπε ότι πρέπει να κάνει αυτά που διέταξε ο θεός. Ο Ξενοφών λοιπόν, αφού θυσίασε στους θεούς που του υπέδειξε ο χρησμός, απέπλευσε και φτάνει στις Σάρδεις»]12.
Ὡς ἐκ τούτου, ἀποδεικνύεται ὅτι ἡ ἄρνηση τῆς ἱστορικῆς ἀλήθειας τοῦ χρησμοῦ τοῦ μαντείου τῶν Δελφῶν, ὁ ὁποῖος ἔκρινε τὸν Σωκράτη ὡς τὸν σοφώτερο τῶν Ἑλλήνων, συνιστᾶ ἀπόπειρα ἐξάλειψης ενός «γεγονότος» ποὺ δὲν ἐντάσσεται σὲ ἕνα συγκεκριμένο παραδειγματικό πλαίσιο καὶ τὸ ὁποῖο, γιὰ νὰ χρησιμοποιήσουμε μία ἔκφραση τῆς ἐπιστημολογίας, ἀναφαίνεται καθ' ἑαυτὸ ὡς ἕνα «ἀντιγεγονός» ποὺ σε καμμία περίπτωση δὲν μπορεῖ οὔτε νὰ «ἀναπλασθεῖ» οὔτε να «παραποιηθεί» καί, συνεπώς, πρέπει νὰ ἀπορριφθεί.
Ὅσον ἀφορᾶ στη χρονολόγηση τοῦ ἐν λόγω γεγονότος, ἡ πιο ἀποδεκτὴ ὑπόθεση εἶναι ὅτι αὐτὸ θὰ πρέπει να τοποθετηθεί χρονικά τὴν περίοδο τῆς ἐκστρατείας στὴν Ποτείδαια, τὴν ἐποχὴ δηλαδή κατά τὴν ὁποία ὁ Σωκράτης εὑρισκόταν περὶ τὸ τριακοστό πέμπτο ἔτος τῆς ἡλικίας του. Πιστεύεται, ἔτσι, ὅτι αὐτὸ ἀκριβῶς ἐπέφερε μία καθοριστική καμπὴ στὴ ζωὴ τοῦ Σωκράτους, ὅταν αὐτὸς ἐδήλωσε ὅτι ἡ ἀνα ζήτησή του δὲν ἦταν παρὰ μία ἀποστολὴ ποὺ τοῦ εἶχε ἀναθέσει ὁ θεός, γιὰ νὰ τὴ διαδώσει κατὰ τὸ δυνατόν περισσότερο.
Σημειώσεις
6. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Απολογία Σωκράτους, 20 ε - 21 a.
7. Αὐτόθι, 21 b.
8. M. MONTUORI, Socrate, σ. 207.
9. J. PATOČKA, Socrate, σ. 59.
10. Πβ. τις διάφορες ἐρμηνείες ποὺ πραγματεύεται ὁ MONTUORI, Socrate, ἔνθ᾽ ἀν., σσ. 124-130.
11. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Απολογία Σωκράτους, Ἀθῆναι, ἐκδ. Πάπυρος, 14.
12. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Κύρου Ἀνάβασις, Ἀθῆναι, ἐκδ. Πάπυρος, 1978, III 1, 4-8.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου