ΦΙΛΑΥΤΙΑ 5

Συνέχεια από Δευτέρα 22. Ιουνίου 2026

ΦΙΛΑΥΤΙΑ 5
Από την τρυφερότητα προς τον εαυτό έως την αγάπη κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή

IRÉNÉE HAUSHERR S. I.
Καθηγητής στο Ποντιφικό Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών

ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA, 137

β) Διάφοροι συγγραφείς.

ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ τέθηκε το ερώτημα: τι είναι η φιλαυτία; Πώς αναγνωρίζεται ο φίλαυτος; Απάντηση: Υπάρχουν πολλές ακατάλληλες εκφράσεις, όπως: «Όποιος αγαπά την ψυχή του θα τη χάσει· και όποιος μισεί την ψυχή του σε αυτόν τον κόσμο θα τη φυλάξει για την αιώνια ζωή». Ο φίλαυτος λοιπόν είναι απλώς εκείνος που αγαπά τον εαυτό του. Αναγνωρίζεται από τούτο: αν αυτό που κάνει το κάνει για τον εαυτό του, είναι φίλαυτος, ακόμη κι αν η πράξη για την οποία πρόκειται είναι σύμφωνη με την εντολή. Διότι το να παραλείπει κανείς, για τη δική του ευχαρίστηση, κάτι το οποίο έχει ανάγκη ο αδελφός μας, είτε για την ψυχή είτε για το σώμα, προδίδει ακόμη και στα υπόλοιπα το πάθος της φιλαυτίας, της οποίας το τέλος είναι η απώλεια» (39).

Υπάρχει εδώ ένα «διότι» που ζητά εξήγηση. Είναι κοινός τόπος της μοναστικής πειθαρχίας —το παραπάνω κείμενο απευθύνεται σε μοναχούς, αλλά η αρχή ισχύει για όλους τους χριστιανούς— να λέγεται ότι ο νόμος της αδελφικής αγάπης υπερέχει των ανθρώπινων διατάξεων, έστω κι αν αυτές είναι οι ίδιες σύμφωνες με την εντολή του Θεού. Το καθήκον της φιλοξενίας, για παράδειγμα, αναστέλλει την υποχρέωση της νηστείας, όπως εξηγεί εκτενώς ο Κασσιανός (*). Δεν μπορεί λοιπόν κανείς να επικαλείται έναν συγκυριακό κανόνα για να δικαιολογηθεί ότι παρέλειψε ένα έργο αγάπης που απαιτούσαν οι ανάγκες του πλησίον. Και να η φιλαυτία παντού όπου υπάρχει αμαρτία παραλείψεως. Ο άγιος Ειρηναίος είχε γράψει: «Εκεί όπου κάποιος θα μπορούσε να κάνει ένα καλό στον πλησίον και δεν το κάνει, θα θεωρηθεί ξένος προς την αγάπη του Θεού» ("). Και είναι ο άγιος Μάξιμος που μας διέσωσε αυτή τη ρήση του μεγάλου επισκόπου της Λυών.

Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΘΕΟΛΟΓΟΣ θα μας δείξει τη φιλαυτία να ενεργεί και αλλού. Οι άρρωστοι —συνοψίζω τα λόγια του— δεν έχουν συνήθεια να μηχανεύονται τεχνάσματα για να ματαιώσουν τις προθέσεις των θεραπευτών τους. «Εκτός ίσως μερικές φορές από μια ελαφρά ιδιοτροπία που τους πιάνει και που δεν είναι δύσκολο να προβλεφθεί ή να περιοριστεί. Εμείς όμως έχουμε τη διάνοιά μας και τη φιλαυτία μας (**)· δεν γνωρίζουμε ούτε ανεχόμαστε τη σκέψη ότι είμαστε κατώτεροι· και όλα αυτά γίνονται πολύ μεγάλο εμπόδιο για την αρετή, σαν ένα είδος αμυντικής γραμμής εναντίον εκείνου που αγωνίζεται για εμάς. Όση επιμέλεια θα έπρεπε να δείχνουμε για να αποκαλύπτουμε την ασθένεια στους γιατρούς, τόση δείχνουμε για να αποφύγουμε τη θεραπεία· είμαστε γενναίοι εναντίον του εαυτού μας και επιτήδειοι εναντίον της υγείας» (43).

Η φιλαυτία λοιπόν στρέφει εναντίον μας την ίδια μας τη διάνοια και το ίδιο μας το θάρρος. Θα έχει τόσο πιο θλιβερά αποτελέσματα όσο θα συναντάται σε πρόσωπα καλύτερα προικισμένα. «Ω παραφροσύνη», αναφωνεί ο Γρηγόριος, «ή υπάρχει άλλη λέξη καταλληλότερη για να δηλώσει ένα τέτοιο πάθος; Εκείνους που θα έπρεπε να αγαπούμε ως ευεργέτες, τους απωθούμε ως εχθρούς...». Αυτό δεν θα συνέβαινε αν, όπως μας έλεγε ο Αριστοτέλης, αγαπούσαμε το αγαθό περισσότερο από τον εαυτό μας, αυτό που οφείλουμε να είμαστε περισσότερο από αυτό που είμαστε· δηλαδή, πολύ απλά, αν αγαπούσαμε να γινόμαστε καλύτεροι.

Μαθητής του αγίου Βασιλείου και του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου, ο ΕΥΑΓΡΙΟΣ Ο ΠΟΝΤΙΚΟΣ δεν θα μπορούσε να μη πει κι αυτός τον λόγο του για τη φιλαυτία. Δύο λόγους μάλλον, πολύ σύντομους και πολύ περιεκτικούς, οι οποίοι θα κατευθύνουν κατά κάποιον τρόπο τις αναπτύξεις του αγίου Μαξίμου. Το πρώτο από αυτά τα αποφθέγματα είναι μια οδυνηρή κραυγή: «Ω φιλαυτία, καθολική μισήτρια!» (*). Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός θα εντάξει αυτή τη ρήση στα Sacra Parallela (45). Η φιλαυτία μισεί τα πάντα, τον Θεό και τα δημιουργήματα του Θεού· μισεί ακόμη και αυτό που ισχυρίζεται ότι αγαπά, αυτόν τον «εαυτό» από τον οποίο παίρνει το όνομά της. Θα πρέπει να θυμηθούμε αργότερα αυτό το λακωνικό απόφθεγμα. Και ακόμη περισσότερο το δεύτερο.

Ο Ευάγριος είναι ίσως, ανάμεσα σε όλους τους αρχαίους ψυχολόγους, ο πιο διορατικός· σε κάθε περίπτωση εκείνος που στοχάστηκε περισσότερο πάνω στη διαλεκτική των παθών. Συντάκτης του πρώτου καταλόγου των οκτώ κεφαλαιωδών αμαρτημάτων, καταλόγου που έγινε αμέσως καθολικά δεκτός από όλους, σύμφωνα με τον Κασσιανό, αξίζει να τον ακούσουμε όταν μας παραδίδει το συμπέρασμα των μελετών και των εμπειριών του. «Ο πρώτος από τους κακούς λογισμούς είναι εκείνος της φιλαυτίας· και από αυτήν προέρχονται οι οκτώ» (**). Και αυτή η διατύπωση θα γίνει σύντομα αδιαμφισβήτητο αξίωμα. Είναι άραγε αμφισβητήσιμη;

Ας ονομάσουμε αμέσως τον ΑΓΙΟ ΘΕΟΔΩΡΟ ΕΔΕΣΣΗΣ, παρά τη χρονολογία, διότι κανείς δεν ακολούθησε από πιο κοντά τις ιδέες του Ευαγρίου (1*)· προφανώς τις θεωρούσε πολύ πολύτιμες για να τις αφήσει να χαθούν. Θα αρκεστεί στο να μη κατονομάζει ποτέ τον συγγραφέα τους· αλλά στον ακατονόμαστο δεν φείδεται επαίνων. «Κάτω η φιλαυτία, η καθολική μισήτρια, είπε σωστά ένας σοφός. Διότι αυτή είναι η πρώτη από όλους τους κακούς λογισμούς. Αυτός ο φοβερός εχθρός (48), η φιλαυτία, έχει τρόπους τυράννου· και ύστερα από αυτήν οι τρεις και οι πέντε έρχονται να παρασύρουν τον νου μας» (40).

Οι τρεις είναι —«όπως είπε σωστά και πολύ εύστοχα ένας από τους παλαιούς»· πάλι ο Ευάγριος— οι δαίμονες της γαστριμαργίας, της φιλαργυρίας και της κενοδοξίας· οι πέντε είναι τα πέντε άλλα κεφαλαιώδη αμαρτήματα σύμφωνα με τον ευαγριανό κατάλογο. «Η φιλαυτία, η φιληδονία και η φιλοδοξία διώχνουν από την ψυχή τη μνήμη του Θεού. Η φιλαυτία είναι γεννήτρια κακών αδιανόητων: όταν εξαφανίζεται η μνήμη του Θεού, η ταραχή των παθών παίρνει έκταση μέσα μας» (*).

Η πρακτική συνέπεια: «Εκείνος που ξερίζωσε ριζικά από την καρδιά του τη φιλαυτία θα γίνει εύκολα κύριος και όλων των άλλων παθών, με τη βοήθεια του Κυρίου. Διότι από αυτήν γεννιούνται η οργή, η λύπη, η μνησικακία, η φιληδονία, η αλαζονεία. Όποιος αφήνεται να νικηθεί από αυτήν, θα συνθηκολογήσει και μπροστά στα άλλα πάθη. Ονομάζουμε φιλαυτία την παθητική διάθεση, τη φιλία προς το σώμα και την ικανοποίηση που παραχωρείται στα σαρκικά θελήματα» (5). Ο άγιος Μάξιμος θα μας δώσει διευκρινίσεις πάνω σε αυτόν τον ορισμό.

Υπό το όνομα του ΑΓΙΟΥ ΕΦΡΑΙΜ συναντούμε άλλη μία από τις κύριες ιδέες του αγίου Μαξίμου. «Ας μη γινόμαστε λοιπόν φίλαυτοι, διότι από τη φιλαυτία φυτρώνουν τα πάθη, σαν τόσοι βλαστοί. Καταστροφέας της φιλαυτίας είναι η αγάπη, η οποία ελκύει όλους στην ομόνοια και τους διατηρεί σε αυτήν. Μεγάλο και πολύτιμο κτήμα είναι η αγάπη. Αγωνίσου λοιπόν να μην ξεπέσεις από αυτήν» (*2). Η τόσο καθαρή διατύπωση του ανταγωνισμού ανάμεσα στη φιλαυτία και την αγάπη θυμίζει υπερβολικά τον άγιο Μάξιμο, ώστε αυτός ο «Εφραίμ» να μη θεωρηθεί ύποπτος ότι τον είχε διαβάσει.

Ας προσπεράσουμε άλλους που θα μπορούσαμε ακόμη να παραθέσουμε, όπως τον άγιο ΚΥΡΙΛΛΟ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ. Αυτός δεν πρέπει να έχει σταθερή διδασκαλία περί φιλαυτίας, αφού ο ογκώδης τόμος του π. H. du Manoir de Juaye δεν την αναφέρει (sa). Ας παραθέσουμε ακόμη μόνο τρεις: ο ένας, ο Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης, χρησιμοποιεί μία μόνο φορά τον όρο φιλαυτία (**): «Οι εθνικοί εξέπεσαν από την ευθεία οδό που οδηγεί στον Θεό, εξαιτίας της φιλαυτίας και της αλαζονείας τους...». Αυτό το μοναδικό χωρίο έχει σημαντική σπουδαιότητα: ο άγιος Μάξιμος το σχολίασε· και κυρίως το γεγονός ότι ο θείος Διονύσιος μιλά για αυτό το πάθος πρέπει να ενθάρρυνε τον Ομολογητή να κάνει δικές του τις ιδέες του Ευαγρίου πάνω σε αυτό το θέμα.

Έπειτα ο ΑΒΒΑΣ ΗΣΑΪΑΣ. Στα έργα που δημοσιεύθηκαν με αυτό το όνομα από τον Ιορδανίτη μοναχό Αυγουστίνο (*), ο όρος φιλαυτία συναντάται, νομίζω, μία μόνο φορά, χαμένος μέσα σε έναν κατάλογο παθών: «Να ασκείτε πάντοτε βία στον εαυτό σας ενώπιον του Κυρίου, με κάθε δέηση, για να σας δώσει την απλότητα και την ευθύτητα, και για να αφαιρέσει από εσάς τα αντίθετα αυτών των αρετών: αυτά είναι η πανουργία, η διαβολική επιδεξιότητα —σοφία, ο ίδιος όρος που χρησιμοποίησε ο Ευσέβιος για να εκφράσει τον θαυμασμό του για τον Κωνστάντιο Χλωρό—, η αδιακρισία, η φιλαυτία, η κακία της καρδιάς. Αυτά τα πράγματα κατεδαφίζουν τους κόπους των δημιουργών τους» (6). Ας συγκρατήσουμε πάντως αυτή τη μικρή παρατήρηση: η φιλαυτία στερείται ευθύτητας.

Αλλά ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός μας διέσωσε υπό το όνομα του Ησαΐα μια σελίδα πολύ πιο ενδιαφέρουσα: «Όσοι κάνουν τα πάντα για τον εαυτό τους πραγματοποιούν τη φιλαυτία, το μεγαλύτερο από όλα τα κακά. Αυτή είναι που παράγει την αγριότητα, την ακοινωνησία, την ανικανότητα προς φιλία, την αδικία, την ασέβεια.»

Η φύση εφοδίασε τον άνθρωπο όχι όπως τα μοναχικά ζώα, αλλά όπως τα αγελαία, τα πολιτικά, τα κοινωνικά, ώστε να μη ζει μόνο για τον εαυτό του, αλλά και για τον πατέρα, τη μητέρα, τους αδελφούς, τη γυναίκα, τα παιδιά και τους άλλους συγγενείς και φίλους· για τον λαό του και τη φυλή του, για την πατρίδα του και τους ομοίους του, για όλους τους ανθρώπους· και ακόμη για τα μέρη του σύμπαντος, για ολόκληρο τον κόσμο, και πολύ πριν από όλα αυτά για τον Πατέρα και Δημιουργό του σύμπαντος. Διότι, αν υποθέσουμε ότι είναι κανείς λογικός, πρέπει να αγαπά την κοινωνία, τον κόσμο, τον Θεό, για να γίνει και θρησκευτικός» (**). Κανένας αββάς Ησαΐας ασφαλώς δεν έγραψε αυτές τις γραμμές· αλλά μοιάζουν πολύ με τον Φίλωνα. Πράγματι, αποδίδονται στον Φίλωνα στα Loci Communes του αγίου Μαξίμου (68).

Τέλος, πρέπει να διαβάσουμε μια παράγραφο ενός συγγραφέα τον οποίο ο Μάξιμος μελέτησε προσεκτικά, του ΔΙΑΔΟΧΟΥ: «Εκείνος που αγαπά με πάθος τον εαυτό του δεν μπορεί να αγαπά τον Θεό· αλλά εκείνος που δεν αγαπά με πάθος τον εαυτό του εξαιτίας των ανώτερων πλούτων της θείας αγάπης, εκείνος αγαπά τον Θεό. Γι’ αυτό ένας τέτοιος άνθρωπος δεν ζητά ποτέ τη δική του δόξα, αλλά τη δόξα του Θεού· διότι εκείνος που αγαπά με πάθος τον εαυτό του ζητά τη δική του δόξα. Εκείνος που αγαπά με πάθος τον Θεό αγαπά τη δόξα του Δημιουργού του· διότι είναι γνώρισμα μιας εσωτερικής ψυχής, φίλης του Θεού, να ζητά διαρκώς τη δόξα του Θεού σε όλες τις εντολές που εκτελεί, και να χαίρεται για τη δική της ταπείνωση· διότι στον Θεό αρμόζει η δόξα λόγω του μεγαλείου Του, ενώ στον άνθρωπο η ταπείνωση, για να γίνει με αυτόν τον τρόπο οικείος του Θεού. Αν το κάνουμε αυτό, χαιρόμενοι κι εμείς, κατά το παράδειγμα του αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή, για τη δόξα του Κυρίου, θα αρχίσουμε να λέμε αδιάκοπα: Εκείνος πρέπει να αυξάνει, κι εγώ να ελαττώνομαι» (59).

Σημειώσεις:

(39) Reg. Brev. LVI, PG 31, 1120 A.
(40) Conlat., XXI, 14.
(41) HARVEY, II, σ. 477, απόσπ. IV.
(42) Μία σημείωση του εκδότη Billy: ο Νικήτας θεωρεί ότι η «διάνοια» λέγεται ειρωνικά· η φιλαυτία σημαίνει άλογη αγάπη προς το σώμα. Ποιος θα το πιστέψει αυτό; Ο Νικήτας σφάλλει ως προς τη «διάνοια»· αλλά ως προς τη φιλαυτία η παρατήρησή του αποδεικνύει ότι είχε διαβάσει τον άγιο Μάξιμο.
(43) Or. II apologetica αρ. 19, PG 34, 428 C κ.ε.
(44) Sent. Alph. PG 40, 1269 A.
(15) Tit. 13, PG 96, 421 A.
(46) J. MUYLDERMANS, «Note additionnelle à Evagriana», Le Muséon 44, 1931, σ. 382.
(47) Από τότε που γράφτηκαν αυτές οι γραμμές, ο π. GOUILLARD AA δημοσίευσε ένα άρθρο με τίτλο «Supercheries et méprises littéraires: l'oeuvre de S. Théodore d'Edesse», Etudes Byzantines 1947, σ. 137–158, όπου αποδεικνύει ότι ο Θεόδωρος Εδέσσης δεν είναι παρά ένα ψευδώνυμο που χρησιμοποιήθηκε για να προσδώσει κύρος στις ιδέες του Ευαγρίου.
(48) Διαβάζω polémios αντί για polémos.
(49) Κεφ. 65, Φιλοκαλία, Αθήνα 1782, σ. 274.
(50) Κεφ. 92, σ. 279.
(51) Κεφ. 93.
(52) De Vita Spir., ρωμαϊκή έκδ., I, σ. 269.
(53) Dogme et Spiritualité chez saint Cyr. d'Alex., Παρίσι 1944.
(54) Coel. Hier. 8, PG 3, 260 C.
(55) Ιερουσαλήμ 1911.
(56) Logos 5, αρ. 10, σ. 36 κ.ε.
(57) Sacra Parallela, τίτ. 13, PG 96, 420 D κ.ε.
(58) Loci Comm. LXIX, PG 91, 1011 D. Το λεξιλόγιο και οι ιδέες απαντούν και στον Φίλωνα· πρβλ. για παράδειγμα De Congr. erud. causa 130· De Cher. 18. Είναι άραγε κέντων;
(59) ΔΙΑΔΟΧΟΣ, κεφ. 12· μετάφραση του π. E. DES PLACES, Sources chrétiennes 5.

Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής