Συνέχεια από Κυριακή 2. Αυγούστου 2026
ΦΙΛΑΥΤΙΑ 21
Από την τρυφερότητα προς τον εαυτό έως την αγάπη κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή
IRÉNÉE HAUSHERR S. I.
Καθηγητής στο Ποντιφικό Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών
Από την τρυφερότητα προς τον εαυτό έως την αγάπη κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή
IRÉNÉE HAUSHERR S. I.
Καθηγητής στο Ποντιφικό Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών
ΑΓΙΟΣ ΜΑΞΙΜΟΣ Ο ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ
V. ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ (συνέχεια)
2. ΑΡΕΤΕΣ ΚΑΙ ΦΥΣΗ
.......Πρέπει ακόμη να παρατηρηθεί ότι το οντολογικό και το ηθικό αναμειγνύονται διαρκώς ή, ακριβέστερα, αποτελούν ένα και το αυτό μέσα στη ζωή, για όποιον θεωρεί το ανθρώπινο ον αφού αυτό έχει συγκροτηθεί στη «πραγματική» φύση του.
Από αυτό προκύπτει ότι συχνά, όταν οι Πατέρες μιλούν για ηθική, άσκηση και πρακτική πνευματικότητα, χρησιμοποιώντας μια γλώσσα που καθορίζεται εξ ολοκλήρου από την έννοιά τους περί φύσεως, μας δίνουν εύκολα την εντύπωση ότι αγνοούν ή αρνούνται την οντολογική υπερφυσικότητα της χάριτος, επειδή γι’ αυτούς κάθε αγαθό είναι «κατά φύσιν»· ή, αντιθέτως, ότι δεν αγνοούν τίποτε από τις οντολογικές κατηγορίες που χρησιμοποιούνται σήμερα στην πραγματεία περί χάριτος, ενώ οι διαφορετικές καταστάσεις τις οποίες διακρίνουν είναι ίσως in recto μόνο καταστάσεις της θελήσεως και in obliquo καταστάσεις οντολογικές που εξαρτώνται από την ατομική θέληση, και καθόλου οι δικές μας πραγματικές ή δυνατές status της ανθρωπότητας ως τέτοιας (9)....
V. ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ (συνέχεια)
2. ΑΡΕΤΕΣ ΚΑΙ ΦΥΣΗ
.......Πρέπει ακόμη να παρατηρηθεί ότι το οντολογικό και το ηθικό αναμειγνύονται διαρκώς ή, ακριβέστερα, αποτελούν ένα και το αυτό μέσα στη ζωή, για όποιον θεωρεί το ανθρώπινο ον αφού αυτό έχει συγκροτηθεί στη «πραγματική» φύση του.
Από αυτό προκύπτει ότι συχνά, όταν οι Πατέρες μιλούν για ηθική, άσκηση και πρακτική πνευματικότητα, χρησιμοποιώντας μια γλώσσα που καθορίζεται εξ ολοκλήρου από την έννοιά τους περί φύσεως, μας δίνουν εύκολα την εντύπωση ότι αγνοούν ή αρνούνται την οντολογική υπερφυσικότητα της χάριτος, επειδή γι’ αυτούς κάθε αγαθό είναι «κατά φύσιν»· ή, αντιθέτως, ότι δεν αγνοούν τίποτε από τις οντολογικές κατηγορίες που χρησιμοποιούνται σήμερα στην πραγματεία περί χάριτος, ενώ οι διαφορετικές καταστάσεις τις οποίες διακρίνουν είναι ίσως in recto μόνο καταστάσεις της θελήσεως και in obliquo καταστάσεις οντολογικές που εξαρτώνται από την ατομική θέληση, και καθόλου οι δικές μας πραγματικές ή δυνατές status της ανθρωπότητας ως τέτοιας (9)....
Οι σκέψεις αυτές αφορούν κυρίως τη δογματική θεολογία. Ωστόσο, η πνευματική ζωή οφείλει να συναγάγει από αυτές μία σημαντική συνέπεια: αφού, αφενός, τα πάθη ή οι κακίες είναι παρά φύσιν και, αφετέρου, το ίδιο το υπερφυσικό είναι κατεξοχήν σύμφωνο προς τη φύση, έπεται ότι η χριστιανική τελειότητα, αντί να ασκεί βία στη φύση, τη θεραπεύει, τη μεγαλύνει, την ανυψώνει και τη θεώνει, χωρίς να της ζητεί άλλη θυσία παρά μόνο τη θυσία των ασθενειών της ούτε άλλη προσπάθεια παρά μόνο εκείνη που απαιτείται για να δεχθεί τα δώρα του Θεού.
Η διδασκαλία του αγίου Μαξίμου πάνω σε αυτό το θέμα θα μπορούσε να εκφραστεί με τον καλύτερο τρόπο, εάν δανειζόμασταν τη γλώσσα του αγίου Ειρηναίου: «Ο άνθρωπος είναι το δοχείο της αγαθότητας του Θεού». Εάν συναινέσει σε αυτό, δηλαδή εάν τοποθετηθεί ταπεινά στη θέση του, εύκαμπτος και εύπλαστος μέσα στα χέρια του Θείου Τεχνίτη, ο οποίος θέλει να δημιουργήσει από αυτόν ένα αριστούργημα,⁹ «ποτέ ο Θεός δεν θα παύσει να ευεργετεί πλουτίζοντας τον άνθρωπο, ούτε ο άνθρωπος θα παύσει ποτέ να δέχεται από τον Θεό την ευεργεσία νέων πλουτισμών».¹¹
Η κίνηση προς τον Θεό συνίσταται, από την πλευρά του ανθρώπου, απλώς στο «να μην έχει πλέον την ελεύθερη προαίρεσή του σε αντίθεση προς τον λόγο της φύσεως».¹² Η φύση, ανακτώντας την αρχική κληρονομία της Βασιλείας του Θεού, επιστρέφει στον εαυτό της.¹³ Και όμως, ο λόγος της φύσεως είναι διαφορετικός από τον λόγο της χάριτος.¹⁴ Η θέωση είναι εξ ολοκλήρου παθητική,¹⁵ μολονότι «ο Θεός έθεσε μέσα σε όλους ίση φυσική δύναμη προς σωτηρίαν, ώστε ο καθένας να μπορεί, εάν το θέλει, να λάβει τη θεία χάρη».¹⁶
Θα μπορούσαμε να παραθέσουμε δύο σειρές κειμένων, από τις οποίες η μία θα διακήρυσσε ότι η τελειότητα είναι σύμφωνη προς τη φύση και η άλλη ότι η ίδια αυτή τελειότητα αποτελεί αποκλειστικό έργο του Θεού. Ο συγγραφέας του προλόγου στα Σχόλια δεν πρόδωσε τη σκέψη του Μαξίμου, όταν υποστήριξε —σε αυτό συνοψίζεται η μακρά του περίοδος— ότι τίποτε δεν είναι περισσότερο σύμφωνο προς τη φύση από εκείνο που είναι σύμφωνο προς τη χάρη.¹⁷
Για να εξηγηθούν αυτές οι φαινομενικές αντιφάσεις, δεν αρκεί να επικαλεστούμε τη συνέργεια του Θεού και του κτίσματος, όπως την αντιλαμβάνεται κάθε δεϊστική φιλοσοφία, ούτε τη σχέση φύσεως και χάριτος, όπως τη διατυπώνει μια νεότερη θεολογία. Πρέπει να επιστρέψουμε στον ρεαλισμό των αρχαίων, όπως τον εκθέτει, για παράδειγμα, ο άγιος Μάξιμος στο σχόλιό του στην έκφραση «μέρος του Θεού», την οποία χρησιμοποιεί ο άγιος Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός.¹⁸
Δεν μετέχουμε στον Θεό μόνο κατὰ τὸ εἶναι, επειδή οι λόγοι μας προϋπήρχαν μέσα στον Θεό, αλλά και κατὰ τὸ εὖ εἶναι, δηλαδή μέσω της αρετής. Σε αντίθεση προς το κακό, το οποίο είναι μηδέν, το αγαθό έχει ουσία, και αυτή είναι ο Λόγος του Θεού.
«Εάν η ουσία της αρετής μέσα σε κάθε άνθρωπο είναι αναμφισβήτητα ο Λόγος του Θεού —διότι η ουσία ή η πραγματικότητα όλων των αρετών¹⁹ είναι ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, όπως έχει γραφεί: “Ὃς ἐγενήθη σοφία ἡμῖν ἀπὸ Θεοῦ, δικαιοσύνη τε καὶ ἁγιασμὸς καὶ ἀπολύτρωσις” (Α΄ Κορ. 1,30)· και αυτά προφανώς λέγονται γι’ Αυτόν κατά τρόπο απόλυτο, επειδή είναι η ίδια η Σοφία, η Δικαιοσύνη και η Αγιότητα, και όχι με την περιορισμένη έννοια με την οποία μιλούμε για εμάς, όταν λέμε ότι κάποιος άνθρωπος είναι σοφός ή δίκαιος—, τότε κάθε άνθρωπος που έχει ως μερίδιό του μια σταθερή έξη αρετής μετέχει αναμφισβήτητα στον Θεό, ο οποίος είναι η Ουσία των αρετών, καθόσον με ειλικρινή θέληση καλλιέργησε τον φυσικό σπόρο του αγαθού και κατέστησε το τέλος ταυτόσημο με την αρχή και την αρχή με το τέλος· ή, μάλλον, φανέρωσε την πραγματική ταυτότητα της αρχής και του τέλους, βρισκόμενος σε τέλεια συμφωνία με τον Θεό.
»Διότι αρχή και τέλος κάθε πράγματος είναι ο σκοπός του. Είναι αρχή, καθόσον προσθέτει στο είναι το κατά φύσιν αγαθό μέσω της μετοχής· και είναι τέλος, καθόσον, σύμφωνα με αυτή τη μετοχή, ολοκληρώνει με ζήλο, διά της ελεύθερης προαιρέσεως, τον αξιέπαινο δρόμο που οδηγεί προς αυτό. Χάρη σε αυτή την πορεία γίνεται θεός, δεχόμενος από τον Θεό το να είναι θεός, επειδή στο κατά φύσιν αγαθό του “κατ’ εικόνα” πρόσθεσε με την ελεύθερη θέλησή του την “καθ’ ομοίωσιν” κατάσταση, η οποία συγκροτείται από τις αρετές, πραγματοποιώντας την επιστροφή προς την αρχή του και την οικείωση με αυτήν, σύμφωνα με την έμφυτη τάση της φύσεώς του.
»Έτσι εκπληρώνεται σε αυτόν ο λόγος του Αποστόλου: “Ἐν αὐτῷ γὰρ ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν”.²⁰ Εισέρχεται στον Θεό μέσω της προσοχής του,²¹ ώστε να μη διαφθείρει τον λόγο του είναι του, ο οποίος προϋπάρχει στον Θεό· κινείται μέσα στον Θεό σύμφωνα με τον λόγο του εὖ εἶναι, ο οποίος προϋπάρχει στον Θεό, διά της ασκήσεως των αρετών· και ζει μέσα στον Θεό σύμφωνα με τον λόγο του ἀεὶ εἶναι, ο οποίος προϋπάρχει στον Θεό.
»Έκτοτε και ήδη από την παρούσα ζωή, μέσω μιας απαθούς έξεως, παραμένει πάντοτε ταυτόσημος προς τον εαυτό του και αμετάβλητος· και στον μέλλοντα αιώνα, μέσω της θεώσεως που θα του δοθεί, θα περιλάβει με αγάπη τους προαναφερθέντες λόγους που προϋπάρχουν στον Θεό· ή, μάλλον, τον ίδιο τον Θεό, μέσα στον οποίο οι λόγοι των αγαθών έχουν τη σταθερότητά τους.
»Και είναι μέρος του Θεού: ως υπάρχων, σύμφωνα με τον λόγο του είναι του που βρίσκεται στον Θεό· ως αγαθός, σύμφωνα με τον λόγο του εὖ εἶναι που βρίσκεται στον Θεό· και ως θεός, σύμφωνα με τον λόγο του ἀεὶ εἶναι που βρίσκεται στον Θεό. Τίμησε αυτούς τους λόγους και συμμόρφωσε προς αυτούς τις πράξεις του· μέσω αυτών βυθίστηκε ολοκληρωτικά στον Θεό και μόνο· αποτύπωσε πλήρως μέσα στον εαυτό του τη σφραγίδα και τη μορφή του Θεού και μόνο.
»Έτσι, κατά χάριν, είναι και αξιώνεται να ονομάζεται ο ίδιος θεός· και ο Θεός, από συγκατάβαση, είναι και καταδέχεται να ονομάζεται γι’ αυτόν άνθρωπος. Με αυτόν τον τρόπο φανερώνεται η δύναμη αυτής της αμοιβαίας δωρεάς, η οποία, από την αγάπη του Θεού, θεώνει τον άνθρωπο για χάρη του Θεού και, από την αγάπη προς τον άνθρωπο, εξανθρωπίζει τον Θεό για χάρη του ανθρώπου· και μέσω αυτής της ωραίας αμοιβαιότητας καθιστά τον Θεό άνθρωπο για τη θέωση του ανθρώπου και τον άνθρωπο θεό μέσω της ενανθρωπήσεως του Θεού.
»Διότι ο Λόγος του Θεού, ο οποίος είναι Θεός, θέλει πάντοτε και μέσα σε όλους να πραγματώνει το μυστήριο της ενανθρωπήσεώς του.
»Αντιθέτως, όποιος, μολονότι είναι μέρος του Θεού σύμφωνα με τον λόγο της αρετής που υπάρχει μέσα του, αφήνεται παράλογα να παρασυρθεί προς το μη ον, δικαίως θα λεχθεί ότι “ρέει από ψηλά προς τα κάτω”, επειδή δεν κινείται προς την αρχή και την αιτία του, σύμφωνα με την οποία, για την οποία και προς την οποία έλαβε την ύπαρξη.
»Βρίσκεται μέσα σε μια ασταθή περιδίνηση και σε μια φοβερή αταξία ψυχής και σώματος· και γίνεται ο ίδιος αίτιος της πτώσεώς του από την απλανή και πάντοτε ταυτόσημη προς τον εαυτό της Αιτία προς το χειρότερο, μέσω μιας εκούσιας παρεκκλίσεως.
»Κατά συνέπεια, γι’ αυτόν θα μπορούσε κυρίως να χρησιμοποιηθεί η έκφραση “ρέει από ψηλά προς τα κάτω”,²² διότι, ενώ είχε τη δύναμη να κατευθύνει ακαταμάχητα τις κινήσεις της ψυχής του προς τον Θεό, προτίμησε το χειρότερο και το μη ον αντί του καλύτερου και του Όντος».²³
Θα αφήσουμε το κείμενο αυτό στους θεολόγους, αφού διατυπώσουμε μόνο δύο παρατηρήσεις.
Η πρώτη αφορά τη φράση: «πραγματοποιώντας, σύμφωνα με την τάση της φύσεώς του, την επιστροφή προς την αρχή του». Η μετάφραση αυτή αποδυναμώνει τη σκέψη του αγίου Μαξίμου. Κυριολεκτικά, εκείνο που είναι έμφυτο ή εμφυτευμένο στη φύση —ἔμφυτος— είναι η ίδια η επιστροφή ή η ανάβαση προς τον Θεό. Η δεύτερη παρατήρηση αφορά το σύνολο του αποσπάσματος. Στις σελίδες που προηγούνται, ο Μάξιμος αποκλείει κάθε πανθεϊστική ή ωριγενιστική ερμηνεία. Δεν θα αποδίδαμε όμως δικαιοσύνη στη σκέψη του, εάν κατανοούσαμε τη μετοχή στον Θεό διά των αρετών με τη δική μας απλώς «ηθική έννοια».
Εάν είμαστε κατ’ εικόνα Θεού διά του λόγου και γινόμαστε καθ’ ομοίωσίν Του διά των αρετών, και εάν αυτή η ομοίωση ανυψώνει τον άνθρωπο σε βαθμό υπάρξεως ανώτερο από εκείνον της εικόνας, πρέπει να συμπεράνουμε ότι οι αρετές διαθέτουν υπερφυσική πραγματικότητα, μολονότι προκύπτουν από μια κίνηση έμφυτη στη φύση.
Ο νόμος του πνευματικού όντος είναι η ἀεικινησία, η αδιάκοπη κίνηση·²⁴ ο ηθικός του νόμος είναι η αδιάκοπη κίνηση προς τον Θεό, μέσω μιας ακατάπαυστης προόδου στην πραγματική αφομοίωση προς Αυτόν. Θα μπορούσε κανείς να πει: φυσικός νόμος του πνεύματος είναι να καθίσταται διαρκώς περισσότερο υπερφυσικό, να υπερβαίνει αδιάκοπα τον εαυτό του μέσα σε μια θεωτική ανάβαση.
Αυτόν όμως τον νόμο του είναι του δεν μπορεί να τον ενεργοποιήσει από μόνο του, όπως ακριβώς δεν μπόρεσε να δώσει στον εαυτό του το είναι, διότι ο νόμος αυτός αποτελεί αύξηση του είναι. Στη θέωσή μας εμείς δεν είμαστε παρά τα όργανα· μόνος δημιουργός της είναι ο Θεός.
Αυτό ο Μάξιμος το διατυπώνει με ιδιαίτερη έμφαση: το μόνο πράγμα που προέρχεται από εμάς είναι η διάθεση της θελήσεως που επιλέγει το αγαθό. Όλες οι αρετές μας είναι δώρα του Θεού. «Εκείνος πραγματοποίησε μέσα μας τα πάντα, όπως μέσα σε όργανα: την αρετή, τη γνώση, τη νίκη, τη σοφία, την αγαθότητα και την αλήθεια».²⁶
Εκείνο όμως που πρέπει κυρίως να συγκρατήσουμε από αυτές τις σκέψεις είναι ότι ένα άθεο πνεύμα καταδικάζει τον εαυτό του στη δυστυχία· η κακία μειώνει τον άνθρωπο μέσα στο ίδιο το είναι του· η αρετή αποτελεί τη μόνη αυθεντική ανάπτυξη του προσώπου. Η αρετή αυξάνει τον άνθρωπο οντολογικά και όχι μόνο μέσα σε μια «ηθική τάξη» κενωμένη από κάθε ουσιαστικό περιεχόμενο.
Το να εισάγουμε αυτή τη νεότερη έννοια στη γλώσσα των Πατέρων, μιλώντας, για παράδειγμα, για μια καθαρά εξωτερική μίμηση του Ιησού Χριστού, σημαίνει ότι δεν έχουμε κατανοήσει ορθά την ανατολική μυστική θεολογία.
3. ΜΕΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΩΝ ΠΑΘΩΝ
Τα οκτώ κεφαλαιώδη αμαρτήματα δεν μπορούν ούτε ψυχολογικά ούτε ηθικά να μεταστραφούν. Απέναντί τους ο Μάξιμος, όπως και όλοι οι όμοιοί του, κηρύττει την ανάγκη της πλήρους εκριζώσεώς τους. Αυτή είναι η έννοια που αποδίδει στην απάθεια.
Οι διδασκαλίες του για το θέμα αυτό συγκροτούν μια πραγματεία ηθικής παθολογίας: το πάθος, με αυτή την έννοια, είναι ασθένεια του επιθυμητικού και του θυμικού. Εκείνο που προσδίδει κάποια ασάφεια στη γλώσσα του είναι ότι αποκαλεί και αυτές τις δύο ορμές με το ίδιο όνομα, πάθος.
Κοινό τους γνώρισμα με τα οκτώ πάθη είναι ότι και αυτές αποτελούν «άλογες δυνάμεις»·²⁷ διαφέρουν όμως από εκείνα κατά το ότι είναι δυνατόν να «λογοποιηθούν», να υπαχθούν δηλαδή στον λόγο. Και τότε γίνονται ασύγκριτες δυνάμεις προς το αγαθό και την ευδαιμονία.
Είναι άλογες καθ’ εαυτές, όχι όμως κατ’ ανάγκην παράλογες·²⁸ μπορούν, χωρίς να παρεκκλίνουν ούτε προς τα δεξιά μέσω της υπερβολής ούτε προς τα αριστερά μέσω της ελλείψεως, να ακολουθούν τη βασιλική οδό της μεσότητας, υπό τον έλεγχο και στην υπηρεσία του νου, των λόγων, του Λόγου και του Θεού.
Ιδού ένα απόσπασμα στο οποίο θα ακούσουμε αρχικά να συνιστάται η εξάλειψη της επιθυμίας και του θυμού και κατόπιν η κατεύθυνσή τους προς τον Θεό:
«Ας καθαρθούμε, λοιπόν, από κάθε μολυσμό της σάρκας και του πνεύματος, για να αγιάσουμε το θείο όνομα, σβήνοντας την επιθυμία που είναι προσκολλημένη σε ανάρμοστα πάθη· και ας χαλιναγωγήσουμε με τον λόγο τον θυμό που παραφρονεί για άτακτες ηδονές, ώστε να δεχθούμε με πραότητα τη Βασιλεία του Θεού και Πατέρα μας, όταν έλθει.
»Και, σε αρμονία με τα προηγούμενα αιτήματα, ας προσθέσουμε το ακόλουθο: “Γενηθήτω τὸ θέλημά σου, ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς”.
»Εκείνος που προσφέρει στον Θεό λατρεία απαλλαγμένη από κάθε επιθυμία και θυμό, μόνο μέσω της λογικής δυνάμεως, εκπληρώνει επάνω στη γη το θείο θέλημα, όπως το εκπληρώνουν στον ουρανό οι τάξεις των αγγέλων· σε όλα γίνεται κοινωνός των αγγέλων, τόσο στη λατρεία όσο και στη ζωή, όπως λέγει κάπου ο μέγας Απόστολος: “Ἡμῶν γὰρ τὸ πολίτευμα ἐν οὐρανοῖς ὑπάρχει”.²⁹
»Σε εκείνους δεν υπάρχει επιθυμία που να χαλαρώνει τη δύναμη του νου· ούτε θυμός που μαίνεται και γαβγίζει με χυδαιότητα εναντίον των ομοίων τους· υπάρχει μόνο ο καθαρός λόγος, ο οποίος οδηγεί κατά φύσιν τα λογικά όντα προς τον Πρώτο Λόγο. Αυτό είναι το μόνο που ευαρεστεί τον Θεό και το οποίο ζητεί από εμάς, τους δούλους Του.
»Αυτό φανερώνει όταν λέγει προς τον μέγα Δαβίδ: “Τί γάρ μοι ὑπάρχει ἐν τῷ οὐρανῷ, καὶ παρὰ σοῦ τί ἠθέλησα ἐπὶ τῆς γῆς;”.³⁰ Για τον Θεό δεν υπάρχει τίποτε στον ουρανό που να προσφέρεται από τους αγίους αγγέλους, εκτός από τη λογική τους λατρεία. Αυτή τη λατρεία απαιτεί και από εμάς, όπως μας διδάσκει να λέμε στην προσευχή: “Γενηθήτω τὸ θέλημά σου, ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς”.
»Ας στραφεί, λοιπόν, και ο δικός μας λόγος προς την αναζήτηση του Θεού· η επιθυμητική μας δύναμη προς την αγάπη Του· και η θυμική μας δύναμη ας αγωνίζεται για να Τον διατηρήσει.
»Ή μάλλον, για να μιλήσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια, ολόκληρος ο νους μας ας τείνει προς τον Θεό, ενισχυμένος κατά κάποιον τρόπο από τη δύναμη του θυμικού και φλεγόμενος από αγάπη μέσω της ύψιστης ορμής του επιθυμητικού.
»Έτσι θα μιμηθούμε τους αγγέλους του ουρανού και, όπως εκείνοι, θα λατρεύουμε τον Θεό σε όλα. Θα έχουμε, στον ίδιο βαθμό με αυτούς, τον νου μας στραμμένο αποκλειστικά προς τον Θεό και απολύτως προς τίποτε άλλο.
»Εάν ζήσουμε κατ’ αυτόν τον τρόπο, θα δεχθούμε στις προσευχές μας, ως άρτο υπερούσιο και ζωοποιό, για τη διατροφή των ψυχών μας και για τη διατήρηση σε πλήρη υγεία των αγαθών που μας έχουν δοθεί, τον Λόγο που είπε: “Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς καὶ ζωὴν διδοὺς τῷ κόσμῳ”.³¹
»Και Εκείνος θα γίνει τα πάντα για εμάς, στον βαθμό κατά τον οποίο τρεφόμαστε από Αυτόν μέσω της αρετής και της σοφίας».³²
…Ή, ΜΑΛΛΟΝ, ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ
Σημειώσεις:
Η διδασκαλία του αγίου Μαξίμου πάνω σε αυτό το θέμα θα μπορούσε να εκφραστεί με τον καλύτερο τρόπο, εάν δανειζόμασταν τη γλώσσα του αγίου Ειρηναίου: «Ο άνθρωπος είναι το δοχείο της αγαθότητας του Θεού». Εάν συναινέσει σε αυτό, δηλαδή εάν τοποθετηθεί ταπεινά στη θέση του, εύκαμπτος και εύπλαστος μέσα στα χέρια του Θείου Τεχνίτη, ο οποίος θέλει να δημιουργήσει από αυτόν ένα αριστούργημα,⁹ «ποτέ ο Θεός δεν θα παύσει να ευεργετεί πλουτίζοντας τον άνθρωπο, ούτε ο άνθρωπος θα παύσει ποτέ να δέχεται από τον Θεό την ευεργεσία νέων πλουτισμών».¹¹
Η κίνηση προς τον Θεό συνίσταται, από την πλευρά του ανθρώπου, απλώς στο «να μην έχει πλέον την ελεύθερη προαίρεσή του σε αντίθεση προς τον λόγο της φύσεως».¹² Η φύση, ανακτώντας την αρχική κληρονομία της Βασιλείας του Θεού, επιστρέφει στον εαυτό της.¹³ Και όμως, ο λόγος της φύσεως είναι διαφορετικός από τον λόγο της χάριτος.¹⁴ Η θέωση είναι εξ ολοκλήρου παθητική,¹⁵ μολονότι «ο Θεός έθεσε μέσα σε όλους ίση φυσική δύναμη προς σωτηρίαν, ώστε ο καθένας να μπορεί, εάν το θέλει, να λάβει τη θεία χάρη».¹⁶
Θα μπορούσαμε να παραθέσουμε δύο σειρές κειμένων, από τις οποίες η μία θα διακήρυσσε ότι η τελειότητα είναι σύμφωνη προς τη φύση και η άλλη ότι η ίδια αυτή τελειότητα αποτελεί αποκλειστικό έργο του Θεού. Ο συγγραφέας του προλόγου στα Σχόλια δεν πρόδωσε τη σκέψη του Μαξίμου, όταν υποστήριξε —σε αυτό συνοψίζεται η μακρά του περίοδος— ότι τίποτε δεν είναι περισσότερο σύμφωνο προς τη φύση από εκείνο που είναι σύμφωνο προς τη χάρη.¹⁷
Για να εξηγηθούν αυτές οι φαινομενικές αντιφάσεις, δεν αρκεί να επικαλεστούμε τη συνέργεια του Θεού και του κτίσματος, όπως την αντιλαμβάνεται κάθε δεϊστική φιλοσοφία, ούτε τη σχέση φύσεως και χάριτος, όπως τη διατυπώνει μια νεότερη θεολογία. Πρέπει να επιστρέψουμε στον ρεαλισμό των αρχαίων, όπως τον εκθέτει, για παράδειγμα, ο άγιος Μάξιμος στο σχόλιό του στην έκφραση «μέρος του Θεού», την οποία χρησιμοποιεί ο άγιος Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός.¹⁸
Δεν μετέχουμε στον Θεό μόνο κατὰ τὸ εἶναι, επειδή οι λόγοι μας προϋπήρχαν μέσα στον Θεό, αλλά και κατὰ τὸ εὖ εἶναι, δηλαδή μέσω της αρετής. Σε αντίθεση προς το κακό, το οποίο είναι μηδέν, το αγαθό έχει ουσία, και αυτή είναι ο Λόγος του Θεού.
«Εάν η ουσία της αρετής μέσα σε κάθε άνθρωπο είναι αναμφισβήτητα ο Λόγος του Θεού —διότι η ουσία ή η πραγματικότητα όλων των αρετών¹⁹ είναι ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, όπως έχει γραφεί: “Ὃς ἐγενήθη σοφία ἡμῖν ἀπὸ Θεοῦ, δικαιοσύνη τε καὶ ἁγιασμὸς καὶ ἀπολύτρωσις” (Α΄ Κορ. 1,30)· και αυτά προφανώς λέγονται γι’ Αυτόν κατά τρόπο απόλυτο, επειδή είναι η ίδια η Σοφία, η Δικαιοσύνη και η Αγιότητα, και όχι με την περιορισμένη έννοια με την οποία μιλούμε για εμάς, όταν λέμε ότι κάποιος άνθρωπος είναι σοφός ή δίκαιος—, τότε κάθε άνθρωπος που έχει ως μερίδιό του μια σταθερή έξη αρετής μετέχει αναμφισβήτητα στον Θεό, ο οποίος είναι η Ουσία των αρετών, καθόσον με ειλικρινή θέληση καλλιέργησε τον φυσικό σπόρο του αγαθού και κατέστησε το τέλος ταυτόσημο με την αρχή και την αρχή με το τέλος· ή, μάλλον, φανέρωσε την πραγματική ταυτότητα της αρχής και του τέλους, βρισκόμενος σε τέλεια συμφωνία με τον Θεό.
»Διότι αρχή και τέλος κάθε πράγματος είναι ο σκοπός του. Είναι αρχή, καθόσον προσθέτει στο είναι το κατά φύσιν αγαθό μέσω της μετοχής· και είναι τέλος, καθόσον, σύμφωνα με αυτή τη μετοχή, ολοκληρώνει με ζήλο, διά της ελεύθερης προαιρέσεως, τον αξιέπαινο δρόμο που οδηγεί προς αυτό. Χάρη σε αυτή την πορεία γίνεται θεός, δεχόμενος από τον Θεό το να είναι θεός, επειδή στο κατά φύσιν αγαθό του “κατ’ εικόνα” πρόσθεσε με την ελεύθερη θέλησή του την “καθ’ ομοίωσιν” κατάσταση, η οποία συγκροτείται από τις αρετές, πραγματοποιώντας την επιστροφή προς την αρχή του και την οικείωση με αυτήν, σύμφωνα με την έμφυτη τάση της φύσεώς του.
»Έτσι εκπληρώνεται σε αυτόν ο λόγος του Αποστόλου: “Ἐν αὐτῷ γὰρ ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν”.²⁰ Εισέρχεται στον Θεό μέσω της προσοχής του,²¹ ώστε να μη διαφθείρει τον λόγο του είναι του, ο οποίος προϋπάρχει στον Θεό· κινείται μέσα στον Θεό σύμφωνα με τον λόγο του εὖ εἶναι, ο οποίος προϋπάρχει στον Θεό, διά της ασκήσεως των αρετών· και ζει μέσα στον Θεό σύμφωνα με τον λόγο του ἀεὶ εἶναι, ο οποίος προϋπάρχει στον Θεό.
»Έκτοτε και ήδη από την παρούσα ζωή, μέσω μιας απαθούς έξεως, παραμένει πάντοτε ταυτόσημος προς τον εαυτό του και αμετάβλητος· και στον μέλλοντα αιώνα, μέσω της θεώσεως που θα του δοθεί, θα περιλάβει με αγάπη τους προαναφερθέντες λόγους που προϋπάρχουν στον Θεό· ή, μάλλον, τον ίδιο τον Θεό, μέσα στον οποίο οι λόγοι των αγαθών έχουν τη σταθερότητά τους.
»Και είναι μέρος του Θεού: ως υπάρχων, σύμφωνα με τον λόγο του είναι του που βρίσκεται στον Θεό· ως αγαθός, σύμφωνα με τον λόγο του εὖ εἶναι που βρίσκεται στον Θεό· και ως θεός, σύμφωνα με τον λόγο του ἀεὶ εἶναι που βρίσκεται στον Θεό. Τίμησε αυτούς τους λόγους και συμμόρφωσε προς αυτούς τις πράξεις του· μέσω αυτών βυθίστηκε ολοκληρωτικά στον Θεό και μόνο· αποτύπωσε πλήρως μέσα στον εαυτό του τη σφραγίδα και τη μορφή του Θεού και μόνο.
»Έτσι, κατά χάριν, είναι και αξιώνεται να ονομάζεται ο ίδιος θεός· και ο Θεός, από συγκατάβαση, είναι και καταδέχεται να ονομάζεται γι’ αυτόν άνθρωπος. Με αυτόν τον τρόπο φανερώνεται η δύναμη αυτής της αμοιβαίας δωρεάς, η οποία, από την αγάπη του Θεού, θεώνει τον άνθρωπο για χάρη του Θεού και, από την αγάπη προς τον άνθρωπο, εξανθρωπίζει τον Θεό για χάρη του ανθρώπου· και μέσω αυτής της ωραίας αμοιβαιότητας καθιστά τον Θεό άνθρωπο για τη θέωση του ανθρώπου και τον άνθρωπο θεό μέσω της ενανθρωπήσεως του Θεού.
»Διότι ο Λόγος του Θεού, ο οποίος είναι Θεός, θέλει πάντοτε και μέσα σε όλους να πραγματώνει το μυστήριο της ενανθρωπήσεώς του.
»Αντιθέτως, όποιος, μολονότι είναι μέρος του Θεού σύμφωνα με τον λόγο της αρετής που υπάρχει μέσα του, αφήνεται παράλογα να παρασυρθεί προς το μη ον, δικαίως θα λεχθεί ότι “ρέει από ψηλά προς τα κάτω”, επειδή δεν κινείται προς την αρχή και την αιτία του, σύμφωνα με την οποία, για την οποία και προς την οποία έλαβε την ύπαρξη.
»Βρίσκεται μέσα σε μια ασταθή περιδίνηση και σε μια φοβερή αταξία ψυχής και σώματος· και γίνεται ο ίδιος αίτιος της πτώσεώς του από την απλανή και πάντοτε ταυτόσημη προς τον εαυτό της Αιτία προς το χειρότερο, μέσω μιας εκούσιας παρεκκλίσεως.
»Κατά συνέπεια, γι’ αυτόν θα μπορούσε κυρίως να χρησιμοποιηθεί η έκφραση “ρέει από ψηλά προς τα κάτω”,²² διότι, ενώ είχε τη δύναμη να κατευθύνει ακαταμάχητα τις κινήσεις της ψυχής του προς τον Θεό, προτίμησε το χειρότερο και το μη ον αντί του καλύτερου και του Όντος».²³
Θα αφήσουμε το κείμενο αυτό στους θεολόγους, αφού διατυπώσουμε μόνο δύο παρατηρήσεις.
Η πρώτη αφορά τη φράση: «πραγματοποιώντας, σύμφωνα με την τάση της φύσεώς του, την επιστροφή προς την αρχή του». Η μετάφραση αυτή αποδυναμώνει τη σκέψη του αγίου Μαξίμου. Κυριολεκτικά, εκείνο που είναι έμφυτο ή εμφυτευμένο στη φύση —ἔμφυτος— είναι η ίδια η επιστροφή ή η ανάβαση προς τον Θεό. Η δεύτερη παρατήρηση αφορά το σύνολο του αποσπάσματος. Στις σελίδες που προηγούνται, ο Μάξιμος αποκλείει κάθε πανθεϊστική ή ωριγενιστική ερμηνεία. Δεν θα αποδίδαμε όμως δικαιοσύνη στη σκέψη του, εάν κατανοούσαμε τη μετοχή στον Θεό διά των αρετών με τη δική μας απλώς «ηθική έννοια».
Εάν είμαστε κατ’ εικόνα Θεού διά του λόγου και γινόμαστε καθ’ ομοίωσίν Του διά των αρετών, και εάν αυτή η ομοίωση ανυψώνει τον άνθρωπο σε βαθμό υπάρξεως ανώτερο από εκείνον της εικόνας, πρέπει να συμπεράνουμε ότι οι αρετές διαθέτουν υπερφυσική πραγματικότητα, μολονότι προκύπτουν από μια κίνηση έμφυτη στη φύση.
Ο νόμος του πνευματικού όντος είναι η ἀεικινησία, η αδιάκοπη κίνηση·²⁴ ο ηθικός του νόμος είναι η αδιάκοπη κίνηση προς τον Θεό, μέσω μιας ακατάπαυστης προόδου στην πραγματική αφομοίωση προς Αυτόν. Θα μπορούσε κανείς να πει: φυσικός νόμος του πνεύματος είναι να καθίσταται διαρκώς περισσότερο υπερφυσικό, να υπερβαίνει αδιάκοπα τον εαυτό του μέσα σε μια θεωτική ανάβαση.
Αυτόν όμως τον νόμο του είναι του δεν μπορεί να τον ενεργοποιήσει από μόνο του, όπως ακριβώς δεν μπόρεσε να δώσει στον εαυτό του το είναι, διότι ο νόμος αυτός αποτελεί αύξηση του είναι. Στη θέωσή μας εμείς δεν είμαστε παρά τα όργανα· μόνος δημιουργός της είναι ο Θεός.
Αυτό ο Μάξιμος το διατυπώνει με ιδιαίτερη έμφαση: το μόνο πράγμα που προέρχεται από εμάς είναι η διάθεση της θελήσεως που επιλέγει το αγαθό. Όλες οι αρετές μας είναι δώρα του Θεού. «Εκείνος πραγματοποίησε μέσα μας τα πάντα, όπως μέσα σε όργανα: την αρετή, τη γνώση, τη νίκη, τη σοφία, την αγαθότητα και την αλήθεια».²⁶
Εκείνο όμως που πρέπει κυρίως να συγκρατήσουμε από αυτές τις σκέψεις είναι ότι ένα άθεο πνεύμα καταδικάζει τον εαυτό του στη δυστυχία· η κακία μειώνει τον άνθρωπο μέσα στο ίδιο το είναι του· η αρετή αποτελεί τη μόνη αυθεντική ανάπτυξη του προσώπου. Η αρετή αυξάνει τον άνθρωπο οντολογικά και όχι μόνο μέσα σε μια «ηθική τάξη» κενωμένη από κάθε ουσιαστικό περιεχόμενο.
Το να εισάγουμε αυτή τη νεότερη έννοια στη γλώσσα των Πατέρων, μιλώντας, για παράδειγμα, για μια καθαρά εξωτερική μίμηση του Ιησού Χριστού, σημαίνει ότι δεν έχουμε κατανοήσει ορθά την ανατολική μυστική θεολογία.
3. ΜΕΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΩΝ ΠΑΘΩΝ
Τα οκτώ κεφαλαιώδη αμαρτήματα δεν μπορούν ούτε ψυχολογικά ούτε ηθικά να μεταστραφούν. Απέναντί τους ο Μάξιμος, όπως και όλοι οι όμοιοί του, κηρύττει την ανάγκη της πλήρους εκριζώσεώς τους. Αυτή είναι η έννοια που αποδίδει στην απάθεια.
Οι διδασκαλίες του για το θέμα αυτό συγκροτούν μια πραγματεία ηθικής παθολογίας: το πάθος, με αυτή την έννοια, είναι ασθένεια του επιθυμητικού και του θυμικού. Εκείνο που προσδίδει κάποια ασάφεια στη γλώσσα του είναι ότι αποκαλεί και αυτές τις δύο ορμές με το ίδιο όνομα, πάθος.
Κοινό τους γνώρισμα με τα οκτώ πάθη είναι ότι και αυτές αποτελούν «άλογες δυνάμεις»·²⁷ διαφέρουν όμως από εκείνα κατά το ότι είναι δυνατόν να «λογοποιηθούν», να υπαχθούν δηλαδή στον λόγο. Και τότε γίνονται ασύγκριτες δυνάμεις προς το αγαθό και την ευδαιμονία.
Είναι άλογες καθ’ εαυτές, όχι όμως κατ’ ανάγκην παράλογες·²⁸ μπορούν, χωρίς να παρεκκλίνουν ούτε προς τα δεξιά μέσω της υπερβολής ούτε προς τα αριστερά μέσω της ελλείψεως, να ακολουθούν τη βασιλική οδό της μεσότητας, υπό τον έλεγχο και στην υπηρεσία του νου, των λόγων, του Λόγου και του Θεού.
Ιδού ένα απόσπασμα στο οποίο θα ακούσουμε αρχικά να συνιστάται η εξάλειψη της επιθυμίας και του θυμού και κατόπιν η κατεύθυνσή τους προς τον Θεό:
«Ας καθαρθούμε, λοιπόν, από κάθε μολυσμό της σάρκας και του πνεύματος, για να αγιάσουμε το θείο όνομα, σβήνοντας την επιθυμία που είναι προσκολλημένη σε ανάρμοστα πάθη· και ας χαλιναγωγήσουμε με τον λόγο τον θυμό που παραφρονεί για άτακτες ηδονές, ώστε να δεχθούμε με πραότητα τη Βασιλεία του Θεού και Πατέρα μας, όταν έλθει.
»Και, σε αρμονία με τα προηγούμενα αιτήματα, ας προσθέσουμε το ακόλουθο: “Γενηθήτω τὸ θέλημά σου, ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς”.
»Εκείνος που προσφέρει στον Θεό λατρεία απαλλαγμένη από κάθε επιθυμία και θυμό, μόνο μέσω της λογικής δυνάμεως, εκπληρώνει επάνω στη γη το θείο θέλημα, όπως το εκπληρώνουν στον ουρανό οι τάξεις των αγγέλων· σε όλα γίνεται κοινωνός των αγγέλων, τόσο στη λατρεία όσο και στη ζωή, όπως λέγει κάπου ο μέγας Απόστολος: “Ἡμῶν γὰρ τὸ πολίτευμα ἐν οὐρανοῖς ὑπάρχει”.²⁹
»Σε εκείνους δεν υπάρχει επιθυμία που να χαλαρώνει τη δύναμη του νου· ούτε θυμός που μαίνεται και γαβγίζει με χυδαιότητα εναντίον των ομοίων τους· υπάρχει μόνο ο καθαρός λόγος, ο οποίος οδηγεί κατά φύσιν τα λογικά όντα προς τον Πρώτο Λόγο. Αυτό είναι το μόνο που ευαρεστεί τον Θεό και το οποίο ζητεί από εμάς, τους δούλους Του.
»Αυτό φανερώνει όταν λέγει προς τον μέγα Δαβίδ: “Τί γάρ μοι ὑπάρχει ἐν τῷ οὐρανῷ, καὶ παρὰ σοῦ τί ἠθέλησα ἐπὶ τῆς γῆς;”.³⁰ Για τον Θεό δεν υπάρχει τίποτε στον ουρανό που να προσφέρεται από τους αγίους αγγέλους, εκτός από τη λογική τους λατρεία. Αυτή τη λατρεία απαιτεί και από εμάς, όπως μας διδάσκει να λέμε στην προσευχή: “Γενηθήτω τὸ θέλημά σου, ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς”.
»Ας στραφεί, λοιπόν, και ο δικός μας λόγος προς την αναζήτηση του Θεού· η επιθυμητική μας δύναμη προς την αγάπη Του· και η θυμική μας δύναμη ας αγωνίζεται για να Τον διατηρήσει.
»Ή μάλλον, για να μιλήσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια, ολόκληρος ο νους μας ας τείνει προς τον Θεό, ενισχυμένος κατά κάποιον τρόπο από τη δύναμη του θυμικού και φλεγόμενος από αγάπη μέσω της ύψιστης ορμής του επιθυμητικού.
»Έτσι θα μιμηθούμε τους αγγέλους του ουρανού και, όπως εκείνοι, θα λατρεύουμε τον Θεό σε όλα. Θα έχουμε, στον ίδιο βαθμό με αυτούς, τον νου μας στραμμένο αποκλειστικά προς τον Θεό και απολύτως προς τίποτε άλλο.
»Εάν ζήσουμε κατ’ αυτόν τον τρόπο, θα δεχθούμε στις προσευχές μας, ως άρτο υπερούσιο και ζωοποιό, για τη διατροφή των ψυχών μας και για τη διατήρηση σε πλήρη υγεία των αγαθών που μας έχουν δοθεί, τον Λόγο που είπε: “Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς καὶ ζωὴν διδοὺς τῷ κόσμῳ”.³¹
»Και Εκείνος θα γίνει τα πάντα για εμάς, στον βαθμό κατά τον οποίο τρεφόμαστε από Αυτόν μέσω της αρετής και της σοφίας».³²
…Ή, ΜΑΛΛΟΝ, ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ
Σημειώσεις:
(9) Να διαβαστεί κατά Epist. 9, PG 91, 445 C κ.ε.
(10) Adv. Haer. IV, 64, Harvey II, σ. 299.
(2) Στο ίδιο, IV, 21, Harvey II, σ. 175.
(12) Expos. Or. Dom., PG 90, 877 D.
(13) Ad Thal., ερώτ. 26, στ. 349 AB.
(14) Ad Thal., ερώτ. 37, στ. 385 A.
(15) Ό.π., ερώτ. 22, στ. 320 C κ.ε.
(16) Amb., PG 91, 1144 A.
(17) PG 90, 264 AB.
(18) De Paup. Amore, αρ. 7, PG 35, 865 C.
(19) Το κείμενο πάντων τῶν ἀρετῶν, εφόσον είναι ορθό, σημαίνει «των αρετών όλων».
(20) Πράξεις 17,28.
(21) Ο Combefis μεταφράζει per excellentiam, σαν να έγραφε το κείμενό του προοχῆς και όχι προσοχῆς.
(22) Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, στο προαναφερθέν χωρίο.
(23) Amb., PG 90, 1081 C–1085 A.
(24) Πρβλ. Amb., PG 91, 1113 D.
(25) Ad Thal., ερώτ. 54, PG 90, 512 B.
(26) Amb., PG 91, 1068 A.
(27) Στο ίδιο.
(28) Ad Thal., ερώτ. 64, PG 90, 709 B.
(29) Φιλιπ. 3,20.
(30) Ψαλμ. 72,25.
(31) Ιω. 6,33.
(32) Expos. Or. Dom., PG 90, 896 A–897 A.
(10) Adv. Haer. IV, 64, Harvey II, σ. 299.
(2) Στο ίδιο, IV, 21, Harvey II, σ. 175.
(12) Expos. Or. Dom., PG 90, 877 D.
(13) Ad Thal., ερώτ. 26, στ. 349 AB.
(14) Ad Thal., ερώτ. 37, στ. 385 A.
(15) Ό.π., ερώτ. 22, στ. 320 C κ.ε.
(16) Amb., PG 91, 1144 A.
(17) PG 90, 264 AB.
(18) De Paup. Amore, αρ. 7, PG 35, 865 C.
(19) Το κείμενο πάντων τῶν ἀρετῶν, εφόσον είναι ορθό, σημαίνει «των αρετών όλων».
(20) Πράξεις 17,28.
(21) Ο Combefis μεταφράζει per excellentiam, σαν να έγραφε το κείμενό του προοχῆς και όχι προσοχῆς.
(22) Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, στο προαναφερθέν χωρίο.
(23) Amb., PG 90, 1081 C–1085 A.
(24) Πρβλ. Amb., PG 91, 1113 D.
(25) Ad Thal., ερώτ. 54, PG 90, 512 B.
(26) Amb., PG 91, 1068 A.
(27) Στο ίδιο.
(28) Ad Thal., ερώτ. 64, PG 90, 709 B.
(29) Φιλιπ. 3,20.
(30) Ψαλμ. 72,25.
(31) Ιω. 6,33.
(32) Expos. Or. Dom., PG 90, 896 A–897 A.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου