
Ο Χοσέ Ορτέγκα ι Γκασέτ είπε: «Το να είσαι αριστερός, όπως και το να είσαι δεξιός, είναι ένας από τους άπειρους τρόπους με τους οποίους ένας άνθρωπος μπορεί να επιλέξει να είναι ηλίθιος: και οι δύο είναι μορφές ηθικής και ψυχικής ημιπληγίας». Ημιπληγία: παράλυση ενός μέρους του σώματος. Όσοι επιλέγουν τυφλά να πάρουν το μέρος είτε της δεξιάς είτε της αριστεράς, παραιτούνται από το να βλέπουν την πραγματικότητα στο σύνολό της, επιλέγοντας να παραμείνουν δέσμιοι μιας στενής νοοτροπίας. Η συνέπεια είναι η απώλεια της κριτικής αίσθησης, η αναγωγή των πάντων σε έναν δυϊσμό που ξεπερνιέται από τα γεγονότα, η παραμονή σε ένα είδος οπαδικού τύπου οπαδικού υπερήρωα που απαλλάσσει κάποιον από την προσπάθεια να σκεφτεί ανεξάρτητα, οδηγεί σε πνευματική τύφλωση και συχνά σε αυταπάτη.
Οι ταραχές των νέων των τελευταίων εβδομάδων αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η δεξιά ζητά αυστηρή χειρονομία, καταστολή. Δεξιά: αν η διαμαρτυρία είναι βίαιη, δεν πρέπει να γίνει ανεκτή. Οι λεηλασίες, οι επιθέσεις της αστυνομίας και η καταστροφή δεν μπορούν να υποτιμηθούν. Η αριστερά ζητά την κατανόηση των λόγων των διαμαρτυριών και της αναταραχής των νέων. Εξίσου σωστή. Και οι δύο θέσεις, ωστόσο, είναι μερικές και ασαφείς. Η καταστολή αποκαθιστά τη δημόσια τάξη, αποκαθιστά μια επίφαση κοινωνικής ειρήνης, αλλά η φωτιά παραμένει κάτω από τις στάχτες, έτοιμη για νέες αναζωπυρώσεις. Το να λειάνεις το τρίχωμα των ταραχοποιών, είτε συμπατριωτών σου είτε ξένων, σημαίνει προσωρινή άμβλυνση ορισμένων από τις επιπτώσεις της αναταραχής, δικαιώνοντάς τους προκειμένου να αποφύγεις την ευθύνη.
Καμία από τις δύο θέσεις, ο διπρόσωπος Ιανός του συστήματος, δεν είναι οριστική. Καμία από τις δύο δεν εξετάζει τα αίτια για την εξεύρεση λύσεων. Για ορισμένους, οι νεαροί διαδηλωτές αποτελούν ενόχληση, διαταράσσοντας την ηρεμία ενός κόσμου του οποίου το σύνθημα είναι η συνέχιση της καθημερινότητας. Χωρίς κόσμο στους δρόμους, υπάρχουν φωνές και διαταραχές στην μετα-αστική ρουτίνα. Οι γονείς των ανηλίκων, ή οι ίδιοι οι διαδηλωτές, αν είναι ενήλικοι, πρέπει να πληρώσουν για τις ζημιές. Και πάλι, σωστά, αλλά τα περισσότερα από τα καταστήματα που δέχτηκαν επίθεση, τα σπασμένα παράθυρα και τα άδεια ράφια ανήκουν στους γίγαντες του κλάδου, οι οποίοι είναι πλήρως ασφαλισμένοι. Θα τους επιστραφούν ούτως ή άλλως. Πολλά από τα κατεστραμμένα κτίρια στα κέντρα των πόλεων ανήκουν σε επενδυτικά κεφάλαια και πολυεθνικές, οι οποίες κατέχουν επίσης το εμπορικό σύστημα. Από την άλλη πλευρά, ξεχνιέται ότι κανείς δεν αγωνίστηκε για το ψωμί, για να απαιτήσει θέσεις εργασίας ή για να αλλάξει την κοινωνία. Η λεηλασία επηρέασε εμπορικά σήματα, επωνυμίες σχεδιαστών και μάρκες που έχουν γίνει οι κρυφές ταυτότητες κενών γενεών, που τρέφονται από την κατανάλωση, εκκωφαντικές από κακής ποιότητας μουσική που παραληρεί για χρήματα, επιτυχία, βία και σεξ. Αν το 1968 ήταν η επιθυμία για επανάσταση, η παρούσα αναταραχή είναι η επανάσταση της (απογοητευμένης) επιθυμίας.
Τόσο η αριστερά όσο και η δεξιά θερίζουν τους δηλητηριώδεις καρπούς αυτού που έχουν σπείρει, το τίποτα στο οποίο ζουν (άσχημα) γενιές. Ας αναφέρουμε ξανά τον Ορτέγκα, την «περίσταση» του, τις συγκεκριμένες συνθήκες ζωής στις οποίες βρίσκεται ο καθένας. Περιλαμβάνει τον τόπο, τον ιστορικό χρόνο, την οικογένεια, την κοινωνία, τις σχέσεις, τις ευκαιρίες, τους περιορισμούς και τα έθιμα στα οποία βυθιζόμαστε. Κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι η παρούσα κατάσταση είναι ένα τέλμα στο οποίο έχουν χαθεί όλα τα σημεία αναφοράς, από την οικογένεια μέχρι τη θρησκεία, τα πολιτικά κόμματα, τα συνδικάτα, την κοινότητα, το σχολείο και τον πολιτισμό. Τα άτομα που αναγκάζονται σε απομόνωση υποφέρουν, ασφυκτιούν από ένα πέπλο οικονομικών, υπαρξιακών και αξιακών δυσκολιών. Αν τα σχολεία δεν διδάσκουν ή δεν εκπαιδεύουν, δεν φταίνε οι μαθητές. Αν οι δάσκαλοι -ή μάλλον, οι γυναίκες δασκάλες- είναι αδιάφοροι, μέτριας μόρφωσης, εργαζόμενοι με χαμηλό κίνητρο , σπάνια αποτελούν σημείο αναφοράς για γενιές διαλυμένων οικογενειών, δεν φταίνε όσοι διαμαρτύρονται. Ευτυχώς, επειδή έχουν χορτάτες κοιλιές, κλέβουν τα σύμβολα του καταναλωτισμού, το μόνο μοντέλο και στόχο που πρέπει να επιτευχθεί σύμφωνα με την ομόφωνη χορωδία του συστήματος.
Στην αριστερά, λένε, με τη συνήθη ενάρετη στάση τους, ότι πρέπει να ακούμε τους νέους, να αναλαμβάνουμε την αγωνία τους και να την αντιμετωπίζουμε. Τίποτα δεν θα μπορούσε να είναι πιο προφανές, εκτός από το ότι για να ακούσει, ο συνομιλητής πρέπει να έχει κάτι να πει, ένα πρόγραμμα, μια κινητήρια ιδέα. Αυτό δεν ισχύει: κενά ή μινιμαλιστικά συνθήματα, καμία πραγματική κριτική της εργαλειακής σχολής που αποτυγχάνει να εκπαιδεύσει και διδάσκει (άσχημα) μόνο ό,τι είναι «χρήσιμο», όχι για αυτούς, αλλά για την αγορά. Η δεξιά πτέρυγα δεν προτείνει ένα ισχυρό εκπαιδευτικό και ηθικό μοντέλο, ούτε εργάζεται για να ανατρέψει τις τρέχουσες αρνητικές αξίες (χρήμα, κατανάλωση, επιτυχία, ελευθερία χωρίς κατεύθυνση, ατομικισμός) ως πυλώνες του κυρίαρχου φιλελεύθερου οράματος. Από την άλλη πλευρά, η απάντηση είναι να προσφέρει πιο μαζικές δόσεις από αυτό που οδήγησε στη διάλυση. Και οι δύο αγνοούν ότι η σύγχυση της διαμαρτυρίας, η αδυναμία διατύπωσης έργων ή πραγματικών αιτημάτων, είναι το θλιβερό σημάδι μιας γενιάς -μιας άλλης!- που έχει συνειδητοποιήσει με σύγχυση ότι ζει σε λάθος κόσμο, αλλά δεν έχει πλέον τα εργαλεία να φανταστεί εναλλακτικές λύσεις.
Οι πιο συνεπείς είναι οι ληστές βιτρινών και οι λεηλάτες επώνυμων ετικετών : οι πρώτοι ανταποκρίνονται σε έναν μηδενισμό που οι ηγέτες του αποκρυφισμού σκοπεύουν να εκμεταλλευτούν για πολιτικό κέρδος, οι δεύτεροι διακηρύσσουν τη συντριπτική νίκη του κυρίαρχου μοντέλου. Θέλουν -κατά προτίμηση δωρεάν- τη θέση τους στο τραπέζι της κατανάλωσης και της επιτυχίας που μετριέται σε χρήματα, ρούχα, ηλεκτρονικές συσκευές, το «σύστημα αντικειμένων» που κατήγγειλε ο Serge Latouche. Οι πολιτικές αντιδράσεις είναι αφοπλιστικές: νόμος και τάξη, δεν υπάρχει κάτι τέτοιο όπως δωρεάν γεύμα, βροντοφωνάζει η δεξιά στα βήματα του φιλελεύθερου Milton Friedman· θα έχετε νέα δικαιώματα, δηλαδή, περισσότερα κοινωνικά και υλικά ναρκωτικά, μεγαλύτερες δόσεις ψωμιού και θεάματα, απαντά η άλλη πλευρά του παραχαραγμένου νομίσματος. Η αδύναμη σκέψη προτιμά τη δεύτερη επιλογή. Κανείς δεν αμφισβητεί το κυρίαρχο κοινωνικό, βασισμένο στις αξίες, οικονομικό και ανθρωπολογικό σύστημα, τον οργιαστικό εμποροκρατικό δεξιόχειρα.
Ολόκληρο το πολιτικό και πολιτισμικό φάσμα έχει καταστήσει τα υπάρχοντα το μέτρο σύγκρισης για τη ζωή. Τα μοντέλα βασίζονται στην πολυτέλεια, την κατανάλωση και μια άρρωστη ιδέα της επιθυμίας. Η εκπαίδευση έχει υποβιβαστεί σε ένα ακούραστο εργοστάσιο διπλωμάτων, πτυχίων και μεταπτυχιακών σπουδών. Η υπαρξιακή επισφάλεια έχει αναχθεί σε ένα θετικό έργο, το αποτέλεσμα του οποίου είναι η νομαδική ζωή των ενοικιαζόμενων ζωών. Καμία σταθερότητα, καμία οικογένεια, καμία ρίζα, κανένα μέλλον. Ο κοινωνικός κατακερματισμός, η εγκατάλειψη της κοινότητας, η ηθική αδιαφορία, ο πρακτικός ηδονισμός προχωρούν. Οι ώμοι σκυμμένοι πάνω από τα smartphones, η επικοινωνία αφημένη στα κοινωνικά δίκτυα, η ύπαρξη που περιορίζεται στην κατανάλωση, μια αδιάκοπη ακολουθία επιφανειακών εμπειριών. Επιπλέον, βομβαρδιζόμαστε από φόβους, πραγματικούς ή κατασκευασμένους: πανδημίες, πόλεμοι, κλιματική αποκάλυψη, ενεργειακή κρίση. Το μόνο που μένει είναι να επιδιώκουμε εφήμερες απολαύσεις, να αδράξουμε τη στιγμή. Να καταναλώνουμε και να καταναλώνουμε σε απόλυτη απουσία πνευματικών ή ηθικών προοπτικών. Έχουμε αδειάσει γενιές από ιδανικά, ελπίδα και μέλλον. Τώρα το αποτέλεσμα μας εκπλήσσει.
Τέλος, γιατί να αναλογιζόμαστε την αγωνία των νέων σε μια στείρα κοινωνία; Δεν θέλουμε κληρονόμους. Τα παιδιά είναι οι απόγονοί μας, η γενιά που προορίζεται να μας αντικαταστήσει. Αλλά για το δυτικό ανθρωπάκι που βυθίζεται στο παρόν, ισχύει ο διαλυτικός σαρκασμός του Γκράουτσο Μαρξ: τι έχουν κάνει οι απόγονοί μας για εμάς; Το ρητορικό ερώτημα καταγγέλλει την ηθική και πολιτική εξάντληση, την αδιαφορία για το μέλλον και μια εργαλειακή προσέγγιση. Δεν αναρωτιόμαστε τι να κάνουμε για τα παιδιά μας. όλα υποτάσσονται στην ανταλλαγή, στην ψυχρή αμοιβαιότητα των συμβολαίων. Μαραμένες, χωρίς αγάπη γενιές, έχουμε καταστήσει τις μάζες των νέων άδειες, ακόμη και αφασικές, ανίκανες να πουν τι θέλουν επειδή δεν ξέρουν.
Ακριβώς η έλλειψη σχεδίου ή στόχων καθιστά το μήνυμα των δρόμων πιο δυσοίωνο. Όσοι επιλέγουν γρήγορες περικοπές δεν λεηλατούν αρτοποιεία ή αγορές, αλλά τα γυαλιστερά καταστήματα των μεγάλων εμπορικών σημάτων που έχουν καταλάβει κέντρα πόλεων και εμπορικά κέντρα, τις εκκλησίες χωρίς σταυρούς όπου λατρεύεται το χρυσό μοσχάρι της κατανάλωσης και ο θεός του Έχου. Οι περισσότεροι απλώς φωνάζουν, κατηγορούν την αστυνομία, δηλαδή την επιμονή ενός ίχνους νόμου. Η νικηφόρα επανάσταση ήταν ο αναρχικός μαζικός άνθρωπος, χωρίς τάξη, αίσθημα ανήκειν ή ταυτότητα. Ένας ανθρώπινος τύπος που, όταν εκφράζει διαφωνία, το κάνει με τα λόγια και τις αξίες της εξουσίας. Τίποτα δεν θα αλλάξει αν δεν καταργηθεί ο δυτικός κανόνας του ηδονισμού, του ατομικισμού, των ψεύτικων δικαιωμάτων, της κατανάλωσης και της ελευθερίας χωρίς κατεύθυνση. Είναι το δηλητηριώδες παράδειγμα του υλιστικού, ελευθεριακού, ελευθεριακού, φιλελεύθερου συστήματος που ενώνει τη δεξιά, το κέντρο και την αριστερά. Τα διεστραμμένα αποτελέσματα δεν μπορούν να νικηθούν αν δεν επιτεθούν στις αιτίες. Τα σπασμένα παράθυρα και τα κλεμμένα ρούχα σχεδιαστών είναι παράπλευρες απώλειες που όσοι βρίσκονται στην εξουσία θα επισκευάσουν γρήγορα εις βάρος μας. Αλλά οι νέοι στους δρόμους δεν το γνωρίζουν αυτό: κανείς δεν τους έχει εκπαιδεύσει ή ενημερώσει. Οι άρχουσες τάξεις έχουν ήδη κερδίσει αν αυτοί που διαμαρτύρονται ζητήσουν μια θέση στο τραπέζι τους.
Roberto Pecchioli στις 30 Οκτωβρίου 2026
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου