▼
▼

Τρίτη 27 Οκτωβρίου 2026

Μισέλ Φουκώ, το λαμπρό σύμβολο του κακού (μέρος II) Ρομπέρτο ​​Πεκιόλι

Συνέχεια από: Σάββατο 24 Οκτωβρίου 2026


Ο Μισέλ Φουκώ, ακολουθώντας τα βήματα των Αντόρνο και Χορκχάιμερ (Η Αυταρχική Προσωπικότητα), ισχυρίστηκε ότι ο Διαφωτισμός ήταν η διαδικασία που μας απελευθέρωσε από την αποδοχή κάθε εξουσίας. Για αυτόν, η νεωτερικότητα είναι μια στάση και όχι μια ιστορική περίοδος, που χαρακτηρίζεται από μια κριτική, επικριτική και τελικά διαλυτική στάση απέναντι στην πραγματικότητα. Το αποτέλεσμα που αντιμετωπίζουμε είναι δραματικό. Ο Φουκώ ανακάλυψε ξανά, από μια ανεστραμμένη οπτική γωνία, τη σκέψη του Νίτσε, ιδιαίτερα τον μηδενισμό και την έννοια του «θανάτου του Θεού», επεκτείνοντάς την στον θάνατο του ανθρώπου. «Ο άνθρωπος είναι μια εφεύρεση της οποίας η πρόσφατη ημερομηνία, η αρχαιολογία της σκέψης μας, δείχνει (Λέξεις και Πράγματα)». Για τον Μαρτσέλο Βενετσιάνι, ήταν μια κρεμαστή γέφυρα μεταξύ Μαρξ και Νίτσε, «από την επανάσταση στην παράβαση, από τις μάζες στα υποκείμενα, από τις κοινωνικές απαιτήσεις στις απελευθερωμένες ατομικές επιθυμίες». Ο θάνατος του Απόλλωνα, η νίκη του Διονύσου· τα θύματα είναι ο πολιτισμός, οι κοινότητες και οι μεμονωμένοι άνθρωποι. Ήταν ο προστάτης άγιος των περιθωριοποιημένων και, πάνω απ' όλα, των εκφυλισμένων: ο Νίτσε παρατηρημένος μέσα από ένα ανεστραμμένο τηλεσκόπιο. Εκτός από τις φυλακές, θεωρούσε τα νοσοκομεία, τα ψυχιατρικά άσυλα, τα σχολεία, τα δικαστήρια και τα αστυνομικά τμήματα στρατόπεδα συγκέντρωσης, καθώς κάθε ίδρυμα είναι κακό.
Ο στόχος -που επιτεύχθηκε!- ήταν η απελευθέρωση και η ενθρόνιση των τρελών, των παραβατών, των ασθενών, των σεξουαλικών μειονοτήτων και κάθε είδους αποκλινόντων. Ήταν επιρρεπής στην αυτοκτονία και έκανε κατάχρηση ναρκωτικών και αλκοόλ σε όλη του τη ζωή. Κεντρικό στοιχείο της σκέψης του ήταν η εξέγερση ενάντια στους κανόνες και την κανονικότητα. Για αυτόν, η τάξη, το έθνος ή η κοινωνία δεν ήταν σημαντικά, αλλά μόνο το άτομο.
Ήταν ο θεωρητικός της ατομικιστικής και μηδενιστικής μετατόπισης του κινήματος μετά το 1968, το οποίο μετατοπίστηκε από τον επαναστατικό σοσιαλισμό στον ελευθεριακό ριζοσπαστισμό, βασισμένο στην απελευθέρωση των επιθυμιών που υποστήριζε ο Μαρκούζε και θεματοποιήθηκε από τους τρομερούς δασκάλους, τον Ζιλ Ντελέζ και τον Φελίξ Γκουαταρί, στο Αντι-Οιδίπους. Η «μικροπολιτική της επιθυμίας» ακολουθούμενη από την «απελευθέρωση των λιβιδινικών ροών».
Ο Φουκώ πίστευε ότι όποιος θέλει να αντιταχθεί σε μια καταπιεστική τάξη πρέπει να επικεντρωθεί σε άλλες περιπτώσεις εξουσίας εκτός από το Κράτος, προκειμένου να υφάνει δίκτυα αντιεξουσίας. Όταν μιλούσε για τη «μικροφυσική της εξουσίας», περιέγραφε την πράξη με την οποία η εξουσία διεισδύει στα άτομα και γίνεται ένα μέσο. Αν ο εχθρός της Σχολής της Φρανκφούρτης ήταν η αυταρχική προσωπικότητα, η πηγή της, Ο Φουκώ προχωρά παραπέρα, καθώς ο Φασισμός ανυψώνεται στην αιώνια κατηγορία του κακού. Γιά τόν Φουκώ παραμένει ο απόλυτος εχθρός, αλλά επειδή, όπως και για τον Σαρτρ, «βρίσκεται ήδη στο Κράτος». Αντίπαλος κάθε τάξης, για τον Φουκό η ελευθερία συμπίπτει με την αποξένωση, την απόδραση από τον εαυτό, αντιστρέφοντας τον Μαρξ. Ωστόσο, κατάλαβε ότι, κλεισμένοι στην υποκειμενικότητα, οι άνθρωποι γίνονται πιο υπάκουοι και ανυπεράσπιστοι, ακόμη και συνένοχοι στην εξουσία, μια πεποίθηση που απηχεί και ο μεταγενέστερος Αγκάμπεν.
Δεν έθετε καμία ελπίδα στη συλλογική δράση ή στις πολιτικές επαναστάσεις: γι' αυτόν, η (μη) λύση είναι η σκιά, ο υποκειμενικός χώρος στον οποίο ζει κάθε άτομο και αποδέχεται τα δικά του ελαττώματα και ακόμη και τις αχρειότητες, ελλείψει κανόνων ή ορίων. Η συνέπεια είναι η γενική κατάρρευση της ανθρωπότητας και του κόσμου. Έχει σκάψει κάτω από τα θεμέλια σαν σμήνος τερμιτών. Είναι εντυπωσιακό ότι έχει απολαύσει τέτοια αναγνώριση και διαρκή επιτυχία. Άλλωστε, η τερματική, ξύπνια, ανεστραμμένη, ακόλαστη, οργιαστική και άψυχη Δύση είναι σε μεγάλο βαθμό προϊόν της. 
Αν ο Πολ Ρικέρ, ο οποίος όρισε τον Μαρξ, τον Νίτσε και τον Φρόιντ ως άρχοντες της καχυποψίας, Αν γνώριζε το έργο, θα του έδινε τον ίδιο χαρακτηρισμό. Ο Φουκώ ήταν εχθρός των κανόνων, αλλά ο ίδιος είχε αναδειχθεί σε πνευματικό κανόνα. Ακόμα κυριαρχεί σε ένα μεγάλο μέρος της σύγχρονης κουλτούρας. Τρέλα, φυλακή, σεξουαλικότητα, μειονότητες, δικαιώματα, βιοκρατική κυριαρχία: η μεταμοντέρνα αριστερά οφείλει πολλές από τις έννοιές της σε αυτόν. Μετά τη σύντομη δομιστική περίοδο, διατύπωσε τη θεωρία του «θανάτου του ανθρώπου», προς μεγάλη ενόχληση του Ζαν-Πολ Σαρτρ, ο οποίος
διαισθάνθηκε, στην απόρριψη της ιστορίας ως πράξης από τον Φουκώ, την απομάκρυνσή του από τον Μαρξισμό.

Στο έργο του «Πειθαρχία και Τιμωρία» (1975), ο Φουκώ παρέχει ένα υποδειγματικό παράδειγμα αυτής της προσέγγισης. Αμφισβητεί την ιδέα ότι η εξουσία ανήκει στο Κράτος. Αντιθέτως, ασκείται πάνω απ' όλα μέσω της γνώσης, των κανόνων και των καθημερινών πρακτικών. Ο Αλέν ντε Μπενουά δηλώνει ότι η σκέψη του Φουκώ «ανάγεται σε μερικές απλές ιδέες: αφαιρέστε τα ψυχιατρεία και δεν θα υπάρχουν άλλοι ανόητοι, αφαιρέστε τους γιατρούς και δεν θα υπάρχουν άλλοι άρρωστοι, μειώστε τις φυλακές και δεν θα υπάρχουν άλλοι εγκληματίες». Το πρόβλημα είναι ότι τον πίστεψαν. Στην Ιστορία της Σεξουαλικότητας, εφαρμόζει την ίδια συλλογιστική στη σεξουαλική σφαίρα.
Το να μιλάμε αποκλειστικά για σεξουαλική καταστολή είναι λάθος: μάλλον, είναι οι ιατρικοί, εκπαιδευτικοί και ψυχιατρικοί λόγοι που έχουν σταδιακά τυποποιήσει και ιατρικοποιήσει τη σφαίρα του ενστίκτου. Για αυτόν, η σεξουαλικότητα είναι ένα αντικείμενο στο οποίο η κοινωνία έχει αναγκάσει τα άτομα να «ομολογήσουν» την υποκειμενική τους αλήθεια.

Η ιδέα που τον βασάνιζε ήταν η διακυβέρνηση (ή η μη διακυβέρνηση) του εαυτού. Προς το τέλος της ζωής του, ο Μισέλ Φουκώ ασπάστηκε τον αναρχοφιλελευθερισμό. «Τίποτα το παράξενο ή το απρόβλεπτο: εχθρός του κράτους, έβλεπε στον νεοφιλελευθερισμό μια λιγότερο κανονιστική και αυταρχική εναλλακτική λύση στην κλασική αριστερά, την οποία θεωρούσε εντελώς ξεπερασμένη». (ντε Μπενουά). Αλλά αν η εξουσία είναι παντού, στο όνομα ποιού πράγματος θά καταδικαστεί μια από τις μορφές της; Αυτή είναι η αντίρρηση της φεμινίστριας Νάνσι Φρέιζερ και του Γιούργκεν Χάμπερμας, ενώ άλλοι έχουν επικρίνει την επίθεση στην έννοια της αλήθειας που ανάγει τη γνώση σε μια καθαρή σχέση εξουσίας. Εξίσου καταστροφική ήταν η εγκατάλειψη της κοινωνικής κριτικής υπέρ μιας ανάλυσης που δεν επικεντρωνόταν στην εκμετάλλευση του ανθρώπου, αλλά στην καταστολή των μειονοτήτων, μια ιδέα που αφόπλισε την αριστερά απέναντι στον καπιταλισμό.

Μια καυστική κριτική για τον Φουκώ προέρχεται από τον Φρανσουά Μπουσκέ, μια φυσιογνωμία της Γαλλικής Νέας Δεξιάς. Το φυλλάδιό του είναι θεσπέσιο από τον ίδιο τον τίτλο: «Putain de Saint Foucault, archaeologie d'un fetiche» (Γαμημένος Άγιος Φουκώ, Αρχαιολογία ενός Φετίχ). Το πρώτο μέρος είναι πολύ σαφές, ενώ το δεύτερο αναφέρεται στην κατηγορία του φετίχ στην αρχική της έννοια του ψευδούς, φανταστικού. Ο Μπουσκέ ξεκινά από την απόρριψη του ονόματος του πατέρα, μια πολύ φροϋδική συμβολική πατροκτονία. Ο πατρικός ρόλος περιγράφηκε από τον δομιστή ψυχαναλυτή Ζακ Λακάν ως εξής: το όνομα του πατέρα δημιουργεί τη λειτουργία του πατέρα. Τίποτα λιγότερο Φουκωϊκό, αλλά η ήττα του πατέρα είναι η κρίση μιας αποκομμένης λειτουργίας που συνέδεε το συμβολικό και το φανταστικό, για να ενώσει αντί να περιορίσει, να συσχετίσει αντί να δεσμεύσει. Ο Φουκώ κήρυττε το αντίθετο, ένα μεταλλαγμένο γίγνεσθαι, το γίγνεσθαι ζωώδες του ανθρώπου.
Ο Μπουσκέ παραδέχεται απαρηγόρητα: «Σπάνια ένας στοχαστής έχει προαναγγείλει τόσο έντονα μια ιστορική στιγμή». Δίδαξε για χρόνια στο θρυλικό Collège de France, και οι διαλέξεις του ήταν αυθεντικά γεγονότα. Το ένα πόδι στο Collège, το άλλο στην κόλαση, ή και τα δύο, αφού για τον μαρξιστή Pierre Bourdieu αυτό το ίδρυμα είναι ένας χώρος όπου οι αιρετικοί ιεροποιούνται. Πραγματικοί ή υποτιθέμενοι, αλλά πάντα μνημεία αφιερωμένα στον εαυτό τους. Η Αρχαιολογία ενός φετίχ του Μπουσκέ είναι ένας κατάλογος διαστροφών στον οποίο παρελαύνουν όλες οι κακίες που τώρα θεωρούνται αρετές, των οποίων ο συγγραφέας του «Τρέλα και Ανορθολογισμός» ήταν ένα ανέγγιχτο και αμαρτωλό σύμβολο. Μια σύνθεση της εποχής του, που είναι και η δική μας, της εποχής στην οποία «ο πρωταρχικός στόχος δεν είναι να ανακαλύψουμε, αλλά να απορρίψουμε αυτό που είμαστε, άρα η αυτοάρνηση, ο θάνατος του υποκειμένου». Ή μάλλον, ο Μεφιστοφελής, το πνεύμα που πάντα αρνείται (Γκαίτε). Και το οποίο, στην περίπτωση του Φουκώ, επιδιώκει σε όλη του τη ζωή να αποσπαστεί από τον εαυτό του, να χάσει τον εαυτό του, να περιπλανηθεί, όχι να βρει τον εαυτό του, αλλά να σβήσει τα πάντα μέχρι την αυτοκαταστροφή.
Ένα απόσταγμα καθαρού μηδενισμού, η σκέψη και η βιογραφία γίνονται επιτομές του τοξικού παρόντος.  Από την μεγαλόστομη διακήρυξη του θανάτου του υποκειμένου (δηλαδή, του ανθρώπινου όντος!) μέχρι τις αμερικανικές ομοφυλοφιλικές και σαδομαζοχιστικές περιπλανήσεις, περνώντας μέσα από τον νεοφιλελευθερισμό, το βλέμμα
στραμμένο στις φυλακές, τα ψυχιατρεία, τις παρεκκλίσεις, τα πολυτελή δωμάτια του Collège de France μέχρι τη « σεξουαλικότητα χωρίς σεξ», το έργο του Foucault είναι ένα ετερογενές δοχείο με μια γοητεία παρόμοια με αυτή που ασκούν ορισμένοι εγκληματίες.
«Άρνηση, απώλεια του κέντρου, απόδραση από τον εαυτό (αλλά κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει!): αυτά είναι τα μεγάλα κεντρικά μοτίβα που διακόπτουν το έργο, του οποίου το σημείο άφιξης είναι η διαγραφή και η εξαφάνιση» καταλήγει ο Bousquet. Η Τάξη του Λόγου του Foucault θα παράσχει τα γλωσσικά στοιχεία της θεωρίας του φύλου. Σίγουρα δεν ήταν ο εφευρέτης της, αλλά χωρίς την πνευματική του αύρα, το προπαρασκευαστικό του έργο, την αντι-ιστορία της σεξουαλικότητας, ολόκληρη η ιδεολογία του φύλου θα είχε μεγάλη δυσκολία να αναδυθεί από τον ΛΟΑΤ φονταμενταλισμό.
Ολόκληρο το έργο του είναι μια τεράστια, ποικίλη, πυρακτωμένη συλλογή ιδεών από την οποία θα αντλήσουν όλα τα ρεύματα της μεταμοντέρνας Δύσης. «Σήμερα είναι ο αδιαμφισβήτητος αστέρας των ιδεολογικών εργαστηρίων, ο πρόδρομος της θεωρίας του φύλου, ο γκουρού της Τζούντιθ Μπάτλερ, του Gay Pride και των αντίστροφων εκπαιδευτικών, ο πιο αναφερόμενος συγγραφέας στις ανθρωπιστικές επιστήμες, τόσο γνωστός όσο οι Beatles. «Ένας άγιος, ένας γαμημένος άγιος, για να χρησιμοποιήσουμε την έκφραση του Ντέιβιντ Χάλπεριν, σεβαστός και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού, που έκαιγε το κερί και στις δύο άκρες με την σπατάλη ενός σοφού γέρου που αναγκάστηκε να διαβάσει Σαντ και να πάρει LSD.»
Προμοντέρνος και μεταμοντέρνος, με το ένα πόδι στο Collège de France, το άλλο στην κόλαση» (F. Bousquet).
Τι θα γινόταν αν ο Φουκώ είχε εξαπατήσει τους πάντες; Ήρθε η ώρα να αποτινάξουμε τις αμέτρητες μάσκες που του έχουν εγγυηθεί μια μακρά δημόσια εικόνα. Γι' αυτόν, με αρνητική έννοια, ισχύει η κρίση που έδωσε ο Αλεσάντρο Μαντσόνι για τον Καρδινάλιο Μπορομέο: η ζωή του ήταν το πρότυπο των λέξεων. Αναρχικός, αριστερός, μαρξιστής, ενθουσιώδης ή συγκρατημένος, μηδενιστής, ρητός ή συγκαλυμμένος αντιμαρξιστής, διανοούμενος στην υπηρεσία του νεοφιλελευθερισμού, τρελός ή διεστραμμένος,
με ποια ταυτότητα βαδίζει ο Άγιος Φουκώ, ο «γαμημένος Άγιος Φουκώ»;



ΕΓΙΝΕ ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ ΤΟΥ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΣΑΝ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑ; ΕΓΙΝΕ! ΟΛΗ Η ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΑΥΤΟΥ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΑΝΑΠΝΕΕΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΟΥ. ΣΗΜΕΡΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΗΘΟΥΣ ΕΧΕΙ ΑΝΑΛΑΒΕΙ Ο ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου