Συνέχεια από Παρασκευή, 9 Οκτωβρίου 2026
PAUL FRIEDLȀNDERΠΛΑΤΩΝ ΤΡΙΤΟΣ ΤΟΜΟΣ
ΤΑ ΠΛΑΤΩΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ –
ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΙ ΤΡΙΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΤΡΙΤΗ ΜΕΣΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ: ΤΟ ΟΨΙΜΟ ΕΡΓΟ
ΠΡΩΤΗ ΟΜΑΔΑ ΔΙΑΛΟΓΩΝ : ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ
31. Νόμοι
Για την καταγωγή, τη διατήρηση και την παρακμή τής πόλης.
Με μιαν αλματώδη παρεμβολή ξεκινά το Τρίτο Βιβλίο: Από πού κατάγεται, γενικώς – ξεκίνημα και αρχή («αρχή»), η πόλη; Αντί γι’ αυτό που είναι κι αυτό που πρέπει να είναι εξετάζεται τώρα το γίγνεσθαι μέσα στον χρόνο, θέλοντας βέβαια πάλι να μας διδάξη τόσο για το είναι όσο και για το πρέπει να είναι. Ας θυμηθούμε πάλι το Δεύτερο Βιβλίο τής «Πολιτείας». Τόσο εκεί όσο κι εδώ, προέρχεται η πολιτειακή κοινότητα από αφανείς αρχές. Τόσο εκεί όσο κι εδώ, περιλαμβάνεται η αρχή κάθε περαιτέρω πολιτειακής διαμόρφωσης σε κείνο, καθώς φαίνεται, το πρωταρχικό ξεκίνημα, ή εντυπώνεται σ’ αυτό. Τόσο εκεί όσο κι εδώ, περιγράφεται εκείνη η αρχική κατάσταση με μιαν ανάλαφρη ειρωνία, στην «Πολιτεία» (372 κ.ε.) περισσότερο απ’ την πλευρά μιας «φυσικής» ευχαρίστησης, στους δε «Νόμους» απ’ την πλευρά μιας πνευματικής και ηθικής απλότητας, χωρίς καμμιάν ακόμα γνώση. Ενώ και στα δυό αυτά έργα κάθε τι μεταγενέστερο προέρχεται κατά απόλυτη συνέπεια από εκείνη την αρχική ύπαρξη. Μπορούμε όμως να δούμε τώρα και τις διαφορές. Γιατί ο σκοπός είναι εντελώς διαφορετικός, άρα και η κατεύθυνση όλων εκείνων που τείνουν προς αυτόν τον σκοπό. Σκοπός είναι εκεί η αληθινή πολιτεία, ενώ εδώ η Σπάρτη, μια ιδεατή εκεί, και μια ιστορική εδώ πραγματικότητα. Γι’ αυτό και προσδιορίζεται εδώ ο χρόνος και ο τόπος τής ιδρύσεως – μετά τον τελευταίο κατακλυσμό, ψηλά επάνω στα βουνά –, και ο ομιλητής έχει μπροστά του ένα «τότε» (683 C 8), και περιγράφει με τους χρόνους ενός παρελθόντος. Ενώ εκεί απουσιάζουν τόσο το παρελθόν όσο κι ένας συγκεκριμένος τόπος˙ θεωρούνται όλα τα συμβάντα (να επιτελούνται) στο παρόν (369 Α), διαμορφωμένα και, τρόπον τινά, «σφραγισμένα» απ’ την αναγκαιότητα ή την «ουσιαστικότητα», επεκτεινόμενα μάλιστα βαθειά μέσα στο μέλλον (370 Ε κ.ε.). Εδώ αναφέρονται γενικά οι ιστορικοί μάρτυρες –ο Όμηρος-, ενώ εκεί είναι ο καθαρός λόγος υπεύθυνος, αλλά και ικανός να αναδείξη το αναγκαίο.
Ο Αθηναίος επισκέπτης αναπτύσσει σε τέσσερις βαθμίδες το ιστορικό γίγνεσθαι. Η πρώτη βαθμίδα αφορά στην ορεινή εγκατοίκηση απολίτιστων ποιμένων, μακριά απ’ τις βλαβερές επιδράσεις τής θάλασσας, σε μεγάλη απόσταση αναμεταξύ τους και χωρίς τη δυνατότητα να φτάσουν ο ένας στον άλλον χωρίς εσωτερική έχθρα και εξωτερικό πόλεμο, μια ζωή στην απλότητα, δίχως κακία και δίχως γνώση. Η «πολιτειακή» τους μορφή – ή μια προτύπωση μάλλον μιας πόλεως – είναι η πατριαρχική διακυβέρνηση («δυναστεία» 680 Β 2, «πατρονομούμενοι» 680 ς 3), όπως αυτή που αποδίδει ο Όμηρος στον λαό τών Κυκλώπων. (Δεν χρειάζεται να σκεφτούμε εδώ την ανθρωποφαγία τού Πολύφημου). Οι διάφορες οικογένειες αυτού τού είδους συνενώνονται όπως τα σμήνη τών πουλιών, μέσα από μια φυσική άρα διαδικασία, σε μια κοινότητα, στο «δικαιότατο βασίλειο», το οποίο και πρέπει να είναι η πρώτη στη σειρά πολιτειακή μορφή. Στη δεύτερη τώρα βαθμίδα συγχωνεύονται περισσότερες απ’ αυτές τις εγκαταστάσεις σε μια «πόλη». Εδώ κυριαρχούν οι αγροί αντί για τα βοσκοτόπια, και η συνένωση διαφόρων συνιστωσών τού λαού, με διαφορετικές συνήθειες, απαιτεί μιαν εξισορρόπηση και γι’ αυτό μια πρώτη νομοθεσία. Αυτή η πολιτειακή μορφή ονομάζεται αριστοκρατία ή βασιλεία ανάλογα με τη διακυβέρνηση που επιτάσσει ο εκάστοτε νομοθέτης. Στην τρίτη βαθμίδα υπάρχουν όλες οι δυνατές μορφές πολιτειακών κοινοτήτων και πολιτευμάτων, η ίδια δε η πόλη υφίσταται τώρα στην πεδιάδα και πάνω σ’ έναν χαμηλό λόφο. Οι πόλεις είναι πιο κοντά η μια στην άλλη, ενώ προκύπτει ο πόλεμος – με τον τρωϊκό πόλεμο σαν το μεγάλο παράδειγμα – και εσωτερική διχόνοια κατά την επιστροφή τών πολεμιστών. Στην τέταρτη βαθμίδα συναντάμε τις δωρικές πόλεις τής Πελοποννήσου: τη Σπάρτη, το Άργος και τη Μεσσήνη. Κι εδώ βρισκόμαστε στο ιστορικό παντελώς πεδίο˙ καθώς ο Μέγιλλος ανήκει σε μιαν απ’ αυτές τις τρεις πόλεις, και είναι εδώ μπροστά μας παρών, για να εγερθή ένα εντελώς συγκεκριμένο ερώτημα, απ’ το οποίο και καλούμαστε προφανώς να μάθουμε αυτό που είναι το πιο σημαντικό για την υπόθεσή μας. Γιατί, παρ’ όλον τον ισχυρότατο όρκο, με τον οποίον και επιβεβαίωσαν σε κάθε μιαν απ’ τις καινούργιες αυτές πόλεις κυβερνήτης και κυβερνώμενοι το πολίτευμά τους, και υποσχέθηκαν μάλιστα οι πόλεις αναμεταξύ τους, τόσο οι ηγεμόνες όσο και οι λαοί, να υποστηρίζουν η μια την άλλη, μόνον η Σπάρτη διαθέτει μια σταθερότητα, με τους παλαιούς της εν ισχύι νόμους. Πώς μπορεί να εξηγηθή άραγες αυτή η πραγματικότητα (685 Α); Πρέπει να απαντήσουμε εδώ λοιπόν στο ερώτημα, ποια καταστατικά διατηρούν και ποια καταστρέφουν μια πόλη (683 Β ).
Ας κοιτάξουμε για λίγο πίσω! Η συζήτηση ξεκίνησε στο Πρώτο Βιβλίο με τα δωρικά έθιμα, φανερώνοντας την αξία και τις ελλείψεις τους, για να ανέλθη πολεμικά πάνω κι απ’ αυτά σε θεσμούς – τα συμπόσια και την ακρόαση των αοιδών –, τους οποίους και θα μπορούσουμε να ονομάσουμε υπερ-δωρικούς. Στο Τρίτο Βιβλίο παράγεται τώρα το δωρικό πολίτευμα ως τέταρτο από τα τρία προηγούμενα, και θα προσπαθήσουμε εμείς να διδαχθούμε απ’ τη διατήρηση και την παρακμή τών τριών δωρικών πόλεων, την ουσία γενικά τής πολιτειακής τάξης. Για να συνδεθή εδώ εμφανώς η καινούργια γραμμή τού Τρίτου Βιβλίου με τη γραμμή τών δύο πρώτων Βιβλίων: απομακρυνθήκαμε, και επιστρέφουμε τώρα στο κρητικό και το σπαρτιατικό πολίτευμα (682 Ε κ.ε.). Πρέπει να αναρωτηθούμε, γιατί δεν ξεκινά αμέσως το Τρίτο Βιβλίο απ’ τους δωρικούς κανόνες, όπως και το Πρώτο; Και για ποιον λόγο υπάρχει εδώ αυτή η αργή άνοδος μέσα απ’ τις τρεις προ-βαθμίδες; Τί κερδίζεται μ’ αυτό, καθώς ο Πλάτων δεν αναλαμβάνει ποτέ μόνο και μόνο για ιστορικούς λόγους τέτοιες αναζητήσεις, όπως θα το έκανε ένας σημερινός ιστορικός ή κοινωνιολόγος; Πρέπει μάλιστα να διαπιστώσουμε, ότι αυτό το οποίο διαχωρίζει την τέταρτη απ’ την τρίτη βαθμίδα είναι κάτι το εντελώς διαφορετικό από εκείνο που διαχώριζε την πρώτη απ’ τη δεύτερη και τη δεύτερη απ’ την τρίτη βαθμίδα. Στις τρεις πρώτες βαθμίδες επρόκειτο για διαφορές στον τρόπο εποικισμού, που τις συνόδευαν διαφορές στα πολιτεύματα. Από την τρίτη στην τέταρτη τώρα βαθμίδα δεν αλλάζει καθόλου ή σχεδόν καθόλου αυτός ο τρόπος. Και η μοναδική βασική διαφορά βρίσκεται στους θεσμούς: στον ένορκο σύνδεσμο μεταξύ αρχόντων και αρχομένων και μεταξύ τών πόλεων. Δεν ανεβαίνει κανείς παρόμοια από βαθμίδα σε βαθμίδα, όπως βλέπουμε. Ας αναρωτηθούμε λοιπό άλλη μια φορά: προς τί γενικώς η ύπαρξη των τριών προ-βαθμίδων;
Συναντάμε ένα πολυ-συζητημένο πρόβλημα εδώ, που μπορεί και να μας βοηθήση. «Ποτέ», λέει ο Αθηναίος (683 Ε), «δεν έχει καταλυθή («κατελύθη») κάποιο βασίλειο ή οποιαδήποτε μορφή κυριαρχίας μέσα από ξένες δυνάμεις αλλά πάντοτε μέσα απ’ τον ίδιο της τον εαυτό. Δεν το προσδιορίσαμε αυτό ακριβώς προηγουμένως («νυνδή, ολίγον έμπροσθεν»), καθώς ξεκινούσαμε αυτή τη συζήτηση; Θα το λησμονήσουμε λοιπόν τώρα;» Οι εμηνευτές ερμηνεύουν με τον πιο διαφορετικό τρόπο αυτό το «λίγο προηγουμένως», καθώς δεν έχει διατυπωθή τίποτα το παρόμοιο ρητά και κατηγορηματικά. Χρειαζόταν όμως άραγες να διατυπωθή ρητά και κατηγορηματικά; «Το προσδιορίσαμε»...Και αναρωτιόμαστε, σε τί ακριβώς αναφέρονται αυτά τα λόγια. Αναζητήθηκε προηγουμένως το πού σκοπεύει η εξιστόρηση της εξέλιξης των πολιτευμάτων. Μήπως μπορούν να απαντηθούν διασταυρούμενα τα δυό ερωτήματα; Γιατί, πού το προσδιορίσαμε – αν όχι σε κείνην ακριβώς την εξιστόρηση; Και πού βρίσκει αυτή η εξιστόρηση το νόημά της – αν όχι σε κείνον ακριβώς τον «νόμο» και τη νομοτέλεια, ότι οι μορφές διακυβέρνησης δεν καταλύονται, δεν μετατρέπονται και δεν καταστρέφονται ποτέ από τα έξω, αλλά πάντοτε από τα μέσα;
Στην «Πολιτεία» τού Πλάτωνα αναπτύχθηκε, τρόπον τινά, το μοναδικό αληθινό πολίτευμα εν όψει τού καθαρού λόγου, με ουσιαστική αναγκαιότητα απ’ τις ελάχιστες έμφυτες καταβολές, παρούσες και στο ολοκληρωμένο και τέλειο πολίτευμα. Η δε παρακμή εμφανίζεται ακριβώς εκεί, όπου ο «νόμος» τής προέλευσης και της καταβολής προσβάλλεται. Στο όψιμο αυτό έργο τών «Νόμων» παρακολουθούμε ιστορικά, αναζητώντας στο γίγνεσθαι το είναι και στην ιστορία τη φύση, να έχη διαφυλαχθή μόνον εν μέρει, μέσα από μιαν ελάχιστη φυσικο-ιστορική προέλευση της βαθμιαίας ανάπτυξης της δωρικής πολιτείας, μια ανώτερη αλλά κατά κανέναν τρόπο εντελής μορφή, η οποία και έχει εκπέσει πρώιμα ως ολότητα. Πρέπει λοιπόν να αναζητήσουμε τον «νόμο», τη νομοτέλεια τόσο τής υπάρξεως όσο και της παρακμής της, αν θέλουμε να αναδείξουμε την ίδια τη δική μας θεμελίωση πέρα κι απ’ αυτήν (688 BC).
ΤΑ ΠΛΑΤΩΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ –
ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΙ ΤΡΙΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΤΡΙΤΗ ΜΕΣΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ: ΤΟ ΟΨΙΜΟ ΕΡΓΟ
ΠΡΩΤΗ ΟΜΑΔΑ ΔΙΑΛΟΓΩΝ : ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ
31. Νόμοι
Για την καταγωγή, τη διατήρηση και την παρακμή τής πόλης.
Με μιαν αλματώδη παρεμβολή ξεκινά το Τρίτο Βιβλίο: Από πού κατάγεται, γενικώς – ξεκίνημα και αρχή («αρχή»), η πόλη; Αντί γι’ αυτό που είναι κι αυτό που πρέπει να είναι εξετάζεται τώρα το γίγνεσθαι μέσα στον χρόνο, θέλοντας βέβαια πάλι να μας διδάξη τόσο για το είναι όσο και για το πρέπει να είναι. Ας θυμηθούμε πάλι το Δεύτερο Βιβλίο τής «Πολιτείας». Τόσο εκεί όσο κι εδώ, προέρχεται η πολιτειακή κοινότητα από αφανείς αρχές. Τόσο εκεί όσο κι εδώ, περιλαμβάνεται η αρχή κάθε περαιτέρω πολιτειακής διαμόρφωσης σε κείνο, καθώς φαίνεται, το πρωταρχικό ξεκίνημα, ή εντυπώνεται σ’ αυτό. Τόσο εκεί όσο κι εδώ, περιγράφεται εκείνη η αρχική κατάσταση με μιαν ανάλαφρη ειρωνία, στην «Πολιτεία» (372 κ.ε.) περισσότερο απ’ την πλευρά μιας «φυσικής» ευχαρίστησης, στους δε «Νόμους» απ’ την πλευρά μιας πνευματικής και ηθικής απλότητας, χωρίς καμμιάν ακόμα γνώση. Ενώ και στα δυό αυτά έργα κάθε τι μεταγενέστερο προέρχεται κατά απόλυτη συνέπεια από εκείνη την αρχική ύπαρξη. Μπορούμε όμως να δούμε τώρα και τις διαφορές. Γιατί ο σκοπός είναι εντελώς διαφορετικός, άρα και η κατεύθυνση όλων εκείνων που τείνουν προς αυτόν τον σκοπό. Σκοπός είναι εκεί η αληθινή πολιτεία, ενώ εδώ η Σπάρτη, μια ιδεατή εκεί, και μια ιστορική εδώ πραγματικότητα. Γι’ αυτό και προσδιορίζεται εδώ ο χρόνος και ο τόπος τής ιδρύσεως – μετά τον τελευταίο κατακλυσμό, ψηλά επάνω στα βουνά –, και ο ομιλητής έχει μπροστά του ένα «τότε» (683 C 8), και περιγράφει με τους χρόνους ενός παρελθόντος. Ενώ εκεί απουσιάζουν τόσο το παρελθόν όσο κι ένας συγκεκριμένος τόπος˙ θεωρούνται όλα τα συμβάντα (να επιτελούνται) στο παρόν (369 Α), διαμορφωμένα και, τρόπον τινά, «σφραγισμένα» απ’ την αναγκαιότητα ή την «ουσιαστικότητα», επεκτεινόμενα μάλιστα βαθειά μέσα στο μέλλον (370 Ε κ.ε.). Εδώ αναφέρονται γενικά οι ιστορικοί μάρτυρες –ο Όμηρος-, ενώ εκεί είναι ο καθαρός λόγος υπεύθυνος, αλλά και ικανός να αναδείξη το αναγκαίο.
Ο Αθηναίος επισκέπτης αναπτύσσει σε τέσσερις βαθμίδες το ιστορικό γίγνεσθαι. Η πρώτη βαθμίδα αφορά στην ορεινή εγκατοίκηση απολίτιστων ποιμένων, μακριά απ’ τις βλαβερές επιδράσεις τής θάλασσας, σε μεγάλη απόσταση αναμεταξύ τους και χωρίς τη δυνατότητα να φτάσουν ο ένας στον άλλον χωρίς εσωτερική έχθρα και εξωτερικό πόλεμο, μια ζωή στην απλότητα, δίχως κακία και δίχως γνώση. Η «πολιτειακή» τους μορφή – ή μια προτύπωση μάλλον μιας πόλεως – είναι η πατριαρχική διακυβέρνηση («δυναστεία» 680 Β 2, «πατρονομούμενοι» 680 ς 3), όπως αυτή που αποδίδει ο Όμηρος στον λαό τών Κυκλώπων. (Δεν χρειάζεται να σκεφτούμε εδώ την ανθρωποφαγία τού Πολύφημου). Οι διάφορες οικογένειες αυτού τού είδους συνενώνονται όπως τα σμήνη τών πουλιών, μέσα από μια φυσική άρα διαδικασία, σε μια κοινότητα, στο «δικαιότατο βασίλειο», το οποίο και πρέπει να είναι η πρώτη στη σειρά πολιτειακή μορφή. Στη δεύτερη τώρα βαθμίδα συγχωνεύονται περισσότερες απ’ αυτές τις εγκαταστάσεις σε μια «πόλη». Εδώ κυριαρχούν οι αγροί αντί για τα βοσκοτόπια, και η συνένωση διαφόρων συνιστωσών τού λαού, με διαφορετικές συνήθειες, απαιτεί μιαν εξισορρόπηση και γι’ αυτό μια πρώτη νομοθεσία. Αυτή η πολιτειακή μορφή ονομάζεται αριστοκρατία ή βασιλεία ανάλογα με τη διακυβέρνηση που επιτάσσει ο εκάστοτε νομοθέτης. Στην τρίτη βαθμίδα υπάρχουν όλες οι δυνατές μορφές πολιτειακών κοινοτήτων και πολιτευμάτων, η ίδια δε η πόλη υφίσταται τώρα στην πεδιάδα και πάνω σ’ έναν χαμηλό λόφο. Οι πόλεις είναι πιο κοντά η μια στην άλλη, ενώ προκύπτει ο πόλεμος – με τον τρωϊκό πόλεμο σαν το μεγάλο παράδειγμα – και εσωτερική διχόνοια κατά την επιστροφή τών πολεμιστών. Στην τέταρτη βαθμίδα συναντάμε τις δωρικές πόλεις τής Πελοποννήσου: τη Σπάρτη, το Άργος και τη Μεσσήνη. Κι εδώ βρισκόμαστε στο ιστορικό παντελώς πεδίο˙ καθώς ο Μέγιλλος ανήκει σε μιαν απ’ αυτές τις τρεις πόλεις, και είναι εδώ μπροστά μας παρών, για να εγερθή ένα εντελώς συγκεκριμένο ερώτημα, απ’ το οποίο και καλούμαστε προφανώς να μάθουμε αυτό που είναι το πιο σημαντικό για την υπόθεσή μας. Γιατί, παρ’ όλον τον ισχυρότατο όρκο, με τον οποίον και επιβεβαίωσαν σε κάθε μιαν απ’ τις καινούργιες αυτές πόλεις κυβερνήτης και κυβερνώμενοι το πολίτευμά τους, και υποσχέθηκαν μάλιστα οι πόλεις αναμεταξύ τους, τόσο οι ηγεμόνες όσο και οι λαοί, να υποστηρίζουν η μια την άλλη, μόνον η Σπάρτη διαθέτει μια σταθερότητα, με τους παλαιούς της εν ισχύι νόμους. Πώς μπορεί να εξηγηθή άραγες αυτή η πραγματικότητα (685 Α); Πρέπει να απαντήσουμε εδώ λοιπόν στο ερώτημα, ποια καταστατικά διατηρούν και ποια καταστρέφουν μια πόλη (683 Β ).
Ας κοιτάξουμε για λίγο πίσω! Η συζήτηση ξεκίνησε στο Πρώτο Βιβλίο με τα δωρικά έθιμα, φανερώνοντας την αξία και τις ελλείψεις τους, για να ανέλθη πολεμικά πάνω κι απ’ αυτά σε θεσμούς – τα συμπόσια και την ακρόαση των αοιδών –, τους οποίους και θα μπορούσουμε να ονομάσουμε υπερ-δωρικούς. Στο Τρίτο Βιβλίο παράγεται τώρα το δωρικό πολίτευμα ως τέταρτο από τα τρία προηγούμενα, και θα προσπαθήσουμε εμείς να διδαχθούμε απ’ τη διατήρηση και την παρακμή τών τριών δωρικών πόλεων, την ουσία γενικά τής πολιτειακής τάξης. Για να συνδεθή εδώ εμφανώς η καινούργια γραμμή τού Τρίτου Βιβλίου με τη γραμμή τών δύο πρώτων Βιβλίων: απομακρυνθήκαμε, και επιστρέφουμε τώρα στο κρητικό και το σπαρτιατικό πολίτευμα (682 Ε κ.ε.). Πρέπει να αναρωτηθούμε, γιατί δεν ξεκινά αμέσως το Τρίτο Βιβλίο απ’ τους δωρικούς κανόνες, όπως και το Πρώτο; Και για ποιον λόγο υπάρχει εδώ αυτή η αργή άνοδος μέσα απ’ τις τρεις προ-βαθμίδες; Τί κερδίζεται μ’ αυτό, καθώς ο Πλάτων δεν αναλαμβάνει ποτέ μόνο και μόνο για ιστορικούς λόγους τέτοιες αναζητήσεις, όπως θα το έκανε ένας σημερινός ιστορικός ή κοινωνιολόγος; Πρέπει μάλιστα να διαπιστώσουμε, ότι αυτό το οποίο διαχωρίζει την τέταρτη απ’ την τρίτη βαθμίδα είναι κάτι το εντελώς διαφορετικό από εκείνο που διαχώριζε την πρώτη απ’ τη δεύτερη και τη δεύτερη απ’ την τρίτη βαθμίδα. Στις τρεις πρώτες βαθμίδες επρόκειτο για διαφορές στον τρόπο εποικισμού, που τις συνόδευαν διαφορές στα πολιτεύματα. Από την τρίτη στην τέταρτη τώρα βαθμίδα δεν αλλάζει καθόλου ή σχεδόν καθόλου αυτός ο τρόπος. Και η μοναδική βασική διαφορά βρίσκεται στους θεσμούς: στον ένορκο σύνδεσμο μεταξύ αρχόντων και αρχομένων και μεταξύ τών πόλεων. Δεν ανεβαίνει κανείς παρόμοια από βαθμίδα σε βαθμίδα, όπως βλέπουμε. Ας αναρωτηθούμε λοιπό άλλη μια φορά: προς τί γενικώς η ύπαρξη των τριών προ-βαθμίδων;
Συναντάμε ένα πολυ-συζητημένο πρόβλημα εδώ, που μπορεί και να μας βοηθήση. «Ποτέ», λέει ο Αθηναίος (683 Ε), «δεν έχει καταλυθή («κατελύθη») κάποιο βασίλειο ή οποιαδήποτε μορφή κυριαρχίας μέσα από ξένες δυνάμεις αλλά πάντοτε μέσα απ’ τον ίδιο της τον εαυτό. Δεν το προσδιορίσαμε αυτό ακριβώς προηγουμένως («νυνδή, ολίγον έμπροσθεν»), καθώς ξεκινούσαμε αυτή τη συζήτηση; Θα το λησμονήσουμε λοιπόν τώρα;» Οι εμηνευτές ερμηνεύουν με τον πιο διαφορετικό τρόπο αυτό το «λίγο προηγουμένως», καθώς δεν έχει διατυπωθή τίποτα το παρόμοιο ρητά και κατηγορηματικά. Χρειαζόταν όμως άραγες να διατυπωθή ρητά και κατηγορηματικά; «Το προσδιορίσαμε»...Και αναρωτιόμαστε, σε τί ακριβώς αναφέρονται αυτά τα λόγια. Αναζητήθηκε προηγουμένως το πού σκοπεύει η εξιστόρηση της εξέλιξης των πολιτευμάτων. Μήπως μπορούν να απαντηθούν διασταυρούμενα τα δυό ερωτήματα; Γιατί, πού το προσδιορίσαμε – αν όχι σε κείνην ακριβώς την εξιστόρηση; Και πού βρίσκει αυτή η εξιστόρηση το νόημά της – αν όχι σε κείνον ακριβώς τον «νόμο» και τη νομοτέλεια, ότι οι μορφές διακυβέρνησης δεν καταλύονται, δεν μετατρέπονται και δεν καταστρέφονται ποτέ από τα έξω, αλλά πάντοτε από τα μέσα;
Στην «Πολιτεία» τού Πλάτωνα αναπτύχθηκε, τρόπον τινά, το μοναδικό αληθινό πολίτευμα εν όψει τού καθαρού λόγου, με ουσιαστική αναγκαιότητα απ’ τις ελάχιστες έμφυτες καταβολές, παρούσες και στο ολοκληρωμένο και τέλειο πολίτευμα. Η δε παρακμή εμφανίζεται ακριβώς εκεί, όπου ο «νόμος» τής προέλευσης και της καταβολής προσβάλλεται. Στο όψιμο αυτό έργο τών «Νόμων» παρακολουθούμε ιστορικά, αναζητώντας στο γίγνεσθαι το είναι και στην ιστορία τη φύση, να έχη διαφυλαχθή μόνον εν μέρει, μέσα από μιαν ελάχιστη φυσικο-ιστορική προέλευση της βαθμιαίας ανάπτυξης της δωρικής πολιτείας, μια ανώτερη αλλά κατά κανέναν τρόπο εντελής μορφή, η οποία και έχει εκπέσει πρώιμα ως ολότητα. Πρέπει λοιπόν να αναζητήσουμε τον «νόμο», τη νομοτέλεια τόσο τής υπάρξεως όσο και της παρακμής της, αν θέλουμε να αναδείξουμε την ίδια τη δική μας θεμελίωση πέρα κι απ’ αυτήν (688 BC).
( συνεχίζεται )

Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου