ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Η΄
Οἱ λόγοι οἱ ὁποῖοι ὁδήγησαν στὴ θανατικὴ καταδίκη τοῦ Σωκράτους ἔχουν συζητηθεῖ ἐκτενῶς. Εἶναι σαφὲς ὅτι, σὲ καθαρῶς νομική καὶ ἱστορικὴ βάση, τὸ ἀδίκημα ποὺ τοῦ προσῆψαν ἦταν: ὁ Σωκράτης δὲν ἐπίστευε στοὺς θεοὺς τῆς Πόλεως καί, ἐπὶ πλέον, προέτρεπε τοὺς ἄλλους νὰ πράττουν ὁμοίως. Εἶναι, ὅμως, φανερὸ ὅτι, ἀπὸ ἠθικῆς ἀπόψεως, ἀληθινοί ἔνοχοι ἀποδεικνύονται οἱ κατήγοροι καὶ οἱ δικαστές.
Σὲ κάθε περίπτωση, ὅμως, τὸ σίγουρο εἶναι ὅτι ὁ Σωκράτης ὑπῆρξε ἀπὸ κάθε ἄποψη ἐπαναστάτης.
Οἱ ἐπαναστάσεις, ἐν τούτοις, πραγματοποιούνται εἴτε μέσῳ τῆς δύναμης καὶ τῆς βίας εἴτε μέσῳ τῆς ἀπεμπολήσεως τῆς βίας. Ὁ Σωκράτης, λοιπόν, ὄχι μόνον διέπραξε μία ἐπανάσταση μή-βίας, ἀλλὰ ὑπῆρξε ἀνοιχτὰ καὶ ὁ θεωρητικός της. Τοῦτο προκύπτει σαφέστατα ἀπὸ τὸ ἀκόλουθο κείμενο. Ἀπαντώντας στὸν Κρίτωνα, ὁ ὁποῖος τὸν καλεῖ νὰ δραπετεύσει ἀπὸ τὴ φυλακή γιὰ νὰ ἀποφύγει τὴν ἐκτέλεση τῆς θανατικής ποινῆς, ὁ πλατωνικός Σωκράτης λέγει:
ΣΩ. Ἔχουμε παραδεχθεῖ ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀδικοῦμε θεληματικὰ μὲ κανένα τρόπο ἢ ὅτι ἔχουμε δικαίωμα νὰ ἀδικοῦμε σὲ ὁρισμένες περιπτώσεις καὶ σὲ ὁρισμένες ὄχι; Ἢ μήπως ἡ ἀδικία μὲ κανένα τρόπο δὲν εἶναι οὔτε τίμιο οὔτε καλὸ πρᾶγμα, ὅπως πολλὲς φορὲς τὸ παραδεχθήκαμε κι ἐμεῖς πρὶν ἀπὸ τὴ δίκη, καθὼς λέγαμε καὶ πρὶν ἀπὸ λίγο; Ἢ ὅλα ἐκεῖνα ποὺ εἴχαμε τότε θεωρήσει σωστὰ τὰ ἔχουμε λησμονήσει μέσα σ' αὐτὲς τὶς λίγες μέρες καὶ πολύ καιρό. Κρίτων, ὅπως βλέπω, ἐμεῖς τόσο ἡλικιωμένοι ἄνθρωποι συζητώντας μεταξύ μας σοβαρά, δὲν καταλάβαμε ὅτι δὲν διαφέρουμε καθόλου ἀπὸ τὰ παιδιά. Ἢ μήπως πάνω ἀπὸ κάθε ἀντίρρηση εἶναι σωστὰ ἐκεῖνα ποὺ λέγαμε τότε ἐμεῖς ἄσχετο ἂν τὰ παραδέχονται οἱ πολλοὶ ἤ ὄχι, κι ἂν πρέπει ἐμεῖς νὰ ὑποφέρουμε χειρότερα ἢ ἐλαφρότερα ἀπὸ τὰ τωρινά, ὅμως ἡ ἀδικία γι' αὐτὸν ποὺ ἀδικεῖ εἶναι ὁπωσδήποτε ἀνήθικη καὶ αἰσχρὴ πράξη; Τὸ παραδεχόμαστε ἢ ὄχι;
ΚΡ. Τὸ παραδεχόμαστε.
ΣΩ. Ἄρα, σὲ καμιὰ περίπτωση δὲν πρέπει ν᾿ ἀδικοῦμε.
ΚΡ. Ὄχι βέβαια.
ΣΩ. Ἐπομένως, δὲν πρέπει κι ὅταν μᾶς ἀδικοῦν, ν᾿ ἀνταποδίδουμε τὸ ἄδικο, ὅπως νομίζουν οἱ πολλοί, ἀφοῦ βέβαια μὲ κανένα τρόπο δὲν πρέπει ν᾿ ἀδικοῦμε.
ΚΡ. Δὲν πρέπει.
ΣΩ. Τί λοιπόν; Πρέπει νὰ κάνουμε τὸ κακό, Κρίτων, ἢ ὄχι;
ΚΡ. Νομίζω πὼς δὲν πρέπει, Σωκράτη.
ΣΩ. Ἀλλὰ μήπως εἶναι δίκαιο νὰ ἀνταποδίδουμε τὸ κακὸ ποὺ μᾶς κάνουν, ὅπως παραδέχεται ὁ πολὺς κόσμος;
ΚΡ. Ὄχι, ὁπωσδήποτε δὲν εἶναι δίκαιο.
ΣΩ. Ἀφοῦ βέβαια τὸ νὰ κάνει κανεὶς κακὸ στοὺς ἀνθρώπους δὲν διαφέρει καθόλου ἀπὸ τὸ νὰ τοὺς ἀδικεῖ.
ΚΡ. Λὲς ἀλήθεια.
ΣΩ. Ἐπομένως, δὲν πρέπει οὔτε ν' ἀνταποδίδουμε τὸ ἄδικο οὔτε νὰ κάνουμε κακὸ σὲ κανέναν ἄνθρωπο, ἔστω κι ἂν ὑποφέρουμε ὁ,τιδήποτε ἀπ᾿ αὐτοὺς 50.
Τὸ ὅπλο του σ' αὐτὴν τὴν ἐπανάσταση τῆς μή-βίας ἦταν ἡ πειθώ. ὄχι μόνον ἐνώπιον τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ ἐνώπιον τῆς Πολιτείας. Καταδικασμένος εἰς θάνατον ἀδίκως, τοῦ ἐδόθη ἡ δυνατότητα νὰ διαφύγει. Ἀπέρριψε κατηγορηματικῶς τὸ ἐνδεχόμενο αὐτό, διότι τὸ θεώρησε ὡς βία ἐναντίον τῶν νόμων:
Πρέπει νὰ τὰ ἐκτελεῖ ὅλα, γιατὶ αὐτὸ εἶναι τὸ σωστὸ καὶ ὄχι νὰ ὑποχωρεῖ μπροστὰ στὸν ἐχθρό, οὔτε νὰ φεύγει καὶ νὰ ἐγκαταλείπει τὴ θέση του στὴ στρατιωτική παράταξη, ἀλλὰ καὶ στὸν πόλεμο καὶ στὸ δικαστήριο καὶ παντοῦ πρέπει νὰ κάνει ὅ,τι ἤθελε νὰ τὸν διατάξει ἡ πολιτεία κι ἡ πατρίδα ἢ νὰ προσπαθεῖ νὰ τὴν μεταπείσει ὅπως ἀπαιτεῖ τὸ δίκαιο. Σὲ καμιὰ ὅμως περίπτωση δὲν ἐπιτρέπεται ἀπὸ τὸ θεῖο δίκαιο νὰ χρησιμοποιεῖ βίαια μέσα ἐναντίον τῆς μητέρας ἢ τοῦ πατέρα κι ἀκόμη λιγότερο ἐναντίον τῆς πατρίδας του51.
Ὁ Ξενοφῶν, ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, ἰσχυρίζεται ὅτι ὁ Σωκράτης:
[...] προείλετο μᾶλλον τοῖς νόμοις ἐμμένων ἀποθανεῖν ἢ παρανομῶν ζῆν 52 [Μετάφραση: «Προτίμησε μάλλον να πεθάνει μένοντας πιστός στους νόμους, παρά να ζει παρανομώντας»].
Μιὰ μόνον ἀνάλογη μορφὴ εἰρηνικῆς ἐπαναστάσεως ἐπρόκειτο νὰ γνωρίσει ἡ ἀνθρωπότητα μετὰ τὸν Σωκράτη, αὐτὴ τῆς ἀγάπης, τῆς χριστιανικῆς ἀγάπης, ποὺ ὅμως γιὰ τὸν ἑλληνικὸ κόσμο ἦταν παντελῶς ἄγνωστη. Ἔτσι, ἡ σωκρατικὴ ἀγάπη παραμένει ἡ ἀνώτερη μορφὴ ἀγάπης τὴν ὁποία ἐγνώρισε ὁ παγανιστικὸς κόσμος.
Σημειώσεις
50. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Κρίτων, 49 a-c.
51. Αὐτόθι, 51 b.
52. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Ἀπομνημονεύματα, ΙV 4, 4.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου