Giovanni Reale - ΣΩΚΡΑΤΗΣ (54)

 Συνέχεια από: Τρίτη 21 Ιουλίου 2026

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Η΄

Η ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΚΟΣ ΤΩΝ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΩΝ ΑΞΙΩΝ ΒΑΣΕΙ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΣ «ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ» ΚΑΙ ΤΟ ΑΠΟΓΕΙΟ ΤΗΣ ΣΩΚΡΑΤΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ

Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ ΩΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΝΥΦΑΣΜΕΝΑ ΠΡΟΣ ΑΥΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΞΑ ΤΗΣ ΣΩΚΡΑΤΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ

ΟΙ ΝΕΕΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ, ΑΥΤΟΚΥΡΙΑΡΧΙΑΣ ΚΑΙ ΑΥΤΑΡΚΕΙΑΣ

Η ΠΡΩΤΗ ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΕΜΠΟΛΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΑΣ

Ο ΗΡΩΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΚΑΙ Η ΕΥΔΑΙΜΟΝΙΑ ΤΟΥ

Πολιτικὴ καὶ μετα-πολιτικὴ στὴν σωκρατικὴν διανόησιν

Ὁ Σωκράτης δὲν συμπάθησε τὴ μαχόμενη πολιτική· ἀντιθέτως, αἰσθανόταν μεγάλη ἀποστροφή. Γι' αὐτό, στὴν Ἀπολογία, φθάνει, ὅπως γνωρίζουμε, στὸ σημεῖο νὰ δηλώσει ὅτι κάποιο «θεῖο σημάδι» εἶχε ἀπαγορεύσει τὴν ἐνεργὴ του συμμετοχὴ στὸν πολιτικὸ βίο 46. Ὁ Σωκράτης ἄσκησε κριτικὴ στὴ δημοκρατικὴ παράταξη, διότι αὐτὴ ἐναπόθετε τὶς λειτουργίες καὶ τὰ βάρη ποὺ θὰ ἔπρεπε νὰ κατανέμονται μὲ γνώμονα τὴν ἀξία τοῦ ἀνθρώπου στὴν κλήρωση. Δὲν εἶναι, ὅμως, αὐτὸς ὁ λόγος γιὰ τὸν ὁποῖο συμπάθησε τοὺς ὀλιγαρχικούς. Στὴν πραγματικότητα, ὑπέστη διώξεις τόσον ἀπὸ τοὺς δημοκρατικούς ὅσον καὶ ἀπὸ τοὺς ὀλιγαρχικοὺς γιὰ τὸν ἴδιο ἀκριβῶς λόγο: ἐπειδὴ ποτὲ δὲν ἐδίσταζε νὰ ἀσκήσει κριτικὴ στὶς ἀτασθαλίες τῶν μὲν καὶ τῶν δέ· ἀπεναντίας, προκειμένου νὰ ὑπερασπισθεῖ τὴ δικαιοσύνη, ἔφθασε στὸ σημεῖο νὰ θέσει σὲ κίνδυνο τὴν ἴδια του τὴ ζωή.

Ὡστόσο, ἡ διδασκαλία του κάθε ἄλλο παρὰ ἀπολιτικὴ ὑπῆρξε. Ὁ σωκρατικὸς ὁρίζοντας παρέμεινε ἐκεῖνος τῆς ἑλληνικῆς Πόλεως, καὶ μάλιστα τῆς ἀθηναϊκῆς Πόλεως: Ὁ Σωκράτης ἀνέπτυξε καὶ ἀνέδειξε ὅλες του τις ἱκανότητες ὑπηρετώντας τὴν πόλη τῶν Ἀθηνῶν.

Ἂν καὶ δὲν συμμετείχε στὸν πολιτικὸ βίο, ἐν τούτοις ὁ Σωκράτης ἀναμφίβολα συνέτεινε στὴ διάπλαση ἀνδρῶν, μὲ στόχο νὰ τοὺς κατευθύνει στὴν ἐνασχόληση μὲ τὰ κοινά. Ἀναντίρρητο, ἐπίσης, εἶναι ὅτι ἡ πλειονότητα τῶν φίλων του ἀναζητοῦσε τὴν συναναστροφὴ του γι' αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν λόγο. Ἐξ ἄλλου, τόσο ὁ Ξενοφῶν ὅσον καὶ ὁ Πλάτων ἐπισημαίνουν τὸν πολιτικὸ χαρακτήρα τῆς σωκρατικῆς διδασκαλίας.

Θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ πεῖ ὅτι ὁ Σωκράτης μὲ ὅπλο του τὴν εἰρωνεία ὑποστήριζε πὼς ἦταν θέλημα θεοῦ νὰ παραμείνει ὁ ἴδιος δίχως γνώση· ὁ θεός, ὅμως, τοῦ ἔδωσε τὴν ἱκανότητα νὰ μπορεῖ νὰ τὴν ἀποσπάσει μὲ μαιευτικὸ τρόπο ἀπὸ τὴν ψυχὴ τῶν ἄλλων 47 καί, κατ' ἐπέκτασιν, νὰ μπορεῖ νὰ καθιστά πολιτικοὺς τοὺς ἄλλους χωρὶς ὁ ἴδιος νὰ εἶναι πολιτικός.

Εἶναι σαφὲς ὅτι, κατὰ τὸν Σωκράτη, ὁ ἀληθινὸς πολιτικὸς δὲν θὰ μποροῦσε νὰ εἶναι παρὰ ἕνας ἄνδρας ἠθικῶς τέλειος. Ὁ πολιτικὸς θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι πολιτικὸς στὸ ἐπίπεδο τῆς ψυχῆς καὶ ἱκανὸς νὰ φροντίζει τὶς ψυχὲς τῶν ἄλλων. Ὁ Πλάτων, μέσῳ τοῦ Σωκράτους, θὰ τονίσει ὅτι ὁ «καλὸς πολιτικὸς» εἶναι ἐκεῖνος ποὺ φροντίζει τὴν ψυχὴ τῶν ἀνθρώπων 48.

Ἡ ἀποχὴ τοῦ Σωκράτους ἀπὸ τὴ μαχόμενη πολιτικὴ καθίσταται ἀργότερα, κατὰ τὴν ἐποχὴ τῶν ἐλασσόνων Σωκρατικών, πλήρης ἀποχή. Ἡ ἀλήθεια, ὅμως, εἶναι ὅτι ὁ Σωκράτης εἶχε μία ἀνώτερη πολιτική. Ὁ Πλάτων συνέλαβε τὸ νόημα τῆς πολιτικῆς αὐτῆς βάζοντας τὸν Σωκράτη μὲ τὴν ἱκανότητα ποὺ τὸν διέκρινε νὰ τὴν ἐφαρμόσει. Ὁ Πλάτων ἀντελήφθη τὸ μήνυμα τοῦ Σωκράτους καὶ τὸ ὁδήγησε στὰ ἄκρα. Ἤδη στὸν Γοργία, ἀξιολογώντας τὴ σπουδαιότητα τοῦ σωκρατικοῦ ἐκπαιδευτικοῦ ἔργου, συνειδητοποίησε ὅτι τὸ ἔργο τῶν ἐπαγγελματιῶν πολιτικῶν εἶναι σχεδὸν μηδαμινὸ ἐν σχέσει πρὸς ἐκεῖνο τοῦ Σωκράτους καὶ δὲν ἐδίστασε νὰ κάνει, μέσῳ αὐτοῦ, τούτη τὴν ἐκρηκτικὴ δήλωση:
Νομίζω ὅτι μὲ ὀλίγους Ἀθηναίους, διὰ νὰ μὴ εἶπω μόνος, ἀσκῶ τὴν πραγματικὴν πολιτικὴν τέχνην, καὶ μόνος ἀπὸ τοὺς συγχρόνους πολιτεύομαι ὀρθῶς 49.

Σημειώσεις

46. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Ἀπολογία Σωκράτους, 32 c-e.
47. Αὐτὸ ἔπραξε ὁ Σωκράτης μὲ τὸν Πλάτωνα.
48. Αὐτὴ ἡ θέση ἀναπτύσσεται ἰδιαίτερα στὸν Γοργία, σὲ διάφορα σημεία.
49. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Γοργίας, 521 d.