Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα John Dillon - ΠΩΣ ΔΙΕΥΘΥΝΕΙ Η ΨΥΧΗ ΤΟ ΣΩΜΑ;. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα John Dillon - ΠΩΣ ΔΙΕΥΘΥΝΕΙ Η ΨΥΧΗ ΤΟ ΣΩΜΑ;. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τετάρτη 2 Απριλίου 2025

ΠΩΣ ΔΙΕΥΘΥΝΕΙ Η ΨΥΧΗ ΤΟ ΣΩΜΑ; (1)

 Ιχνη μιάς διαμάχης γύρω απο τήν σχέση σώματος-ψυχής στην Αρχαία Ακαδημία!

Του John Dillon.
         
Image result for πλατωναςΈνα απο τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τής φιλοσοφίας τού Πλάτωνος (ή ίσως καλύτερα ένα δικό του κενό;) το οποίο είναι δυνατόν να διαγνωσθεί μόνον αφού έχουν επισημανθεί οι επόμενες προόδοι, είναι η πραγματική έλλειψη, στα δημόσια γραπτά του, οποιασδήποτε αναφοράς γύρω από τό ερώτημα με ποιά επιρροή, μηχανισμό ή όργανο η ψυχή, η οποία παρουσιάζεται σαν μία ουσία πρακτικώς αντίθετη στο σώμα (δηλαδή αιώνια, άϋλη, χωρίς έκταση) κατορθώνει να ελέγξει και να διευθύνει, να θέσει σε κίνηση και να διατηρήσει ενωμένο το σώμα που κυβερνά! Μόνον ο Πλωτίνος στις Εννεάδες VI, 4-5 αφιερώνει μία εκτεταμένη έρευνα περί του τρόπου με τον οποίο το άϋλο Είναι μπορεί να είναι παρόν στα υλικά πράγματα ξεκινώντας απο το πρόβλημα τού τρόπου με τον οποίο η ψυχή μπορεί να είναι παρούσα στο σώμα! Στα έργα όπως ο Φαίδων, ο Φαίδρος, η Πολιτεία, ή ο Τίμαιος, αυτό συμβαίνει μ'έναν εκπληκτικά απροβληματικό τρόπο. Το αντικείμενο αυτής τής έρευνας είναι η επαλήθευση, πρώτα απ'όλα, αυτού που έχω προτείνει σαν υπόθεση εάν είναι αληθινό, και αν είναι, το ξεκαθάρισμα τών λόγων, τής αιτίας! Στον Φαίδωνα εξ'άλλου, αξιωματικά, ο ρόλος τής ψυχής είναι η διακυβέρνηση και του σώματος να κυβερνάται (80 Α), αλλά πώς αυτό λαμβάνει χώρα δέν διευκρινίζεται ποτέ. Σε πάρα πολλά σημεία το σώμα ή η αγάπη για το σώμα, περιγράφεται σαν κάτι που μολύνει την ψυχή, αλλά δέν εξηγείται ποτέ πώς αυτό συμβαίνει! Αργότερα, στον Φαίδρο, στην πιό τυπική του και προγραμματική δήλωση για τον ρόλο και την φύση τής ψυχής (245 C-E), ο Πλάτων περιγράφει την ψυχή σαν κινούμενη αφ'εαυτής και σαν την καταγωγή όλης τής κινήσεως στα άλλα πράγματα, αλλά γι'άλλη μια φορά ο τρόπος με τον οποίο αυτό λαμβάνει χώρα δέν γίνεται αντιληπτός σαν πρόβλημα. Επιπλέον στον Τίμαιο, τα διάφορα μέρη τής ψυχής μοιράζονται στο σώμα και αλληλεπιδρούν μ'αυτό μ'έναν τέτοιο τρόπο, ώστε επιτρέπουν στον Αριστοτέλη να παρατηρήσει, στην κριτική του στον Πλάτωνα, ότι κατέστησε την ψυχή μία εκτεταμένη οντότητα (Περί ψυχής Α, 2, 404 b 13..) αλλά δέν εξηγείται ούτε εδώ πώς αυτό συμβαίνει. Τέλος στους Νόμους Χ, η ψυχή περιγράφεται ξανά σαν η καταγωγή τών κινήσεων τού σώματος, αλλά δέν εξηγείται σύμφωνα με ποιά διαδικασία!
          Είναι ίσως παράλογο να υποθέσουμε ότι λείπει κάτι πολύ σημαντικο; Ας προσέξουμε αναλυτικώτερα λοιπόν μερικά περάσματα, κλειδιά για την έρευνά μας. Πολύ γνωστά οπωσδήποτε. Και πρώτα απ'όλα, στον Φαίδωνα, 65 Α 1-2, ο Σωκράτης δηλώνει ότι η ουσία τής φιλοσοφίας συνίσταται στην αποδέσμευση όσο αυτό είναι δυνατόν τής κοινωνίας της με το σώμα (απολύων ότι μάλιστα την ψυχήν απο τής τού σώματος κοινωνίας).
          Δέν γίνεται λόγος για κάποιο πρόβλημα που μπορεί να αφορά τούς τρόπους τής κοινωνίας, αλλά η μοναδική ανησυχία είναι η μείωσή της στο ελάχιστο στο μέλλον. Η ένωση τής ψυχής με το σώμα δέν μοιάζει να είναι προβληματική. Η ψυχή κυβερνά το σώμα και μάλιστα διατρέχει τον κίνδυνο να μολυνθεί απο αυτό (συμπεφυρμένη, 66Β 5). Το σώμα ανακατεύεται στα πράγματα της ψυχής όταν πρόκειται να προσλάβει το αληθινό είναι, αποσπώντας την απο τις δικές της ανησυχίες (65 D-E, 66 B-E). Αυτό το θέμα αναπτύσσεται περαιτέρω στις επόμενες σελίδες, μέχρις ότου, στο 81 Α... φτάνουμε στις δυσκολίες τών ψυχών οι οποίες έχουν μολυνθεί απο τις ανάγκες τού σώματος μέχρις ενός τέτοιου σημείου ώστε να μήν μπορούν να ελευθερωθούν ούτε και μετά τον θάνατο, και δέν μπορούν παρά να περιπλανώνται!
          Σαν σκιοειδή φαντάσματα τριγυρίζουν ανάμεσα στους τάφους και τα μνημεία (Φαίδων 81 D). Αυτά τα σκιοειδή φαντάσματα είναι ελαφρώς ορατά διότι μεταφέρουν μαζί τους ένα είδος μολύνσεως υλικής (ή σχεδόν υλικής ), ένα υπόλοιπο των σωμάτων τους.
          Θα μπορούσαμε σ'αυτό το σημείο να υποστηρίξουμε ότι ο Σωκράτης επαναλαμβάνει απλώς λαϊκές πεποιθήσεις και όχι φιλοσοφικές, αλλά μ'αυτόν τον τρόπο δέν μπορούμε να λύσουμε το πρόβλημα! Δέν έχουμε καμμία υποψία ότι ο Σωκράτης δέν μιλά σοβαρά! Πιό γενικά ίσως μπορούμε να συμφωνήσουμε στο γεγονός, ότι ενώ στον Φαίδωνα το σώμα θεωρείται σαν ένα σοβαρό πρόβλημα για την ψυχή, το θέμα τής αλληλοεπιδράσεως τών οντοτήτων δέν εγείρεται καθόλου!
          Η κατάσταση δέν αλλάζει καθόλου στο υπόλοιπο έργο τού Πλάτωνος. Η ανάπτυξη τού δόγματος τής τριμερούς ψυχής στην Πολιτεία, δέν εμπλέκει ακριβώς την αλληλεπίδραση ανάμεσα σ'αυτή και το σώμα! Εκτός απο το γεγονός ότι οι παράλογες επιθυμίες και το πάθος τους, που είχαν περιγράψει στον Φαίδωνα σαν απορροές τού σώματος, εδώ αποδίδονται στο χαμηλότερο μέρος, το παράλογο, τής ψυχής. Παρ'όλα αυτά στο βιβλίο Χ, 611 Β-612 Α, βρίσκουμε ένα σημαντικό χωρίο στο οποίο η ενσαρκωμένη ψυχή παρομοιάζεται, μ'έναν εκπληκτικό τρόπο, μέ τόν Θεό της θάλασσας Γλαύκο, περιτυλιγμένο με κοχύλια και παραμορφωμένο απο τήν ενέργεια των κυμάτων, σε τέτοιο βαθμό ώστε η πρωταρχική του μορφή δέν αναγνωρίζεται πλέον. Ο σκοπός μας είναι ακριβώς η αναγνώριση τής ψυχής στην αυθεντική της μορφή χωρίς την παραμόρφωσή της απο την κοινωνία της με τό σώμα (ού λελωβημένον δεί αυτό θεάσασθαι υπό τε της του σώματος κοινωνίας 611 Β 10-C1). Ποιές είναι οι συνέπειες αυτών των εικόνων σαν μεταφερθούν στην ψυχή;
          Κατά την γνώμη μας τα "κοχύλια, τα φύκια και οι πέτρες" τα οποία σκεπάζουν την ψυχή (611 D5), παρότι παρουσιάζονται εδώ σ'ένα πλαίσιο ιδιαιτέρως αρνητικό, μπορούν να θεωρηθούν σαν ένα είδος προκαταβολής, ας πούμε, τής επόμενης πλατωνικής έννοιας τού "πνευματικού οχήματος", τού οχήματος το οποίο περιγράφεται σαν ένα είδος "μαξιλαριού" ανάμεσα στην ψυχή και στο σώμα, το οποίο αποκτήθηκε απο την ψυχή κατά την διάρκεια τής καθόδου της πρός την ενσάρκωση μέσω τών ουρανίων σφαιρών. Σ'αυτή την περιγραφή τής ψυχής στο βιβλίο Χ, όπως έχει τονισθεί συχνά, το μοντέλο τής τριμερούς ψυχής, πεπληρωμένης απο το παθητικό στοιχείο, εγκαταλείπεται υπέρ ενός μοντέλου "αληθινής" ψυχής, με τις προσθέσεις οι οποίες προκύπτουν απο την συνεργασία της με το σώμα και απο τις οποίες θα ελευθερωθεί μόλις αφήσει το σώμα. Οι επόμενοι πλατωνιστές κατόρθωσαν να συνενώσουν αυτά τα δύο μοντέλα αναφερόμενοι στις θεωρίες τού Τίμαιου, όπου γίνεται μία καθαρή διάκριση ανάμεσα στο "αθάνατο" μέρος και στο "θνητό" τής ψυχής ( 69 C-D) .
          Αυτή η τελευταία ενώνεται με την αθάνατη ψυχή απο τους "νεαρούς Θεούς" με τον σκοπό να την διευκολύνουν να μπεί στο σώμα, παρότι σύμφωνα με διάφορες και αξιόπιστες πηγές υπήρχε μία διάκριση ακόμη και ανάμεσα στην παράλογη πλευρά τής ψυχής και του οχήματος.
          Σ'αυτό το χωρίο τού Τίμαιου ορίζεται το σώμα όχημα για την ψυχή (69 C 7) και η θνητή ψυχή είναι κατασκευασμένη μ'έναν τρόπο ώστε να αποτελέσει ένα είδος "μαξιλαριού" ανάμεσα στην αθάνατη ψυχή και το σώμα!

Συνεχίζεται

Η ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΠΟΥ ΠΡΟΕΚΥΨΕ ΑΠΟ ΤΗΝ Β' ΒΑΤΙΚΑΝΕΙΟ ΣΥΝΟΔΟ ΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΣΥΝΘΕΣΗ ΨΥΧΗΣ ΚΑΙ ΣΩΜΑΤΟΣ , ΣΤΗΝ ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΟΥΣ. ΣΤΟ ΜΗΤΡΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ. ΑΡΝΟΥΜΕΝΗ ΤΟΝ ΝΟΥ.
 Ο ΔΑΛΑΙ ΛΑΜΑ ΔΗΛΩΣΕ ΟΤΙ Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΠΛΗΡΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΕΛΕΙΟΤΗΤΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΜΩΡΟ ΠΟΥ ΒΥΖΑΙΝΕΙ ΣΤΟ ΣΤΗΘΟΣ ΤΗΣ ΜΑΝΑΣ ΤΟΥ. Ο ΣΠΟΡΟΣ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΑΡΝΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΔΥΝΑΜΕΙ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ PUER AETERNUS. ΑΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΤΟΣ. Η ΤΕΛΕΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΝΑΡΚΙΣΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΣΥΜΠΛΕΓΜΑΤΟΣ. ΠΑΡΟΜΟΙΩΣ  ΚΑΙ ΑΝΑΛΟΓΩΣ ΚΑΙ Ο ΣΠΟΡΟΣ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΤΟΥ ΒΑΠΤΙΣΜΑΤΟΣ ΑΡΝΕΙΤΑΙ ΤΗΝ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΣΤΑΥΡΟ ΤΗΣ ΑΓΙΟΤΗΤΟΣ ΠΑΡΑΜΕΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΠΛΕΥΡΟ ΤΗΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΗΣ ΜΗΤΕΡΑΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ.
Ο ΑΓΝΟΣ ΣΠΟΡΟΣ ΛΟΙΠΟΝ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΕΙΤΑΙ ΣΤΟ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΟ ΟΠΟΥ ΟΙ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΤΟΥ  ΑΝΑΠΤΥΣΣΟΝΤΑΙ ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΦΥΣΗ ΤΟΥΣ.
Αμέθυστος. 

Παρασκευή 20 Οκτωβρίου 2017

ΠΩΣ ΔΙΕΥΘΥΝΕΙ Η ΨΥΧΗ ΤΟ ΣΩΜΑ; (3)

Συνέχεια από: Πέμπτη 19 Οκτωβρίου 2017

Ίχνη μιάς διαμάχης γύρω απο τήν σχέση σώματος-ψυχής στήν Αρχαία Ακαδημία!
Του John Dillon.
          

Image result for πλατωνας
Πάντως όμως, οι μαθητές τους οποίους συγκέντρωσε γύρω του ο Πλάτων στην Ακαδημία, όπως για παράδειγμα ο Σπεύσιππος, ο Ξενοκράτης, ο Αριστοτέλης και ο Ηρακλείδης ο Ποντικός, ήταν νόες αυτόνομοι και έτοιμοι στην ανταλλαγή ιδεών, όπως τούς είχε διδάξει ο ίδιος, και ένα θέμα τόσης σπουδαιότητος δέν θα είχε παραμείνει για πολύ στό περιθώριο. Το πρόβλημα τού τρόπου τής αλληλεπιδράσεως ανάμεσα στο άϋλο και στην ύλη άρχισε να απασχολεί τον νού τών νέων γενεών. Το ενδιαφέρον για τον πιό πιθανό υποψήφιο για τήν οντότητα διαμεσολαβήσεως φαίνεται να συγκεντρώνεται στην ύλη τού ουράνιου βασιλείου, η οποία υπολογίστηκε σαν ένας τύπος φωτιάς (πυρός) ιδιαιτέρως καθαρής. Αλλά και σε άλλα πιό εξωτικά στοιχεία τα οποία θα μπορούσαν να ορισθούν σαν αιθήρ.
          Ήδη στην περίοδο τού γήρατος τού Πλάτωνος, διαθέτουμε ένα μικρό σημείο ότι αυτοί οι στοχασμοί είχαν κυριεύσει τον νού του. Στο Νόμοι Χ 898 Ε 899Α, όπου ο ξένος αθηναίος συζητά τον τρόπο με τον οποίο μπορούμε να φανταστούμε τα άστρα να οδηγούνται απο τις ψυχές τους, προτείνει μία δυνατότητα η οποία μπορεί να είναι ότι ένα συγκεκριμένο αστέρι μπορεί να προσλάβει για τον εαυτό του "ένα σώμα φωτιάς ή αέρος κάποιου τύπου". Αυτό φυσικά δέν αφορά το πρόβλημα τού τρόπου με τον οποίο η ψυχή θά'πρεπε να συσχετισθεί με ένα γήϊνο σώμα, θνητό, αλλά τουλάχιστον το επισκιάζει. Σ'αυτό το σημείο φαίνεται ότι ο Πλάτων υπολογίζει με κάποια απροθυμία, μερικές ερωτήσεις οι οποίες αφορούν την αλληλεπίδραση ψυχής-σώματος, οι οποίες εγείρονται απο μερικούς μαθητές του.
          Ανάμεσα στους πιό άμεσους απο αυτούς είναι ο Αριστοτέλης και ο Ηρακλείδης ο Πόντιος. Ας εξετάσουμε πρώτα τον Αριστοτέλη και την "αποδόμηση" τής Πυθαγορικής-Πλατωνικής ψυχής στο περί ψυχής, στο οποίο η ψυχή γίνεται απλώς "η εντελέχεια πρώτη ενός φυσικού σώματος που διαθέτει όργανα" (εντελέχεια η πρώτη σώματος φυσικού οργανικού Β1, 412 b 5-6). Μ'αυτό ελευθερώνεται χωρίς αμφιβολία απο το πρόβλημα τής αλληλεπιδράσεως αυτής τής άϋλης οντότητος με το σώμα, χωρίς να λύσει όμως το θέμα τού τρόπου με τον οποίο λαμβάνει χώρα η ενέργεια τής πρόθεσης! Μένει ανοικτό το θέμα τής φύσεως τού Ενεργεία Νού στο περί ψυχής Γ,5 και η επίδραση του στον Παθητικό Νού ο οποίος είναι ενδογενής κατά κάποιο τρόπο στο άτομο. Ένα σκοτεινό θέμα μάλλον, αλλά συνολικά λιγότερο προβληματικό και αδιάφορο για την συζήτησή μας, απο την στιγμή που και οι δύο νόες, είναι εξίσου άϋλοι. Ο ενεργεία Νούς παρομοιάζεται με τον ήλιο ή με το φώς (430 α 15) αλλά αυτό δέν σημαίνει ότι η φύση του είναι εκείνη τής φωτιάς.
          Ο Αριστοτέλης στο περί ψυχής αποφασίζει να μήν αντιμετωπίσει το πρόβλημα τού τρόπου με τον οποίο μία απόφαση η οποία λαμβάνεται στο πλαίσιο τού ανθρώπινου παθητικού νού (ή ενυπάρχοντος) μεταφράζεται στην κίνηση τών οστών και τών μυών για να επιτευχθεί ένας σκοπός καθορισμένος απο το ίδιο το ανθρώπινο όν.
          Αυτό το πρόβλημα πάντως εξετάζεται, όπως γνωρίζουμε σε άλλες εργασίες και ειδικώς στο γνωστό χωρίο τού Περί ζώων γενέσεως, 736 b 27... Εδώ παρουσιάζεται ένα είδος αγέννητου πνεύματος (σύμφυτον πνεύμα) το οποίο εντοπίζεται ακριβώς στο αίμα γύρω απο την καρδιά το οποίο είναι κέντρο τής αισθητής και διατροφικής ψυχής, και είναι υπεύθυνο για την δημιουργική πρόοδο τής φαντασίας και των εικόνων και τής θεληματικής πράξης! Η ουσία αυτού τού πνεύματος μας εξηγεί, είναι "ανάλογη" με εκείνο το στοιχείο με το οποίο είναι κατασκευασμένα τα άστρα (736 b 38) δηλαδή με την πέμπτη ουσία, την οποία έθεσε ο Αριστοτέλης, τον αιθέρα. Σ'αυτό το σημείο μας δίνεται τουλάχιστον μία οντότης γέφυρα, η οποία ειναι ικανή να δεχθεί άϋλες ωθήσεις τού νού και να τις μεταμορφώσει μέσω τού οργάνου-αίμα, σε κινήσεις τών οστών και τών μυών!   Ο Αριστοτέλης πάντως, δέν μοιάζει έτοιμος να δηλώσει ότι ο ίδιος ο νούς είναι κάτι μή-άϋλο. Αυτό το βήμα το έκανε, τουλάχιστον όσον αφορά την ψυχή, ο συμμαθητής του Ηρακλείδης ο Πόντιος.
          Δέν είναι ξεκάθαρο επίσης εάν ο Αριστοτέλης συλλαμβάνει τον νού σαν ένα είδος τής ψυχής. Στο περί ψυχής, Β1, 413 b 26 υπάρχει μία σημαντική αναφορά στον νού, ο οποίος εάν μπορεί να υπάρξει ξεχωριστά, πρέπει να ανήκει σε ψυχής γένος έτερον, μία έκφραση η οποία μπορεί να σημαίνει "ένας άλλος τύπος ψυχής" ή και "κάτι διαφορετικό απο την ψυχή"!
          Ο Ηρακλείδης είναι μία ενδιαφέρουσα μορφή κάτω απο πολλές απόψεις, αλλά εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι η γνώμη του η οποία μας έφτασε με έμμεσο τρόπο, ότι ακόμη και εάν η ανθρώπινη ψυχή είναι αθάνατη και υποκείμενη στην μετενσωμάτωση, συνίσταται απο μία ουσία σχεδόν υλική, φώς ή αιθέρα.  Αυτή η τελευταία μαρτυρία απο το σχόλιο στο περί ψυχής τού Φιλόπονου λέει: Μερικοί ανάμεσα σ'αυτούς που δήλωσαν ότι η ψυχή είναι ένα απλό σώμα, την όρισαν σαν ένα αιθερικό σώμα και αυτό αντιστοιχεί με τον ορισμό της σάν "ουράνια", όπως έκανε για παράδειγμα ο Ηρακλείδης ο Πόντιος.
          Αυτό μας οδηγεί στην σκέψη ότι πραγματικά ο Ηρακλείδης χρησιμοποίησε τον όρο "ουράνιον σώμα", αλλά είναι πιθανόν επίσης να έχει δίκαιο ο Φιλόπονος, ο οποίος δηλώνει απλά ότι αυτός ο ορισμός εξισούται με "αιθέριον".
Αυτή είναι λοιπόν η εναλλακτική λύση σ'εκείνη η οποία προβλέπει την παρουσία ενός ενδιάμεσου όντος όπως το πνεύμα και αυτή θα μπορούσε να υπολογισθεί απο ένα μέλος της Αρχαίας ακαδημίας, απο κάποιον με ανεξάρτητες ιδέες. Ο αιθήρ και το φώς είναι σωματικές μορφές μάλλον αραιές στην σύσταση, αλλά τουλάχιστον δέν είναι αντιθετικές στις άλλες ουσίες απο τις οποίες αποτελούνται τα σώματα! Μπορούμε να δούμε σ'αυτό το σημείο, την αρχή μιας τάσεως τής σκέψης, η οποία θα κατέληγε στην επόμενη γενιά στην στωϊκή λύση, ότι η ενεργητική αρχή τού σύμπαντος είναι ένα είδος καθαρό πύρ (πύρ νοητόν).
          Τί πράγμα σκεφτόταν ο Σπεύσιππος και ο Ξενοκράτης σχετικά με το πρόβλημα σώμα-ψυχή δέν είναι δυστυχώς ξεκάθαρο. Οι ορισμοί τους αντιστοίχως τής ψυχής, η μορφή του εκτατού σε κάθε διάσταση (ιδέα του πάντη διαστατού) δέν μας λένε τίποτε σχετικά. Αλλά γίνεται αντιληπτό ότι τουλάχιστον ο Ξενοκράτης δέν ξεχνά τις πολεμικές που ήγειραν ο Αριστοτέλης και ο Ηρακλείδης. Ελλείψει αποδείξεων όμως, δέν έχει νόημα να υποθέτουμε. Είναι αρκετό να σημειώσουμε ότι εντός των ορίων τής Ακαδημίας το ιδιαίτερο κενό στην Πλατωνική φιλοσοφία δέν εγκαταλείπεται χωρίς προσπάθειες λύσεως.
          Ολοκληρώνοντας πρέπει να αναρωτηθούμε όμως, πώς αυτό το θέμα, το οποίο απασχόλησε φιλοσόφους σαν τον Καρτέσιο, μπορεί να εμφανίζεται τόσο λιγο προβληματικό στον Πλάτωνα. Μία απο τις απαντήσεις μπορεί να είναι αυτή : ο φυσικός κόσμος, δέν ήταν πραγματικός για τον Πλάτωνα, δέν ήταν τίποτε παραπάνω απο ένα γιγαντιαίο ολόγραμμα τού οποίου αποτελούμε μέρος και εμείς. Σκεφτόμαστε στην πρόοδο χάρη στην οποία στον Τίμαιο, οι μορφές προβάλλονται σ'εκείνο το πεδίο δύναμης που είναι ο "Υποδοχέας". Αυτό είναι, στην μορφή τού συνδυασμού τών τριγώνων τής βάσεως, όπως καί αυτά τα ίδια άϋλες οντότητες. Ο Αριστοτέλης αντιμετωπίζει με σαρκασμό αυτή την θεωρία (περί του ουρανού ΙΙΙ, 8,306 b 23...) και ακριβέστερα την αρχή ότι κανένας αριθμός αυτών τών δυσδιάστατων τριγώνων, τοποθετημένων το ένα πάνω στο άλλο, θα μπορούσε ποτέ να δώσει χώρα σε κάτι τρισδιάστατο, δηλαδή στερεό. Αλλά ο Αριστοτέλης αποφεύγει το πρόβλημα : τα τρίγωνα δέν πρέπει να τοποθετηθούν το ένα πάνω στο άλλο, αλλά πρέπει να ενωθούν στις άκρες για να σχηματίσουν τα διάφορα "πλατωνικά στερεά" και να δημιουργήσουν έναν κόσμο δι'αυτής τής οδού και αυτός ο κόσμος πράγματι δέν είναι πιό στερεός εκείνου.
          Με την σειρά μας εμείς το αντιλαμβανόμαστε σαν στερεό, αλλά αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι εμείς οι ίδιοι είμαστε κατασκευασμένοι απο συνδυασμούς τριγώνων τής βάσεως.
Εάν έχουν έτσι τα πράγματα δέν θα υπήρχε κανένα πρόβλημα "ψυχής-σώματος", διότι στην πραγματικότητα δέν θα υπήρχε ένα τέτοιο πράγμα, δηλαδή το "σώμα". Το πάν είναι απλώς ένας άλλος τρόπος υπάρξεως τής ψυχής.
          Για τον Αριστοτέλη ο κόσμος είναι αποφασιστικά στερεός και τρισδιάστατος και ακριβώς με τον Αριστοτέλη αρχίζουν τα προβλήματα γύρω απο την σχέση ψυχής-σώματος!

                                    ΤΕΛΟΣ

Αμέθυστος. 

Πέμπτη 19 Οκτωβρίου 2017

ΠΩΣ ΔΙΕΥΘΥΝΕΙ Η ΨΥΧΗ ΤΟ ΣΩΜΑ; (2)


Ίχνη μιάς διαμάχης γύρω από την σχέση σώματος-ψυχής στην Αρχαία Ακαδημία!
του John Dillon.
          
Image result for πλατωναςΠρίν ενσκύψουμε στον Τίμαιο, πρέπει να δώσουμε ένα τελευταίο βλέμα στον Φαίδρο, όπου γι'άλλη μια φορά συναντούμε την κατάσταση μιάς ψυχής, στην τριμερή δομή αυτή την φορά, φαινομενικώς προηγούμενης τής ενσαρκώσεως, η οποία βυθίζεται μέσα σ'ένα σώμα και διενεργεί μ'αυτό. Ακόμη μιά φορά, αυτή η πρόοδος δέν προβληματίζει, αλλά ο τρόπος με τον οποίο συμβαίνει η αλληλεπίδραση με το σώμα αγνοείται συστηματικά. Μετά από αυτό σκεπτόμαστε τίς τιτάνιες μάχες τού ηνίοχου με το αδάμαστο άλογο (254 Α-Ε) και στα άλματα πρός τα μπρός, στα τραβηγμένα χαλινάρια, στο στήριγμα στα πίσω πόδια, στον αφρό στο στόμα, στις σκληρές αποδοκιμασίες και ούτε καθεξής,  λοιπόν, όλες αυτές οι δραστηριότητες λαμβάνουν χώρα στο εσωτερικό τής ψυχής. Υπάρχουν οπωσδήποτε κινήσεις οι οποίες αντιστοιχούν στο σώμα (όπως οι κινήσεις τών εραστών) αλλά ο σύνδεσμος ανάμεσα στους δύο τύπους δραστηριότητος μένει μετέωρος. Προφανώς η μάχη στο εσωτερικό τής ψυχής, στο τέλος, μεταφράζεται σε φυσική ενέργεια, αλλά ο Πλάτων παρουσιάζει την πρόοδο αυτή χωρίς προβληματικό τρόπο, παρότι η παρουσία κάποιου "οχήματος" για τήν ψυχή φαίνεται καθοριστικά χρήσιμο σ'αυτή την περίπτωση! Είναι σημαντικό ότι στο εσωτερικό αυτού τού φαντασιακού, το οποίο εμπλέκει έναν ηνίοχο και ένα ζεύγος αλόγων, ο Πλάτων φαίνεται να μήν προσδίδει καμμία σημασία στην άμαξα πάνω στην οποία ο ηνίοχος πρέπει να πάρει την θέση του και στην οποία είναι δεμένα τα άλογα! Φαίνεται σαν να τον δυσκολεύει αυτή η πλευρά τού θέματος. Το αναφέρει στην αρχή στο 247 Β 1-3, όταν ομιλεί για τις άμαξες τών Θεών (οι οποίες είναι ζυγισμένες και οδηγούνται εύκολα (ευήνια) ενώ οι ανθρώπινες οδηγούνται με δυσκολία λόγω της αστάθειας τών αλόγων), κατόπιν δέ ο ρόλος τής άμαξας στην αλληγορία έχει μικρή σημασία.
          Στον Τίμαιο βρίσκουμε ένα χωρίο το οποίο φαίνεται να είναι στην βάση τής θεωρίας τού "οχήματος", περισσότερο απο άλλα, ή τουλάχιστον αποτελεί μία γραμμένη απόδειξη: 41 Ε1-2, όπου ο Δημιουργός αποδίδει καθεμία απο τις ψυχές σε ένα αστέρι και επιβιβάζοντάς την σ'αυτό σαν σε ένα όχημα, τούς φανερώνει την φύση του σύμπαντος.
          Αφήνοντας κατά μέρος τί πράγμα ήθελε να επικοινωνήσει ο Πλάτων μ'αυτή την φράση, η επόμενη έρευνα τού Πλάτωνος εννοεί το αστρικό όχημα σαν μέσον για να συνδεθεί το άϋλο με το υλικό μέσω τής μεσολαβήσεως μιάς οντότητος η οποία είναι κατασκευασμένη απο έναν τύπο ύλης ιδιαιτέρως εκλεπτυσμένο. Και νομίζουμε, όπως θα δούμε και στην συνέχεια ότι αυτός ο τρόπος σκέψης ριζώνει στην Αρχαία Ακαδημία, όπως θα δούμε στην συνέχεια.
          Ο Γαληνός ο οποίος γράφει τον ΙΙο αιώνα π.χ. μοιάζει να είναι ο πρώτος πλατωνικός ο οποίος αναφέρει ένα αυγοειδές και αιθεριώδες πνεύμα το οποίο χρησιμοποιείται σαν ένα όχημα τής ψυχής για να πραγματοποιήσει την κοινωνία της με το σώμα! (De placitis Hippocratis et Platonis), αλλά μιλά γι'αυτό σαν να επρόκειτο για μία ήδη καθορισμένη έννοια!
          Ο Τίμαιος παρουσιάζει επίσης και μία δυνατή συσχέτιση ανάμεσα σε καθένα απο τα τρία "μέρη" τα οποία συστήνουν την ψυχή και μία συγκεκριμένη περιοχή τού σώματος : εκείνη την λογική με την κεφαλή, την πνευματική με το στήθος και την παθητική με το υπογάστριο και τα "χαμηλά μέρη" (69 D-71 A). Μάλιστα ένα συγκεκριμένο όργανο, το συκώτι, περιγράφεται σαν ένα είδος "καθρέφτη" (71 Β 4), ο οποίος προσλάμβανε τις εντυπώσεις των λογικών σκέψεων (διανοήματα) οι οποίες απέρρεαν απο την νόηση, η οποία βρίσκεται μέσα στην κεφαλή. Στην βάση όλου αυτού προϋποτίθεται μία επαφή ανάμεσα στο σώμα και την ψυχή, αλλά δέν αναφέρεται ακόμη ο μηχανισμός ή το κανάλι μέσω του οποίου αυτή η επαφή, θα μπορούσε να συμβεί. Για να φτάσουμε σ'αυτό υπάρχει η ανάγκη να υποθέσουμε ή να θέσουμε ή ένα στοιχείο σχεδόν-υλικό στην ψυχή, ή ένα στοιχείο σχεδόν άϋλο στο σώμα! Αλλά ο Πλάτων, παρά την ενδιαφέρουσα εισαγωγή τού αστρικού οχήματος, δέν κάνει κανένα βήμα πρό αυτή την κατεύθυνση!

Συνεχίζεται.
Αμέθυστος. 

Δευτέρα 16 Οκτωβρίου 2017

ΠΩΣ ΔΙΕΥΘΥΝΕΙ Η ΨΥΧΗ ΤΟ ΣΩΜΑ; (1)

Ιχνη μιάς διαμάχης γύρω απο τήν σχέση σώματος-ψυχής στην Αρχαία Ακαδημία!
Του John Dillon.
         
Image result for πλατωναςΈνα απο τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τής φιλοσοφίας τού Πλάτωνος (ή ίσως καλύτερα ένα δικό του κενό;) το οποίο είναι δυνατόν να διαγνωσθεί μόνον αφού έχουν επισημανθεί οι επόμενες προόδοι, είναι η πραγματική έλλειψη, στα δημόσια γραπτά του, οποιασδήποτε αναφοράς γύρω από τό ερώτημα με ποιά επιρροή, μηχανισμό ή όργανο η ψυχή, η οποία παρουσιάζεται σαν μία ουσία πρακτικώς αντίθετη στο σώμα (δηλαδή αιώνια, άϋλη, χωρίς έκταση) κατορθώνει να ελέγξει και να διευθύνει, να θέσει σε κίνηση και να διατηρήσει ενωμένο το σώμα που κυβερνά! Μόνον ο Πλωτίνος στις Εννεάδες VI, 4-5 αφιερώνει μία εκτεταμένη έρευνα περί του τρόπου με τον οποίο το άϋλο Είναι μπορεί να είναι παρόν στα υλικά πράγματα ξεκινώντας απο το πρόβλημα τού τρόπου με τον οποίο η ψυχή μπορεί να είναι παρούσα στο σώμα! Στα έργα όπως ο Φαίδων, ο Φαίδρος, η Πολιτεία, ή ο Τίμαιος, αυτό συμβαίνει μ'έναν εκπληκτικά απροβληματικό τρόπο. Το αντικείμενο αυτής τής έρευνας είναι η επαλήθευση, πρώτα απ'όλα, αυτού που έχω προτείνει σαν υπόθεση εάν είναι αληθινό, και αν είναι, το ξεκαθάρισμα τών λόγων, τής αιτίας! Στον Φαίδωνα εξ'άλλου, αξιωματικά, ο ρόλος τής ψυχής είναι η διακυβέρνηση και του σώματος να κυβερνάται (80 Α), αλλά πώς αυτό λαμβάνει χώρα δέν διευκρινίζεται ποτέ. Σε πάρα πολλά σημεία το σώμα ή η αγάπη για το σώμα, περιγράφεται σαν κάτι που μολύνει την ψυχή, αλλά δέν εξηγείται ποτέ πώς αυτό συμβαίνει! Αργότερα, στον Φαίδρο, στην πιό τυπική του και προγραμματική δήλωση για τον ρόλο και την φύση τής ψυχής (245 C-E), ο Πλάτων περιγράφει την ψυχή σαν κινούμενη αφ'εαυτής και σαν την καταγωγή όλης τής κινήσεως στα άλλα πράγματα, αλλά γι'άλλη μια φορά ο τρόπος με τον οποίο αυτό λαμβάνει χώρα δέν γίνεται αντιληπτός σαν πρόβλημα. Επιπλέον στον Τίμαιο, τα διάφορα μέρη τής ψυχής μοιράζονται στο σώμα και αλληλεπιδρούν μ'αυτό μ'έναν τέτοιο τρόπο, ώστε επιτρέπουν στον Αριστοτέλη να παρατηρήσει, στην κριτική του στον Πλάτωνα, ότι κατέστησε την ψυχή μία εκτεταμένη οντότητα (Περί ψυχής Α, 2, 404 b 13..) αλλά δέν εξηγείται ούτε εδώ πώς αυτό συμβαίνει. Τέλος στους Νόμους Χ, η ψυχή περιγράφεται ξανά σαν η καταγωγή τών κινήσεων τού σώματος, αλλά δέν εξηγείται σύμφωνα με ποιά διαδικασία!
          Είναι ίσως παράλογο να υποθέσουμε ότι λείπει κάτι πολύ σημαντικο; Ας προσέξουμε αναλυτικώτερα λοιπόν μερικά περάσματα, κλειδιά για την έρευνά μας. Πολύ γνωστά οπωσδήποτε. Και πρώτα απ'όλα, στον Φαίδωνα, 65 Α 1-2, ο Σωκράτης δηλώνει ότι η ουσία τής φιλοσοφίας συνίσταται στην αποδέσμευση όσο αυτό είναι δυνατόν τής κοινωνίας της με το σώμα (απολύων ότι μάλιστα την ψυχήν απο τής τού σώματος κοινωνίας).
          Δέν γίνεται λόγος για κάποιο πρόβλημα που μπορεί να αφορά τούς τρόπους τής κοινωνίας, αλλά η μοναδική ανησυχία είναι η μείωσή της στο ελάχιστο στο μέλλον. Η ένωση τής ψυχής με το σώμα δέν μοιάζει να είναι προβληματική. Η ψυχή κυβερνά το σώμα και μάλιστα διατρέχει τον κίνδυνο να μολυνθεί απο αυτό (συμπεφυρμένη, 66Β 5). Το σώμα ανακατεύεται στα πράγματα της ψυχής όταν πρόκειται να προσλάβει το αληθινό είναι, αποσπώντας την απο τις δικές της ανησυχίες (65 D-E, 66 B-E). Αυτό το θέμα αναπτύσσεται περαιτέρω στις επόμενες σελίδες, μέχρις ότου, στο 81 Α... φτάνουμε στις δυσκολίες τών ψυχών οι οποίες έχουν μολυνθεί απο τις ανάγκες τού σώματος μέχρις ενός τέτοιου σημείου ώστε να μήν μπορούν να ελευθερωθούν ούτε και μετά τον θάνατο, και δέν μπορούν παρά να περιπλανώνται!
          Σαν σκιοειδή φαντάσματα τριγυρίζουν ανάμεσα στους τάφους και τα μνημεία (Φαίδων 81 D). Αυτά τα σκιοειδή φαντάσματα είναι ελαφρώς ορατά διότι μεταφέρουν μαζί τους ένα είδος μολύνσεως υλικής (ή σχεδόν υλικής ), ένα υπόλοιπο των σωμάτων τους.
          Θα μπορούσαμε σ'αυτό το σημείο να υποστηρίξουμε ότι ο Σωκράτης επαναλαμβάνει απλώς λαϊκές πεποιθήσεις και όχι φιλοσοφικές, αλλά μ'αυτόν τον τρόπο δέν μπορούμε να λύσουμε το πρόβλημα! Δέν έχουμε καμμία υποψία ότι ο Σωκράτης δέν μιλά σοβαρά! Πιό γενικά ίσως μπορούμε να συμφωνήσουμε στο γεγονός, ότι ενώ στον Φαίδωνα το σώμα θεωρείται σαν ένα σοβαρό πρόβλημα για την ψυχή, το θέμα τής αλληλοεπιδράσεως τών οντοτήτων δέν εγείρεται καθόλου!
          Η κατάσταση δέν αλλάζει καθόλου στο υπόλοιπο έργο τού Πλάτωνος. Η ανάπτυξη τού δόγματος τής τριμερούς ψυχής στην Πολιτεία, δέν εμπλέκει ακριβώς την αλληλεπίδραση ανάμεσα σ'αυτή και το σώμα! Εκτός απο το γεγονός ότι οι παράλογες επιθυμίες και το πάθος τους, που είχαν περιγράψει στον Φαίδωνα σαν απορροές τού σώματος, εδώ αποδίδονται στο χαμηλότερο μέρος, το παράλογο, τής ψυχής. Παρ'όλα αυτά στο βιβλίο Χ, 611 Β-612 Α, βρίσκουμε ένα σημαντικό χωρίο στο οποίο η ενσαρκωμένη ψυχή παρομοιάζεται, μ'έναν εκπληκτικό τρόπο, μέ τόν Θεό της θάλασσας Γλαύκο, περιτυλιγμένο με κοχύλια και παραμορφωμένο απο τήν ενέργεια των κυμάτων, σε τέτοιο βαθμό ώστε η πρωταρχική του μορφή δέν αναγνωρίζεται πλέον. Ο σκοπός μας είναι ακριβώς η αναγνώριση τής ψυχής στην αυθεντική της μορφή χωρίς την παραμόρφωσή της απο την κοινωνία της με τό σώμα (ού λελωβημένον δεί αυτό θεάσασθαι υπό τε της του σώματος κοινωνίας 611 Β 10-C1). Ποιές είναι οι συνέπειες αυτών των εικόνων σαν μεταφερθούν στην ψυχή;
          Κατά την γνώμη μας τα "κοχύλια, τα φύκια και οι πέτρες" τα οποία σκεπάζουν την ψυχή (611 D5), παρότι παρουσιάζονται εδώ σ'ένα πλαίσιο ιδιαιτέρως αρνητικό, μπορούν να θεωρηθούν σαν ένα είδος προκαταβολής, ας πούμε, τής επόμενης πλατωνικής έννοιας τού "πνευματικού οχήματος", τού οχήματος το οποίο περιγράφεται σαν ένα είδος "μαξιλαριού" ανάμεσα στην ψυχή και στο σώμα, το οποίο αποκτήθηκε απο την ψυχή κατά την διάρκεια τής καθόδου της πρός την ενσάρκωση μέσω τών ουρανίων σφαιρών. Σ'αυτή την περιγραφή τής ψυχής στο βιβλίο Χ, όπως έχει τονισθεί συχνά, το μοντέλο τής τριμερούς ψυχής, πεπληρωμένης απο το παθητικό στοιχείο, εγκαταλείπεται υπέρ ενός μοντέλου "αληθινής" ψυχής, με τις προσθέσεις οι οποίες προκύπτουν απο την συνεργασία της με το σώμα και απο τις οποίες θα ελευθερωθεί μόλις αφήσει το σώμα. Οι επόμενοι πλατωνιστές κατόρθωσαν να συνενώσουν αυτά τα δύο μοντέλα αναφερόμενοι στις θεωρίες τού Τίμαιου, όπου γίνεται μία καθαρή διάκριση ανάμεσα στο "αθάνατο" μέρος και στο "θνητό" τής ψυχής ( 69 C-D) .
          Αυτή η τελευταία ενώνεται με την αθάνατη ψυχή απο τους "νεαρούς Θεούς" με τον σκοπό να την διευκολύνουν να μπεί στο σώμα, παρότι σύμφωνα με διάφορες και αξιόπιστες πηγές υπήρχε μία διάκριση ακόμη και ανάμεσα στην παράλογη πλευρά τής ψυχής και του οχήματος.
          Σ'αυτό το χωρίο τού Τίμαιου ορίζεται το σώμα όχημα για την ψυχή (69 C 7) και η θνητή ψυχή είναι κατασκευασμένη μ'έναν τρόπο ώστε να αποτελέσει ένα είδος "μαξιλαριού" ανάμεσα στην αθάνατη ψυχή και το σώμα!

Συνεχίζεται

Αμέθυστος.