Η Σοφιολογία του Sergeii Bulgakov - Κριτική προσέγγιση (5)

 Συνέχεια από: Τρίτη 3 Ιανουαρίου 2023

 Συνέχεια από: Δευτέρα 2 Ιανουαρίου 2023

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

 Θεολογική Σχολή Τμήμα Θεολογίας 

Αξάρης Γεώργιος 

Η Σοφιολογία του Sergeii Bulgakov Κριτική προσέγγιση 

Σύμβούλος Καθηγητής: Δημήτριος Τσελεγγίδης 

Θεσσαλονίκη 2019 

ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ

2. Παράγοντες επίδρασης στη θεολογική σκέψη του S.Bulgakov (συνέχεια)

γ) Φιλοσοφικές

Οι ακαδημαϊκές σπουδές του S. Bulgakov σε ποικίλα επιστημονικά πεδία τόσο των ανθρωπιστικών όσο και των θετικών επιστημών, αναμφίβολα επηρέασαν τον τρόπο σκέψης του γενικώς, αλλά και ειδικώς όσον αφορά στη θρησκευτική του αντίληψη. Ο S. Bulgakov, όπως πληροφορούμαστε από τη βιογραφία του58, σπούδασε νομική, οικονομικά, φιλολογία, φιλοΣοφία, λογοτεχνία και πολιτικές επιστήμες. Η σπουδή αυτή είχε αφενός ως αποτέλεσμα την επαφή του με πλήθος μελετών και συγγραφέων όλων αυτών των επιστημονικών κλάδων, αφετέρου ισχυρή επίδραση στον τρόπο αντίληψης του κόσμου και της ζωής όχι μόνο σε επιστημονικό επίπεδο, αλλά και σε προσωπικό. Κυρίως, όμως, είναι οι φιλοσοφικές αρχές και διαστάσεις των παραπάνω επιστημών που συνετέλεσαν κατά καιρούς στη δημιουργία της θρησκευτικής του σκέψης. Αυτή τη φιλοσοφική επίδραση τη διακρίνουμε σε τέσσερις κατηγορίες: α) αρχαιοελληνική, β) ρωσική, γ)γερμανική, δ)της πολιτικής οικονομίας.

Αρχαιοελληνική φιλοσοφία

Η επίδραση του αρχαίου Έλληνα φιλοσόφου Πλάτωνα στον Ρώσο θεολόγο σημειώνεται ιδιαίτερα από τους μελετητές59, καθώς οι περισσότεροι ορίζουν το πλατωνικό κείμενο ως έναν από τους κύριους παράγοντες προέλευσης της ‘Σοφιολογίας’ του. Ο Πλάτων και το κληροδοτούμενο στους αιώνες έργο της ελληνικής διανόησης συνιστούν τους προγόνους της Σοφιολογικής του παραγωγής60. Για τον S. Bulgakov η θεωρία των ιδεών του Πλάτωνα αποτελεί την πρόβλεψη για τα βασικά στοιχεία της θεωρίας του περί Σοφίας, με αποτέλεσμα το πλατωνικό δόγμα των ιδεών να αντιπροσωπεύει μια φιλοσοφική μορφή της Σοφιολογίας61. Ο S. Bulgakov βλέπει στη Σοφία πως η δημιουργία αντικατοπτρίζει την πληρότητα των ιδανικών μορφών που περιέχονται στον Λόγο62. Τη σύνδεση αυτή, την αναβιβάζει σε ένα ακόμη επίπεδο, με τον αντικατοπτρισμό της παγανιστικής Σοφίας του φιλοσόφου στη χριστιανική Σοφία, δηλαδή στη θεϊκή Σοφία63.

Χρειάζεται να σημειωθεί στο σημείο αυτό, όμως, πως στα τελευταία ώριμα έργα του χαρακτηρίζει ως ελλιπή και βλάσφημη την πλατωνική προσδοκία περί ‘Σοφίας’ στον Τίμαιο64, παρόλο που κατά την κρίση του παραμένει προσδοκία. Εξάλλου, για τον S. Bulgakov αναμφισβήτητα το πλατωνικό δόγμα αντιπροσωπεύει μια φιλοσοφική μορφή της Σοφιολογίας, η οποία, όμως, δεν σχετίζεται με την αποκάλυψη του Τριαδικού Θεού65.

Ρωσική φιλοσοφία

Την επιρροή ενός από τους πιο μεγάλους φιλοσόφους τη ρωσικής διανόησης, του Ρώσου φιλοσόφου Soloviev66, υπογραμμίζει στο έργο του ο ίδιος ο S. Bulgakov, αποκαλώντας τον φιλοσοφικό οδηγό προς τον Χριστό67. Για την καλύτερη κατανόηση της επίδρασης του συγκεκριμένου φιλοσόφου, κρίνεται απαραίτητο να παρουσιαστεί η φιλοσοφική του σκέψη συνοπτικά. Ο 19ος αιώνας υπήρξε μεταξύ των άλλων ο αιώνας της παραγωγής φιλοσοφικών έργων περί Σοφίας, της οποίας πρωτοπόρος υπήρξε ο Soloviev. Οι τρεις προφητικές οράσεις της Σοφίας και η συναισθηματική και προσωπική σχέση που δημιουργήθηκε λόγω αυτών, σε συνδυασμό με τη μελέτη άλλων μαρτυριών για την προσέγγιση της Σοφίας, οδήγησαν τον Soloviev στην κατανόηση της ‘Σοφίας’ ως θείας γυναίκας μέσα σ΄ ένα νέο φιλοσοφικό και κοσμολογικό νοούμενο σύστημα. Αυτήν την αντίληψη περί Σοφίας, υιοθέτησαν πολλοί φιλόσοφοι, ποιητές, θεολόγοι και τελευταίος ο S. Bulgakov, στην οποία απέδωσε χριστιανική απόχρωση68. Για τον S. Bulgakov ο Soloviev αποτελεί τον πρώτο αντιπρόσωπο της ρωσικής Σοφιολογίας69, καθώς στο έργο του δίνεται μια φιλοσοφική και θεολογική διατύπωση στο δόγμα περί Σοφίας. Το δόγμα, όμως, αυτό το χαρακτηρίζει συγκριτιστικό και ξένο προς την Ορθόδοξη Σοφία, κάτι το οποίο τον οδηγεί να μην το συμμερίζεται, παρά τη βαρυσήμαντη δήλωσή του ότι ο Soloviev αποτελεί τον οδηγό του στο Χριστό70. Από τα γραφόμενα του S. Bulgakov, όσον αφορά το Ρώσο διανοούμενο, την παραδοχή του ως οδηγό στο Χριστό, την αναγνώριση της επιρροής του σε ποιητές και φιλοσόφους της εποχής του, ακόμη και από την κριτική, στην οποία προβαίνει για τη συγκριτιστική χροιά του έργου του, προκύπτει πως ο S. Bulgakov μελέτησε, κατανόησε, αποδέχθηκε, απέρριψε, με μια λέξη επηρεάστηκε από τον Ρώσο διανοούμενο.

Η φιλία του S. Bulgkakov με τον Florensky, επηρέασε τη Σοφιολογία του, όπως ο ίδιος υπογραμμίζει μέσα στο ομώνυμο έργο του71, αναφερόμενος στη χρήση λειτουργικών και εικονογραφικών πηγών του Florensky, ως μέσου για τη θεωρία περί Σοφίας μέσα στο χώρο της Ορθόδοξης σκέψης72. Ουσιαστικά με το έργο του Florensky ‘The Pillar and Foundation of the Truth, Sophia’, η Σοφιολογία συνδέεται με τη χριστιανική θεολογία, κάτι το οποίο αποτέλεσε την αιτία να επηρεαστεί ο S. Bulgakov περισσότερο από το έργο αυτό και να απομακρυνθεί από τις γνωστικές σοφιολογικές τοποθετήσεις του Soloviev73. Αναλυτικά περιγράφει το σύγγραμμα του Ρώσου θεολόγου, επισημαίνοντας την ενδιαφέρουσα θεολογική ερμηνεία της Σοφίας, μέσα από το πρίσμα λειτουργικών, εικονογραφικών και εκκλησιολογικών τοποθετήσεων74 και τη μεγάλη εντύπωση που προκάλεσε στη ρωσική θεολογική σκέψη. Αυτή η επίδραση των ιδεών του Florensky είναι παρούσα σε οποιοδήποτε προβληματισμό της ρωσικής θρησκευτικής διανόησης, συμπεριλαμβανομένης και αυτής του S. Bulgakov, που με τη σειρά του διατύπωσε τις δικές του θέσεις για το εν λόγω θέμα, έχοντας ως αφετηρία το έργο του Florensky.

Γερμανοί Φιλόσοφοι (Schelling, Hegel, Bohme)

Τον Γερμανό ιδεαλιστή Boehme Jacob, τον συναντά κανείς στις πρώτες σελίδες της Σοφιολογίας του, όπου ο S. Bulgakov κάνει μια γενική εισαγωγή και παραθέτει στοχαστές που έχουν ως θέμα του συγγραφικού τους έργο τη ‘Σοφία’. Για τον S. Bulgakov ο Boehme αποτελεί, ίσως, τον μεγαλύτερο σε ευφυΐα Γερμανό στοχαστή75. Το δόγμα του Boehme περί Σοφίας, συνδεόμενο με τη θρησκευτική θεολογία και παρόλο που επηρέασε τόσο τη Δύση όσο και την Ρωσική σκέψη, κατά τον S. Bulgakov δεν αποτελεί πηγή της σύγχρονης ρωσικής διδασκαλίας περί Σοφίας, καθώς αυτή δεν προήλθε από τη δική του φιλοσοφική θέση, αλλά από την Ιερά Παράδοση76. Ωστόσο, ο ίδιος αναγνωρίζει τη διαρκή επιρροή των έργων του Γερμανού φιλοσόφου στη γενικότερη ρωσική σκέψη, η οποία κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα επιδίδεται σε μια προσπάθεια ενασχόλησης με θέματα, τα οποία προηγουμένως απασχόλησαν τον Boehme.

Σχετικά με τον χώρο τις Γερμανικής διανόησης, είναι αναγκαίο να σημειωθεί ότι τις θεωρίες των Γερμανών ιδεαλιστών Ficte, Schelling και Hegel77 ακολούθησε ο S. Bulgakov, καθώς στην πληθώρα των φιλοσοφικών του έργων διαφαίνεται από τη μια η έντονη επιρροή τους και από την άλλη η συνακόλουθη προσπάθεια του να απελευθερώσει το έργο του από τη γερμανική ιδεαλιστική φιλοΣοφία78. Πιο συγκεκριμένα, η φιλοΣοφία του Fichte, η φιλοΣοφία της αποκάλυψης του Schelling και η φαινομενολογία του Hegel είναι παρούσα στο έργο του και συγχρόνως είναι αντικείμενο κριτικής του. Ο S. Bulgakov συνεχώς προσπαθεί να απομακρύνει από τη θεολογική του σκέψη τις συγκεκριμένες επιρροές, αφού έχει αντιληφθεί πως δεν σχετίζονται με τον χώρο της Ορθοδόξου θεολογίας.

Φιλοσοφία της οικονομίας

Οι σπουδές του στην επιστήμη της οικονομίας και της πολιτικής οικονομίας, σε μια προσπάθεια απέκδυσης της θρησκευτικής οικογενειακής κληρονομιάς και στόχευσης μιας ακαδημαϊκής πορείας και επαγγελματικής σταδιοδρομίας ως φιλοσόφου των οικονομικών, είχε ως αποτέλεσμα τη συγγραφή βιβλίων σχετικών με την οικονομία, στα οποία τελικώς ασκεί κριτική στις μαρξιστικές θεωρίες79, καθώς αδυνατούν να ανταποκριθούν στο δικό του αξιακό σύστημα, όσον αφορά στα οικονομικά του παρελθόντος αλλά και την πρόοδο του μέλλοντος80. Στα σχετικά έργα του εντοπίζονται οι χριστιανικές του απόψεις για την οικονομία και την πολιτική και η σύνδεση όλων των κοσμικών δυνάμεων με τη Σοφία, αφού, όπως τονίζει και ο μελετητής του Louth81,το πρώτο κείμενο του S. Bulgakov, στο οποίο γίνεται αναφορά στη Σοφία είναι το έργο του ‘Philosophy of economics’82.Την ίδια άποψη στηρίζει και ο Sharman παρατηρώντας πως ο σχεδιασμός της πρώιμης μορφής της ‘Σοφιολογία’ του Ρώσου θεολόγου συνδέεται με τη σκέψη του γύρω από την πολιτική οικονομία83. Γενικότερα, όμως, ο S. Bulgakov ανέπτυξε τις θεωρίες του περί Κοσμολογίας και Ανθρωπολογίας μέσα από υπαινιγμούς της οικονομικής θεωρίας στην αρχή του συγγραφικού του έργου, σε μια προσπάθεια να αναλύσει τη δική του φιλοσοφική θέση πάνω στα θέματα, τα αποτελούσαν αντικείμενο προβληματισμού των φιλοσοφικών και θεολογικών συζητήσεων της εποχής του.

Συνοψίζοντας, αυτό που προκύπτει από την ανάλυση των παραγόντων διαμόρφωσης της φιλοσοφικής και εν συνεχεία θρησκευτικής σκέψης του S. Bulgakov είναι πως οι σπουδές του, με όλα τα συνεπαγόμενα αποτελέσματα αυτών, σε συνδυασμό με τις προσωπικές του εμπειρίες, συνιστούν το σύνολο των δυνάμεων με συνισταμένη τη θεωρία του περί ‘Σοφίας’. Ο S. Bulgakov σπούδασε, μελέτησε, υιοθέτησε, άσκησε κριτική, απέρριψε θέσεις, θεωρίες, ιδέες φιλοσοφικές και θρησκευτικές για να καταλήξει στη διατύπωση της δικής του ‘Σοφιολογίας’.

ΦΟΒΕΡΟ! ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΒΡΙΘΕΙ ΑΠΟ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ. ΣΠΑΝΙΟ!!

Σημειώσεις

58. Gallaher B., Orthodox handbook on ecumenism, Resources for Theological Education, “That they all may be one” (John 17:21), Regnum studies in global Christianity, Volos Academy Publications (in cooperation with WCC Publications, Geneva, and Regnum Books International, Oxford), 2014,201-206, σελ. 201-202.
59. Scott Sharman, The Hour is Coming, and is Now…, ό.π. σελ. 91.
60. Scott Sharman, The Hour is Coming, and is Now…, ό.π. σελ. 91.
61. Bulgakov S., Sophia…, ό.π., σελ. 70.
62. Bulgakov S., Sophia…, ό.π., σελ. 70.
63. Bulgakov S., Sophia…, ό.π., σελ. 2.
64. Scott Sharman, The Hour is Coming, and is Now…, ό.π. σελ. 239.
65. Bulgakov S., Sophia…, ό.π., σελ. 70.
66. Gallaher, ‘Bulgakov’s Ecumenical Thought’, ό.π., σελ. 34.
67. Bulgakov S., Sophia…, ό.π., σελ. 10.
68. Bulgakov S., Sophia…, ό.π., σελ. 10.
69. Bulgakov S., Sophia…, ό.π., σελ. 9.
70. Bulgakov S., Sophia…, ό.π., σελ. 9.
71. Bulgakov S., Sophia…, ό.π., σελ. 4, 10.
72. Scott Sharman, The Hour is Coming, and is Now…, ό.π. σελ. 136.
73. Bulgakov S., Sophia…, ό.π., σελ.10,11.

74. Bulgakov S., Sophia…, ό.π., σελ.10,11.
75. Bulgakov S., Sophia…, ό.π., σελ. 9.
76. Bulgakov S., Sophia…, ό.π., σελ.7
77. Gavrilyuk P., The kenotic theology of Sergius Bulgakov, SJT 58(3): 251–269 (2005), Scottish Journal of Theology, σελ.254.
78. Gavrilyuk P., The kenotic theology…, ό.π., σελ. 254.
79. Scott Sharman, The Hour is Coming, and is Now…, ό.π. σελ. 8.

80. Scott Sharman, The Hour is Coming, and is Now…, ό.π. σελ. 6.

81. Louth A., The living tradition, The Sophiology of Father Sergius Bulgakov and the Living Tradition, The Wheel 2, Summer 2015, σελ. 5.

82. Bulgakov, Sergei. The Philosophy of Economy: The World as Household. Catherine Evtuhov, ed. and trans. New Haven: Yale University Press, 2000.

83. Scott Sharman, The Hour is Coming, and is Now…, ό.π. σελ. 97.

Η Σοφιολογία του Sergeii Bulgakov - Κριτική προσέγγιση (4)

 Συνέχεια από: Δευτέρα 2 Ιανουαρίου 2023

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

 Θεολογική Σχολή Τμήμα Θεολογίας 

Αξάρης Γεώργιος 

Η Σοφιολογία του Sergeii Bulgakov Κριτική προσέγγιση 

Σύμβούλος Καθηγητής: Δημήτριος Τσελεγγίδης 

Θεσσαλονίκη 2019 

ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ

2. Παράγοντες επίδρασης στη θεολογική σκέψη του S.Bulgakov (συνέχεια)

β)Υποκειμενικές βιωματικές εμπειρίες

Ο ίδιος ο S. Bulgakov αποκαλύπτει, μέσα από τις αυτοβιογραφικές σημειώσεις του, ως πηγή της Σοφιολογίας του τις προσωπικές θρησκευτικές εμπειρίες του, στις οποίες οι μελετητές51 του έργου του και της ζωής του εντοπίζουν την αρχή της έμπνευσής του για την ανάπτυξη της σκέψης με αντικείμενο τη Σοφία, και πιο συγκεκριμένα τη Σοφία του Θεού. Εξάλλου, ο ίδιος ο S. Bulgakov στις αυτοβιογραφικές του σημειώσεις τονίζει και παρουσιάζει αυτές τις εμπειρίες ως σημαντικό παράγοντα διαμόρφωσης της Σοφιολογικής του σκέψης. Ειδικότερα, ένα βραδινό βλέμμα στα βουνά της Νότιας Ρωσίας, η θέα της Παναγίας του Αγίου Σίξτου στον πίνακα του Ραφαήλ και η επίσκεψή του στον τρούλο της Αγίας Σοφίας αποτέλεσαν της μυστικιστικές εμπειρίες, τις οποίες είδε αργότερα ως την πρώτη συνάντησή του με τη Σοφία και ως απτή απόδειξη της Σοφιακής φύσης του κόσμου52.

Αναλυτικότερα, μέσα στις σελίδες του έργου του περιγράφει με λεπτομέρεια την θρησκευτική εμπειρία53 που είχε στη θέαση του πίνακα του Ραφαήλ κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψης του σε μια έκθεση τέχνης. Στον πίνακα αυτό εικονίζεται η Παναγία με τον Υιό της. «Ήταν ένα ομιχλώδες πρωί του φθινοπώρου. Πήγα στην γκαλερί τέχνης για να κάνω το καθήκον μου ως τουρίστας. Οι γνώσεις μου για την ευρωπαϊκή ζωγραφική ήταν αμελητέες. Δεν ήξερα τι να περιμένω. Τα μάτια της Ουράνιας Βασίλισσας, της Μητέρας που κρατά στην αγκαλιά της το Αιώνιο Βρέφος, διάτρησαν(τρυπησαν) την ψυχή μου. Υπήρχε μέσα τους μια τεράστια δύναμη καθαρότητας και προφητικής αυτοθυσίας - η επίγνωση του πόνου και η ετοιμότητα για την επ’ ελευθερίαν ταλαιπωρία και η ίδια προφητική ετοιμότητα για θυσία που φαινόταν στα διόλου παιδαριώδη, σοφά μάτια του Παιδιού ... Έκλαψα χαρούμενα, αλλά με πικρά δάκρυα, και με αυτά ο πάγος έλιωσε από την ψυχή μου, και μερικοί από τους ψυχολογικούς μου κόμπους χαλάρωσαν. Αυτό ήταν ένα αισθητικό συναίσθημα, αλλά ήταν επίσης μια νέα γνώση, ήταν ένα θαύμα. Ήμουν ακόμα μαρξιστής, αλλά ήμουν υποχρεωμένος να ονομάσω την σκέψη μου για την Παναγία (ως) προσευχή». Το λεξιλόγιο που χρησιμοποιεί στο πλαίσιο αυτής της περιγραφής δηλώνει έντονα την επίδραση του πίνακα στον εσωτερικό του κόσμου. Λέξεις όπως ψυχή, δάκρυα, ψυχολογικός, αισθητικός, συναίσθημα αποδεικνύουν την παραπάνω θέση, επιβεβαιώνοντας τη βαρύτητά της για την διαμόρφωση της θεολογικής του θεωρίας. Ο S. Bulgakov βίωσε τη συγκεκριμένη εμπειρία ως μια καινούρια γνώση, ως θαύμα που έλιωσε τον πάγο της ψυχής του, ως τεράστια δύναμη που του προκάλεσε δάκρυα χαράς και λύπης. Αυτός ο πίνακας, λοιπόν, αποτέλεσε τη μια εκ των τριών προσωπικών του μυστικών εμπειριών.

Η επίσκεψη στο ναό της Αγίας Σοφίας αποτέλεσε την αφορμή της δεύτερης θρησκευτικής εμπειρίας54, για την οποία σημειώνει τα εξής: «Πραγματικά, ο ναός της Αγίας Σοφίας είναι η καλλιτεχνική, απτή απόδειξη και εκδήλωση της Αγίας Σοφίας - της σοφιανικής φύσης του κόσμου και της κοσμικής φύσης της Σοφίας. Δεν είναι ούτε ο ουρανός ούτε η γη, αλλά ο θόλος του ουρανού πάνω από τη γη. Δεν αντιλαμβανόμαστε εδώ ούτε τον Θεό ούτε άνθρωπο, αλλά τη θεότητα, το θεϊκό πέπλο που ρίχνεται πάνω στον κόσμο. Πόσο αληθινό ήταν το συναίσθημα των προγόνων μας σε αυτό το ναό, πόσο σωστά λέγανε ότι δεν ήξεραν αν βρισκόντουσαν στον ουρανό ή στη γη! Πράγματι, δεν ήταν ούτε στον ουρανό ούτε στη γη, ήταν στην Αγία Σοφία - μεταξύ των δύο»..55 Ουσιαστικά, μέσα από μια λυρική περιγραφή του ναού, συνδέει την ιδέα της ομορφιάς με τον ναό, και οδηγείται μέσα από μια αναγωγική διαδικασία στη θεϊκή Σοφία. Πλούσιες λυρικές εικόνες πιστοποιούν το παραπάνω συλλογισμό: θεϊκό πέπλο, τον ουρανό που λυγίζει για να αγκαλιάσει τη γη, ωκεανός φωτός. Όλα τα δομικά συστατικά του ναού αποτελούν το θαύμα, το μάθημα, το έναυσμα και την καλλιτεχνική απόδειξη για την κατανόηση της Σοφιανικής φύσης του κόσμου και της κοσμικής φύσης της Σοφίας56. Ο παραδεισένιος θόλος του ναού παραλληλίζεται με την ίδια Σοφία του Θεού, αποκαλυπτόμενη συγχρόνως μέσα στην εκκλησιαστική αρχιτεκτονική.

Τρίτη βιωματική εμπειρία που συνετέλεσε στη δημιουργία της θεολογικής του άποψης περί Σοφίας και ουσιαστικά την πρώτη συνάντηση με τη Σοφία, κατά την ομολογία του ίδιου του S. Bulgakov, αποτελεί η ενατένιση των βουνών του Καυκάσου, η οποία περιγράφεται λυρικά στο σύγγραμμά του: ‘Τhe unfading light’57. Η γεμάτη έκσταση και πλούσια σε συναισθήματα εμπειρία που έζησε στις στέπες των βουνών του Καυκάσου, αποτέλεσε την αιτία επιστροφής του στην πίστη στον Θεό και στην αποκάλυψη της Σοφίας. Η ενατένιση των βουνών, η μυρωδιά του χόρτου, το άκουσμα της φύσης, πλημμύρισαν τη σκέψη του και το συναίσθημά του κατά τρόπο απόλυτο, με αποτέλεσμα να αποτελέσουν την απαρχή της θεολογικής του πορείας. Η ομορφιά, αποτελεί και στην τρίτη αυτή εμπειρία, την αφορμή για τη δημιουργία όλων των συναισθημάτων (εκστατική απόλαυση, χαρά, ευδαιμονία, γλυκιά λαχτάρα), η οποία συνιστά ουσιαστικά την αποκάλυψη της Σοφίας. Ο τρόπος περιγραφής των τόσο έντονων συναισθημάτων του αποκαλύπτει και αποδεικνύει τη βαρύτητα της συγκεκριμένης εμπειρίας, όχι μόνο ως προς τη διαμόρφωση της Σοφιολογίας του, αλλά και ως προς την αλλαγή της πορείας της ζωής του προς το δρόμο της θεολογίας γενικά.

Συνοψίζοντας και συγκρίνοντας τις τρεις εμπειρίες που αναλύσαμε παραπάνω ως παράγοντες επίδρασης στη θεολογική σκέψη του συγγραφέα μας, είναι απαραίτητο να σημειώσουμε τα κοινά στοιχεία και των τριών, έτσι ώστε να κατανοηθεί πληρέστερα η ανάπτυξη της θεωρίας του περί Σοφίας, καθώς τα στοιχεία αυτά θα φωτίσουν τη Σοφιολογία του, αφού αποτελούν τις γενεσιουργίες αιτίες της.

Το σχήμα που ακολουθείται και στις τρεις περιπτώσεις είναι το εξής:
ομορφιά→ συναισθηματική εμπειρία →θρησκευτική ερμηνεία και θέση.

Η ομορφιά της φύσης (βουνά του Καυκάσου) και των καλλιτεχνικών έργων (ο Ναός της Αγίας Σοφίας, η εικόνα του Ραφαήλ) που συνδέονται με τη θρησκευτικότητα έχουν επίδραση στην ψυχή του S. Bulgakov, και μάλιστα ισχυρή, με αποτέλεσμα η έντονη συναισθηματική του φόρτιση, συνδυαζόμενη με τη θεολογική του και θρησκευτική του αναζήτηση, να τον οδηγεί σε μια θρησκευτική ερμηνεία των εμπειριών και παραγωγή της θεολογικής του θεωρίας περί Σοφίας.

ΜΕ ΤΟΝ ΟΡΟ ΣΟΦΙΟΛΟΓΙΑ Ο ΣΟΛΟΒΙΕΦ ΜΕΤΑΛΛΑΣΣΕΙ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΣΤΟΝ ΠΑΠΙΣΜΟ ΤΟΥ ΑΚΙΝΔΥΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΒΑΡΛΑΑΜ.
Σημειώσεις

Η Σοφιολογία του Sergeii Bulgakov - Κριτική προσέγγιση (3)

Συνέχεια από: Σάββατο 31 Δεκεμβρίου 2022

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

 Θεολογική Σχολή Τμήμα Θεολογίας 

Αξάρης Γεώργιος 

Η Σοφιολογία του Sergeii Bulgakov Κριτική προσέγγιση 

Σύμβούλος Καθηγητής: Δημήτριος Τσελεγγίδης 

Θεσσαλονίκη 2019 

ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ

1. Η έννοια της Σοφιολογίας

Το θέμα της Σοφίας κυριαρχεί παντού στο έργο του S. Bulgakov σε διάφορα έργα του, με ποικίλες έννοιες και σε διαφορετικές θεολογικές θεματικές. Για τον λόγο αυτό είναι δύσκολο να δοθεί μια μόνη σημασία στην έννοια της Σοφίας στο έργο του. Η ‘Σοφιολογία’ του αποτελεί τον λόγο του περί της Σοφίας, όπως πολύ απλά μπορεί κανείς να συμπεράνει από την ανάλυση των δυο συνθετικών μερών, από τα οποία αποτελείται η σύνθετη λέξη. Για τον λόγο αυτό είναι απαραίτητο να κατανοήσουμε την έννοια της Σοφίας μέσα στο σοφιολογικό του έργο. Θα πρέπει να σημειώσουμε πως μέσα στο έργο του γίνεται εμφανής μια διάκριση, αυτής της θεϊκής Σοφίας με αυτήν της δημιουργικής. O S. Bulgakov ωστόσο αναφέρεται στην ίδια έννοια, η οποία έχει διπλό χαρακτήρα.

Είναι βοηθητικό να ξεκινήσουμε με τον ορισμό που προσπάθησε ο ίδιος ο συγγραφέας να δώσει στον όρο που πρωταγωνίστησε μέσα στη συγγραφική του παραγωγή. Στην προσπάθεια αυτή οριοθέτησης της ‘Σοφίας’, σημειώνει πως η Σοφία είναι και η ουσία32. ‘...η φύση του Θεού, η οποία είναι πράγματι Σοφία, είναι ζωντανή, είναι ζωντανή ουσία, αρχή…’33 Σε άλλο σημείο διατυπώνει τη θέση πως η Σοφία αποτελεί τη Θεότητα που κατέχει ο Τρισυπόστατος Θεός34. Με αυτή τη θεωρία, η Σοφία στη σκέψη του έχει μια θεϊκή φύση.

Παράλληλα, η Σοφία συνιστά τη δημιουργική αιτία του σύμπαντος κόσμου, αφού ο Τριαδικός Θεός τον δημιουργεί με τη διαμεσολάβηση αυτής. Η Σοφία είναι η αιωνία πραγματικότητα που συνιστά τη βάση της δημιουργίας και συμπληρώνει το κενό μεταξύ δημιουργού και κόσμου, τον μεσολαβητή μεταξύ κτίστη και κτίσματος.

2. Παράγοντες επίδρασης στη θεολογική σκέψη του S.Bulgakov

Στο παρόν κεφάλαιο θα εξετάσουμε τους παράγοντες που συνέβαλαν στη διαμόρφωση της θεολογικής σκέψης του S. Bulgakov μέσα από τη μελέτη των κειμένων του και της βιογραφίας του, έτσι ώστε να καταστεί αρτιότερη η εμβάθυνση στις δογματικές του θέσεις, όπως αυτές αναδύονται μέσα από τις σελίδες του συνολικού του έργου. Θα επιχειρηθεί μια εκτενής ανάλυση των επιδράσεων που δέχθηκε, αφού πρώτα προβούμε σε μια κατηγοριοποίησή τους, η οποία σαφώς προκύπτει από τα ίδια τα χαρακτηριστικά της καθεμίας. Σε πρώτο επίπεδο, γενικά μπορούμε να παρατηρήσουμε πως ο S. Bulgakov επηρεάστηκε από τη θεολογία των βιβλικών κειμένων της Χριστιανικής Γραμματείας και από τις ιδέες και θεωρίες ποικίλων φιλοσοφικών τάσεων και συστημάτων, οι οποίες, σε συνδυασμό με τις προσωπικές του εμπειρίες και συναναστροφές κατά τη διάρκεια των σπουδών του και της επαγγελματικής του σταδιοδρομίας, διαμόρφωσαν τον θεολογικό τρόπο σκέψης του.

α) Θεολογικές

Εν γένει, στο σύνολο του έργου του, η επίδραση της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης35 είναι εμφανής, θέση η οποία διαφαίνεται από το πλήθος των χωρίων που χρησιμοποίει αλλά και από την ανάπτυξη των θεολογικών του θεωριών, τις οποίες διατυπώνει, αναλύει και στηρίζει σε συγκεκριμένα χωρία των βιβλικών κειμένων.

Παλαιά διαθήκη

Πιο συγκεκριμένα, η βιβλική θεολογία της Σοφίας, έτσι όπως παρατίθεται στα σχετικά κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης, και ειδικότερα των βιβλίων, που παραδοσιακά έχουν ονομαστεί ως ‘βιβλία της Σοφίας’, το βιβλίο δηλαδή του Ιώβ και των Παροιμιών, αποτέλεσαν ουσιαστικό παράγοντα τηw διαμόρφωσηw της ‘Σοφιολογίας’ του. Στον κατάλογο των εν λόγω βιβλίων μπορεί να συμπεριληφθεί και το βιβλίο του Εκκλησιαστή και της Σοφίας του Σολομώντα, καθώς και αυτά σχετίζονται με το κοινό θέμα της Σοφίας36. Το αποτέλεσμα της μελέτης των κειμένων αυτών οδήγησε τον S. Bulgakov στο συμπέρασμα πως η ‘Σοφία’ παρουσιάζεται με προσωποποιημένο τρόπο, ως αρχή της ζωής, παρούσα στον Θεό πριν τη δημιουργία37. Αναλυτικότερα, όπως προκύπτει από τα γραφόμενά του, παραθέτει ποσοτικά στοιχεία, αναλύει τα δεδομένα, ερμηνεύει και εν τέλει καταλήγει στα θεολογικά συμπεράσματά του. Σημειώνει, αρχικά, πως πρώτη αναφορά στη Σοφία του Θεού γίνεται στο βιβλίο των Παροιμιών και συνεχίζει παραθέτοντας πλήθος χωρίων38, στα οποία ο συγκεκριμένος όρος εκφράζει την Σοφία ως ποιότητα. Συνεχίζει, με την παράθεση δυο χωρίων, σημειώνοντας μια διπλή σημασία του όρου στο 1.22-23 (39) και στο 3.19-20 (40), για να καταλήξει ότι στο απόσπασμα 8.22-31 δύναται να εμπεριέχεται ερμηνεία απόδοσης θεϊκής, όχι όμως προσώπου. Ο S. Bulgakov, ωστόσο, δεν ταυτίζει την Σοφία αυτή με τον Λόγο, το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος. Τη σχετίζει, όμως, με τον Θεό, χαρακτηρίζοντάς τη συν-αιώνια του, οριοθετώντας τη χρονική της ύπαρξη πριν τη δημιουργία του κόσμου, ο οποίος αποτελεί προϊόν της. Όλες αυτές τις ερμηνευτικές του θέσεις τις στηρίζει σε συγκεκριμένα χωρία, τα οποία παραθέτει για να ενισχύσει την ερμηνευτική του πορεία41.

Η επόμενη παλαιοδιαθηκική επίδραση στο έργο του συγγραφέα μας προέρχεται από τη Σοφία Σολομώντα και τη Σοφία Σειράχ, στα αποσπάσματα των οποίων εντοπίζει μια οντολογική ερμηνεία της Σοφίας, καθώς θεωρεί ότι τα δυο βιβλία μαζί συνιστούν έναν μεταφυσικό σχολιασμό των Παροιμιών42. Περιγράφει τη Σοφία, στηριζόμενος στα βιβλικά χωρία, ως τον τεχνίτη των πάντων, το πνεύμα της Σοφίας, την ανάσα της δύναμης του Θεού, την προστατευτική δύναμη του σύμπαντος, τον καθρέφτη της ενέργειας του Θεού, το απαύγασμα της δόξας του παντοκράτορα43. Ουσιαστικά, ο S. Bulgakov περιγράφει τη Σοφία, επιλέγοντας στίχους από την Σοφία Σολομώντος, άλλοτε προσφέροντας μια κατά λέξη μετάφραση, και άλλοτε αποδίδοντας τα χαρακτηριστικά της με τον δικό του τρόπο. Αυτή η χρήση των στίχων για την περιγραφή της έννοιας της ‘Σοφίας’ συνιστά την απόδειξη της επιρροής του συγκεκριμένου βιβλίου στη διαμόρφωση της δικής του θεωρίας, καθώς εδώ βρίσκεται η αιτία της έμπνευσης και της απαρχής της θεολογικής του θέσης για αυτήν.

Τρίτο βιβλίο, στο οποίο στηρίχθηκε ο S. Bulgakov για την ανάπτυξη των θέσεων του, είναι ο Εκκλησιαστής, στον οποίο η ‘Σοφία’ παρουσιάζεται κατά τον ίδιο τρόπο, όπως και στη Σοφία Σολομώντος44. 

Εν προκειμένω, συνοψίζει το θέμα του 1ου και του 24ου κεφαλαίου, τα οποία υμνούν τη Σοφία, και χωρίς να προβαίνει σε άλλες παρατηρήσεις και επεξηγήσεις, πάλι σημειώνει και χαρακτηρίζει με συνοπτικό τρόπο ως απαράδεκτη την ερμηνεία της Σοφίας ως δεύτερης υπόστασης45. 

Η μελέτη, η ερμηνεία και η απόδοση των παλαιοδιαθηκικών χωρίων, όχι μόνο ποσοτικά αλλά και ως προς την ποιοτική τους διάσταση, αποδεικνύουν τη βαθιά επίδραση των συγκεκριμένων έργων της Παλαιάς Διαθήκης στην ανάπτυξη και διαμόρφωση της θεωρίας της ‘Σοφιολογίας’ του. Η Σοφία της Παλαιάς Διαθήκης, έτσι όπως αναδιπλώνεται μέσα στις σελίδες των βιβλίων των Παροιμιών, της Σοφίας Σολομώντος, του Ιώβ και της Σοφίας Σειράχ, αποτελεί την βάση, τον πυρήνα και τα θεμέλια της Σοφιολογίας του, αφού ουσιαστικά μέσα σε αυτά την βλέπει ως την αρχή της ζωής, συνεργαζόμενης με τον Θεό. Εξάλλου ο ίδιος την αναφέρει ως πηγή, από την οποία αντλεί το υλικό της ‘Σοφίας’, παραδεχόμενος πως την ιδέα της Σοφίας την βλέπουμε μέσα στην Παλαιά Διαθήκη46.

Καινή Διαθήκη 

Η ανάπτυξη της θεωρίας του εδράζεται αδιαμφισβήτητα και στα κείμενα της Καινής Διαθήκης47, τα οποία αποτελούν την πηγή και τη βάση της, καθώς εντοπίζοντας και ερμηνεύοντας τα σχετικά βιβλικά χωρία, προχωρεί στην ανάπτυξη της θεολογικής του τοποθέτησης. Επικουρικά, λειτούργησε σε αυτό το πλαίσιο η πολύ καλή γνώση που είχε της παραδοσιακής τάσης της ερμηνείας όλων αυτών των κειμένων, η οποία εμπλούτισε και διεύρυνε το συγκεκριμένο γνωσιολογικό περιεχόμενο. Τις δυο αυτές πηγές συνέδεσε θεωρητικά και με τα χωρία της Παλαιάς Διαθήκης για να κτίσει το οικοδόμημα της ‘Σοφιολογίας’ του. 

Αναλυτικότερα, ο S. Bulgakov εντοπίζει όλα τα χωρία, στα οποία η έννοια της Σοφίας εφαρμόζεται στο βιβλικό καινοδιαθηκικό κείμενο, χωρίς ωστόσο να προβεί σε έρευνα όλων αυτών, στα οποία η Σοφία κατανοείται ως ιδιότητα. (Πετρ. Β’ 3.15, Ρωμ.11.33, Κορ.Α’1.17, 20-30, Εφ.1.8, 17, 3.10. Κολ.1.9, 28, 2.3, 3.16, Αποκ. 5.12, 7.12). Αυτό, το οποίο κυρίως τον απασχολεί είναι σε ποιες περιπτώσεις συνδέεται η Σοφία με τη Χριστολογία, τονίζοντας πως απαραίτητη προϋπόθεση για οποιαδήποτε ερμηνεία είναι η παράλληλη μελέτη των παλαιοδιαθηκικών σχετικών αποσπασμάτων48. Ουσιαστικά, προσπαθεί να ερμηνεύσει τη στενή σχέση μεταξύ της Σοφίας και του Λόγου, έτσι όπως αναπτύσσεται στη Χριστολογία της Καινής Διαθήκης49, στηριζόμενος αφενός στο βιβλικό κείμενο, και αφετέρου στην προσωπική του ερμηνευτική μέθοδο. Η υπόσταση του Λόγου είναι αυτή που αφ’ εαυτής καθορίζει το περιεχόμενο της Σοφίας και ο S. Bulgkov την ταυτοποιεί με το Πρόσωπο του Ιησού Χριστού σε δυο αναφορές της Καινής Διαθήκης, στο Α΄ Κορ.1,24 (‘αὐτοῖς δὲ τοῖς κλητοῖς, Ἰουδαίοις τε καὶ Ἕλλησιν, Χριστὸν θεοῦ δύναμιν καὶ θεοῦ σοφίαν·’ και στο Λκ,11,49(διὰ τοῦτο καὶ ἡ σοφία τοῦ θεοῦ εἶπεν· ἀποστελῶ εἰς αὐτοὺς προφήτας καὶ ἀποστόλους, καὶ ἐξ αὐτῶν ἀποκτενοῦσιν καὶ διώξουσιν’)50.

ΕΙΝΑΙ ΚΟΙΝΟΣ ΤΟΠΟΣ ΠΛΕΟΝ ΟΤΙ Η ΦΥΣΙΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ, ΤΑΥΤΙΖΟΝΤΑΙ. ΤΙ ΕΝΩΝΕΙ Ο ΚΥΡΙΟΣ ΣΤΗΝ ΕΝΣΑΡΚΩΣΗ ΤΟΥ, ΑΝΕΞΕΡΕΎΝΗΤΟ.ΤΗΝ ΦΥΣΗ ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΦΥΣΗ ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ; ΕΠΟΜΕΝΩΣ Η ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΥΙΟΥ ΟΦΕΙΛΕΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΑΝΟΥΣΙΟΣ. ΚΕΝΩΣΗ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΛΟΙΠΟΝ. ΟΤΙ Η ΣΟΦΙΑ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΟΥΤΕ ΥΠΟΨΙΑ. ΟΤΙ Η ΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΜΠΟΥΛΓΚΑΚΟΦ ΑΠΟΡΡΕΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΣΟΛΟΒΙΕΦ, ΜΙΑ ΟΡΑΜΑΤΙΚΗ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΤΗΣ ΘΕΑΣ ΑΘΗΝΑΣ, ΤΟΥ ΑΡΧΕΤΥΠΟΥ ΤΗΣ ΑΙΩΝΙΑΣ ΚΟΡΗΣ, ΣΕ ΑΠΟΚΡΥΨΗ. ΟΤΙ Ο ΠΟΛΥΘΕΙΣΜΟΣ ΑΝΑΔΥΕΤΑΙ ΚΑΙ ΚΑΤΑΚΤΑ ΤΟ ΔΟΓΜΑ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΣΥΓΚΡΟΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΑΝΘΡΗΣΚΕΙΑ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΜΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΙΘΩΡΙΟ. ΟΤΙ Η ΣΟΦΙΑ ΑΝΤΙΚΑΘΙΣΤΑ ΤΗΝ ΠΙΣΤΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΝΟΙΑ , Η ΟΠΟΙΑ ΟΔΗΓΕΙ ΣΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ, ΚΑΜΜΙΑ ΑΝΗΣΥΧΙΑ. ΟΤΙ Η ΕΠΑΡΣΗ ΜΕΧΡΙ ΟΙΗΣΕΩΣ ΜΑΣ ΠΗΡΕ ΚΑΙ ΜΑΣ ΣΗΚΩΣΕ ΚΑΝΕΝΑΣ ΠΑΝΙΚΟΣ. ΕΧΕΙ Ο ΘΕΟΣ!!! 

ΟΤΙ Η ΠΑΡΑΜΙΚΡΗ ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΤΟΝ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟ ΕΠΙΒΑΛΛΕΙ ΤΗΝ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΣΑΝ ΤΟΝ ΜΟΝΑΔΙΚΟ ΝΟΜΟ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΜΜΙΑ ΥΠΟΨΙΑ.

Σημειώσεις

Η Σοφιολογία του Sergeii Bulgakov - Κριτική προσέγγιση (2)

 Συνέχεια από: Παρασκευή 30 Δεκεμβρίου 2022

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

 Θεολογική Σχολή Τμήμα Θεολογίας 

Αξάρης Γεώργιος 

Η Σοφιολογία του Sergeii Bulgakov Κριτική προσέγγιση 

Σύμβούλος Καθηγητής: Δημήτριος Τσελεγγίδης 

Θεσσαλονίκη 2019 

1.Βιογραφία και εργογραφία

Ο Σέργιος Μπουλγκάκοβ13 (Sergeii Bulgakov) γεννήθηκε στο Λίβνυ της επαρχίας Ορέλ της Ρωσίας στις 16 Ιουνίου του 1871 από μια ιερατική14 αγροτική ρωσική οικογένεια15. Το πρώτο του σχολείο ήταν αυτό της περιοχής του, στο οποίο φοίτησε για τρία χρόνια. Στη συνέχεια, ξεκίνησε τη φοίτησή του το 1884 στο θεολογικό-εκκλησιαστικό σεμινάριο του Ορέλ. Κατά τη διάρκεια της φοίτησής του στο Ορέλ, δημιουργήθηκαν απορίες στον S. Bulgakov για τις οποίες δεν του δόθηκαν απαντήσεις με αποτέλεσμα τη δημιουργία μιας θεολογικής αμφισβήτησης, την εγκατάλειψη του σεμιναρίου και την άρνηση της συνέχισης των σπουδών του σε κάποια θεολογική ακαδημία.

Μη ακολουθώντας τις θεολογικές σπουδές, προετοιμάστηκε για την είσοδό του στο πανεπιστήμιο της Μόσχας στη Ρωσία, όπου και σπούδασε νομική, οικονομικά, φιλολογία, φιλοσοφία και λογοτεχνία. Συνέχισε τις σπουδές του στην Πολιτική Οικονομία, ενώ παράλληλα δίδασκε σε ένα τεχνικό σχολείο στη Μόσχα. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του σε όλα αυτά τα διαφορετικά αντικειμενικά πεδία υιοθέτησε τη Μαρξιστική θεωρία και υπήρξε μαρξιστής. Λόγω αυτής της θεωρίας του έγραψε μια κριτική στο έργο του Μαρξ, Das Kapital. Ωστόσο από πολύ νωρίς άρχισε να απογοητεύεται από την Μαρξιστική θεωρία. Είναι χαρακτηριστική η σχετική φράση του Sakharov στο άρθρο του όπου παρέχει βιβλιογραφικές σημειώσεις16: «Όσο περισσότερο μελετούσε τον Μαρξ, τόσο βάθαινε η αντίθεσή του στις ιδέες του».

Κι ενώ αρχίζει όλο και περισσότερο να απογοητεύεται από τη μαρξιστική θεωρία, το 1895 έχει την πρώτη κατ’ αυτόν μυστική εμπειρία, η οποία συνέβαλε ουσιαστικά, με άλλες δυο, στην επιστροφή του στο χώρο της θρησκείας. Ταξιδεύοντας στις βόρειες στέπες, στη θέα των βουνών του Καυκάσου, την ώρα του ηλιοβασιλέματος βίωσε μια πλούσια σε συναισθήματα βιωματική εμπειρία, μια αποκάλυψη της ομορφιάς την οποία αργότερα συνέδεσε με τη Σοφία17. Συνεχίζοντας την αναζήτησή του και την παράλληλη απόρριψη του μαρξισμού, τον Ιανουάριο του 1898 παντρεύεται την Elena Takmakova, με την οποία αποκτούν το πρώτο τους παιδί το ίδιο έτος. Την ίδια χρονιά μεταβαίνει οικογενειακώς στην Ευρώπη μέσω του πανεπιστημίου του για να προετοιμαστεί για την καθηγεσία του στο αντικείμενο της Πολιτικής Οικονομίας. Η επίσκεψή του στη Γαλλία, στην Αγγλία, και ειδικώς στη Γερμανία έγινε με σκοπό να αναπτύσσει τη θέση του, έτσι ώστε να αποκτήσει το διδακτορικό δίπλωμα. Η θέση που πραγματεύθηκε δεν κατάφερε να αξιολογηθεί ως διδακτορικό, αλλά ως μεταπτυχιακή εργασία.

Τη δεύτερη βιωματική του μυστική εμπειρία είχε το ίδιο έτος, το 1898, επισκεπτόμενος μια έκθεση τέχνης στη Dresden. Εκεί η θέα ενός πίνακα του Ραφαήλ, στον οποίο εικονιζόταν η Sistine Madonna, δημιούργησε μια έντονη προσωπική εμπειρία. Αυτή η θέα του προσώπου της αιχμαλώτισε την ψυχή του και άρχισε να προσεύχεται. Με τη συνεχή μελέτη και τη βίωση των δυο αυτών εμπειριών έβγαζε το συμπέρασμα πως τα έργα του Λένιν και του Plekhanov, βασισμένα στα έργα του Μαρξ, δεν είχαν σημασία στην Οικονομία.

Κατά τα έτη 1901-1906 δίδαξε στο πανεπιστήμιο του Κιέβου, όπου η μελέτη του Dostoyevsky και του Soloviev επηρέασε τη μετέπειτα περί Σοφιολογίας κυρίαρχη θέση στο φιλοσικο-θεολογικό του σύστημα και τον οδήγησε από τον μαρξισμό στον ιδεαλισμό κι έπειτα σε μια σοσιαλιστική μορφή του χριστιανισμού18. Η τελική απόρριψη της Μαρξιστικής θεωρίας έγινε το 1906. Σε αυτήν τη χρονική περίοδο οι διαλέξεις του και τα άρθρα του έτυχαν μεγάλης αποδοχής και τον κατέστησαν δημοφιλή στο χώρο της ρωσικής διανόησης γενικότερα. Μέσα από τα κείμενα της περιόδου αυτής προτείνει την αναδιαμόρφωση και της Εκκλησίας μέσα στο γενικότερο πλαίσιο και ως μέρος της πολιτικής επανάστασης19.

Το φθινόπωρο του 1908 επιστρέφει στην Εκκλησία. Επισκεπτόμενος μια σκήτη συνομίλησε με τον γέροντα (στάρετς) που διέμενε εκεί, εξομολογήθηκε και κοινώνησε20. Από τη μέρα εκείνη ξεκινάει μια καινούρια περίοδος για τη ζωή του συγγραφέα. Με τη νέα αυτή προοπτική στη ζωή του βλέπει με διαφορετική οπτική τα γεγονότα της εποχής του. Χαρακτηριστική είναι προς τούτο η παράθεση στη βιογραφία του Gallaher μιας σχετικής τοποθέτησης του Bulgakov: «δίχως τη χριστιανική πίστη η επανάσταση θα παράγει μόνον ένα τυραννικό καθεστώς»21. Στη συνέχεια, μέσα στα ποικίλα εθνικά γεγονότα στη Ρωσία, τάχθηκε υπέρ της επιστροφής των Ρώσων διανοουμένων στην Εκκλησία. Παράλληλα πίστευε στην αναμόρφωση της Εκκλησίας και για τον λόγο αυτό προσπάθησε με τον Florenskii Zenkovskii να δημιουργήσουν μια ελεύθερη θεολογική ακαδημία στη Μόσχα, κάτι το οποίο δεν κατάφεραν να πραγματοποιήσουν.

Από την περίοδο αυτή και με το έργο του The Philosophy of economy ξεκινά η περί της Σοφιολογίας ενασχόληση του, πρώτα μέσα από την οπτική της Οικονομίας22. Αναμφισβήτητα, όμως, επηρεάστηκε από τους Florenskii, Schelling και Solovev, υπό την επιρροή των οποίων συσχέτισε τη Σοφιολογία του κυρίως με τη θεολογία και ειδικότερα με την Τριαδολογία, και γενικότερα βέβαια με τους υπολοίπους θεολογικούς τομείς23.

Τον Ιούνιο του 1918 χειροτονήθηκε ιερέας στη λαύρα του Αγίου Σεργίου. Η ιδεολογική του αντίθεση στο κίνημα των Μπολσεβίκων, τον ανάγκασε να μετακομίσει οικογενειακώς στην Κριμαία. Το 1922 με απόφαση του Β. Ι. Λένιν συμπεριλαμβάνεται στους καταλόγους με τα ονόματα παραγόντων της επιστήμης και του πολιτισμού, οι οποίοι εξορίζονται. Εξορισμένος πήγε στην Κωνσταντινούπολη κι έπειτα στην Πράγα, όπου ως τακτικός καθηγητής δίδαξε στην έδρα του Εκκλησιαστικού Δικαίου και της Θεολογίας της Νομικής Σχολής του Ρωσικού Επιστημονικού Ινστιτούτου. Για τον Ρώσο ιερέα η μόνη λύτρωση για την πατρίδα του, η οποία περνούσε μια περίοδο δύσκολων και τραγικών καταστάσεων, ήταν η Οικουμενική Ορθόδοξη Εκκλησία υπό την καθοδήγηση της Ρωσικής24. Με τον τρόπο αυτό δημιουργήθηκε η περί της Οικουμενικής Εκκλησίας κυρίαρχη και αναγκαία σκέψη του και ξεκίνησε συνάμα τη διατύπωση των θέσεων του για την ενότητα των χριστιανών. Χαρακτηριστικά στο έργο του All the Feast of Gods, σημειώνει: «οι δογματικές διαφορές δεν κατείχαν ποτέ ζωτική σημασία στο ερώτημα και μπορούν και πρέπει να λυθούν συγκαταβατικά, με μια ειλικρινή και αγαπητική επιθυμία για αμοιβαία κατανόηση. Στην πραγματικότητα, ούτε ο καθολικισμός ούτε η Ορθοδοξία είναι τα ίδια όπως ήταν. Κάτι το ορατό μόνο σε λίγους συμβαίνει εδώ, μια νέα αίσθηση μιας οικουμενικής Εκκλησίας έρχεται στη ζωή»25.

Το 1923 μεταβαίνει στην Πράγα, όπου και δίνει διαλέξεις στο Ινστιτούτο της Νομικής. Όλο το διάστημα της παραμονής του στην Πράγα, μέχρι και το καλοκαίρι του 1925, τον απασχόλησε έντονα το ζήτημα της ενότητας των χριστιανών. Μετά από τη σχετική του αναζήτηση, τη θεώρηση κάποιων θέσεων του ως προδοσίας της Ορθοδοξίας26, καταλήγει πως η ενότητα μπορεί να επιτευχθεί μόνο με πίστη στην Παράδοση, η οποία συνιστά το κέντρο της Ορθοδοξίας. Αυτήν την Παράδοση είναι απαραίτητο να τη δει κανείς και να την ερμηνεύσει, κατά τον S. Bulgakov, πριν το Σχίσμα, έτσι όπως είχε διαμορφωθεί μέσα στην αρχαία Οικουμενική Εκκλησία27.

Πηγαίνοντας, έπειτα, στην Τσεχοσλοβακία θέλησε να θέσει σε εφαρμογή το έργο του για την επανένωση των εκκλησιών. Σε αυτό το πλαίσιο, συμμετείχε στο συνέδριο του Ρωσικού φοιτητικού χριστιανικού κινήματος το οποίο ήταν ανοιχτό σε ανάλογα φοιτητικά κινήματα ετερόδοξων φοιτητών. Λόγω της δράσης του, ιδρύθηκε ένα Ορθόδοξο Ινστιτούτο στο Παρίσι, στο οποίο κλήθηκε να διδάξει δογματική από τον μητροπολίτη Ευλόγιο28. Εκεί συνέχισε τη θεολογική του περί επανένωσης των εκκλησιών θέση και δράση του. O S. Bulgakov συνεχίζει σε αυτό το πλαίσιο, πιστεύοντας στο κυρίαρχο ρόλο της ρωσικής Ορθοδοξίας στην Οικουμενική Εκκλησία. Το 1927 συμμετέχει στο πρώτο διεθνές συνέδριο ‘faith and order’ στη Λοζάνη, το οποίο οδήγησε στην ίδρυση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών.

Το 1935 ο πατριάρχης Μόσχας, μητροπολίτης Σέργιος, θεώρησε τη Σοφιολογική διδασκαλία του ως ξένη στη Ορθόδοξη διδασκαλία. Επιχείρησε να απαντήσει στις κατηγορίες αυτές με το άρθρο το hypostasis and hypostasity29. Μεταξύ των άλλων ο S. Bulgakov αναφέρει πως τα περί της Σοφίας γραφόμενά του συνιστούν προσωπικές του γνώμες και πως δέχεται όλα τα δόγματα της Ορθοδοξίας30.

Το 1939 διαγνώστηκε με καρκίνο στο φάρυγγα. Μετά από δυο εγχειρίσεις χάνει την ομιλία, ωστόσο προσπαθεί και καταφέρνει με κόπο να μιλάει, να λειτουργεί και να διδάσκει. Τη νύχτα της 5ης προς 6η Ιουνίου 1944 ο S. Bulgakov υπέστη εγκεφαλικό επεισόδιο και μένει σε κωματώδη κατάσταση για 40 ημέρες. Απεβίωσε στις 13 Ιουλίου 1944.

1.β Εργογραφία

Η Σοφιολογία του Sergeii Bulgakov - Κριτική προσέγγιση (1)

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

 Θεολογική Σχολή Τμήμα Θεολογίας 

Αξάρης Γεώργιος 

Η Σοφιολογία του Sergeii Bulgakov Κριτική προσέγγιση 

Σύμβούλος Καθηγητής: Δημήτριος Τσελεγγίδης 

Θεσσαλονίκη 2019 

Αφιερώνεται στον πνευματικό μου πατέρα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 

Πρόλογος

Εισαγωγή

Βιογραφία και Εργογραφία 

1.α Βιογραφία

1.β Εργογραφία

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ 

Η Σοφιολογία του Sergeii Bulgakov 

 1. Η έννοια της Σοφιολογίας

2. Παράγοντες επίδρασης στη θεολογική σκέψη Sergeii Bulgakov 

α) Θεολογικές

β)Υποκειμενικές βιωματικές εμπειρίες

γ) Φιλοσοφικές

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ 

Ανάλυση και κριτική προσέγγιση των σχετικών με τη Σοφιολογία θέσεων του Sergeii Bulgakov από Ορθόδοξη άποψη 

1.α. Οι περί ταυτίσεως της Σοφίας με την ουσία του Θεού θέσεις του S. Bulgakov

1.β. Το αμέθεκτο της Ουσίας του Τριαδικού Θεού

2.α. Περί θεοποίησης της Σοφίας-σχέσης με τις υποστάσεις του Τριαδικού Θεού

2.β. Τα κοινά των Προσώπων της Αγίας Τριάδος και τα Υποστατικά τους ιδιώματα

3.α. Η Σοφία, ως δημιουργική αιτία

3.β. Η Αγία Τριάδα, Δημιουργός του σύμπαντος κόσμου 

Συμπεράσματα

Βιβλιογραφία

Πηγές 

Βοηθήματα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

 Η φιλοσοφική χροιά των έργων του Sergeii Bulgakov και η επίδραση της φιλοσοφίας γενικότερα στο έργο του και στη θεολογική του σκέψη συνιστούν τον κυριότερο πόλο έλξης ενός μελετητή του οποίου το ενδιαφέρον είναι διττό, φιλοσοφικό και θεολογικό. Το θεολογικό κείμενο του Ρώσου θεολόγου είναι αδύνατο να κατανοηθεί χωρίς να ληφθούν υπόψη οι ποικίλες φιλοσοφικές επιδράσεις, γεγονός που προσφέρει στο μελετητή ευρύ και ποικίλο έδαφος για μια φιλοσοφικό-θεολογική εξέταση των θεμάτων που πραγματεύεται ο συγγραφέας. 

Καθώς η φιλοσοφία γενικότερα, έτσι όπως διατυπώνεται από την κλασική εποχή μέχρι τις ημέρες μας, συνιστά έναν τομέα ο οποίος άπτεται των ενδιαφερόντων μου, το έργο του Ρώσου φιλόσοφου προκάλεσε τον θαυμασμό και την αναζήτηση της βαθύτερης φιλοσοφικής του σκέψης. Επιπροσθέτως, η παράλληλη έκφραση θεολογικών αληθειών μέσω της φιλοσοφίας προσφέρει τη δυνατότητα του συγκερασμού των δυο επιστημών στο σύνολο του έργου του, κάτι το οποίο αποτελεί το δεύτερο λόγο επιλογής του εν λόγω θέματος. Φιλοσοφία και θεολογία συνεξεταζόμενες μέσα στο ίδιο κείμενο έχουν ως αποτέλεσμα μια πλούσια σε απαιτήσεις όραση του έργου του. Αυτήν ακριβώς την οπτική, με τη βοήθεια των έργων των Πατέρων της Εκκλησίας μας, επιχειρούμε με την παρούσα εργασία, στοχεύοντας στην ανάλυση κάποιων θεολογικών θέσεων του S. Bulgakov με τελικό σκοπό την αναίρεση αυτών υπό το φως της απλανούς Πατερικής θεολογίας. 

Θα ήθελα να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στον σύμβουλο καθηγητή μου κ. Τσελεγγίδη για την αποδοχή του προτεινόμενου θέματος στο πλαίσιο του μεταπτυχιακού προγράμματος σπουδών του τμήματος Θεολογίας του πανεπιστημίου μας και τη βοήθειά του στην ολοκλήρωση της παρούσας εργασίας με τις επιστημονικές παρατηρήσεις του και την κριτική θεώρησή της με γνώμονα την Ορθόδοξη διδασκαλία. 

Πρωτίστως και κυρίως οφείλω ευγνωμοσύνη στον Τριαδικό Θεό για την φώτιση που μου προσέφερε πλούσια για την περάτωση της εν λόγω εργασίας, η οποία λόγω της δογματικής της φύσης ήταν αδύνατο να ολοκληρωθεί χωρίς τη βοήθειά Του. 

Θεσσαλονίκη, 30 Αυγούστου 2019

 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 

Η προσωπικότητα και το έργο του Ρώσου S. Bulgakov υπήρξε αφορμή διενέξεων και μελετών, όχι μόνο στην εποχή του, αλλά μέχρι και σήμερα, όχι μόνο μεταξύ ομοεθνών του, αλλά και παγκοσμίως, όχι μόνο σε αμιγώς θεολογικό επίπεδο, αλλά και πολυεπίπεδα. Η επιστημονική του κατάρτιση σε ποικίλα επιστημονικά επίπεδα οδήγησε στη συγγραφή εκ μέρους του ποικίλων έργων με αποτέλεσμα και την ποικίλη εξέτασή τους. Στην παρούσα εργασία μας απασχολούν κυρίως τρείς θεματικές ενότητες σε συνεξέταση με τη Σοφιολογική του θεολογική θεωρία.

Στον Ελλαδικό χώρο, σε αντίθεση με το διεθνή, είναι περιορισμένη η παραγωγή μελετών με αφορμή τα έργα του Ρώσου θεολόγου. Η μόνη διδακτορική1 που μελετά μέρος του έργου του είναι αυτή με θέμα: Η Σοφία του Θεού κατά την Πατερική Παράδοση και τα ρωσικά θεολογικά ρεύματα 19ου και 20ου αιώνα, στην οποία μελετάται σε ένα κεφάλαιό της οι σχετικές με τη Σοφία θέσεις του Ρώσου στοχαστή. Άρθρα με σχετικά θέματα στην ελληνική βιβλιογραφία υπάρχουν σε περιορισμένο αριθμό. Ενδεικτικά αναφέρουμε: Παπουλίδη Κ., «Σοφιολογία και Πνευματολογία υπό S. Bulgakoff και VL. Lossky», στο Σεμινάριον θεολόγων Θεσσαλονίκης 5 Το Άγιον Πνεύμα, επιμ. Ιωάν. Ε. Αναστασίου, Θεσσαλονίκη, 1971, Νικόλαος Ασπρούλης, Σοφιολογία vs ΝεοΠατερική σύνθεση. Σχόλιο για τη σχέση κτιστού και Ακτίστου και τη Δημιουργία στους Bulgakov και Φλωρόφσκυ και το μεθοδολογικό ερώτημα στην θεολογία, στο Επιστημονική επιθεώρηση του μεταπτυχιακού προγράμματος, «Σπουδές στην Ορθόδοξη Θεολογία», τόμος Α΄, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών, Πάτρα 2010. Aristotle Papanikolaou, “Sophia! Orthoi! The Trinitarian theology of Sergei Bulgakov2. 

Στο διεθνή επιστημονικό χώρο πλούσια είναι η συγγραφή σχετικών μελετών για το έργο του. Ερευνήθηκε όχι μόνο η Σοφιολογία του, για την οποία είναι πρωτίστως γνωστός, αλλά και η Εκκλησιολογιά του, η Τριαδολογία του και η συνεισφορά του στο χώρο της Οικουμενικής Κίνησης. Στον τελευταίο θεματικό τομέα σχετική είναι η διατριβή: The Hour is Coming, and is Now Come: Sergei Bulgakov and the Search for the Ecumenical Future3. Στο έργο αυτό παρουσιάζεται μια αναλυτική και αξιόλογη βιβλιογραφική ανασκόπηση των έργων με θέμα τα έργα του Ρώσου φιλοσόφου4, η οποία εστιάζεται κυρίως στην περί της Οικουμενικής Κίνησης βιβλιογραφία, ωστόσο προσφέρει μια σύνολη και χρήσιμη εικόνα για τα κείμενα του συγγραφέα ερευνητή. Κατά τον Sharman, η καλύτερη εισαγωγή στο έργο του S. Bulgakov είναι το έργο του Aidan Nichol Wisdom  from Above5 . Βεβαίως η συγγραφή επιστημονικών ερευνών συνεχίζεται μέχρι και σήμερα με κεντρικό πάντα άξονα τα περί της Σοφίας του συγγραφέα, τα οποία απασχολούν και τη δική μας μελέτη. Π.χ. το άρθρο του Louth, The Sophiology of Father Bulgakov and the living tradition6, το βιβλίο του Robert F. Slesinski The Theology of Sergius Bulgakov (2017)7, το άρθρο Essential Bulgakov his ideas about Sophia, the Trinity, and Christ του Sakharov N 8, στο οποίο δίνονται βιβλιογραφικές πληροφορίες και παρουσιάζεται συνοπτικά οι κυριότερες ιδέες του συγγραφέα περί της Σοφίας, της Τριαδικότητας και του Χριστού. 

Στην παρούσα εργασία, με δεδομένη την ποικίλη θεματολογία των έργων του συγγραφέα μας, επιλέξαμε να εστιάσουμε στη μελέτη του θέματος της Σοφιολογίας, το οποίο βρίθει πολλών επιμέρους θεματικών αντικειμένων και αφορμών για αντίστοιχες θεολογικές εξετάσεις. Από την πληθώρα των θεμάτων των σχετιζόμενων με τη Σοφιολογία του επιλέξαμε τρεις θεματικές, τις οποίες προσπαθούμε σε πρώτο επίπεδο να αναλύσουμε, στηριζόμενοι κυρίως στο έργο του συγγραφέα. Η βασική πηγή της ανάλυσης και της παρουσίασης είναι τα έργα του S. Bulgakov Sophiologia9 , Bride of the Lamp10 , με κύρια το ομώνυμο με το θέμα μας έργο Sophiologia, στο οποίο ο Ρώσος θεολόγος αναπτύσσει διεξοδικά τον περί της Σοφίας λόγο. 

Μετά την παράθεση της βιογραφίας και της εργογραφίας του S. Bulgakov, η οποία είναι απαραίτητη για τη βαθύτερη κατανόηση του έργου του, αφού αναμφισβήτητα το επηρέασε και το διαμόρφωσε, παρατίθεται το πρώτο μέρος της μελέτης μας. Σε αυτό περιγράφεται η έννοια της Σοφιολογίας και οι βασικές της παράμετροι. Προς τούτο, στη συνέχεια εξετάζονται για την κατανόηση της εννοίας οι προϋποθέσεις της, έτσι όπως προκύπτουν μέσα από τις αυτοβιογραφικές σημειώσεις του συγγραφέα, τις σπουδές του και τις μελέτες του. Πιο συγκεκριμένα, αρχικά μελετώνται οι προσωπικές εμπειρίες του, οι οποίες αποτελούν τον κύριο λόγο μεταστροφής του στη χριστιανική ζωή και την απόρριψη του μαρξισμού. Δεύτερον, παρουσιάζεται η επίδραση των φιλοσοφικών έργων -από την κλασική εποχή μέχρι και τις μέρες του- στη σκέψη του. Τρίτον, αναλύεται η επίδραση των βιβλικών κείμενων, και κυρίως αυτών που έχουν ως θέμα τη Σοφία.

Με βάση την παραπάνω ανάλυση, έπεται το δεύτερο και κύριο μέρος της εργασίας, όπου αναλύονται τρία θέματα σχετικά με τη Σοφία. Η επιλογή τους στηρίζεται στο υψηλό σε αξία περιεχόμενο και στη θεολογική τους θεματική. Πρώτο αντικείμενο της έρευνας μας συνιστούν οι περί ταυτίσεως της Σοφίας με την ουσία του Θεού θέσεις του S. Bulgakov, οι οποίες προκύπτουν από την προσπάθεια κατανόησης και σύλληψης της έννοιας της Σοφίας και της υπερβάλλουσας θεώρησης αυτής. Επιχειρείται αρχικά η ανάλυση της  θεολογικής του σκέψης και επιχειρηματολογίας, η οποία οδηγεί στην περιπλοκή εννοιών που αναφέρονται στον Τριαδικό Θεό με τη Σοφία. Σε δεύτερο επίπεδο γίνεται προσπάθεια άρσης των εσφαλμένων του θέσεων, με κριτήριο τα κείμενα των Πατέρων της Εκκλησίας και της εν γένει Ορθοδόξου διδασκαλίας.

Ως δεύτερο θέμα, ερευνάται η σχέση της Σοφίας με τις υποστάσεις του Τριαδικού Θεού. Η διαφορετική συσχέτιση της Σοφίας με κάθε μια υπόσταση ξεχωριστά, αλλά και εν συνόλω, έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία εκ νέου εσφαλμένων θέσεων, όσον αφορά στο περί Τριάδος δόγμα. Κατ’ αυτών των θέσεων απαντούν με τα δογματικά τους έργα οι Πατέρες, όπως ο Μέγας Βασίλειος, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, όπου συνολικά στο έργο τους διατυπώνεται η περί των τριών προσώπων θέση της Ορθοδόξου διδασκαλίας. 

Το τρίτο θέμα, το οποίο συνιστά τον κύριο και βασικό άξονα του έργου του σχετικά με τη Σοφία, είναι η δημιουργία του κόσμου. Η Σοφία έχει πρωταγωνιστικό ρόλο στη δημιουργία και μάλιστα αναγκαίο. Αυτή η θέση περιγράφεται και παρουσιάζεται ενδελεχώς, έτσι ώστε να διατυπωθούν με ευκρίνεια οι σχετικές με τη δημιουργία και του ρόλου της Σοφίας εσφαλμένες θεολογικές τοποθετήσεις του S. Bulgakov. Στη συνέχεια με κριτήριο κυρίως τα σχετικά περί δημιουργίας έργα του Μεγάλου Βασιλείου Εἰς την ἐξαήμερον11 και του αγίου Γρηγορίου Νύσσης Περί τῆς Ἑξαημέρου12 παρουσιάζεται η Ορθόδοξη διδασκαλία περί της δημιουργίας του κόσμου, και ειδικότερα ό,τι σχετίζεται με τις θέσεις του S. Bulgakov.

Στο τέλος, παρουσιάζονται ανά θεματική τα συμπεράσματα της παρούσας εργασίας και γίνονται σχετικές προτάσεις για περαιτέρω μελλοντική έρευνα. 

Σημειώσεις

1. Βλ. στο Πένο, Ζντράβκο Μάρκο, Η Σοφία του Θεού κατά την Πατερική Παράδοση και τα ρωσικά θεολογικά ρεύματα 19ου και 20ου αιώνα, διδ. Διατριβή, 2001. Βλ. https://www.didaktorika.gr/eadd/handle/10442/14602.

2. Aristotle Papanikolaou, “Sophia! Orthoi! The Trinitarian theology of Sergei Bulgakov,” μη δημοσιευμένο άρθρο το οποίο παρουσιάστηκε στο Catholic Theological Society of America, στο συνέδριο στις 5 Ιουλίου 2009.

3. Scott Sharman, Doctor of Philosophy in Theology, University of St. Michael’s College, 2014 The Hour is Coming, and is Now Come: Sergei Bulgakov and the Search for the Ecumenical Future.

4. Scott Sharman, The Hour is Coming, and is Now…, ό.π. σελ.9-17.

5. Scott Sharman, The Hour is Coming, and is Now…, ό.π. σελ. 11. 

6. Louth, The Sophiology of Father Bulgakov and the living tradition, The Wheel, 2015. 

7. Robert F. Slesinski, The Theology of Fr Sergius Bulgakov. Yonkers, NY: SVS Press, 2017. 

8. Nikolai Sakharov Essential Bulgakov: his ideas about Sophia, the Trinity, and Christ, St Vladimir’s Theological Quarterly 55: 2 (2011) 165-208. 

9. Bulgakov, Sergei. Sophia, the Wisdom of God: An Outline of Sophiology. Hudson, N.Y.: Lindisfarne Press, 1993. 

10. Bulgakov, Sergius, The Bride of the Lamb. Boris Jakim, ed. and trans. Grand Rapids, MI: Eerdmans, 2002.

11. Βασιλείου Καισαρείας, Εἰς την Ἑξαήμερον, ΕΠΕ, Τόμος 4 

12. Γρηγορίου Νύσσης, Περί τῆς Ἑξαημέρου, PG 44, 69D.

Συνεχίζεται