Eλεγαν γι’ αυτόν ότι είναι αυστηρός, απόμακρος, δύσκολος. Αφού τον γνώρισα –πάνε είκοσι χρόνια–, αφού τον διάβασα και παρακολούθησα κάποια από τα σεμινάρια που παρέδιδε κάθε Τετάρτη στο Ιδρυμα Θεοχαράκη, κατάλαβα –νομίζω– αυτό που ο ίδιος έγραφε στους «Πελεκάνους ερημικούς» (εκδ. Αρμός): «Να φθάνη κανείς εις την μεγίστη εγγύτητα και να μένει άπιαστος».
Συχνά, αυτές οι παραδοξολογίες του έκαναν πολλούς να επιμένουν ότι ο Στέλιος Ράμφος είναι «δυσκολονόητος» και επιβεβαίωναν την κρίση τους όταν άκουγαν αποφάνσεις όπως «Παρακολούθησα διάλεξη του Ράμφου. Εξαιρετικός. Δεν κατάλαβα απολύτως τίποτα». Αυτό όμως μας λέει κάτι για τον άνθρωπο που παρακολούθησε τη διάλεξη· όχι για τον Ράμφο.
Είναι όντως εξαιρετικά απαιτητική υπόθεση να μιλήσει κανείς σε βάθος για το έργο του. Για να το πετύχει, οφείλει να έχει ένα οπλοστάσιο φιλοσοφικό, πολιτικό, θεολογικό, ανθρωπολογικό, ιστορικό, ψυχαναλυτικό, λογοτεχνικό επίσης. Επί του παρόντος, λοιπόν, ορισμένες αποσπασματικές σκέψεις πάνω στον στοχασμό που ο Στέλιος Ράμφος εξέλιξε από τη δεκαετία του ’60 έως σήμερα.
Ενας στοχασμός που είχε διάφορους σταθμούς, κυρίως, όμως, στροφές και ανατροπές. Ο μαρξιστής που στράφηκε στον Πλάτωνα και στους Πατέρες της Εκκλησίας και, πολύ αργότερα ακόμη, συμπεριλαμβάνει στον στοχασμό του την ανθρωπολογική διάσταση του δυτικού τρόπου σκέψης, την οποία έως τότε δεν είχε συμπεριλάβει, έκανε ορισμένους από τους μέχρι τότε αναγνώστες του με αδυναμία στην ελληνική παράδοση να αισθανθούν αδειασμένοι.
Οι «νεοoρθόδοξοι»
Είναι γεγονός πως σε πρώιμα κείμενά του θα βρει κανείς αφοριστικές κουβέντες για, π.χ., τα ελλείμματα της δυτικής Αναγέννησης έναντι του Βυζαντίου, ο ίδιος όμως ουδέποτε αποδέχθηκε την ταμπέλα του «νεοoρθοδόξου» και η αλήθεια είναι ότι ποτέ δεν υπήρξε τέτοιο κίνημα. Επρόκειτο για δημοσιογραφική επινόηση. Υπήρξαν πράγματι άνθρωποι με την ίδια ευαισθησία στη σκέψη, αλλά ουδέποτε συναντήθηκαν στο ίδιο τραπέζι.
Η σφραγίδα της θρησκείας – Προσπάθησε να δείξει πως η θρησκεία (ανεξάρτητα από το αν κάποιος νιώθει πιστός ή όχι) αποτελεί συλλογική εγγραφή στα ριζώματά μας. Η σφραγίδα της είναι ανεξίτηλη και η ουλή της προηγείται όλων των άλλων προσεγγίσεων.
Για τον ίδιο δεν ετέθη ποτέ ζήτημα αντίφασης σε αυτές τις μετατοπίσεις του· η ισόβια και δογματική προσκόλληση σε ένα σύστημα σκέψης ισοδυναμούσε για εκείνον με θανάσιμη πλήξη. Ηταν ζήτημα εσωτερικής αναγέννησης.
Ο Ράμφος επιδίωκε πάντοτε, και εν πολλοίς πετύχαινε, μια εσωτερική διάνοιξη εντός της περιπέτειας των ιδεών. Ουδέποτε όμως απέρριψε ολοκληρωτικά κάποια παλαιά του πνευματική τριβή. Ειδικά την πατερική σκέψη, βασισμένη στα στοιχεία του νεοπλατωνισμού και τον ίδιο τον Πλάτωνα στο βάθος, δεν την αποδόμησε ποτέ.
Αυτό που μάλλον αντιλήφθηκε κάποια στιγμή ήταν το χαμένο στοίχημα μιας Ορθόδοξης, γνήσια ελληνικής, αναγέννησης: κατά τον Ράμφο, ο βυζαντινός κόσμος κλείστηκε στον εαυτό του, κάτι που ως πολιτισμό μας στοιχειώνει έως σήμερα.
Ισως ένα ζωτικής σημασίας θέμα που ανέδειξε ο Ράμφος να ήταν η θεμελιώδης επίδραση που είχε –και έχει– η θρησκεία, εν προκειμένω η Ορθοδοξία, ως στάση ζωής, ως θέαση του κόσμου. Εκεί που οι περισσότεροι περιοριζόμαστε σε γεωπολιτικές, κοινωνιολογικές και οικονομικές αναλύσεις, ο Ράμφος προσπάθησε να δείξει πως η θρησκεία (ανεξάρτητα από το αν κάποιος νιώθει πιστός ή όχι) αποτελεί συλλογική εγγραφή στα ριζώματά μας. Η σφραγίδα της είναι ανεξίτηλη και η ουλή της προηγείται όλων των άλλων προσεγγίσεων.
Ο πλούτος της Ορθοδοξίας είχε, κατ’ εκείνον, ένα βαρύ τίμημα: της εδραίωσης ενός περίκλειστου κόσμου – ενός κόσμου που παραμένει προσκολλημένος σε ένα ιδανικό επέκεινα, δέσμιος ενός ξέχειλου, αμορφοποίητου συναισθήματος κι έχοντας εξορίσει κάθε έννοια ορθολογισμού.
Η ελληνική ψυχή
Οπως έλεγε πριν από χρόνια στην «Κ» και την Κατερίνα Μπακογιάννη: «Η μελέτη της Ορθοδοξίας με βοήθησε να καταλάβω την ελληνική ψυχή. Πριν, δεν μπορούσα να υποψιαστώ την τρομακτική δύναμη που έχει ακόμη η ελληνορθόδοξη παράδοση στην κοινωνία, παρόλο που οι άνθρωποι που πάνε στην εκκλησία δεν ξεπερνούν το 5%».
Ο Ράμφος ήταν εκείνος που τόνισε πως ίσως να μην ήταν τυχαίο το ότι ο κομμουνισμός δεν κυριάρχησε στη Γερμανία ή στην Αγγλία, κόσμους με προτεσταντικό πολιτισμικό πρόσημο, αλλά σε μια χώρα σκληροπυρηνικά Ορθόδοξη όπως η Ρωσία. Για να το θέσω όσο πιο απλοϊκά γίνεται: όπου Αποκάλυψη, βάλτε Επανάσταση και όπου Θεός/Πατέρας, βάλτε Κόμμα/Κράτος.
Βεβαίως, ουδέποτε διακήρυξε να βαπτισθούμε οι Ελληνες προτεστάντες. Αυτά είναι αστειότητες. Κάθε άλλο, μάλιστα: με τη σκευή ενός φιλοσοφικού, καλλιτεχνικού, πολιτισμικού εν τέλει, θησαυρού όπως είναι η Ορθοδοξία, να ανοιχτούμε στον σύγχρονο κόσμο και στις προκλήσεις του.
Αυτός ήταν και ένας λόγος που είχε θεωρήσει την οικονομική κρίση «ιδανική ευκαιρία» για να μετατοπιστούμε ως κοινωνία –κάτι που, όμως, δεν συνέβη: εν πολλοίς, η κρίση βιώθηκε στην κοινωνία σαν κάτι στενά τιμωρητικό, μολονότι σε επίπεδο πολιτικό και θεσμικό έγιναν όντως βήματα μπροστά.
Κάτι ακόμη ζωτικής σημασίας: ο λόγος του για τον Θεό ή, αν προτιμάτε, τι σήμαινε για τον ίδιο να είναι κανείς θρησκευόμενος. «Ο Θεός είναι η δίψα σου για το αλλιώς», δήλωνε στην «Κ», ενώ, όπως έγραφε στους «Πελεκάνους ερημικούς»: «Το θαύμα είναι ακατανόητο και η ζωή σκοτεινή, για όποιον δεν βλέπει το “αλλιώς” και δεν μπορεί επομένως να ενθουσιάζεται. Η συγκίνησι του “αλλιώς” δεν καταργεί τον θάνατο, που κάποιαν ώρα επέρχεται· βεβαιώνει όμως ότι μέχρι να επέλθη, ο άνθρωπος έχει την δύναμη να γεννηθή πολλές φορές».
Διαστολή του χρόνου
Αυτός δεν είναι ένας Θεός σαν «παππούς με γένια στον ουρανό», δεν είναι ένα στατικό εικόνισμα, τύπος ή δόγμα· είναι ο διαρκής αγώνας του καθενός μέσα του να διαστείλει τον χρόνο ώστε να τον μετατρέψει σε παράγοντα δημιουργίας και όχι να τον βιώνει παθητικά, μέσα από τις διαδοχικές στιγμές του γραμμικού μαρτυρίου, ως παράγοντα φθοράς. «Χωρίς την ιδέα της αιωνιότητος ο χρόνος γλιστρά μέσα από τα χέρια μας», γράφει στο βιβλίο του για τον Πλωτίνο («Η αιωνιότητα και ο χρόνος. Πλωτίνου, ΙΙΙ 7 (45)», εκδ. Αρμός).
Δύσκολα πράγματα; Φυσικά. Αλλά ποιος είπε ότι η φιλοσοφία είναι –ή πρέπει να είναι– εύκολη υπόθεση; Ειδικά στην εποχή μας, όπου ο εύκολος θόρυβος είναι η μόνιμη καταφυγή μας, επόμενο ήταν ο Ράμφος να θεωρηθεί δύσκολος.
Τέλος εποχής
Το πιο δύσκολο αυτή τη στιγμή, προσωπικά, είναι να αποδεχθώ τον θάνατό του. Πέραν όμως του προσωπικού, έστω και αν λίγοι, ελάχιστοι θα το νιώσουν, ο θάνατος του Στέλιου Ράμφου σηματοδοτεί το τέλος μιας ολόκληρης εποχής. Παρηγορούμαι κάπως σκεπτόμενος τα τελευταία λόγια του Πλωτίνου, όπως τα διάβασα από εκείνον: «Ο εντός μου Θεός ξαναγυρνά στο θείο του σύμπαντος». Κλείνοντας, μια ανάμνηση: πριν από χρόνια, περνούσα προσωπική κρίση και του τηλεφώνησα για να ζητήσω τη συμβουλή του. Δεν πρόλαβα να μιλήσω: ο συγγραφέας της Πεντέλης καταλάβαινε μια χαρά τα πάντα για τις σχέσεις και για τις συναισθηματικές δονήσεις που αυτές προκαλούν χωρίς να χρειάζεται να ακούσει καμία λεπτομέρεια. «Κάθε φορά που σου συμβαίνει κάτι τέτοιο», μου είπε, «να αντιμετωπίζεις τον εαυτό σου με μια χιουμοριστική γενναιοδωρία».
Χιουμοριστική γενναιοδωρία: απέναντι στις μικροπρέπειές μας, στις δειλίες μας, στις αδυναμίες της καρδιάς και της σάρκας.
οἴδαμεν γὰρ ὅτι ὁ νόμος πνευματικός ἐστιν· ἐγὼ δὲ σαρκικός εἰμι, πεπραμένος ὑπὸ τὴν ἁμαρτίαν.
ὃ γὰρ κατεργάζομαι οὐ γινώσκω· οὐ γὰρ ὃ θέλω τοῦτο πράσσω, ἀλλ᾿ ὃ μισῶ τοῦτο ποιῶ.
εἰ δὲ ὃ οὐ θέλω τοῦτο ποιῶ, σύμφημι τῷ νόμῳ ὅτι καλός
νυνὶ δὲ οὐκέτι ἐγὼ κατεργάζομαι αὐτό, ἀλλ᾿ ἡ οἰκοῦσα ἐν ἐμοὶ ἁμαρτία.
οἶδα γὰρ ὅτι οὐκ οἰκεῖ ἐν ἐμοί, τοῦτ᾿ ἔστιν ἐν τῇ σαρκί μου, ἀγαθόν· τὸ γὰρ θέλειν παράκειταί μοι, τὸ δὲ κατεργάζεσθαι τὸ καλὸν οὐχ εὑρίσκω·
οὐ γὰρ ὃ θέλω ποιῶ ἀγαθόν, ἀλλ᾿ ὃ οὐ θέλω κακὸν τοῦτο πράσσω.
εἰ δὲ ὃ οὐ θέλω ἐγὼ τοῦτο ποιῶ, οὐκέτι ἐγὼ κατεργάζομαι αὐτό, ἀλλ᾿ ἡ οἰκοῦσα ἐν ἐμοὶ ἁμαρτία.
εὑρίσκω ἄρα τὸν νόμον τῷ θέλοντι ἐμοὶ ποιεῖν τὸ καλόν, ὅτι ἐμοὶ τὸ κακὸν παράκειται·
συνήδομαι γὰρ τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ κατὰ τὸν ἔσω ἄνθρωπον,
βλέπω δὲ ἕτερον νόμον ἐν τοῖς μέλεσί μου ἀντιστρατευόμενον τῷ νόμῳ τοῦ νοός μου καὶ αἰχμαλωτίζοντά με ἐν τῷ νόμῳ τῆς ἁμαρτίας τῷ ὄντι ἐν τοῖς μέλεσί μου.
Ταλαίπωρος ἐγὼ ἄνθρωπος! τίς με ῥύσεται ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου;
Για τον ίδιο δεν ετέθη ποτέ ζήτημα αντίφασης σε αυτές τις μετατοπίσεις του· η ισόβια και δογματική προσκόλληση σε ένα σύστημα σκέψης ισοδυναμούσε για εκείνον με θανάσιμη πλήξη. Ηταν ζήτημα εσωτερικής αναγέννησης.
Ο Ράμφος επιδίωκε πάντοτε, και εν πολλοίς πετύχαινε, μια εσωτερική διάνοιξη εντός της περιπέτειας των ιδεών. Ουδέποτε όμως απέρριψε ολοκληρωτικά κάποια παλαιά του πνευματική τριβή. Ειδικά την πατερική σκέψη, βασισμένη στα στοιχεία του νεοπλατωνισμού και τον ίδιο τον Πλάτωνα στο βάθος, δεν την αποδόμησε ποτέ.
Αυτό που μάλλον αντιλήφθηκε κάποια στιγμή ήταν το χαμένο στοίχημα μιας Ορθόδοξης, γνήσια ελληνικής, αναγέννησης: κατά τον Ράμφο, ο βυζαντινός κόσμος κλείστηκε στον εαυτό του, κάτι που ως πολιτισμό μας στοιχειώνει έως σήμερα.
Ισως ένα ζωτικής σημασίας θέμα που ανέδειξε ο Ράμφος να ήταν η θεμελιώδης επίδραση που είχε –και έχει– η θρησκεία, εν προκειμένω η Ορθοδοξία, ως στάση ζωής, ως θέαση του κόσμου. Εκεί που οι περισσότεροι περιοριζόμαστε σε γεωπολιτικές, κοινωνιολογικές και οικονομικές αναλύσεις, ο Ράμφος προσπάθησε να δείξει πως η θρησκεία (ανεξάρτητα από το αν κάποιος νιώθει πιστός ή όχι) αποτελεί συλλογική εγγραφή στα ριζώματά μας. Η σφραγίδα της είναι ανεξίτηλη και η ουλή της προηγείται όλων των άλλων προσεγγίσεων.
Ο πλούτος της Ορθοδοξίας είχε, κατ’ εκείνον, ένα βαρύ τίμημα: της εδραίωσης ενός περίκλειστου κόσμου – ενός κόσμου που παραμένει προσκολλημένος σε ένα ιδανικό επέκεινα, δέσμιος ενός ξέχειλου, αμορφοποίητου συναισθήματος κι έχοντας εξορίσει κάθε έννοια ορθολογισμού.
Η ελληνική ψυχή
Οπως έλεγε πριν από χρόνια στην «Κ» και την Κατερίνα Μπακογιάννη: «Η μελέτη της Ορθοδοξίας με βοήθησε να καταλάβω την ελληνική ψυχή. Πριν, δεν μπορούσα να υποψιαστώ την τρομακτική δύναμη που έχει ακόμη η ελληνορθόδοξη παράδοση στην κοινωνία, παρόλο που οι άνθρωποι που πάνε στην εκκλησία δεν ξεπερνούν το 5%».
Ο Ράμφος ήταν εκείνος που τόνισε πως ίσως να μην ήταν τυχαίο το ότι ο κομμουνισμός δεν κυριάρχησε στη Γερμανία ή στην Αγγλία, κόσμους με προτεσταντικό πολιτισμικό πρόσημο, αλλά σε μια χώρα σκληροπυρηνικά Ορθόδοξη όπως η Ρωσία. Για να το θέσω όσο πιο απλοϊκά γίνεται: όπου Αποκάλυψη, βάλτε Επανάσταση και όπου Θεός/Πατέρας, βάλτε Κόμμα/Κράτος.
Βεβαίως, ουδέποτε διακήρυξε να βαπτισθούμε οι Ελληνες προτεστάντες. Αυτά είναι αστειότητες. Κάθε άλλο, μάλιστα: με τη σκευή ενός φιλοσοφικού, καλλιτεχνικού, πολιτισμικού εν τέλει, θησαυρού όπως είναι η Ορθοδοξία, να ανοιχτούμε στον σύγχρονο κόσμο και στις προκλήσεις του.
Αυτός ήταν και ένας λόγος που είχε θεωρήσει την οικονομική κρίση «ιδανική ευκαιρία» για να μετατοπιστούμε ως κοινωνία –κάτι που, όμως, δεν συνέβη: εν πολλοίς, η κρίση βιώθηκε στην κοινωνία σαν κάτι στενά τιμωρητικό, μολονότι σε επίπεδο πολιτικό και θεσμικό έγιναν όντως βήματα μπροστά.
Κάτι ακόμη ζωτικής σημασίας: ο λόγος του για τον Θεό ή, αν προτιμάτε, τι σήμαινε για τον ίδιο να είναι κανείς θρησκευόμενος. «Ο Θεός είναι η δίψα σου για το αλλιώς», δήλωνε στην «Κ», ενώ, όπως έγραφε στους «Πελεκάνους ερημικούς»: «Το θαύμα είναι ακατανόητο και η ζωή σκοτεινή, για όποιον δεν βλέπει το “αλλιώς” και δεν μπορεί επομένως να ενθουσιάζεται. Η συγκίνησι του “αλλιώς” δεν καταργεί τον θάνατο, που κάποιαν ώρα επέρχεται· βεβαιώνει όμως ότι μέχρι να επέλθη, ο άνθρωπος έχει την δύναμη να γεννηθή πολλές φορές».
Διαστολή του χρόνου
Αυτός δεν είναι ένας Θεός σαν «παππούς με γένια στον ουρανό», δεν είναι ένα στατικό εικόνισμα, τύπος ή δόγμα· είναι ο διαρκής αγώνας του καθενός μέσα του να διαστείλει τον χρόνο ώστε να τον μετατρέψει σε παράγοντα δημιουργίας και όχι να τον βιώνει παθητικά, μέσα από τις διαδοχικές στιγμές του γραμμικού μαρτυρίου, ως παράγοντα φθοράς. «Χωρίς την ιδέα της αιωνιότητος ο χρόνος γλιστρά μέσα από τα χέρια μας», γράφει στο βιβλίο του για τον Πλωτίνο («Η αιωνιότητα και ο χρόνος. Πλωτίνου, ΙΙΙ 7 (45)», εκδ. Αρμός).
Δύσκολα πράγματα; Φυσικά. Αλλά ποιος είπε ότι η φιλοσοφία είναι –ή πρέπει να είναι– εύκολη υπόθεση; Ειδικά στην εποχή μας, όπου ο εύκολος θόρυβος είναι η μόνιμη καταφυγή μας, επόμενο ήταν ο Ράμφος να θεωρηθεί δύσκολος.
Τέλος εποχής
Το πιο δύσκολο αυτή τη στιγμή, προσωπικά, είναι να αποδεχθώ τον θάνατό του. Πέραν όμως του προσωπικού, έστω και αν λίγοι, ελάχιστοι θα το νιώσουν, ο θάνατος του Στέλιου Ράμφου σηματοδοτεί το τέλος μιας ολόκληρης εποχής. Παρηγορούμαι κάπως σκεπτόμενος τα τελευταία λόγια του Πλωτίνου, όπως τα διάβασα από εκείνον: «Ο εντός μου Θεός ξαναγυρνά στο θείο του σύμπαντος». Κλείνοντας, μια ανάμνηση: πριν από χρόνια, περνούσα προσωπική κρίση και του τηλεφώνησα για να ζητήσω τη συμβουλή του. Δεν πρόλαβα να μιλήσω: ο συγγραφέας της Πεντέλης καταλάβαινε μια χαρά τα πάντα για τις σχέσεις και για τις συναισθηματικές δονήσεις που αυτές προκαλούν χωρίς να χρειάζεται να ακούσει καμία λεπτομέρεια. «Κάθε φορά που σου συμβαίνει κάτι τέτοιο», μου είπε, «να αντιμετωπίζεις τον εαυτό σου με μια χιουμοριστική γενναιοδωρία».
Χιουμοριστική γενναιοδωρία: απέναντι στις μικροπρέπειές μας, στις δειλίες μας, στις αδυναμίες της καρδιάς και της σάρκας.
Πηγή: https://www.kathimerini.gr/society/564402082/stelios-ramfos-o-theos-einai-i-dipsa-soy-gia-to-allios/
Ρωμ. 7,14οἴδαμεν γὰρ ὅτι ὁ νόμος πνευματικός ἐστιν· ἐγὼ δὲ σαρκικός εἰμι, πεπραμένος ὑπὸ τὴν ἁμαρτίαν.
ὃ γὰρ κατεργάζομαι οὐ γινώσκω· οὐ γὰρ ὃ θέλω τοῦτο πράσσω, ἀλλ᾿ ὃ μισῶ τοῦτο ποιῶ.
εἰ δὲ ὃ οὐ θέλω τοῦτο ποιῶ, σύμφημι τῷ νόμῳ ὅτι καλός
νυνὶ δὲ οὐκέτι ἐγὼ κατεργάζομαι αὐτό, ἀλλ᾿ ἡ οἰκοῦσα ἐν ἐμοὶ ἁμαρτία.
οἶδα γὰρ ὅτι οὐκ οἰκεῖ ἐν ἐμοί, τοῦτ᾿ ἔστιν ἐν τῇ σαρκί μου, ἀγαθόν· τὸ γὰρ θέλειν παράκειταί μοι, τὸ δὲ κατεργάζεσθαι τὸ καλὸν οὐχ εὑρίσκω·
οὐ γὰρ ὃ θέλω ποιῶ ἀγαθόν, ἀλλ᾿ ὃ οὐ θέλω κακὸν τοῦτο πράσσω.
εἰ δὲ ὃ οὐ θέλω ἐγὼ τοῦτο ποιῶ, οὐκέτι ἐγὼ κατεργάζομαι αὐτό, ἀλλ᾿ ἡ οἰκοῦσα ἐν ἐμοὶ ἁμαρτία.
εὑρίσκω ἄρα τὸν νόμον τῷ θέλοντι ἐμοὶ ποιεῖν τὸ καλόν, ὅτι ἐμοὶ τὸ κακὸν παράκειται·
συνήδομαι γὰρ τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ κατὰ τὸν ἔσω ἄνθρωπον,
βλέπω δὲ ἕτερον νόμον ἐν τοῖς μέλεσί μου ἀντιστρατευόμενον τῷ νόμῳ τοῦ νοός μου καὶ αἰχμαλωτίζοντά με ἐν τῷ νόμῳ τῆς ἁμαρτίας τῷ ὄντι ἐν τοῖς μέλεσί μου.
Ταλαίπωρος ἐγὼ ἄνθρωπος! τίς με ῥύσεται ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου;
εὐχαριστῷ τῷ Θεῷ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν· ἄρα οὖν αὐτὸς ἐγὼ τῷ μὲν νοΐ δουλεύω νόμῳ Θεοῦ, τῇ δὲ σαρκὶ νόμῳ ἁμαρτίας.
ΑΥΤΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΟΣ. ΜΟΝΟ ΠΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΟΡΘΟΔΟΞΟΙ. ΟΥΤΕ ΚΑΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΙ. ΠΩΣ ΝΑ ΒΡΟΥΝ ΜΙΑ ΘΕΣΗ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου