ENRICO BERTI - ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (32)

 Από: Πέμπτη 24 Απριλίου 2025

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 
Enrico Berti 
Βιβλία Λ,Μ,Ν -  XII (C.C.6-10),XIII,XIV. 

Ας περάσουμε τώρα λοιπόν στο βιβλίο Λάμδα. Το Λάμδα είναι το δωδέκατο βιβλίο της Μεταφυσικής. Είναι το βιβλίο το οποίο όλοι οι σχολιαστές, από τους αρχαίους μέχρι σήμερα, θεωρούν κορυφή, το τέρμα, το αποκορύφωμα τής Μεταφυσικής του Αριστοτέλη, μόνο που δεν μπορούν στην συνέχεια να εξηγήσουν γιατί μετά το δωδέκατο υπάρχουν ακόμη το δέκατο τρίτο και το δέκατο τέταρτο. Εάν το Λάμδα ήταν η άφιξη, εάν ήταν το αποκορύφωμα, πρέπει να εξηγήσουμε και τι δουλειά έχουν τα άλλα δύο βιβλία. Γι’αυτό και πολλοί είπαν: τα τελευταία είναι τοποθετημένα σε λάθος θέση, έπρεπε να είχαν τοποθετηθεί πριν, γιατί η τελευταία θέση, η τιμητική, η τελευταία λέξη ανήκει στο Λάμδα. Μία θέση όμως που βρίσκει την κάθετη διαφωνία των χειρογράφων.

Επιπλέον το βιβλίο Λάμδα παρουσιάζει μερικά χαρακτηριστικά , λόγω των οποίων μπορούμε να αμφιβάλλουμε για την γνησιότητά του. Υπήρξαν πολλοί άτυχοι καθηγητές, οι οποίοι προσπάθησαν να το αποδείξουν. Αλλά δεν έχει κανένα νόημα αυτή η αμφιβολία, για τον απλούστατο λόγο, διότι ο Θεόφραστος, ο οποίος δεν είναι μόνον ο διάδοχος του Αριστοτέλη, αλλά και ο πιο κοντινός του μαθητής ο οποίος έζησε μαζί του για πολλά χρόνια, γράφει ένα κείμενο-το οποίο στην συνέχεια ονόμασαν Μεταφυσική-στο οποίο συζητά τις θεωρίες της Μεταφυσικής τού Αριστοτέλη και συζητά ιδιαιτέρως την θεωρία του βιβλίου Λάμδα. Επομένως δεν μπορεί να υπάρξει καμία αμφιβολία για την αυθεντικότητά του.

Και όμως παρουσιάζει μερικά ξεχωριστά χαρακτηριστικά. Γιατί; Διότι δεν αναφέρει κανένα άλλο βιβλίο της Μεταφυσικής και φαίνεται να είναι μία αυτόνομη πραγματεία που βρήκε τελικά την θέση της. Έπειτα παρουσιάζεται σαν μία έρευνα γύρω από την ουσία. Μάλιστα αρχίζει ακριβώς έτσι: περί της ουσίας η θεωρία (1063 α 18). Η θεωρία, η έρευνα, η μελέτη είναι περί της ουσίας, γύρω από την ουσία-όχι γύρω από την ουσία της φιλοσοφίας του Αριστοτέλη, γύρω από την έρευνα που πραγματοποιεί, αλλά γύρω από την ουσία, διότι οι αρχές και οι αιτίες που ψάχνουμε είναι της ουσίας.

Εδώ ξαναβρισκόμαστε σε οικείο περιβάλλον, γιατί είχαμε συναντήσει την ουσία και στο βιβλίο Ζήτα, όπου μας είχε πει πώς, έχοντας το είναι πολλές σημασίες και εφόσον η ουσία είναι η πρώτη από τις πολλές σημασίες του Είναι, δεν πρέπει να συνεχίσουμε πλέον να αναρωτιόμαστε «τι ην το Είναι;» αλλά πρέπει να ρωτήσουμε «τι πράγμα είναι η ουσία», (1028 b 2-4). Έτσι λοιπόν λέγοντας πώς η θεωρία κατευθύνεται προς την ουσία και πώς οι αρχές που ερευνούμε πρέπει να είναι οι αρχές της ουσίας, ο Αριστοτέλης αναπτύσσει την ίδια ακριβώς συζήτηση που έκανε και στο Ζήτα, μόνον που εδώ στο Λάμδα, φαίνεται να αναπτύσσει το θέμα για πρώτη φορά, φαίνεται σαν να μην υπήρξε προηγούμενο στο οποίο είχε πει πώς πριν απ’όλα πρέπει να ερευνήσουμε το Είναι, αλλά εφόσον η ουσία είναι η πρώτη από τις σημασίες του Είναι, τότε ερευνούμε την ουσία. Εδώ θεωρείται πλέον βέβαιο πώς η θεωρία οδηγείται προς την ουσία και πώς ερευνώνται οι αρχές και οι αιτίες της ουσίας. Στην συνέχεια στα πρώτα πέντε κεφάλαια του βιβλίου γίνεται λόγος για τις αρχές και τις αιτίες των αισθητών ουσιών και στα πέντε τελευταία γίνεται λόγος για την ύπαρξη των υπεραισθητών ουσιών. Και έτσι καλύπτεται όλη η σειρά των δυνατών ουσιών. Αυτή η σειρά λοιπόν εμφανίζεται σαν ένα όλον, σαν κάτι ολοκληρωμένο. Γιατί όμως ο Αριστοτέλης εδώ στο βιβλίο Λάμδα επαναλαμβάνει ολοκληρωτικώς αυτή την έρευνα σαν να μην είχε γίνει ποτέ;

Το μεγαλύτερο μέρος των μελετητών σήμερα πιστεύει πώς το Λάμδα δεν αποτελούσε μέρος της Μεταφυσικής από την αρχή αλλά ήταν ένα ανεξάρτητο βιβλίο. Ας θυμηθούμε επίσης πώς στους αρχαίους καταλόγους η Μεταφυσική αναφέρεται μέ δέκα βιβλία όχι μέ δεκατέσσερα. Οπότε εάν αφαιρέσουμε το α μικρότερο διότι, όπως φανερώνει και το όνομά του δεν προοριζόταν από την αρχή να αποτελέσει μέρος της Μεταφυσικής. Εάν αφαιρέσουμε το Δέλτα, το λεξικό των πολλών σημασιών των λέξεων, που μιλά πολύ λίγο για την μεταφυσική, και πολύ πιθανόν ούτε αυτό αποτελούσε μέρος εξ’αρχής του έργου, εάν αφαιρέσουμε το Κάπα, το οποίο δεν είναι αυθεντικό όπως είδαμε, αφαιρούμε και το Λάμδα, τότε βρίσκουμε την Μεταφυσική με δέκα βιβλία. Τι σημαίνει όμως αφαιρούμε το Λάμδα; Δεν είναι σαν την περίπτωση του Κάπα, δεν θέλουμε να πούμε πώς δεν είναι αυθεντικό, απλώς μπορούμε να το υπολογίσουμε σαν ένα βιβλίο ξεχωριστό. Περί της ουσίας. Ένα βιβλίο που δεν αποτελούσε μέρος της Μεταφυσικής από την αρχή, παρότι το περιεχόμενο του είναι οπωσδήποτε η πρώτη φιλοσοφία, δηλαδή η έρευνα των πρώτων αρχών της ουσίας. Σήμερα όλοι οι μελετητές αναγνωρίζουν αυτή την ανεξαρτησία του βιβλίου Λάμδα.

Δέκα χρόνια πριν είχε οργανωθεί στην Οξφόρδη ένα Συμπόσιο αφιερωμένο αποκλειστικά στο βιβλίο Λάμδα. Τα πρακτικά του συμποσίου αυτού κυκλοφόρησαν από τον Clarendon Press της Οξφόρδης με την επιμέλεια του Michael Frede και του David Charles, και όλοι οι συμμετέχοντες-καμιά τριανταριά από όλες τις χώρες-συμφωνήσαμε πώς το βιβλίο Λάμδα είναι ανεξάρτητο αλλά αυθεντικό. Τώρα το γεγονός ότι είναι ανεξάρτητο δεν είναι τόσο σημαντικό, αλλά είναι σημαντικό για όλους μας ότι είναι αυθεντικό και μπορούμε να βγάλουμε από αυτό συμπεράσματα για την σκέψη του Αριστοτέλη. Κατά την άποψη μου –και αυτό είναι ένα από τα λίγα σημεία στα οποία βρίσκομαι σύμφωνος με τον Jaeger-το βιβλίο Λάμδα είναι ένα νεανικό βιβλίο, που προηγείται των υπολοίπων βιβλίων της Μεταφυσικής, το οποίο ανέπτυξε στην συνέχεια ο Αριστοτέλης στα άλλα βιβλία, είναι δηλαδή η πρωτογενής μεταφυσική του Αριστοτέλη. Μάλιστα δε επειδή για μένα, ισχύει το ίδιο και για το α μικρότερο, που ήταν η εισαγωγή σε μία προηγούμενη έκδοση της Μεταφυσικής, πιστεύω πώς το Άλφα μικρότερο υπήρξε η εισαγωγή σ’αυτή την νεανική Μεταφυσική που βρίσκουμε στο Λάμδα.

 

Συνεχίζεται 

Αμέθυστος

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ! (34)

 Συνέχεια από: Παρασκευή 4 Ιουλίου 2025

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ
Enrico Berti
Βιβλία Λ,Μ,Ν - XII (C.C.6-10),XIII,XIV.

Επιστρέφοντας στο βιβλίο Λάμδα τού Αριστοτέλη βλέπουμε πώς από τον Αλέξανδρο τον Αφροδισιαία και έπειτα όλοι πιστεύουν πώς περιέχει την Θεολογία τού Αριστοτέλη. Γιατί; ας θυμηθούμε τι πράγμα συνέβη στον χρόνο που πέρασε ανάμεσα στον Αριστοτέλη και τον Αλέξανδρο. Ο Αριστοτέλης ζει τον τέταρτο αιώνα π.χ. ο Αλέξανδρος ζει ανάμεσα στον δεύτερο και τρίτο αιώνα μετά Χριστόν και ανακηρύσσεται καθηγητής της Περιπατητικής φιλοσοφίας από τον αυτοκράτορα Μάρκο Αυρήλιο, στην Ρώμη. Στο μεταξύ διάστημα όμως είχε αλλάξει ο κόσμος, είχε εκραγεί, ας πούμε, ο Χριστιανισμός ήδη, φθάνοντας και στην Ρώμη, και είχε μεταφέρει σε όλον τον κόσμο μία ανάγκη τής θρησκείας, μία ανάγκη του Θεού, κάτι που ήταν άγνωστο την εποχή του Αριστοτέλη. Όλοι οι αρχαίοι φιλόσοφοι, από αυτή την στιγμή και έπειτα, επιδίδονται στην επεξεργασία, μίας φιλοσοφίας που θα είχε στο κέντρο της την έννοια του Θεού, και  τήν Θεολογία. Μία θεολογία διαφορετική βεβαίως από την δογματική. Μία φυσική Θεολογία εννοείται, μία φιλοσοφική Θεολογία νοησιαρχική, αλλά πάντως η φιλοσοφία γίνεται Θεολογία και έτσι ακριβώς χρησιμοποιούνται ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης σαν συγγραφείς Θεολογίας!

Αυτό δοκιμάζεται και από εθνικούς φιλοσόφους, όπως ο Αλέξανδρος ή ο Θεμίστιος, οι οποίοι παρότι εθνικοί ευαισθητοποιούνται στο θρησκευτικό πρόβλημα, το αισθάνονται και οι ίδιοι. Έπειτα οι νεοπλατωνικοί φιλόσοφοι, οι οποίοι, όταν ο Χριστιανισμός είχε ήδη εδραιωθεί-με τον νεοπλατωνισμό βρισκόμαστε κοντά στην στροφή που αντιπροσωπεύθηκε από τον Κωνσταντίνο, όταν δηλαδή ο Κωνσταντίνος μεταστρέφει την Ρωμαϊκή αυτοκρατορία στον Χριστιανισμό αντιλαμβάνονται αυτόν τον κίνδυνο και προσπαθώντας να οικοδομήσουν ένα φιλοσοφικό σύστημα αρκετά ισχυρό για να αντέξει στην επίθεση του Χριστιανισμού, πιστεύουν ότι θα μπορέσουν να το επιτύχουν βάζοντας μαζί τούς δύο μεγαλύτερους φιλοσόφους της Ελληνικής παραδόσεως δηλαδή τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Και να λοιπόν που ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης χρησιμοποιούνται για να διαμορφωθεί ένα φιλοσοφικό σύστημα με κέντρο του την ιδέα του Θεού, για να αντιταχθεί στον Χριστιανισμό. Ο Πορφύριος, ο βιογράφος, ο μαθητής, και ο συνεργάτης του Πλωτίνου, γράφει μία πραγματεία δεκαπέντε βιβλίων εναντίον των Χριστιανών. Ο Θεμίστιος σχολιαστής του βιβλίου Λάμδα, είναι ένας από τους συνεργάτες του αυτοκράτορα Ιουλιανού του Παραβάτη ο οποίος Ιουλιανός προσπαθεί να επαναφέρει την Εθνική θρησκεία ενάντια στον Χριστιανισμό. Όλα αυτά οδηγούν στην ερμηνεία του βιβλίου Λάμδα σαν μία Θεολογία.

Εάν όμως κοιτάξουμε το κείμενο του Αριστοτέλη-το οποίο αποτελείται από δέκα κεφάλαια-βλέπουμε πώς στα πρώτα πέντε γίνεται λόγος μόνον για αισθητές ουσίες, ερευνώνται οι αρχές των αισθητών ουσιών και λέγεται εκείνο που βρίσκεται επίσης και στην φυσική, ότι δηλαδή οι αισθητές ουσίες υπόκεινται σε κίνηση και πώς για να εξηγήσουμε την κίνηση δεν αρκούν δύο αρχές αντίθετες μεταξύ τους, όπως ισχυρίστηκαν οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι-το θερμό και το κρύο, το φώς και το σκοτάδι, το μονό και το ζυγό…-αλλά είναι αναγκαίο και ένα υπόστρωμα, ένα υποκείμενο-και να η έννοια της ύλης, η ύλη είναι ένα υλικό υπόστρωμα, ένα υλικό υποκείμενο το οποίο θα περνά από μία κατάσταση στέρησης, δηλαδή απουσίας είδους μορφής σε μία κατάσταση απόκτησης μορφής (είδους). Επομένως οι αρχές που εξηγούν το γίγνεσθαι της αισθητής ουσίας είναι τρείς: υπόστρωμα, δηλαδή ύλη, στέρηση και είδος ) 1069 b 32-34) και στην συνέχεια προσθέτει ο Αριστοτέλης είναι αναγκαία μία άλλη αρχή η οποία θα βοηθά το υπόστρωμα αυτό να μεταβεί από την έλλειψη στην μορφή, δηλαδή από το δυνάμει στο Ενεργεία, και αυτή η τέταρτη αρχή είναι το ποιητικό αίτιο (1069 b 35- 1070 a 1).

Στο πρώτο μισό τού βιβλίου Λάμδα, εκτός από τις έννοιες υπόστρωμα (υπείναι τι, κάτι που υπομένει), δηλαδή ύλη, στέρηση και είδος, εισάγεται σαν αρχή των αισθητών ουσιών το ποιητικό αίτιο. Ο Αριστοτέλης μας λέει πώς αυτές οι αρχές είναι πολλές, διότι κάθε πράγμα, κάθε αισθητή ουσία που μεταβάλλεται, έχει τις αρχές της, έχει την ύλη της, το είδος της, το κινητικό της αίτιο. Μέσα σ’αυτό το πλαίσιο εμφανίζεται εκείνο το χωρίο που σχολιάσαμε ήδη: αιτία του Αχιλλέα είναι ο Πηλεύς και δική σου ο Πατέρας σου και στην συνέχεια –λέει ο Αριστοτέλης- εγώ έχω το είδος μου, την μορφή μου, την ύλη μου και εσύ έχεις την δική σου ( 1071 α 21-29).

Κάθε αισθητή ουσία έχει το είδος της, την ύλη της, και το κινητικό της αίτιο, επομένως αυτές οι αρχές ύλη, είδος και ποιητικό αίτιο, είναι τρείς από εκείνα τα τέσσερα γένη αιτίας, που συναντήσαμε στην αρχή της Μεταφυσικής-υλικό αίτιο, ουσιαστικό, ποιητικό και τελικό-εδώ για την ώρα δεν γίνεται λόγος για το τελικό αίτιο, μιλά μόνον για τα πρώτα τρία, ύλη, είδος και ποιητικό αίτιο. Αυτές οι αρχές λέει ο Αριστοτέλης, είναι διαφορετικές για κάθε αισθητή ουσία και είναι ταυτόσημες μόνον λόγω αναλογίας (1070 α 31-33).

Τι πράγμα σημαίνει αναλογία; Η Ελληνική έννοια της αναλογίας είναι «ταυτότης σχέσεων ανάμεσα σε διαφορετικούς όρους» δηλαδή είναι η μαθηματική έννοια της συμμετρίας, της αναλογικότητος. Το Α είναι ως προς το Β όπως το Γ στο Δ, το 2 είναι ως προς το 3 όπως το 4 στο 6, όπου οι αριθμοί είναι όλοι διαφορετικοί ο ένας από τον άλλον. Α,Β,Γ,Δ, ή επίσης 2,3,4,6! Η σχέση που υπάρχει ανάμεσα στα δύο πρώτα είναι ταυτόσημη με αυτή των δύο άλλων. Επομένως αναλογία σημαίνει ταυτότητα σχέσεων. Αναλογία στα Ελληνικά σημαίνει αναλογικότης! Έτσι λοιπόν ανάμεσα στις αρχές των αισθητών ουσιών υπάρχει αναλογία με την έννοια πώς κάθε αισθητή ουσία έχει το είδος της, την μορφή της, την ύλη της, και την ποιητική της αιτία, η οποία είναι διαφορετική από το είδος, από την ύλη και από την ποιητική αιτία των άλλων ουσιών. Αλλά η σχέση που υπάρχει ανάμεσα σε καθεμιά από αυτές τις αιτίες και στην αισθητή ουσία της οποίας είναι αιτία, είναι η ίδια. Δηλαδή ο Πατέρας του Αχιλλέα, ο Πηλέας, είναι ως προς τον Αχιλλέα, όπως είναι ο Πατέρας σου ως προς εσένα, έχει δηλαδή την ίδια σχέση, υπάρχει αναλογία.

Αυτό είναι το περιεχόμενο του πρώτου μέρους τού βιβλίου Λάμδα. Μόνον σε ένα σημείο, στο τέλος του κεφαλαίου τέσσερα ο Αριστοτέλης, αφού έχει ήδη πει πώς υπάρχουν αυτές οι αρχές, λέει: «ακόμη ξέχωρα από αυτά τα αίτια υπάρχει αυτό που ως ολόπρωτο κινούν, τα πάντα κινεί», «έτσι παρά ταύτα το ως πρώτον πάντων κινούν πάντα» (1070 b 34-35). Εδώ υπάρχει μία νύξη στο πρώτο κινούν, η οποία νύξη οφείλεται στην ανάγκη να αναφερθούν όλες οι αρχές των αισθητών ουσιών, όχι μόνον οι ταυτόσημες λόγω αναλογίας, αλλά και εκείνο που είναι το ίδιο για όλες, ως προς τον αριθμό, είναι δηλαδή Ένα και μοναδικό.

Αυτό το δεύτερο μέρος του βιβλίου Λάμδα, θα το εξετάσουμε στην συνέχεια, αλλά το πρώτο μέρος είναι μία θεωρία των αρχών και των αιτίων των αισθητών ουσιών.

Συνεχίζεται 

Αμέθυστος

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ! (33)

  Συνέχεια Από: Τρίτη 1η Ιουλίου 2025

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 
Enrico Berti 
Βιβλία Λ,Μ,Ν -  XII (C.C.6-10),XIII,XIV. 

Ας προχωρήσουμε όμως τώρα λοιπόν στο φιλοσοφικό περιεχόμενο του βιβλίου Λάμδα. Στο πρώτο κεφάλαιο ο Αριστοτέλης λέει: «ερευνούμε τις αρχές της ουσίας» (1069 α 19) αλλά στην συνέχεια προσθέτει: «οι ουσίες είναι τρείς» (1069 α 30)! 

Εδώ «οι ουσίες» σημαίνει τα γένη της ουσίας, οι τύποι της ουσίας, που είναι πρώτα απ’όλα οι κινητές και φθαρτές ουσίες δηλαδή τα γήινα σώματα, τα φυτά και τα ζώα. Στην συνέχεια οι κινητές και αιώνιες ουσίες, δηλαδή οι άφθαρτες, όπως είναι τα ουράνια σώματα: ο ήλιος, η σελήνη, τα άστρα, οι πλανήτες, που κινούνται διότι οι Έλληνες, όπως και όλοι μέχρι το 800, πίστευαν πώς η Γη ήταν ακίνητη και τα άστρα γύριζαν όλα γύρω από την Γή. Τα άστρα κινούνται αλλά είναι αιώνια, δηλαδή άφθαρτα, καθώς κανένας δεν έχει δει να σβήνει ο ήλιος ή το φεγγάρι ή τα άστρα. Τέλος λέει το πρώτο κεφάλαιο του Λάμδα, υπάρχει ένα τρίτο γένος ουσίας: ουσίες  αιώνιες και ακίνητες, αλλά γι’αυτό το γένος χρειάζεται να αποδείξουμε την ύπαρξη του. Γιατί; Γιατί υπάρχει ένα τρίτο γένος; Διότι ο Αριστοτέλης κατασκευάζει εδώ μία ταξινόμηση η οποία υπολογίζει τις γνώμες των φιλοσόφων της εποχής του. Και έτσι όπως το λέει ήδη στο πρώτο κεφάλαιο, το τρίτο γένος ουσιών, δηλαδή οι ακίνητες ουσίες, σύμφωνα με μερικούς είναι οι ιδέες, σύμφωνα με άλλους είναι οι αριθμοί και σύμφωνα με άλλους ακόμη είναι οι ιδέες-αριθμοί(1069 α 34-36). 

Είναι μία διαυγής περιγραφή των θέσεων τίς οποίες στο εσωτερικό της Ακαδημίας αντιπροσώπευαν αντίστοιχα ο Πλάτων ο Σπεύσιππος και ο Ξενοκράτης. Η ύπαρξη ακίνητων ουσιών, στον καιρό του Αριστοτέλη, γινόταν δεκτή από πολλούς, αλλά όχι από τους αρχαίους φιλοσόφους, τους προσωκρατικούς, οι οποίοι δεν είχαν αποδεχθεί τίποτε ακίνητο. Μόνον ο Παρμενίδης έλεγε πώς το Είναι είναι ακίνητο, αλλά εδώ ο Αριστοτέλης δεν αναφέρεται στον Παρμενίδη. Αντιθέτως, οι σύγχρονοι φιλόσοφοι του Αριστοτέλη, δηλαδή οι Ακαδημαϊκοί, αποδεχόντουσαν όλοι τις ακίνητες ουσίες. Μάλιστα γι’αυτούς η αληθινή πραγματικότης, το αληθινό Είναι, η ουσία, η αληθινή ουσία, το Είναι με την δυνατή του σημασία, συστήνετο ακριβώς από τις ακίνητες ουσίες, για τον Πλάτωνα δηλαδή από τις ιδέες, για τον Σπεύσιππο από τους αριθμούς, και για τον Ξενοκράτη από τις ιδέες-αριθμούς. Έτσι λοιπόν ο Αριστοτέλης, αναφέροντας αυτά τα τρία γένη ουσίας, προαναγγέλλει ποια θα είναι τα αντικείμενα με τα οποία θα ασχοληθεί στην διάρκεια όλου του βιβλίου για την ουσία. 

Έτσι λοιπόν το βιβλίο Λάμδα είναι ένα βιβλίο για τα τρία γένη ουσιών, ενώ ξεκινώντας από τους πιο αρχαίους σχολιαστές αυτό ονομάστηκε μάλιστα με το όνομα «η θεολογία» του Αριστοτέλη, σαν να είχε για αντικείμενό του το βιβλίο Λάμδα, μόνον το τρίτο γένος και αυτό το τρίτο γένος σαν να ήταν ο Θεός και επομένως σαν να είχαμε την έκθεση της Θεολογίας του Αριστοτέλη. Ο πρώτος σχολιαστής που το ερμηνεύει μ’αυτόν τον τρόπο είναι ο Αλέξανδρος ο Αφροδισιεύς, επομένως βρισκόμαστε ακόμη στην αρχαιότητα, ανάμεσα στον δεύτερο και τον τρίτο αιώνα μ.χ. Στην συνέχεια πάντοτε, σ’αυτή την γραμμή έχουμε τον Θεμίστιο μετά απ’αυτόν, τον Μεσαίωνα έχουμε τον λεγόμενο ψευδο-Αλέξανδρο, ο οποίος είναι πιθανότατα ο Βυζαντινός Μιχαήλ Εφέσου, ο οποίος σχολιάζει την Μεταφυσική γύρω στον ενδέκατο αιώνα. Αλλά μ’αυτόν τον τρόπο το ερμηνεύουν και όλοι οι Άραβες: Alfarabi, Avicenna, Averroe και μ’αυτόν τον τρόπο θα ερμηνεύσουν το βιβλίο Λάμδα και οι Χριστιανοί στοχαστές. 

Οι Άραβες ήθελαν, με κάθε κόστος, να βρουν στον Αριστοτέλη τις βασικές αρχές της ισλαμικής Θεολογίας, δηλαδή την μοναδικότητα του Θεού, κάτι που είναι θεμελιώδες για το Ισλάμ: ο Θεός είναι μόνον Ένας. Οι μουσουλμάνοι κατηγορούν τους Χριστιανούς για πολυθεϊσμό, διότι δέχονται την Τριάδα. Επομένως το μόνο που τους ενδιαφέρει είναι η μοναδικότης του Θεού. 

Επειδή όμως τα πράγματα δεν στέκουν έτσι ακριβώς στο βιβλίο Λάμδα, διότι δεν υπάρχει ακριβώς η μοναδικότης του κινητού ακίνητου, διότι ναι μέν υπάρχει ένα πρώτο κινητό ακίνητο, όπως θα δούμε, αλλά υπάρχουν στην συνέχεια και άλλα πενήντα τέσσερα, οι Άραβες έπρεπε να βρούν κάποια λύση και να διορθώσουν αυτό το ελάττωμα του Αριστοτέλη και έτσι γράφουν αυτοί ένα βιβλίο, τοποθετώντας μαζί αποσπάσματα από τις Εννεάδες του Πλωτίνου, όπου δηλώνεται πώς υπάρχει ένας μόνον Θεός, το Ένα, και το κυκλοφορούν σαν να πρόκειται για την Θεολογία του Αριστοτέλη. Αποδίδουν δηλαδή στον Αριστοτέλη ένα ψεύτικο βιβλίο με το όνομα Θεολογία του Αριστοτέλη, και το χειρότερο είναι πώς αυτό το κάλπικο βιβλίο μεταφράζεται στην συνέχεια από τα αραβικά στα λατινικά και στην σχολαστική φιλοσοφία θεωρήθηκε έργο του Αριστοτέλη. 

Όπως θεωρήθηκε επίσης έργο του Αριστοτέλη ένα άλλο κίβδηλο βιβλίο, κατασκευασμένο ξανά από τους Άραβες το λεγόμενο Liber de Causis, το βιβλίο των αιτιών, το οποίο έγινε τοποθετώντας μαζί αποσπάσματα του Πρόκλου. Και αυτό επίσης μετεφράσθη στα λατινικά και αυτό πέρασε στην σχολαστική φιλοσοφία επίσης σαν βιβλίο του Αριστοτέλη. Επομένως οι στοχαστές της σχολαστικής, για παράδειγμα ο Θωμάς Ακινάτης, βρέθηκαν να διαθέτουν κείμενα που πίστευαν πώς ήταν του Αριστοτέλη, τα οποία όμως στην πραγματικότητα είναι του Πλωτίνου και του Πρόκλου, τα οποία πλάσσαραν για έργα του Αριστοτέλη οι Άραβες και επομένως υποχρεώθηκαν οι Χριστιανοί στοχαστές να δώσουν στον Αριστοτέλη μία ερμηνεία που συμφωνεί περισσότερο με τον νεοπλατωνισμό. 

Μόνον στα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Ακινάτης αντιλαμβάνεται πώς το De Causis, είναι του Πρόκλου. Όταν μεταφράστηκαν στο μεταξύ τα «στοιχεία Θεολογίας» του Πρόκλου και κατέστη φανερό πώς δεν ανήκε στον Αριστοτέλη αλλά στον Πρόκλο. Στην ιστορία της φιλοσοφίας υπάρχει και αυτό το δίκτυο των κάλπικων βιβλίων δυστυχώς.

[Οι Λατίνοι πλήρωσαν πνευματικά, αμέσως, την καταστροφή του Βυζαντίου. Διότι στην Κωνσταντινούπολη οι Βυζαντινοί γνώριζαν τον Αριστοτέλη εκ παραδόσεως. Δεν ήταν Άραβες]. 

Συνεχίζεται 

ENRICO BERTI -ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (32)

 Από: Πέμπτη 24 Απριλίου 2025

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 
Enrico Berti 
Βιβλία Λ,Μ,Ν -  XII (C.C.6-10),XIII,XIV. 

Ας περάσουμε τώρα λοιπόν στο βιβλίο Λάμδα. Το Λάμδα είναι το δωδέκατο βιβλίο της Μεταφυσικής. Είναι το βιβλίο το οποίο όλοι οι σχολιαστές, από τους αρχαίους μέχρι σήμερα, θεωρούν κορυφή, το τέρμα, το αποκορύφωμα τής Μεταφυσικής του Αριστοτέλη, μόνο που δεν μπορούν στην συνέχεια να εξηγήσουν γιατί μετά το δωδέκατο υπάρχουν ακόμη το δέκατο τρίτο και το δέκατο τέταρτο. Εάν το Λάμδα ήταν η άφιξη, εάν ήταν το αποκορύφωμα, πρέπει να εξηγήσουμε και τι δουλειά έχουν τα άλλα δύο βιβλία. Γι’αυτό και πολλοί είπαν: τα τελευταία είναι τοποθετημένα σε λάθος θέση, έπρεπε να είχαν τοποθετηθεί πριν, γιατί η τελευταία θέση, η τιμητική, η τελευταία λέξη ανήκει στο Λάμδα. Μία θέση όμως που βρίσκει την κάθετη διαφωνία των χειρογράφων.

Επιπλέον το βιβλίο Λάμδα παρουσιάζει μερικά χαρακτηριστικά , λόγω των οποίων μπορούμε να αμφιβάλλουμε για την γνησιότητά του. Υπήρξαν πολλοί άτυχοι καθηγητές, οι οποίοι προσπάθησαν να το αποδείξουν. Αλλά δεν έχει κανένα νόημα αυτή η αμφιβολία, για τον απλούστατο λόγο, διότι ο Θεόφραστος, ο οποίος δεν είναι μόνον ο διάδοχος του Αριστοτέλη, αλλά και ο πιο κοντινός του μαθητής ο οποίος έζησε μαζί του για πολλά χρόνια, γράφει ένα κείμενο-το οποίο στην συνέχεια ονόμασαν Μεταφυσική-στο οποίο συζητά τις θεωρίες της Μεταφυσικής τού Αριστοτέλη και συζητά ιδιαιτέρως την θεωρία του βιβλίου Λάμδα. Επομένως δεν μπορεί να υπάρξει καμία αμφιβολία για την αυθεντικότητά του.

Και όμως παρουσιάζει μερικά ξεχωριστά χαρακτηριστικά. Γιατί; Διότι δεν αναφέρει κανένα άλλο βιβλίο της Μεταφυσικής και φαίνεται να είναι μία αυτόνομη πραγματεία που βρήκε τελικά την θέση της. Έπειτα παρουσιάζεται σαν μία έρευνα γύρω από την ουσία. Μάλιστα αρχίζει ακριβώς έτσι: περί της ουσίας η θεωρία (1063 α 18). Η θεωρία, η έρευνα, η μελέτη είναι περί της ουσίας, γύρω από την ουσία-όχι γύρω από την ουσία της φιλοσοφίας του Αριστοτέλη, γύρω από την έρευνα που πραγματοποιεί, αλλά γύρω από την ουσία, διότι οι αρχές και οι αιτίες που ψάχνουμε είναι της ουσίας.

Εδώ ξαναβρισκόμαστε σε οικείο περιβάλλον, γιατί είχαμε συναντήσει την ουσία και στο βιβλίο Ζήτα, όπου μας είχε πει πώς, έχοντας το είναι πολλές σημασίες και εφόσον η ουσία είναι η πρώτη από τις πολλές σημασίες του Είναι, δεν πρέπει να συνεχίσουμε πλέον να αναρωτιόμαστε «τι ην το Είναι;» αλλά πρέπει να ρωτήσουμε «τι πράγμα είναι η ουσία», (1028 b 2-4). Έτσι λοιπόν λέγοντας πώς η θεωρία κατευθύνεται προς την ουσία και πώς οι αρχές που ερευνούμε πρέπει να είναι οι αρχές της ουσίας, ο Αριστοτέλης αναπτύσσει την ίδια ακριβώς συζήτηση που έκανε και στο Ζήτα, μόνον που εδώ στο Λάμδα, φαίνεται να αναπτύσσει το θέμα για πρώτη φορά, φαίνεται σαν να μην υπήρξε προηγούμενο στο οποίο είχε πει πώς πριν απ’όλα πρέπει να ερευνήσουμε το Είναι, αλλά εφόσον η ουσία είναι η πρώτη από τις σημασίες του Είναι, τότε ερευνούμε την ουσία. Εδώ θεωρείται πλέον βέβαιο πώς η θεωρία οδηγείται προς την ουσία και πώς ερευνώνται οι αρχές και οι αιτίες της ουσίας. Στην συνέχεια στα πρώτα πέντε κεφάλαια του βιβλίου γίνεται λόγος για τις αρχές και τις αιτίες των αισθητών ουσιών και στα πέντε τελευταία γίνεται λόγος για την ύπαρξη των υπεραισθητών ουσιών. Και έτσι καλύπτεται όλη η σειρά των δυνατών ουσιών. Αυτή η σειρά λοιπόν εμφανίζεται σαν ένα όλον, σαν κάτι ολοκληρωμένο. Γιατί όμως ο Αριστοτέλης εδώ στο βιβλίο Λάμδα επαναλαμβάνει ολοκληρωτικώς αυτή την έρευνα σαν να μην είχε γίνει ποτέ;

Το μεγαλύτερο μέρος των μελετητών σήμερα πιστεύει πώς το Λάμδα δεν αποτελούσε μέρος της Μεταφυσικής από την αρχή αλλά ήταν ένα ανεξάρτητο βιβλίο. Ας θυμηθούμε επίσης πώς στους αρχαίους καταλόγους η Μεταφυσική αναφέρεται μέ δέκα βιβλία όχι μέ δεκατέσσερα. Οπότε εάν αφαιρέσουμε το α μικρότερο διότι, όπως φανερώνει και το όνομά του δεν προοριζόταν από την αρχή να αποτελέσει μέρος της Μεταφυσικής. Εάν αφαιρέσουμε το Δέλτα, το λεξικό των πολλών σημασιών των λέξεων, που μιλά πολύ λίγο για την μεταφυσική, και πολύ πιθανόν ούτε αυτό αποτελούσε μέρος εξ’αρχής του έργου, εάν αφαιρέσουμε το Κάπα, το οποίο δεν είναι αυθεντικό όπως είδαμε, αφαιρούμε και το Λάμδα, τότε βρίσκουμε την Μεταφυσική με δέκα βιβλία. Τι σημαίνει όμως αφαιρούμε το Λάμδα; Δεν είναι σαν την περίπτωση του Κάπα, δεν θέλουμε να πούμε πώς δεν είναι αυθεντικό, απλώς μπορούμε να το υπολογίσουμε σαν ένα βιβλίο ξεχωριστό. Περί της ουσίας. Ένα βιβλίο που δεν αποτελούσε μέρος της Μεταφυσικής από την αρχή, παρότι το περιεχόμενο του είναι οπωσδήποτε η πρώτη φιλοσοφία, δηλαδή η έρευνα των πρώτων αρχών της ουσίας. Σήμερα όλοι οι μελετητές αναγνωρίζουν αυτή την ανεξαρτησία του βιβλίου Λάμδα.

Δέκα χρόνια πριν είχε οργανωθεί στην Οξφόρδη ένα Συμπόσιο αφιερωμένο αποκλειστικά στο βιβλίο Λάμδα. Τα πρακτικά του συμποσίου αυτού κυκλοφόρησαν από τον Clarendon Press της Οξφόρδης με την επιμέλεια του Michael Frede και του David Charles, και όλοι οι συμμετέχοντες-καμιά τριανταριά από όλες τις χώρες-συμφωνήσαμε πώς το βιβλίο Λάμδα είναι ανεξάρτητο αλλά αυθεντικό. Τώρα το γεγονός ότι είναι ανεξάρτητο δεν είναι τόσο σημαντικό, αλλά είναι σημαντικό για όλους μας ότι είναι αυθεντικό και μπορούμε να βγάλουμε από αυτό συμπεράσματα για την σκέψη του Αριστοτέλη. Κατά την άποψη μου –και αυτό είναι ένα από τα λίγα σημεία στα οποία βρίσκομαι σύμφωνος με τον Jaeger-το βιβλίο Λάμδα είναι ένα νεανικό βιβλίο, που προηγείται των υπολοίπων βιβλίων της Μεταφυσικής, το οποίο ανέπτυξε στην συνέχεια ο Αριστοτέλης στα άλλα βιβλία, είναι δηλαδή η πρωτογενής μεταφυσική του Αριστοτέλη. Μάλιστα δε επειδή για μένα, ισχύει το ίδιο και για το α μικρότερο, που ήταν η εισαγωγή σε μία προηγούμενη έκδοση της Μεταφυσικής, πιστεύω πώς το Άλφα μικρότερο υπήρξε η εισαγωγή σ’αυτή την νεανική Μεταφυσική που βρίσκουμε στο Λάμδα.

 

Συνεχίζεται 

Αμέθυστος.

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (35)

 Συνέχεια από Δευτέρα 26 Μαίου 2025

Του Enrico Berti.

Βιβλία Λ,Μ,Ν -  XII (C.C.6-10),XIII,XIV. 

Πρέπει να ασχοληθούμε τώρα λοιπόν με το τελευταίο μέρος, με το τελικό μέρος της Μεταφυσικής του Αριστοτέλη! Έχουμε μπροστά μας λοιπόν το δεύτερο μέρος του βιβλίου Λάμδα και το δέκατο τρίτο και δέκατο τέταρτο βιβλίο. Είναι πολύ σημαντικό να υπολογίσουμε αυτό το μέρος της Μεταφυσικής στο σύνολό του, καθώς παραδοσιακά, όταν έφθαναν στο βιβλίο Λάμδα, οι σχολιαστές της Μεταφυσικής σταματούσαν και διέκοπταν. Τόσο στην Αραβική παράδοση, όσο και στην Λατινική, πάρα πολλοί σχολιαστές περιοριζόντουσαν στον σχολιασμό των πρώτων δώδεκα βιβλίων. Ακόμη και ο Ακινάτης δεν έχει αφήσει κανένα σχόλιο για το δέκατο τρίτο και το δέκατο τέταρτο, όπως έκαναν ακριβώς και οι Άραβες. Αυτό το γεγονός έχει μεγάλη σημασία, διότι είναι το σημείο μίας τάσεως να ερμηνευθεί ολόκληρη η Μεταφυσική σαν μία συζήτηση που ολοκληρώνεται στην Θεολογία, καθώς στο βιβλίο Λάμδα, πίστευαν όλοι ότι έβρισκαν μία Θεολογία. Αλλά για να είμαστε σωστοί και από την ιστορική πλευρά του θέματος πρέπει να έχουμε υπόψιν μας πώς ο Αριστοτέλης έγραψε δεκατέσσερα βιβλία και όχι δώδεκα μόνον και επομένως πρέπει να βρούμε έναν λόγο, ένα νόημα και για τα δύο τελευταία βιβλία.

Φυσικά πρέπει να έχουμε πάντοτε υπόψη μας πώς η απαρίθμηση των βιβλίων τής Μεταφυσικής δεν είναι ακριβώς αυτή που είχε δώσει ο Αριστοτέλης. Παρ’όλα αυτά δεν υπάρχει αμφιβολία πώς τα τελευταία δύο βιβλία είναι του Αριστοτέλη και επομένως πρέπει να εξηγήσουμε γιατί τα έγραψε ο Αριστοτέλης και γιατί κάποιος, ο Ανδρόνικος μάλλον, τα τοποθέτησε μετά το βιβλίο Λάμδα. Κατ’εμέ, όπως έχω ήδη πει, το βιβλίο Λάμδα προηγείται, αποτελεί δηλαδή μία πρώτη εκδοχή της Μεταφυσικής και κάποιος ίσως θα περίμενε να βρει κάτι ανάλογο και στην τελευταία της εκδοχή. Βεβαίως δεν μπορούμε να πούμε πώς διαθέτουμε όλα όσα έγραψε ή είπε ο Αριστοτέλης, και υπάρχουν επίσης πολλοί σχολιαστές τόσο αρχαίοι όσο και μοντέρνοι, οι οποίοι πιστεύουν πώς υπήρξε ή θα’πρεπε να είχε υπάρξει μία αληθινή και πραγματική Θεολογία του Αριστοτέλη, πιο ανεπτυγμένη από αυτή που βρίσκουμε στο βιβλίο Λάμδα. Ας θυμηθούμε πάλι ότι οι Άραβες είχαν κατασκευάσει ένα πλαστό κείμενο, τιτλοφορώντας το Θεολογία του Αριστοτέλη, κάτι που φανερώνει ότι αισθάνοντο την ανάγκη μίας Θεολογίας του Αριστοτέλη, διότι δεν την έβρισκαν βεβαίως στα αυθεντικά του έργα.

Υπάρχει ένας μεγάλος μελετητής του ‘900, ο Πρ. Joseph Owens, του Καθολικού ινστιτούτου Μεσαιωνικών Σπουδών του Toronto, ο οποίος ισχυρίζεται πώς πραγματικά, στην Μεταφυσική λείπει ένα κλείσιμο, ένα συμπέρασμα, μία τελική σύνθεση, την οποία πολύ πιθανόν να είχε γράψει ο Αριστοτέλης και η οποία δεν έφτασε μέχρι εμάς. Αυτή η ανάγκη μίας πιο λεπτομερούς εκθέσεως του λόγου για την υπεραισθητή ουσία, είναι με την σειρά της μία τάση ερμηνείας της Μεταφυσικής σαν να έπρεπε να ασχοληθεί αποκλειστικά με τον Θεό, με την Θεολογία. [Διότι έχουν ταυτίσει την υπεραισθητή ή υπερβατική ουσία με τον Θεό, κάτι που τους οδήγησε να χάσουν όχι μόνον τον Θεό αλλά και τον άνθρωπο. Διότι η υπεραισθητή ουσία είναι η ανθρώπινη Φύσις. Σήμερα με την ανθρωπολογία προσπαθούν να κατασκευάσουν άνθρωπο με τα συστατικά του Θεού που σκότωσαν, του ειδώλου που ύψωσαν σαν Θεό, κατασκευάζοντας ένα νέο είδωλο, χωρίς ταμπού, προσιτό σε όλους, σε τιμές ευκαιρίας]. Δεν είναι όμως σίγουρο πώς αυτή είναι η πρόθεση της μεταφυσικής του Αριστοτέλη.

Στο βιβλίο Λάμδα υπάρχουν πέντε κεφάλαια πολύ πυκνά, και το πιο σημαντικό είναι να κατανοήσουμε, να ερμηνεύσουμε τι έλεγε ο Αριστοτέλης σ’αυτά τα κεφάλαια, τα οποία είναι αυθεντικά και τα οποία πρέπει νά αντιμετωπίσουμε.

Αρχίζουμε λοιπόν με το έκτο κεφάλαιο. Είναι χρήσιμο να διαθέτουμε μία μετάφραση του κειμένου, διότι το κεφάλαιο αυτό ανοίγει με μία επανάληψη όλων όσων γράφτηκαν στο πρώτο κεφάλαιο, δηλαδή οι ουσίες είναι τρείς, κάτι που σημαίνει, όπως δει, πώς υπάρχουν τρία δυνατά γένη ουσιών, ή επίσης πώς είναι τρία τα γένη ουσιών που έχουν γίνει αποδεκτά μέχρι στιγμής από τους φιλοσόφους: η κινητή αισθητή ουσία που είναι αυτή που βλέπουμε όλοι μας, δηλαδή τα γήινα σώματα, και γύρω από την ύπαρξή της βεβαίως δεν υπάρχουν προβλήματα, χρειάζεται μόνον να βρεθούν οι αρχές και οι αιτίες. Στην συνέχεια υπάρχει η αιώνια αισθητή ουσία, που είναι τα ουράνια σώματα, και γι’αυτά δεν έχει μιλήσει ακόμη ο Αριστοτέλης, και τέλος, υπάρχει, ή είναι κατανοητή, ένα τρίτο γένος ουσίας, η ακίνητη ουσία, ή οποία δεν αποτελεί πρόβλημα για τον Αριστοτέλη, με την έννοια, πώς δεν χρειάζεται να αποδειχθεί (1071 b 3-5). Και αυτό εδώ είναι ένα σημαντικό σημείο που πρέπει να’χουμε υπόψη μας, ότι ο Αριστοτέλης δηλαδή δεν είχε το πρόβλημα της αποδείξεως της υπάρξεως του Θεού. Αυτό δεν ήταν πρόβλημα των κλασσικών φιλοσόφων. Οι Έλληνες φιλόσοφοι πίστευαν όλοι τους στην ύπαρξη των Θεών, δεν θεωρούσαν πώς αυτό ανήκε στα φιλοσοφικά προβλήματα. Ο Αριστοτέλης ζει σε μιαν εποχή όπου κυριαρχεί ήδη η σκέψη του Πλάτωνος, η Ακαδημία και η Ακαδημία ήταν όλη σύμφωνη στην αναγνώριση της υπάρξεως υπεραισθητών ουσιών: Οι ιδέες για τον Πλάτωνα, οι μαθηματικοί αριθμοί για τον Σπεύσιππο, οι ιδέες-αριθμοί, για τον Ξενοκράτη, ήταν όλες θέσεις τις οποίες επικαλείται ο Αριστοτέλης στην αρχή του βιβλίου Λάμδα. Το πρόβλημα του είναι να δει ποιες ακίνητες ουσίες πρέπει να γίνουν αποδεκτές, πώς πρέπει να κατανοηθούν δηλαδή για να μπορέσουν να αναγνωρισθούν σαν υπαρκτές οι ακίνητες ουσίες και επομένως προσπαθεί να δει ποια είναι τα πειστικά επιχειρήματα, οι ισχύοντες λόγοι με τους οποίους μπορούμε να συμπεράνουμε την ύπαρξη των ακίνητων ουσιών.

Το επιχείρημα από το οποίο ξεκινά στο δωδέκατο βιβλίο της Μεταφυσικής λοιπόν είναι η ύπαρξη μίας αιωνίου κινήσεως. Η κίνηση σύμφωνα με τον Αριστοτέλη είναι αιώνια και γι’αυτό το θέμα είχε ήδη μιλήσει στην Φυσική, αφιερώνοντας του διάφορα κεφάλαια. Εδώ τώρα στην Μεταφυσική περιορίζεται απλώς σε μία νύξη και μερικοί μάλιστα την ερμηνεύουν σαν μία παραπομπή στην Φυσική, σαν να λέει ότι την ύπαρξη μίας αιωνίου κινήσεως την έχουμε ήδη αποδείξει στην Φυσική. Μπορούμε να σκεφτούμε επίσης πώς υπάρχει και εδώ μία απόδειξη, πολύ συνθετική, όπου ο Αριστοτέλης λέει: Αλλά είναι αδύνατον η κίνηση να γεννηθεί και να φθαρεί, διότι υπήρχε πάντοτε» (1071 b 6-7).

Γι’άλλη μία φορά εδώ, η λέξη πάντοτε, αεί, μπορεί να ερμηνευθεί και μ’έναν άλλο τρόπο δηλαδή σε κάθε περίπτωση!! Εάν είναι έτσι, τότε μπορούμε να μεταφράσουμε : «είναι αδύνατον η κίνηση να γεννιέται και να αποσυντίθεται, γιατί αυτή σε κάθε περίπτωση θα υπήρχε». Τι σημαίνει αυτό; Εάν δεχθούμε πώς η κίνηση γεννιέται, δηλαδή ότι υπάρχει πριν μία στιγμή κατά την οποία δεν υπάρχει κίνηση, αυτό το πέρασμα, είναι ήδη μία αλλαγή, είναι ήδη αυτό μία κίνηση. Όπως επίσης εάν η κίνηση αποσυντίθεται, εάν έπαυε να υπάρχει θα είχαμε εκ νέου ένα πέρασμα από μία στιγμή κατά την οποία η κίνηση υπάρχει σε μία άλλη επόμενη στην οποία η κίνηση δεν υπάρχει πλέον. Ακόμη και αυτό θα ήταν λοιπόν μία αλλαγή και επομένως μία κίνηση, διότι ο Αριστοτέλης μιλά για κίνηση με την ευρεία έννοια, περιλαμβάνοντας σ’αυτή κάθε τύπο αλλαγής. Γι’αυτό υπάρχει ήδη εδώ η απόδειξη της αιωνιότητος της κινήσεως, διότι η κίνηση δεν μπορεί να γεννηθεί και δεν μπορεί να φθαρεί. Και πράγματι εάν γεννιόταν θα προϋπέθετε ήδη μία κίνηση πριν από την κίνηση, και εάν φθειρόταν θα ενέπλεκε ξανά μία κίνηση, μετά την κίνηση. Ο ίδιος λόγος ισχύει και για τον χρόνο. Και ο χρόνος είναι αιώνιος, διότι εάν αποδεχθούμε μίαν αρχή του χρόνου, θα πρέπει να δεχθούμε ότι υπήρχε ένας πριν από αυτό το ξεκίνημα, στο οποίο ο χρόνος δεν υπήρχε ακόμη, αλλά ήδη το να πούμε ένα «πριν» αποδεχόμαστε έναν χρόνο και αναλόγως εάν αποδεχθούμε ότι ο χρόνος σταματά.

Επομένως για τον Αριστοτέλη, τόσο η κίνηση όσο και ο χρόνος είναι αιώνια, υπήρξαν πάντοτε και θα υπάρχουν πάντοτε.

Συνεχίζεται

Αμέθυστος.

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ! (34)

 Από:Σάββατο, 10 Μαΐου 2014

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ
Enrico Berti 
Βιβλία Λ,Μ,Ν -  XII (C.C.6-10),XIII,XIV. 

Επιστρέφοντας στο βιβλίο Λάμδα τού Αριστοτέλη βλέπουμε πώς από τον Αλέξανδρο τον Αφροδισιαία και έπειτα όλοι πιστεύουν πώς περιέχει την Θεολογία τού Αριστοτέλη. Γιατί; ας θυμηθούμε τι πράγμα συνέβη στον χρόνο που πέρασε ανάμεσα στον Αριστοτέλη και τον Αλέξανδρο. Ο Αριστοτέλης ζει τον τέταρτο αιώνα π.χ. ο Αλέξανδρος ζει ανάμεσα στον δεύτερο και τρίτο αιώνα μετά Χριστόν και ανακηρύσσεται καθηγητής της Περιπατητικής φιλοσοφίας από τον αυτοκράτορα Μάρκο Αυρήλιο, στην Ρώμη. Στο μεταξύ διάστημα όμως είχε αλλάξει ο κόσμος, είχε εκραγεί, ας πούμε, ο Χριστιανισμός ήδη, φθάνοντας και στην Ρώμη, και είχε μεταφέρει σε όλον τον κόσμο μία ανάγκη τής θρησκείας, μία ανάγκη του Θεού, κάτι που ήταν άγνωστο την εποχή του Αριστοτέλη. Όλοι οι αρχαίοι φιλόσοφοι, από αυτή την στιγμή και έπειτα, επιδίδονται στην επεξεργασία, μίας φιλοσοφίας που θα είχε στο κέντρο της την έννοια του Θεού, και να η Θεολογία. Μία θεολογία διαφορετική βεβαίως από την δογματική. Μία φυσική Θεολογία εννοείται, μία φιλοσοφική Θεολογία νοησιαρχική, αλλά πάντως η φιλοσοφία γίνεται Θεολογία και έτσι ακριβώς χρησιμοποιούνται ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης σαν συγγραφείς Θεολογίας! 

Αυτό δοκιμάζεται και από εθνικούς φιλοσόφους, όπως ο Αλέξανδρος ή ο Θεμίστιος, οι οποίοι παρότι εθνικοί ευαισθητοποιούνται στο θρησκευτικό πρόβλημα, το αισθάνονται και οι ίδιοι. Έπειτα οι νεοπλατωνικοί φιλόσοφοι, οι οποίοι, όταν ο Χριστιανισμός είχε ήδη εδραιωθεί-με τον νεοπλατωνισμό βρισκόμαστε κοντά στην στροφή που αντιπροσωπεύθηκε από τον Κωνσταντίνο, όταν δηλαδή ο Κωνσταντίνος μεταστρέφει την Ρωμαϊκή αυτοκρατορία στον Χριστιανισμό αντιλαμβάνονται αυτόν τον κίνδυνο και προσπαθώντας να οικοδομήσουν ένα φιλοσοφικό σύστημα αρκετά ισχυρό για να αντέξει στην επίθεση του Χριστιανισμού, πιστεύουν ότι θα μπορέσουν να το επιτύχουν βάζοντας μαζί τούς δύο μεγαλύτερους φιλοσόφους της Ελληνικής παραδόσεως δηλαδή τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Και να λοιπόν που ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης χρησιμοποιούνται για να διαμορφωθεί ένα φιλοσοφικό σύστημα με κέντρο του την ιδέα του Θεού, για να αντιταχθεί στον Χριστιανισμό. Ο Πορφύριος, ο βιογράφος, ο μαθητής, και ο συνεργάτης του Πλωτίνου, γράφει μία πραγματεία δεκαπέντε βιβλίων εναντίον των Χριστιανών. Ο Θεμίστιος σχολιαστής του βιβλίου Λάμδα, είναι ένας από τους συνεργάτες του αυτοκράτορα Ιουλιανού του Παραβάτη ο οποίος Ιουλιανός προσπαθεί να επαναφέρει την Εθνική θρησκεία ενάντια στον Χριστιανισμό. Όλα αυτά οδηγούν στην ερμηνεία του βιβλίου Λάμδα σαν μία Θεολογία. 

Εάν όμως κοιτάξουμε το κείμενο του Αριστοτέλη-το οποίο αποτελείται από δέκα κεφάλαια-βλέπουμε πώς στα πρώτα πέντε γίνεται λόγος μόνον για αισθητές ουσίες, ερευνώνται οι αρχές των αισθητών ουσιών και λέγεται εκείνο που βρίσκεται επίσης και στην φυσική, ότι δηλαδή οι αισθητές ουσίες υπόκεινται σε κίνηση και πώς για να εξηγήσουμε την κίνηση δεν αρκούν δύο αρχές αντίθετες μεταξύ τους, όπως ισχυρίστηκαν οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι-το θερμό και το κρύο, το φώς και το σκοτάδι, το μονό και το ζυγό…-αλλά είναι αναγκαίο και ένα υπόστρωμα, ένα υποκείμενο-και να η έννοια της ύλης, η ύλη είναι ένα υλικό υπόστρωμα, ένα υλικό υποκείμενο το οποίο θα περνά από μία κατάσταση στέρησης, δηλαδή απουσίας είδους μορφής σε μία κατάσταση απόκτησης μορφής (είδους). Επομένως οι αρχές που εξηγούν το γίγνεσθαι της αισθητής ουσίας είναι τρείς: υπόστρωμα, δηλαδή ύλη, στέρηση και είδος ) 1069 b 32-34) και στην συνέχεια προσθέτει ο Αριστοτέλης είναι αναγκαία μία άλλη αρχή η οποία θα βοηθά το υπόστρωμα αυτό να μεταβεί από την έλλειψη στην μορφή, δηλαδή από το δυνάμει στο Ενεργεία, και αυτή η τέταρτη αρχή είναι το ποιητικό αίτιο (1069 b 35- 1070 a 1). 

                                                                                                                                                                                                                      

Στο πρώτο μισό τού βιβλίου Λάμδα, εκτός από τις έννοιες υπόστρωμα (υπείναι τι, κάτι που υπομένει), δηλαδή ύλη, στέρηση και είδος, εισάγεται σαν αρχή των αισθητών ουσιών το ποιητικό αίτιο. Ο Αριστοτέλης μας λέει πώς αυτές οι αρχές είναι πολλές, διότι κάθε πράγμα, κάθε αισθητή ουσία που μεταβάλλεται, έχει τις αρχές της, έχει την ύλη της, το είδος της, το κινητικό της αίτιο. Μέσα σ’αυτό το πλαίσιο εμφανίζεται εκείνο το χωρίο που σχολιάσαμε ήδη: αιτία του Αχιλλέα είναι ο Πηλεύς και δική σου ο Πατέρας σου και στην συνέχεια –λέει ο Αριστοτέλης- εγώ έχω το είδος μου, την μορφή μου, την ύλη μου και εσύ έχεις την δική σου ( 1071 α 21-29). 

Κάθε αισθητή ουσία έχει το είδος της, την ύλη της, και το κινητικό της αίτιο, επομένως αυτές οι αρχές ύλη, είδος και ποιητικό αίτιο, είναι τρείς από εκείνα τα τέσσερα γένη αιτίας, που συναντήσαμε στην αρχή της Μεταφυσικής-υλικό αίτιο, ουσιαστικό, ποιητικό και τελικό-εδώ για την ώρα δεν γίνεται λόγος για το τελικό αίτιο, μιλά μόνον για τα πρώτα τρία, ύλη, είδος και ποιητικό αίτιο. Αυτές οι αρχές λέει ο Αριστοτέλης, είναι διαφορετικές για κάθε αισθητή ουσία και είναι ταυτόσημες μόνον λόγω αναλογίας (1070 α 31-33). 

Τι πράγμα σημαίνει αναλογία; Η Ελληνική έννοια της αναλογίας είναι «ταυτότης σχέσεων ανάμεσα σε διαφορετικούς όρους»  δηλαδή είναι η μαθηματική έννοια της συμμετρίας, της αναλογικότητος. Το Α είναι ως προς το Β όπως το Γ στο Δ, το 2 είναι ως προς το 3 όπως το 4 στο 6, όπου οι αριθμοί είναι όλοι διαφορετικοί ο ένας από τον άλλον. Α,Β,Γ,Δ, ή επίσης 2,3,4,6! Η σχέση που υπάρχει ανάμεσα στα δύο πρώτα είναι ταυτόσημη με αυτή των δύο άλλων. Επομένως αναλογία σημαίνει ταυτότητα σχέσεων. Αναλογία στα Ελληνικά σημαίνει αναλογικότης! Έτσι λοιπόν ανάμεσα στις αρχές των αισθητών ουσιών υπάρχει αναλογία με την έννοια πώς κάθε αισθητή ουσία έχει το είδος της, την μορφή της, την ύλη της, και την ποιητική της αιτία, η οποία είναι διαφορετική από το είδος, από την ύλη και από την ποιητική αιτία των άλλων ουσιών. Αλλά η σχέση που υπάρχει ανάμεσα σε καθεμιά από αυτές τις αιτίες και στην αισθητή ουσία της οποίας είναι αιτία, είναι η ίδια. Δηλαδή ο Πατέρας του Αχιλλέα, ο Πηλέας, είναι ως προς τον Αχιλλέα, όπως είναι ο Πατέρας σου ως προς εσένα, έχει δηλαδή την ίδια σχέση, υπάρχει αναλογία. 

Αυτό είναι το περιεχόμενο του πρώτου μέρους τού βιβλίου Λάμδα. Μόνον σε ένα σημείο, στο τέλος του κεφαλαίου τέσσερα ο Αριστοτέλης, αφού έχει ήδη πει πώς υπάρχουν αυτές οι αρχές, λέει: «ακόμη ξέχωρα από αυτά τα αίτια υπάρχει αυτό που ως ολόπρωτο κινούν, τα πάντα κινεί», «έτσι παρά ταύτα το ως πρώτον πάντων κινούν πάντα» (1070 b 34-35). Εδώ υπάρχει μία νύξη στο πρώτο κινούν, η οποία νύξη οφείλεται στην ανάγκη να αναφερθούν όλες οι αρχές των αισθητών ουσιών, όχι μόνον οι ταυτόσημες λόγω αναλογίας, αλλά και εκείνο που είναι το ίδιο για όλες, ως προς τον αριθμό, είναι δηλαδή Ένα και μοναδικό.

Αυτό το δεύτερο μέρος του βιβλίου Λάμδα, θα το εξετάσουμε στην συνέχεια, αλλά το πρώτο μέρος είναι μία θεωρία των αρχών και των αιτίων των αισθητών ουσιών. 

Συνεχίζεται 

Αμέθυστος

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ! (33)

 Από:Παρασκευή, 9 Μαΐου 2014

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 
Enrico Berti 
Βιβλία Λ,Μ,Ν -  XII (C.C.6-10),XIII,XIV. 

Ας προχωρήσουμε όμως τώρα λοιπόν στο φιλοσοφικό περιεχόμενο του βιβλίου Λάμδα. Στο πρώτο κεφάλαιο ο Αριστοτέλης λέει: «ερευνούμε τις αρχές της ουσίας» (1069 α 19) αλλά στην συνέχεια προσθέτει: «οι ουσίες είναι τρείς» (1069 α 30)! 

Εδώ «οι ουσίες» σημαίνει τα γένη της ουσίας, οι τύποι της ουσίας, που είναι πρώτα απ’όλα οι κινητές και φθαρτές ουσίες δηλαδή τα γήινα σώματα, τα φυτά και τα ζώα. Στην συνέχεια οι κινητές και αιώνιες ουσίες, δηλαδή οι άφθαρτες, όπως είναι τα ουράνια σώματα: ο ήλιος, η σελήνη, τα άστρα, οι πλανήτες, που κινούνται διότι οι Έλληνες, όπως και όλοι μέχρι το 800, πίστευαν πώς η Γη ήταν ακίνητη και τα άστρα γύριζαν όλα γύρω από την Γή. Τα άστρα κινούνται αλλά είναι αιώνια, δηλαδή άφθαρτα, καθώς κανένας δεν έχει δει να σβήνει ο ήλιος ή το φεγγάρι ή τα άστρα. Τέλος λέει το πρώτο κεφάλαιο του Λάμδα, υπάρχει ένα τρίτο γένος ουσίας: ουσίες  αιώνιες και ακίνητες, αλλά γι’αυτό το γένος χρειάζεται να αποδείξουμε την ύπαρξη του. Γιατί; Γιατί υπάρχει ένα τρίτο γένος; Διότι ο Αριστοτέλης κατασκευάζει εδώ μία ταξινόμηση η οποία υπολογίζει τις γνώμες των φιλοσόφων της εποχής του. Και έτσι όπως το λέει ήδη στο πρώτο κεφάλαιο, το τρίτο γένος ουσιών, δηλαδή οι ακίνητες ουσίες, σύμφωνα με μερικούς είναι οι ιδέες, σύμφωνα με άλλους είναι οι αριθμοί και σύμφωνα με άλλους ακόμη είναι οι ιδέες-αριθμοί(1069 α 34-36). 

Είναι μία διαυγής περιγραφή των θέσεων τίς οποίες στο εσωτερικό της Ακαδημίας αντιπροσώπευαν αντίστοιχα ο Πλάτων ο Σπεύσιππος και ο Ξενοκράτης. Η ύπαρξη ακίνητων ουσιών, στον καιρό του Αριστοτέλη, γινόταν δεκτή από πολλούς, αλλά όχι από τους αρχαίους φιλοσόφους, τους προσωκρατικούς, οι οποίοι δεν είχαν αποδεχθεί τίποτε ακίνητο. Μόνον ο Παρμενίδης έλεγε πώς το Είναι είναι ακίνητο, αλλά εδώ ο Αριστοτέλης δεν αναφέρεται στον Παρμενίδη. Αντιθέτως, οι σύγχρονοι φιλόσοφοι του Αριστοτέλη, δηλαδή οι Ακαδημαϊκοί, αποδεχόντουσαν όλοι τις ακίνητες ουσίες. Μάλιστα γι’αυτούς η αληθινή πραγματικότης, το αληθινό Είναι, η ουσία, η αληθινή ουσία, το είναι με την δυνατή του σημασία, συστήνετο ακριβώς από τις ακίνητες ουσίες, για τον Πλάτωνα δηλαδή από τις ιδέες, για τον Σπεύσιππο από τους αριθμούς, και για τον Ξενοκράτη από τις ιδέες-αριθμούς. Έτσι λοιπόν ο Αριστοτέλης, αναφέροντας αυτά τα τρία γένη ουσίας, προαναγγέλλει ποια θα είναι τα αντικείμενα με τα οποία θα ασχοληθεί στην διάρκεια όλου του βιβλίου για την ουσία. 

Έτσι λοιπόν το βιβλίο Λάμδα είναι ένα βιβλίο για τα τρία γένη ουσιών, ενώ ξεκινώντας από τους πιο αρχαίους σχολιαστές αυτό ονομάστηκε μάλιστα με το όνομα «η θεολογία» του Αριστοτέλη, σαν να είχε για αντικείμενό του το βιβλίο Λάμδα, μόνον το τρίτο γένος και αυτό το τρίτο γένος σαν να ήταν ο Θεός και επομένως σαν να είχαμε την έκθεση της Θεολογίας του Αριστοτέλη. Ο πρώτος σχολιαστής που το ερμηνεύει μ’αυτόν τον τρόπο είναι ο Αλέξανδρος ο Αφροδισιεύς, επομένως βρισκόμαστε ακόμη στην αρχαιότητα, ανάμεσα στον δεύτερο και τον τρίτο αιώνα μ.χ. Στην συνέχεια πάντοτε, σ’αυτή την γραμμή έχουμε τον Θεμίστιο μετά απ’αυτόν, τον Μεσαίωνα έχουμε τον λεγόμενο ψευδο-Αλέξανδρο, ο οποίος είναι πιθανότατα ο Βυζαντινός Μιχαήλ Εφέσου, ο οποίος σχολιάζει την Μεταφυσική γύρω στον ενδέκατο αιώνα. Αλλά μ’αυτόν τον τρόπο το ερμηνεύουν και όλοι οι Άραβες: Alfarabi, Avicenna, Averroe και μ’αυτόν τον τρόπο θα ερμηνεύσουν το βιβλίο Λάμδα και οι Χριστιανοί στοχαστές. 

Οι Άραβες ήθελαν, με κάθε κόστος, να βρουν στον Αριστοτέλη τις βασικές αρχές της ισλαμικής Θεολογίας, δηλαδή την μοναδικότητα του Θεού, κάτι που είναι θεμελιώδες για το Ισλάμ: ο Θεός είναι μόνον Ένας. Οι μουσουλμάνοι κατηγορούν τους Χριστιανούς για πολυθεϊσμό, διότι δέχονται την Τριάδα. Επομένως το μόνο που τους ενδιαφέρει είναι η μοναδικότης του Θεού. 

Επειδή όμως τα πράγματα δεν στέκουν έτσι ακριβώς στο βιβλίο Λάμδα, διότι δεν υπάρχει ακριβώς η μοναδικότης του κινητού ακίνητου, διότι ναι μέν υπάρχει ένα πρώτο κινητό ακίνητο, όπως θα δούμε, αλλά υπάρχουν στην συνέχεια και άλλα πενήντα τέσσερα, οι Άραβες έπρεπε να βρούν κάποια λύση και να διορθώσουν αυτό το ελάττωμα του Αριστοτέλη και έτσι γράφουν αυτοί ένα βιβλίο, τοποθετώντας μαζί αποσπάσματα από τις Εννεάδες του Πλωτίνου, όπου δηλώνεται πώς υπάρχει ένας μόνον Θεός, το Ένα, και το κυκλοφορούν σαν να πρόκειται για την Θεολογία του Αριστοτέλη. Αποδίδουν δηλαδή στον Αριστοτέλη ένα ψεύτικο βιβλίο με το όνομα Θεολογία του Αριστοτέλη, και το χειρότερο είναι πώς αυτό το κάλπικο βιβλίο μεταφράζεται στην συνέχεια από τα αραβικά στα λατινικά και στην σχολαστική φιλοσοφία θεωρήθηκε έργο του Αριστοτέλη. 

Όπως θεωρήθηκε επίσης έργο του Αριστοτέλη ένα άλλο κίβδηλο βιβλίο, κατασκευασμένο ξανά από τους Άραβες το λεγόμενο Liber de Causis, το βιβλίο των αιτιών, το οποίο έγινε τοποθετώντας μαζί αποσπάσματα του Πρόκλου. Και αυτό επίσης μετεφράσθη στα λατινικά και αυτό πέρασε στην σχολαστική φιλοσοφία επίσης σαν βιβλίο του Αριστοτέλη. Επομένως οι στοχαστές της σχολαστικής, για παράδειγμα ο Θωμάς Ακινάτης, βρέθηκαν να διαθέτουν κείμενα που πίστευαν πώς ήταν του Αριστοτέλη, τα οποία όμως στην πραγματικότητα είναι του Πλωτίνου και του Πρόκλου, τα οποία πλάσσαραν για έργα του Αριστοτέλη οι Άραβες και επομένως υποχρεώθηκαν οι Χριστιανοί στοχαστές να δώσουν στον Αριστοτέλη μία ερμηνεία που συμφωνεί περισσότερο με τον νεοπλατωνισμό. 

Μόνον στα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Ακινάτης αντιλαμβάνεται πώς το De Causis, είναι του Πρόκλου. Όταν μεταφράστηκαν στο μεταξύ τα «στοιχεία Θεολογίας» του Πρόκλου και κατέστη φανερό πώς δεν ανήκε στον Αριστοτέλη αλλά στον Πρόκλο. Στην ιστορία της φιλοσοφίας υπάρχει και αυτό το δίκτυο των κάλπικων βιβλίων δυστυχώς.

[Οι Λατίνοι πλήρωσαν πνευματικά, αμέσως, την καταστροφή του Βυζαντίου. Διότι στην Κωνσταντινούπολη οι Βυζαντινοί γνώριζαν τον Αριστοτέλη εκ παραδόσεως. Δεν ήταν Άραβες]. 

Συνεχίζεται 

ΕΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ

Πριν συνεχίσουμε και ολοκληρώσουμε την διαδρομή, ας πούμε, της ταυτίσεως Είναι και Θεού, η οποία είχε σαν συνέπεια την εγκαθίδρυση του Εγώ σαν κέντρου της προσωπικότητος του ανθρώπου, μίας αρνητικής δυνάμεως στην πραγματικότητα, η οποία κληρονόμησε την αποφατική μέθοδο της Αρχαίας Φιλοσοφίας, για να ξεφορτωθεί τα πάντα, το όλον, για να κυριαρχήσει σαν αιτιώδης Αρχή, σαν καθαρό Εγώ, σαν νέος Θεός της υπάρξεως, θρονιασμένος στην αυτοσυνειδησία, ας δούμε λίγο αναλυτικότερα αυτά τα δύο παραδείγματα!

Αμέθυστος.

ENRICO BERTI -ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (32)

 Από: Πέμπτη 24 Απριλίου 2025

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 
Enrico Berti 
Βιβλία Λ,Μ,Ν -  XII (C.C.6-10),XIII,XIV. 

Ας περάσουμε τώρα λοιπόν στο βιβλίο Λάμδα. Το Λάμδα είναι το δωδέκατο βιβλίο της Μεταφυσικής. Είναι το βιβλίο το οποίο όλοι οι σχολιαστές, από τους αρχαίους μέχρι σήμερα, θεωρούν κορυφή, το τέρμα, το αποκορύφωμα τής Μεταφυσικής του Αριστοτέλη, μόνο που δεν μπορούν στην συνέχεια να εξηγήσουν γιατί μετά το δωδέκατο υπάρχουν ακόμη το δέκατο τρίτο και το δέκατο τέταρτο. Εάν το Λάμδα ήταν η άφιξη, εάν ήταν το αποκορύφωμα, πρέπει να εξηγήσουμε και τι δουλειά έχουν τα άλλα δύο βιβλία. Γι’αυτό και πολλοί είπαν: τα τελευταία είναι τοποθετημένα σε λάθος θέση, έπρεπε να είχαν τοποθετηθεί πριν, γιατί η τελευταία θέση, η τιμητική, η τελευταία λέξη ανήκει στο Λάμδα. Μία θέση όμως που βρίσκει την κάθετη διαφωνία των χειρογράφων.

Επιπλέον το βιβλίο Λάμδα παρουσιάζει μερικά χαρακτηριστικά , λόγω των οποίων μπορούμε να αμφιβάλλουμε για την γνησιότητά του. Υπήρξαν πολλοί άτυχοι καθηγητές, οι οποίοι προσπάθησαν να το αποδείξουν. Αλλά δεν έχει κανένα νόημα αυτή η αμφιβολία, για τον απλούστατο λόγο, διότι ο Θεόφραστος, ο οποίος δεν είναι μόνον ο διάδοχος του Αριστοτέλη, αλλά και ο πιο κοντινός του μαθητής ο οποίος έζησε μαζί του για πολλά χρόνια, γράφει ένα κείμενο-το οποίο στην συνέχεια ονόμασαν Μεταφυσική-στο οποίο συζητά τις θεωρίες της Μεταφυσικής τού Αριστοτέλη και συζητά ιδιαιτέρως την θεωρία του βιβλίου Λάμδα. Επομένως δεν μπορεί να υπάρξει καμία αμφιβολία για την αυθεντικότητά του.

Και όμως παρουσιάζει μερικά ξεχωριστά χαρακτηριστικά. Γιατί; Διότι δεν αναφέρει κανένα άλλο βιβλίο της Μεταφυσικής και φαίνεται να είναι μία αυτόνομη πραγματεία που βρήκε τελικά την θέση της. Έπειτα παρουσιάζεται σαν μία έρευνα γύρω από την ουσία. Μάλιστα αρχίζει ακριβώς έτσι: περί της ουσίας η θεωρία (1063 α 18). Η θεωρία, η έρευνα, η μελέτη είναι περί της ουσίας, γύρω από την ουσία-όχι γύρω από την ουσία της φιλοσοφίας του Αριστοτέλη, γύρω από την έρευνα που πραγματοποιεί, αλλά γύρω από την ουσία, διότι οι αρχές και οι αιτίες που ψάχνουμε είναι της ουσίας.

Εδώ ξαναβρισκόμαστε σε οικείο περιβάλλον, γιατί είχαμε συναντήσει την ουσία και στο βιβλίο Ζήτα, όπου μας είχε πει πώς, έχοντας το είναι πολλές σημασίες και εφόσον η ουσία είναι η πρώτη από τις πολλές σημασίες του Είναι, δεν πρέπει να συνεχίσουμε πλέον να αναρωτιόμαστε «τι ην το Είναι;» αλλά πρέπει να ρωτήσουμε «τι πράγμα είναι η ουσία», (1028 b 2-4). Έτσι λοιπόν λέγοντας πώς η θεωρία κατευθύνεται προς την ουσία και πώς οι αρχές που ερευνούμε πρέπει να είναι οι αρχές της ουσίας, ο Αριστοτέλης αναπτύσσει την ίδια ακριβώς συζήτηση που έκανε και στο Ζήτα, μόνον που εδώ στο Λάμδα, φαίνεται να αναπτύσσει το θέμα για πρώτη φορά, φαίνεται σαν να μην υπήρξε προηγούμενο στο οποίο είχε πει πώς πριν απ’όλα πρέπει να ερευνήσουμε το Είναι, αλλά εφόσον η ουσία είναι η πρώτη από τις σημασίες του Είναι, τότε ερευνούμε την ουσία. Εδώ θεωρείται πλέον βέβαιο πώς η θεωρία οδηγείται προς την ουσία και πώς ερευνώνται οι αρχές και οι αιτίες της ουσίας. Στην συνέχεια στα πρώτα πέντε κεφάλαια του βιβλίου γίνεται λόγος για τις αρχές και τις αιτίες των αισθητών ουσιών και στα πέντε τελευταία γίνεται λόγος για την ύπαρξη των υπεραισθητών ουσιών. Και έτσι καλύπτεται όλη η σειρά των δυνατών ουσιών. Αυτή η σειρά λοιπόν εμφανίζεται σαν ένα όλον, σαν κάτι ολοκληρωμένο. Γιατί όμως ο Αριστοτέλης εδώ στο βιβλίο Λάμδα επαναλαμβάνει ολοκληρωτικώς αυτή την έρευνα σαν να μην είχε γίνει ποτέ;

Το μεγαλύτερο μέρος των μελετητών σήμερα πιστεύει πώς το Λάμδα δεν αποτελούσε μέρος της Μεταφυσικής από την αρχή αλλά ήταν ένα ανεξάρτητο βιβλίο. Ας θυμηθούμε επίσης πώς στους αρχαίους καταλόγους η Μεταφυσική αναφέρεται μέ δέκα βιβλία όχι μέ δεκατέσσερα. Οπότε εάν αφαιρέσουμε το α μικρότερο διότι, όπως φανερώνει και το όνομά του δεν προοριζόταν από την αρχή να αποτελέσει μέρος της Μεταφυσικής. Εάν αφαιρέσουμε το Δέλτα, το λεξικό των πολλών σημασιών των λέξεων, που μιλά πολύ λίγο για την μεταφυσική, και πολύ πιθανόν ούτε αυτό αποτελούσε μέρος εξ’αρχής του έργου, εάν αφαιρέσουμε το Κάπα, το οποίο δεν είναι αυθεντικό όπως είδαμε, αφαιρούμε και το Λάμδα, τότε βρίσκουμε την Μεταφυσική με δέκα βιβλία. Τι σημαίνει όμως αφαιρούμε το Λάμδα; Δεν είναι σαν την περίπτωση του Κάπα, δεν θέλουμε να πούμε πώς δεν είναι αυθεντικό, απλώς μπορούμε να το υπολογίσουμε σαν ένα βιβλίο ξεχωριστό. Περί της ουσίας. Ένα βιβλίο που δεν αποτελούσε μέρος της Μεταφυσικής από την αρχή, παρότι το περιεχόμενο του είναι οπωσδήποτε η πρώτη φιλοσοφία, δηλαδή η έρευνα των πρώτων αρχών της ουσίας. Σήμερα όλοι οι μελετητές αναγνωρίζουν αυτή την ανεξαρτησία του βιβλίου Λάμδα.

Δέκα χρόνια πριν είχε οργανωθεί στην Οξφόρδη ένα Συμπόσιο αφιερωμένο αποκλειστικά στο βιβλίο Λάμδα. Τα πρακτικά του συμποσίου αυτού κυκλοφόρησαν από τον Clarendon Press της Οξφόρδης με την επιμέλεια του Michael Frede και του David Charles, και όλοι οι συμμετέχοντες-καμιά τριανταριά από όλες τις χώρες-συμφωνήσαμε πώς το βιβλίο Λάμδα είναι ανεξάρτητο αλλά αυθεντικό. Τώρα το γεγονός ότι είναι ανεξάρτητο δεν είναι τόσο σημαντικό, αλλά είναι σημαντικό για όλους μας ότι είναι αυθεντικό και μπορούμε να βγάλουμε από αυτό συμπεράσματα για την σκέψη του Αριστοτέλη. Κατά την άποψη μου –και αυτό είναι ένα από τα λίγα σημεία στα οποία βρίσκομαι σύμφωνος με τον Jaeger-το βιβλίο Λάμδα είναι ένα νεανικό βιβλίο, που προηγείται των υπολοίπων βιβλίων της Μεταφυσικής, το οποίο ανέπτυξε στην συνέχεια ο Αριστοτέλης στα άλλα βιβλία, είναι δηλαδή η πρωτογενής μεταφυσική του Αριστοτέλη. Μάλιστα δε επειδή για μένα, ισχύει το ίδιο και για το α μικρότερο, που ήταν η εισαγωγή σε μία προηγούμενη έκδοση της Μεταφυσικής, πιστεύω πώς το Άλφα μικρότερο υπήρξε η εισαγωγή σ’αυτή την νεανική Μεταφυσική που βρίσκουμε στο Λάμδα.

 

Συνεχίζεται 

Αμέθυστος.