Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Jacob Burckhardt - ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Jacob Burckhardt - ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τρίτη 8 Σεπτεμβρίου 2026

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (248)

Συνέχεια από: Παρασκευή 7. Αυγούστου 2026

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (248)

Jacob Burckhardt

ΤΟΜΟΣ 4ος

ΜΕΡΟΣ ΕΝΑΤΟ: 
Ο Έλληνας άνθρωπος
στην ιστορική του εξέλιξη


III. Ο αποικιακός και αγωνιστικός άνθρωπος

Και τώρα οι αποικίες των άλλων πόλεων της Μικράς Ασίας και των νησιών που συνδέονταν μαζί τους. Ήδη στις αρχές του 8ου αιώνα η Μίλητος ιδρύει τη Σινώπη, θυγατρική πόλη της οποίας είναι η Τραπεζούντα (756). Από τη στιγμή που έγινε αυτή η αρχή, περίπου την ίδια εποχή κατά την οποία οι Μεγαρείς εγκαθίστανται στον Βόσπορο, αποικίζονται, με αφετηρία και πάλι τη Μίλητο, ο Ελλήσποντος και η Προποντίδα. Εδώ η Κύζικος γίνεται μιλησιακή πόλη και αποικίζεται, γύρω στο 700, η νήσος Προκόννησος· εκεί ιδρύονται η Άβυδος, το Πάριον και η Λάμψακος (652). Και σύντομα ακολουθεί, κατά μήκος των δυτικών και βόρειων ακτών του Εύξεινου Πόντου, ένα ολόκληρο πλήθος μιλησιακών αποικιών: η Οδησσός, οι Τόμοι, η Ίστρος (γύρω στο 656), η Τύρας στις εκβολές του Δνείστερου, η Ολβία στις εκβολές του Δνείπερου, το Παντικάπαιον στην Κριμαία, η Διοσκουριάς στον Καύκασο και πολλές άλλες· λέγεται ότι η Μίλητος εποίκισε τον Πόντο με περισσότερες από εβδομήντα πόλεις.

Και παρ’ όλα αυτά, η πόλη εξακολουθούσε να διαθέτει αρκετή δύναμη ώστε, όταν την ίδια περίπου εποχή —ιδίως από την εποχή του Ψαμμήτιχου και εξής— η Αίγυπτος ανοίχθηκε στους Έλληνες και δέχθηκε την εμπορική τους διείσδυση, να διαδραματίζει εκεί τον πρωταγωνιστικό ρόλο σε τόπους όπως η Κάνωπος και η Ναύκρατις. Έντονες εμπορικές σχέσεις με την ίδια αυτή Αίγυπτο διατηρούσε και η Σάμος. Τι πρέπει όμως να πει κανείς για το γεγονός ότι το στρατιωτικό σώμα που έστειλε ο Καμβύσης από τις Θήβες εναντίον του μαντείου του Άμμωνα συνάντησε, έπειτα από πορεία επτά ημερών από τις Θήβες, στη Μεγάλη Όαση, μια σαμιακή πόλη, οι κάτοικοι της οποίας ανήκαν στην Αισχριωνία φυλή;


Πλοία των ίδιων αυτών Σαμίων παρασύρθηκαν γύρω στο 630 από τον ανατολικό άνεμο πέρα από τις Στήλες του Ηρακλή, έως την Ταρτησσό, απ’ όπου επέστρεψαν με μεγάλο κέρδος. Αλλά ούτε αυτοί υπήρξαν οι τολμηρότεροι· τώρα εμφανίζονται οι Φωκαείς, των οποίων τα ταξίδια αρχίζουν πραγματικά εκεί όπου τελειώνουν τα ταξίδια των άλλων. Οι αποικίες τους στον Πόντο πέρασαν στη Μίλητο· εκείνοι όμως ήταν οι πρώτοι που, διαπλέοντας την Αδριατική πέρα από την Κέρκυρα, ανέβηκαν ως τα ετρουσκικά λιμάνια της Αδρίας και της Σπίνας, και αυτοί είναι που ιδρύουν τώρα αποικίες στη δυτική λεκάνη της Μεσογείου: πρώτα απ’ όλα τη Μασσαλία (γύρω στο 600) και, με αφετηρία αυτή, στην Κυανή Ακτή την Αντίπολη, τη Νίκαια και τον Μόνοικο· στα δυτικά την Αγάθη και, ήδη στην Καταλονία, το Εμπόριον, του οποίου η γειτονική πόλη Ρόδη —ιδρυμένη από τους Ροδίους— περνά επίσης στην κυριαρχία τους.

Στην Κορσική αναγκάζονται βέβαια να εγκαταλείψουν την Αλαλία, την οποία είχαν ιδρύσει για να εξασφαλίσουν την επικοινωνία με τη Μασσαλία, αλλά, ως αντιστάθμισμα, ιδρύουν γύρω στο 553 την Ελέα στις ακτές της Λευκανίας. Τέλος, οι ίδιοι, από κοινού με τους Μασσαλιώτες, ιδρύουν βόρεια του ισπανικού ακρωτηρίου του Αγίου Μαρτίνου το Ημεροσκοπείον και συνάπτουν ακόμη και σχέσεις με τον βασιλιά των Ιβήρων Arganthonios, στις εκβολές του Baetis. Πόσο τεράστια επίδραση πρέπει να άσκησε η παρουσία των Ελλήνων σ’ αυτόν τον δυτικό βαρβαρικό κόσμο, αν αναλογιστούμε μονάχα την επιρροή που άσκησε η Μασσαλία από μόνη της στη γαλατική ενδοχώρα της!

Ολόκληρη αυτή η απέραντη αποικιακή δραστηριότητα, με την οποία το έθνος γεμίζει τον κόσμο, παρουσιάζει μια εικόνα εντελώς διαφορετική από εκείνη του καρχηδονιακού αποικιακού συστήματος. Πρώτα απ’ όλα, αντί μιας τεράστιας και ενιαίας οικονομικής επιχείρησης, βλέπουμε εδώ την ορμητική δράση αναρίθμητων επιμέρους δυνάμεων. Επιπλέον, οι μητροπόλεις δεν ασκούν κυριαρχία στις αποικίες. Εκείνοι που έφευγαν ήταν Έλληνες εξίσου με όσους έμεναν πίσω, και έφευγαν για να παραμείνουν ή για να γίνουν ελεύθεροι. Δεν μπορούσε να γίνει λόγος για επιβολή εξουσίας μέσω μισθοφόρων, όπως δεν μπορούσε να γίνει λόγος και για φορολόγηση προς όφελος μιας αφορολόγητης μητρόπολης.

Γενικά, όπως θα δούμε, μόνο η Κόρινθος επιδίωξε να συνδέσει στενότερα τις αποικίες της μαζί της, πέρα από έναν απλό, φιλικό δεσμό ευλάβειας προς τη μητρόπολη· και αυτό υπήρξε ατυχές παράδειγμα. Κατά τα άλλα, σε αντίθεση προς την Καρχηδόνα, δεν υπήρχε η αξίωση να σχηματιστεί μαζί με τις αποικίες μια ενιαία αυτοκρατορία· έτσι εξέλιπε και κάθε αιτία για να γίνει μισητή η μητρόπολη. Η νέα πόλη μπορούσε να αναπτυχθεί με πλήρη αυτονομία και κανείς δεν είχε αντίρρηση αν γινόταν, όπως η Μασσαλία και το Βυζάντιο, πολύ σημαντικότερη από τη μητρόπολή της.

Τέλος, και το εμπόριο δεν αποτελεί εδώ το μοναδικό, αλλά έναν από τους κύριους σκοπούς. Και επειδή οι άποικοι δεν έφευγαν μόνο για χάρη του εμπορίου, αλλά για να συγκροτήσουν μια πόλη, επέτρεπαν την εισαγωγή ξένων εμπορευμάτων. Όσες πόλεις, τόσα κράτη και τόσοι ελεύθεροι εμπορικοί σταθμοί, ανοιχτοί —με τους συνήθεις δασμούς— σε όλους και εκτεθειμένοι ανά πάσα στιγμή σε κάθε ανταγωνισμό.

Δεν είναι παράξενο που αυτές οι αποικίες απέκτησαν μια εντελώς διαφορετική πολιτισμικοϊστορική δυναμική από τις καρχηδονιακές. Τι κολοσσιαίο ενδιαφέρον αποκτούν χάρη στο γεγονός ότι ο Έλληνας μεταφέρει παντού μαζί του τον ελληνικό τρόπο σκέψης και, μέσω αυτού, φέρνει τα έθνη σε επαφή μεταξύ τους! Με τα εμπορεύματα και τις αντιλήψεις του, με τα υλικά και τα πνευματικά αγαθά, γίνεται ο μεγάλος μεσολαβητής ανάμεσα στους λαούς που προηγουμένως ήταν απομονωμένοι· με την παρυφή ελληνικών πόλεων, την οποία υφαίνει κατά μήκος των βαρβαρικών ακτών, συνδέει ολόκληρο τον κόσμο. Παντού η παράκτια ζώνη είναι η περιοχή όπου καταλαβαίνουν ελληνικά, όπου μπορούν να σχηματιστούν μεικτοί πληθυσμοί και απ’ όπου η ενδοχώρα αντλεί τον ανώτερο πολιτισμό της.

Δεν είναι πάντοτε εύκολο να διαχωριστούν η μετανάστευση και ο αποικισμός, μολονότι ο Θουκυδίδης θέλει να τα διακρίνει αυστηρά. Ο Παυσανίας, για παράδειγμα, διηγείται ήδη την ίδρυση των ιωνικών πόλεων στις δυτικές ακτές της Μικράς Ασίας σαν να επρόκειτο για οργανωμένη αποστολή αποίκων· και θα παραμένει πάντοτε εξαιρετικά αινιγματικό, ιδίως, ποιο μέρος του εξελληνισμού της νότιας ακτής της Μικράς Ασίας και της Κύπρου πρέπει να αποδοθεί στην παλαιότερη και ποιο στη μεταγενέστερη μεταναστευτική κίνηση². Συνολικά μπορούμε να υποθέσουμε ότι συχνά η μία διαδικασία διαπλεκόταν με την άλλη. Για εμάς, όμως, το ζήτημα είναι τώρα να διερευνήσουμε γενικά τους λόγους αυτών των μετακινήσεων. Και εδώ μπορεί να μας καθοδηγήσει κυρίως ένα χωρίο του Seneca¹⁰, ο οποίος αναφέρει ως αιτίες αυτών των «publica exilia» τη φυγή από εχθρούς που κατακτούν την πατρίδα, τις εμφύλιες ταραχές μέσα σ’ αυτήν, τον υπερπληθυσμό της, την πανώλη, τους συχνούς σεισμούς, την ακαρπία του εδάφους και την έλξη που ασκεί η φήμη μιας πιο εύφορης γης. Ως περιστάσεις υπό τις οποίες πραγματοποιείται η εγκατάσταση αναφέρει, εκτός από την κατάκτηση με τη δύναμη των όπλων, και την εγκατάσταση ενός περιπλανώμενου λαού, είτε επειδή έχει εξαντληθεί είτε επειδή εξαναγκάζεται από τη στέρηση.

Σε κάθε περίπτωση, το αποφασιστικό στοιχείο για τους Έλληνες είναι ότι γι’ αυτούς ο άνθρωπος αξίζει πάντοτε περισσότερο από τον τόπο και την περιουσία του. «Όπου κι αν εγκατασταθείτε, θα αποτελείτε πόλη», λέει ο Νικίας¹¹ στους συμπατριώτες του που αποσύρονταν προς το εσωτερικό της Σικελίας· λόγια που κανένας βάρβαρος δεν θα μπορούσε να είχε πει. Και σ’ αυτό το πνεύμα ίδρυσης πόλεων προστέθηκε τώρα και το πνεύμα της ναυσιπλοΐας. Αφού στην αρχή ταξίδευαν ασφαλώς μαζί με τους Φοίνικες και είχαν διδαχθεί από αυτούς ορισμένους από τους θαλάσσιους δρόμους τους, η θάλασσα δεν άφησε πλέον τους Έλληνες να ησυχάσουν. Μόλις μια παραθαλάσσια πόλη δυνάμωνε κάπως και αποκτούσε πολιτική σημασία, δοκίμαζε τις δυνάμεις της στη θάλασσα, όσο καλή και προσοδοφόρα κι αν ήταν η ενδοχώρα της.

Μια πόλη της μητροπολιτικής Ελλάδας μπορεί να προμήθευε από πολύ παλιά την ενδοχώρα, με αντάλλαγμα τρόφιμα, με όλα τα αγαθά ενός ανώτερου πολιτισμού, έστω κι αν αυτά ήταν μόνο ωραιότερα και καλύτερα όπλα και ενδύματα. Είχε συνηθίσει να αποτελεί το βιοτεχνικό κέντρο της ενδοχώρας, αλλά συγχρόνως μπορούσε όλο και λιγότερο να στερηθεί τις εισαγωγές και την επικοινωνία με τα πνευματικά κέντρα του εξωτερικού. Επειδή ανάμεσα στα πρώτα αγαθά που χρειάζονταν από το εξωτερικό συγκαταλέγονταν τα μέταλλα, στην εξόρυξη των οποίων οι Φοίνικες υπήρξαν δάσκαλοι και πρόδρομοι, πρέπει να δεχθούμε ότι υπήρξε ένα πρώτο στάδιο κατά το οποίο οι Έλληνες αναζητούσαν τα μέταλλα σε μακρινές χώρες, τόσο για να εφοδιάσουν βιοτεχνικά την ενδοχώρα όσο και για να καλύψουν τις δικές τους ανάγκες.

Το δεύτερο στάδιο πρέπει να ήταν εκείνο κατά το οποίο ο πληθυσμός γύρω από το Αρχιπέλαγος, έχοντας γίνει πολύ πυκνός, δεν διέθετε πλέον αρκετές καλλιεργήσιμες εκτάσεις σιτηρών ανάμεσα στα βουνά και τους κόλπους του. Αρχικά, λοιπόν, θα ταξίδευε προς τις σιτοπαραγωγικές χώρες μεταφέροντας κρασί και λάδι, και αργότερα κυρίως όπλα, αγγεία και είδη πολυτελείας· συγχρόνως θα αναζητούσε και τους καλύτερους μακρινούς ψαρότοπους.

Το εμπόριο, πράγματι, δεν είναι για τους Έλληνες κάτι το εντελώς αυτονόητο, και ακόμη λιγότερο η βιοτεχνία, επειδή υπήρχε ισχυρή προκατάληψη εναντίον κάθε βάναυσης εργασίας, εναντίον καθετί που εμπόδιζε την πνευματική και τη γυμναστική καλλιέργεια και, προπάντων, εναντίον κάθε εργασίας που εκτελούνταν έναντι αμοιβής και υπό την εξάρτηση άλλων· με τον καιρό, ακόμη και η γεωργία, όταν ασκούνταν με τα ίδια τα χέρια του ιδιοκτήτη, μετά βίας θεωρούνταν πλέον άξια ενασχόληση. Αυτή η προκατάληψη μπορούσε να υπερνικηθεί μόνο από ένα πολύ μεγάλο κέρδος και μια πολύ μεγάλη ανάγκη· έπρεπε να αναζητηθούν βαρβαρικές χώρες οι οποίες, σε αντάλλαγμα για τα δικά τους, σχετικά φθηνά παραγόμενα εμπορεύματα, παρείχαν πολύτιμα φυσικά προϊόντα κάθε είδους. Και έτσι, στις βαρβαρικές ακτές, πρέπει να διαδέχθηκαν το ένα το άλλο τα εξής στάδια: 1. προσωρινές παράκτιες αγορές, 2. απόκτηση γης από τους ιθαγενείς, η οποία αρχικά περιοριζόταν σε εμπορικούς σταθμούς με αποθήκες, 3. τέλος —αλλά μόνο ως έσχατο στάδιο— η ίδρυση θυγατρικής πόλης.

Κατά την ίδρυση της τελευταίας συνέβαλλαν, βέβαια, συχνά και πολιτικά ή κοινωνικά αίτια. Το να διαφύγει πράγματι μια ολόκληρη κοινότητα πολιτών, ή να είναι έτοιμη να το πράξει, επειδή ηττήθηκε σε πόλεμο, συμβαίνει ιδιαίτερα στους αγώνες εναντίον των Λυδών και των Περσών· αλλά και μετά τους Μεσσηνιακούς πολέμους τουλάχιστον σημαντικά τμήματα του ηττημένου λαού μεταναστεύουν στην Ιταλία και τη Σικελία. Τους Θηραίους τους ώθησε στην επίφοβη ίδρυση της Κυρήνης ένας παρατεταμένος λιμός· επρόκειτο για μία από τις εξαιρετικά σοβαρές περιπτώσεις κατά τις οποίες, με κρατική απόφαση, αποστελλόταν ένα ορισμένο ποσοστό του πληθυσμού και, συγκεκριμένα, ένας από κάθε δύο αδελφούς, εκείνος τον οποίο όριζε ο κλήρος¹². Ως λόγος για τη μετανάστευση των Μηλίων προς την Καρία αναφέρεται η στενότητα της έως τότε επικράτειάς τους, δηλαδή ο υπερπληθυσμός¹³.

Παράλληλα με τέτοιες συμφορές, ο συχνότερος καθοριστικός παράγοντας είναι αυτό που ο Έλληνας ονομάζει στάση —εμφύλια διχόνοια— με την ευρύτερη σημασία της λέξης. Εδώ πρέπει να ληφθούν κυρίως υπόψη το σκληρό δίκαιο των χρεών και άλλες μορφές καταπίεσης εις βάρος ενός τμήματος του λαού με λιγότερα δικαιώματα ή χωρίς περιουσία, είτε αυτό υπήρχε ανέκαθεν είτε είχε σχηματιστεί πρόσφατα. Έτσι, μετά τον πρώτο Μεσσηνιακό πόλεμο, μια κάστα των Σπαρτιατών Δωριέων που είχε λιγότερα δικαιώματα από την αριστοκρατία της πατρίδας, οι λεγόμενοι Παρθενίες, ίδρυσε τον Τάραντα¹⁴. Και το γεγονός ότι στην ίδρυση των Συρακουσών μαζί με τον Αρχία συμμετείχαν κυρίως άνθρωποι από το κορινθιακό χωριό Τενέα¹⁵ πρέπει να εξηγηθεί από τη σκληρή κυριαρχία που ασκούσαν οι Κορίνθιοι ευγενείς· το κενό που άφησαν όσοι έφυγαν θα πρέπει να καλύφθηκε με αγορασμένους δούλους.

Από τη στιγμή, όμως, που μια τέτοια ομάδα αναχωρούσε, δεν της επιτρεπόταν πλέον να επιστρέψει στην πατρίδα. Οι Ερετριείς που είχαν καταλάβει την Κέρκυρα και αναγκάστηκαν να αποχωρήσουν όταν εμφανίστηκε ο Χαρικράτης με τον κορινθιακό στόλο, όταν επιχείρησαν να επιστρέψουν, εμποδίστηκαν από τους παλαιούς συμπολίτες τους να αποβιβαστούν, δεχόμενοι βλήματα από σφενδόνες· κατευθύνθηκαν τότε προς τη Θράκη και ίδρυσαν τη Μεθώνη¹⁶. Παρόμοια τύχη είχαν και οι Θηραίοι του Βάττου, όταν επέστρεψαν άπρακτοι από ένα πρώτο ταξίδι στη Λιβύη¹⁷. Άλλωστε, ακόμη και για τους μυθικούς χρόνους, θεωρούσαν αυτονόητο ότι μια διχόνοια καθιστούσε αναγκαία την αποστολή μιας αποικίας.

Όταν, για παράδειγμα, ο γενάρχης Λοκρός έρχεται σε σύγκρουση με τον πατέρα του, ο τελευταίος συγκεντρώνει γύρω του πολλούς πολίτες και συμβουλεύεται τον θεό σχετικά με τη μετανάστευση· και ο θεός τού δίνει πράγματι σχετική εντολή¹⁸. Συνολικά, σχηματίζει κανείς την εντύπωση ότι μόνο ο αποικισμός των ξένων χωρών γλίτωσε τη μητροπολιτική Ελλάδα από τους φοβερότερους κομματικούς αγώνες, οι οποίοι, δεδομένης της προαναφερθείσας τεράστιας γονιμότητας του ελληνικού λαού, θα είχαν διαφορετικά εκδηλωθεί αναπόφευκτα.

Η διαδικασία αυτή συντελέστηκε επί δύο ή τρεις αιώνες σαν φυσικό φαινόμενο, χωρίς να ερωτηθεί κανείς, σαν να ήταν αναγκαίο να γίνει έτσι. Ορισμένες πόλεις πρέπει να ενήργησαν σαν μεγάλες επιχειρηματικές δυνάμεις, οδηγώντας σε μακρινές χώρες ανθρώπους πρόθυμους να μεταναστεύσουν, τους οποίους συγκέντρωναν από πολλές γειτονικές πόλεις· φρόντιζαν πάντως, όπου ήταν δυνατόν, οι άνθρωποι αυτοί να ανήκουν στην ίδια φυλή. Ιδιαίτερη ικανότητα σε αυτό επέδειξαν η Μίλητος και η Χαλκίδα της Εύβοιας.

Ο τόπος επιλεγόταν πάντοτε με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη επιμέλεια και ορθολογικότητα, επειδή οι άποικοι γνώριζαν καλά τι τους έλειπε στην πατρίδα τους και τι ήταν εξαιρετικά ωφέλιμο. Αναζητούσαν μια θέση όσο το δυνατόν ευκολότερη στην άμυνα, λιμάνια, πηγές και εύφορη γύρω περιοχή· συχνά, βέβαια, ένας και μόνος, αλλά υπέρτερος, παράγοντας πρέπει να καθόριζε την επιλογή. Σαν να ήθελε ένας πολυταξιδεμένος άνθρωπος να συστήσει σε μια πόλη μια θαυμάσια τοποθεσία για την ίδρυση θυγατρικής πόλης ακούγεται το κλασικό χωρίο στο οποίο ο Οδυσσέας περιγράφει το νησί των Αιγών που βρίσκεται απέναντι από την ακτή των Κυκλώπων¹⁹.

Ακούμε εδώ τον αληθινό πράκτορα μετανάστευσης, ο οποίος διεγείρει την επιθυμία των ανθρώπων παρουσιάζοντάς τους το νησί: δεν βρίσκεται ούτε πολύ κοντά ούτε πολύ μακριά από τη μεγαλύτερη στεριά και παραμένει τώρα ακατοίκητο μόνο επειδή οι Κύκλωπες δεν γνωρίζουν τη ναυσιπλοΐα· το θαυμάσιο έδαφός του θα παρήγε κάθε καρπό στην εποχή του, υπάρχουν εκεί χυμώδη λιβάδια και εύφορη, εύκολη στην καλλιέργεια γη, ενώ και το αμπέλι θα ευδοκιμούσε άφθονα. Και ύστερα υπάρχει το θαυμάσιο φυσικό λιμάνι, όπου δεν χρειάζεται να ασφαλίσει κανείς τα πλοία ούτε με σχοινιά ούτε με αγκυρόπετρες, αλλά μπορεί απλώς να τα τραβήξει στη στεριά και να περιμένει ώσπου να θελήσει να συνεχίσει το ταξίδι του και να φυσήξουν ευνοϊκοί άνεμοι· και στο βάθος αυτού του λιμανιού αναβλύζει από μια σπηλιά καθαρό νερό, ενώ γύρω του υψώνονται αργυρόλευκες.
Όλα παρουσιάζονται με τόσο δελεαστικό τρόπο, όπως μόνο μια περιοχή της Αμερικής θα μπορούσε να περιγραφεί στις ημέρες μας.

Και τώρα ο λαός του Αρχιπελάγους απλώνεται σαν βεντάλια και γίνεται έθνος παγκόσμιας εμβέλειας. Παντού, όμως, οι αποικίες διατήρησαν την ελληνική γλώσσα, επειδή είχαν τη συνείδηση ότι η ελληνικότητά τους ήταν το πολυτιμότερο αγαθό τους και ότι κάθε εκβαρβαρισμός θα σήμαινε την καταστροφή τους²⁰. Μόνο διατηρώντας την ελληνικότητά τους παρέμεναν κράτη και μόνο επειδή ήταν κράτη διατηρούσαν την ελληνικότητά τους. Και αυτός ο αποικισμός της Μεσογείου πραγματοποιήθηκε πριν από την εποχή της ύψιστης άνθησης του ελληνικού πνεύματος, εξασφαλίζοντάς της εκ των προτέρων μια τεράστια εξάπλωση.

Συνεχίζεται

Παρασκευή 7 Αυγούστου 2026

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (247)

Συνέχεια από: Τρίτη 21. Ιουλίου 2026

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (247)

Jacob Burckhardt

ΤΟΜΟΣ 4ος

ΜΕΡΟΣ ΕΝΑΤΟ: Ο Έλληνας άνθρωπος
στην ιστορική του εξέλιξη


III. Ο αποικιακός και αγωνιστικός άνθρωπος

I. Εισαγωγικά
II. Ο ηρωικός άνθρωπος
III. Ο αποικιακός και αγωνιστικός άνθρωπος
IV. Ο άνθρωπος του 5ου αιώνα
V. Ο άνθρωπος του 4ου αιώνα έως τον Αλέξανδρο

VI. Ο ελληνιστικός άνθρωπος

Ως αποικιακή και αγωνιστική εποχή χαρακτηρίζουμε ολόκληρη την περίοδο από την ολοκλήρωση της καθόδου των Δωριέων έως σχεδόν το τέλος του 6ου αιώνα, δηλαδή την εποχή την οποία θα μπορούσε κανείς, κατά κάποιον τρόπο, να αποκαλέσει ελληνικό Μεσαίωνα. Η διαίρεση αυτή, όπως κάθε διαίρεση, είναι αυθαίρετη, μπορεί όμως να μας χρησιμεύσει ως προσωρινό βοήθημα, αφού είμαστε υποχρεωμένοι να διευθετήσουμε το υλικό όσο καλύτερα μπορούμε και να επιλέξουμε τις ονομασίες a potiori, δηλαδή με βάση το επικρατέστερο χαρακτηριστικό.

Η κατάσταση του έθνους κατά την περίοδο αυτή καθορίζεται από δύο μεγάλες μεταβολές: τη δωρική κάθοδο και τον αποικισμό. Η δωρική κάθοδος¹, στην οποία μπορούμε κατά βάθος να διακρίνουμε τον τελευταίο Νόστο —μόνο που δεν πρόκειται για επιστροφή από το Ίλιο—, δεν δημιουργεί απλώς οριστικές εγκαταστάσεις, επάνω στις οποίες θα οικοδομηθεί στη συνέχεια ο μόνιμος πολιτισμός· δημιουργεί προπάντων την πόλη, δηλαδή τη μορφή που προσλαμβάνουν έκτοτε αυτές οι εγκαταστάσεις. Διαφορετικές αιτίες οδηγούν εδώ στον ίδιο οργανισμό: τόσο η ίδια η κατάκτηση όσο και η αντίσταση εναντίον της —όπως στην Αθήνα—, καθώς και η φυγή από αυτήν —όπως στην Ιωνία.

Όταν όμως αυτή η πόλη, κατά τη διάρκεια τριών αιώνων, εξελίχθηκε κατά τέτοιον τρόπο, ώστε να δημιουργηθούν πολυάριθμα τμήματα του πληθυσμού αποκλεισμένα από την ιδιοκτησία, το γεγονός αυτό αποτέλεσε την κυριότερη ώθηση για τη δεύτερη μεταβολή: την αποστολή αποίκων.

Με την κάθοδο παγιώνονται αντιθέσεις οι οποίες, σε γενικές γραμμές, δεν εξομαλύνθηκαν ποτέ πλέον. Οι Δωριείς είναι κατακτητές που εισέβαλαν από την ξηρά και ιδρυτές κρατών, αρκετά ισχυροί ώστε, τουλάχιστον στο νότιο τμήμα της Πελοποννήσου, να μην αφομοιωθούν από τους Αχαιούς. Οι Ίωνες είναι πρόσφυγες που διέφυγαν διά θαλάσσης και απέκτησαν εκεί εδάφη πόλεων, είτε βρήκαν ήδη υπάρχουσες τις συγκεκριμένες πόλεις —την Έφεσο, τη Μίλητο και άλλες— είτε τις οικοδόμησαν οι ίδιοι.

Ήλθαν από τη θάλασσα και θα ζήσουν ως θαλασσινός λαός· και στον ίδιο τρόπο ζωής φαίνεται ότι παραδόθηκαν και εκείνοι οι Δωριείς της Πελοποννήσου που κατέλαβαν τη νοτιοδυτική γωνία της Μικράς Ασίας.² Στην κυρίως Ελλάδα, αντιθέτως, οι Θεσσαλοί, προερχόμενοι από την Ήπειρο, καταλαμβάνουν τη Θεσσαλία· οι Άρνες, τους οποίους εκείνοι εκτόπισαν, κινούνται προς νότον, νικούν τους Καδμείους και τους Μινύες του Ορχομενού και γίνονται Βοιωτοί· οι Αιτωλοί καταλαμβάνουν την Ήλιδα· Αχαιοί από το νότιο τμήμα της Πελοποννήσου έρχονται στην Αχαΐα και εκτοπίζουν τους Ίωνες που κατοικούσαν εκεί· η Μυτιλήνη, η Κύμη και η Σμύρνη είναι αχαϊκές-αιολικές αποικίες, ενώ η Φώκαια είναι φωκική.

Το αν η συμβολή της Αθήνας στον εποικισμό της Μικράς Ασίας ήταν υποτιθέμενη ή πραγματική, το αφήνουμε ανοιχτό· σε κάθε περίπτωση, οι Αθηναίοι ισχυρίζονταν αργότερα ότι εκείνοι είχαν ηγηθεί της αποδημίας. Πιθανή όμως συνέπεια της δημιουργίας ελληνικών πόλεων στη δυτική ακτή της Μικράς Ασίας ήταν η καταβύθιση και η εξαφάνιση των παλαιότερων φυλών, οι οποίες είχαν αναπτυχθεί μόνο κατά το ήμισυ ως ελληνικές: των Καρών, των Λελέγων και των Πελασγών. Οι Λάρισές τους παραμένουν από την εποχή αυτή έρημες, και τα υπολείμματά τους που εξακολουθούν να υπάρχουν αργότερα εμφανίζονται ήδη ως βάρβαρα.³


Ενώ όμως η Ιωνία καθίσταται μία από τις κύριες εστίες του ενεργού ελληνικού πνεύματος και οι Έλληνες εξαπλώνονται ισχυρά και στη νότια Μικρά Ασία και στην Κύπρο, στην κυρίως Ελλάδα η έννοια της «Ελλάδας» περιορίζεται ολοένα περισσότερο.

Όχι μόνο οι Ηπειρώτες —στη χώρα των οποίων βρίσκονταν τόσο η Δωδώνη όσο και η αρχαιότερη «Ελλάδα»—, αλλά και οι πολύ εγγύτερες χώρες της Αιτωλίας και της Ακαρνανίας, οι οποίες ήταν μυθικά περίφημες κατά την ηρωική εποχή, θεωρούνται βαρβαρικές. Ακόμη και η Θεσσαλία αποξενώνεται αρκετά από τους Έλληνες, μολονότι εξακολουθούν να υφίστανται εξωτερικές μορφές συνδέσεως· και η Μακεδονία εξαφανίζεται από τον ορίζοντά τους ακριβώς κατά την εποχή κατά την οποία αποκτά βασιλικό οίκο Ηρακλειδών-Τημενιδών.

Θα φανεί ότι η πραγμάτωση του αγωνιστικού ιδεώδους δημιούργησε μια νέα έννοια του ελληνισμού. Από αυτή την άποψη είχε μεγάλη σημασία το γεγονός ότι η κυρίως Ελλάδα, με τη στενότερη έννοια του όρου, εξασφάλισε μονίμως τους τέσσερις μεγάλους τόπους εορτών, στους οποίους συγκεντρώνονταν πλέον άνθρωποι από ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο· όποιος δεν συμμετείχε πλήρως σε αυτούς θεωρούνταν έκτοτε βάρβαρος.

Εάν ήδη με τη δωρική κάθοδο και τις κινήσεις που αυτή προκάλεσε μεταβλήθηκε αισθητά η γεωγραφική εξάπλωση του ενεργού και συνειδητού ελληνικού έθνους, η μεταβολή αυτή συνεχίστηκε δύο έως τρεις αιώνες μετά την εισβολή των Ηρακλειδών στην Πελοπόννησο μέσω του μεγάλου αποικιακού κινήματος. Πρόκειται για ένα γεγονός το οποίο, δεδομένου ότι η Ελλάδα μπορούσε συγχρόνως να διαθέτει και πλήθος μισθοφόρων σε όλες τις χώρες του κόσμου, προϋποθέτει μια πραγματικά τεράστια βιολογική γονιμότητα του έθνους.

Υπήρχε τότε και ένας άλλος μεγάλος αποικιακός λαός, ο καρχηδονιακός. Η Καρχηδόνα, που ιδρύθηκε στις αρχές του 9ου αιώνα, απέστειλε πλήθος αποικιών και θεμελίωσε με αυτόν τον τρόπο, τουλάχιστον σχετικά, τη μεγαλύτερη εμπορική επιχείρηση της παγκόσμιας ιστορίας· διότι η πόλη ήταν αναμφίβολα πλουσιότερη σε χρήμα από την περσική μοναρχία.

Ωστόσο, η μητρόπολη Καρχηδόνα αποτελούσε και τον μοναδικό γενικό εμπορικό κόμβο της επικράτειας. Μόνο το λιμάνι της ήταν ανοικτό στα πλοία όλων των εθνών· σε καμία αποικία δεν επιτρεπόταν να προσορμιστεί ξένο πλοίο, με ποινή τον καταποντισμό του (καταποντοῖν). Ο υπολογισμός ήταν ότι δεν έπρεπε να έρχονται ξένοι και να μπορούν, στις αγορές των βαρβάρων, να εκτοπίζουν τους Καρχηδονίους προσφέροντας τα προϊόντα τους σε χαμηλότερες τιμές.

Θεμέλιο αυτής της ισχύος ήταν ο τεράστιος πλούτος και ένα γιγαντιαίο σύστημα μισθοφορικού στρατού. Η Καρχηδόνα ήταν αρκετά πλούσια ώστε να στρατολογεί στρατεύματα από όλους τους λαούς και όλες τις φυλές. Γενικά, κάθε ζήτημα ήταν χρηματικό ζήτημα, και ολόκληρη η καρχηδονιακή πολιτική υπαγόταν στις στήλες του χρεωστικού και του πιστωτικού ενός απέραντου γενικού λογιστικού βιβλίου. Όλα αυτά μπορούσαν να λειτουργούν έως ότου εμφανιστεί κάποιος ισχυρότερος, ο οποίος θα καθιστούσε αδύνατη για τους Καρχηδονίους τη στρατολόγηση μισθοφόρων.

Το κράτος, όμως, ήταν κατά βάθος μόνο η πρωτεύουσα, της οποίας ο πληθυσμός απαλλασσόταν από τη φορολογία και απολάμβανε κάθε είδους προνόμια. Στην κορυφή του συνόλου, εκτός από τους δύο σουφήτες, βρισκόταν, με τη μορφή του συμβουλίου των Εκατό, τα μέλη του οποίου εκλέγονταν ισοβίως, ένα είδος αριστοκρατίας. Θα πρέπει να επρόκειτο για μια αρκετά παράξενη κυβέρνηση.

Οτιδήποτε όμως άγγιζε η Καρχηδόνα μεταβαλλόταν, προς τα πάνω, σε κυριαρχία και, προς τα κάτω, σε δουλεία. Για να παραμείνει, λόγου χάρη, κυρίαρχη στη Σικελία, παρέλυσε τεχνητά τον λαό, καταστρέφοντας τις καλλιέργειες. Γι’ αυτό και η πόλη ήταν βαθιά μισητή από όλους τους υπηκόους της· με τον καιρό μάλιστα έγινε αντικείμενο σφοδρότατου μίσους ακόμη και από τις πλησιέστερες πόλεις, τις οποίες η ίδια είχε ιδρύσει και εποικίσει με αποικίες πολιτών, όπως η Ουτίκη, η Λέπτις και άλλες, πολύ περισσότερο δε από τη Σικελία, τη Σαρδηνία, τις Βαλεαρίδες και την Ισπανία.

Οι υποτελείς πόλεις της Καρχηδόνας δεν μπορούν καθόλου να θεωρηθούν αποικίες με την αληθινή σημασία της λέξεως. Εφόσον, όπως ολόκληρη η επικράτεια, υπήρχαν αποκλειστικά για να εξασφαλίζουν μια αναγκαστική αγορά και διάθεση των προϊόντων, καμία από αυτές, όσο υπήρχε η πρωτεύουσα, δεν εξελίχθηκε σε εμπορική πόλη. Το εμπόριο, οι δασμοί, οι φόροι υποτέλειας, τα μεταλλεία — όλα ήταν μονοπωλημένα.

Δεν ήταν, επομένως, απώλεια το ότι έλαβε τέλος η μεγαλοπρέπεια αυτής της πόλεως, η οποία στηριζόταν σε επονείδιστη εκμετάλλευση και απόλυτο εγωισμό και ασκούσε αδιαίρετα τόσο την κυριαρχία όσο και την κατοχή. Δεν θέλουμε γι’ αυτό να αρνηθούμε τις καλές ιδιότητες του καρχηδονιακού χαρακτήρα· και είναι αλήθεια ότι η Καρχηδόνα αφανίστηκε με μεγαλειώδη τρόπο κατά τον Τρίτο Καρχηδονιακό Πόλεμο.

Απέναντι σε αυτή την ενότητα, την οποία δημιούργησε η φυλή του Χαμ, και ακολουθώντας την επίσης προς τη δυτική λεκάνη της Μεσογείου, ορθώνεται μια ασύγκριτη πολλαπλότητα: οι αποικίες των Ελλήνων, οι οποίες, με την πάροδο του χρόνου, περιέβαλαν ένα πολύ μεγάλο μέρος του βαρβαρικού κόσμου με ένα λαμπρό περίγραμμα παραθαλάσσιων πόλεων.

Η διαδικασία με την οποία πραγματοποιήθηκε αυτό, από τα μέσα του 8ου έως τα μέσα του 6ου αιώνα, εξακολουθεί ακόμη και σήμερα να προκαλεί την κατάπληξη του παρατηρητή. Ας επιχειρήσουμε πρώτα να αποκτήσουμε μια συνολική εικόνα αυτού του τεράστιου επιτεύγματος της φυλής του Ιάφεθ.

Η ίδρυση της Καμπανικής Κύμης από κατοίκους της Ευβοϊκής Κύμης λέγεται ότι ανάγεται ακόμη και στον 11ο αιώνα π.Χ. Από αυτήν προήλθαν αργότερα η Δικαιάρχεια και η Νεάπολη. Για εμάς, όμως, αυτή η πρώτη ίδρυση παραμένει μεμονωμένη και αμφίβολη, επειδή τη χωρίζουν τουλάχιστον διακόσια χρόνια από όλες τις επόμενες.

Εάν τώρα, κατά την απαρίθμησή μας, ξεκινήσουμε από την κυρίως Ελλάδα, έρχονται πρώτα απ’ όλα οι αποικίες της Κορίνθου, η οποία βρεχόταν από δύο θάλασσες: στη Σικελία οι Συρακούσες (735), από τις οποίες ιδρύθηκαν στη συνέχεια οι Άκρες και η Έννα· στα βορειοδυτικά η Κέρκυρα (706) και η θυγατρική της πόλη, η Επίδαμνος (626), καθώς και η Αμβρακία, η Λευκάδα, το Ανακτόριο και η Απολλωνία· τέλος, στην θρακική χερσόνησο της Παλλήνης, η Ποτίδαια.

Από τις μεγαρικές αποικίες πρέπει να αναφερθούν τα Υβλαία Μέγαρα στη Σικελία (729), η θυγατρική τους πόλη Σελινούντας (629) και, κατόπιν, στον βορρά και στην ανατολή: η Χαλκηδόνα (685), η Σηλυμβρία, το Βυζάντιο (660), καθώς και η ποντική Ηράκλεια, μητρόπολη της Χερσονήσου, της σημερινής Σεβαστουπόλεως.

Από την αχαϊκή-ιωνική Αιγιαλεία προήλθαν η Σύβαρις (709) και ο Κρότων (708). Μία από τις είκοσι πέντε αποικίες της πρώτης, οι περισσότερες από τις οποίες βρίσκονταν στις ακτές του Τυρρηνικού πελάγους, ήταν η Ποσειδωνία, το μεταγενέστερο Παίστο.

Οι Οζολοί Λοκροί ίδρυσαν στην Ιταλία τους Επιζεφύριους Λοκρούς, περίπου το 700· οι Σπαρτιάτες ίδρυσαν τον Τάραντα το 705, από όπου αργότερα —από κοινού με τους Θουρίους— ιδρύθηκε στις εκβολές του Σίρι ποταμού η Σίρις, δηλαδή η Ηράκλεια. Ως μητρόπολη αναρίθμητων πόλεων γνωρίζουμε επίσης τη Χαλκίδα της Εύβοιας. Λίγα μόλις χρόνια πριν από την ίδρυση των Συρακουσών ιδρύθηκε από αυτήν στη Σικελία η Νάξος (741), από την οποία προήλθαν κατόπιν η Κατάνη και οι Λεοντίνοι· επίσης η Ζάγκλη —με συμμετοχή αποίκων από την Κύμη— και, στην ιταλική πλευρά του πορθμού, το Ρήγιο, πριν από το 700· ακόμη, στη Σικελία, η Ιμέρα (650) και, πάλι προς βορρά, στη χερσόνησο της Χαλκιδικής, όχι λιγότερες από τριάντα δύο πόλεις. Η γειτονική Ερέτρια, η οποία συμμετείχε εν μέρει και σε αυτές τις ιδρύσεις, επέλεξε για τις δικές της αποικιακές επιχειρήσεις κυρίως τον δυτικότερο βραχίονα της Χαλκιδικής, την Παλλήνη.

Ροδιακές-κρητικές, επομένως δωρικές, αποικίες ήταν κατά τον 7ο αιώνα η Γέλα και η μεταγενέστερα διασημότερη θυγατρική της πόλη, ο Ακράγας. Από την Κνίδο —από κοινού με τη Ρόδο— αποικίστηκαν οι Λιπαρές νήσοι· από τη Θήρα ιδρύθηκε η ένδοξη Κυρήνη, περίπου το 632, η οποία, μαζί με τις θυγατρικές της πόλεις Βάρκη, Ταύχειρα και Ευεσπερίδες, σχημάτισε μια Ελληνολιβύη εξαιρετικά ιδιόμορφου χαρακτήρα.

Από τις Κυκλάδες, η Νάξος συμμετείχε μαζί με τη Χαλκίδα στην ίδρυση της σικελικής Νάξου. Η Άνδρος ίδρυσε την Άκανθο, τα Στάγειρα —την πατρίδα του Αριστοτέλη—, καθώς και την Άργιλο και τη Σάνη στον Στρυμονικό κόλπο. Οι Πάριοι αποίκισαν, όπως είναι γνωστό, με τη συμμετοχή του συμπολίτη τους Αρχιλόχου, τη νήσο Θάσο (681), από την οποία ιδρύθηκαν κατόπιν η Απολλωνία, η Γαληψός και η Οισύμη στις θρακικές ακτές. Ίωνες από την Τέω ίδρυσαν τα θρακικά Άβδηρα.

Και τώρα οι αποικίες των άλλων πόλεων της Μικράς Ασίας και των νησιών που συνδέονταν με αυτές. Ήδη στις αρχές του 8ου αιώνα η Μίλητος ίδρυσε τη Σινώπη, θυγατρική πόλη της οποίας ήταν η Τραπεζούντα (756).

Αφού έγινε αυτή η αρχή, κατά την ίδια περίπου εποχή κατά την οποία οι Μεγαρείς εγκαθίσταντο στον Βόσπορο, αποικίστηκαν από την ίδια τη Μίλητο ο Ελλήσποντος και η Προποντίδα. Στην Προποντίδα η Κύζικος έγινε μιλησιακή πόλη και αποικίστηκε, περίπου το 700, η νήσος Προκόννησος· στον Ελλήσποντο ιδρύθηκαν η Άβυδος, το Πάριον και η Λάμψακος (652).


Και σύντομα ακολουθεί, κατά μήκος των δυτικών και βόρειων ακτών του Εύξεινου Πόντου

Τρίτη 21 Ιουλίου 2026

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (246) - Υποσημειώσεις

Συνέχεια από: Τρίτη 21 Ιουλίου 2026

Jacob Burckhardt
ΤΟΜΟΣ 4ος
ΜΕΡΟΣ ΕΝΑΤΟ: Ο Έλληνας άνθρωπος
στην ιστορική του εξέλιξη
IΙ O ΗΡΩΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ



Υποσημειώσεις


1 Πρβλ. Hellwald, Kulturgeschichte, σ. 277

2 Ως μαρτυρία της τραχύτητας των συνθηκών αναφέρει ο Hellwald (σ. 236), παραδείγματος χάριν, «ότι κατά την εποχή του Ομήρου το αλάτι ήταν ακόμη ελάχιστα γνωστό και μόνον ως θαλασσινό αλάτι». Δεν του περνά όμως από τον νου ότι στον Όμηρο προσφέρεται ένα άλλο αλάτι, το οποίο ονομάστηκε αττικό, και απέναντι στο οποίο οι νεότεροι πολιτισμοί εμφανίζονται ενίοτε τραχείς και άνοστοι

3 Πρβλ. τόμ. I, σ. 19

4 Υπό αυτή την έννοια τελειοποιήθηκε η μορφή του Παλαμήδη, αφού υποτίθεται ότι εκείνος είχε εφεύρει —κατά τον Αλκιδάμαντα 22— τη γραφή, την αριθμητική, τα μέτρα, τα σταθμά, τα επιτραπέζια παιχνίδια, τους κύβους, τη μουσική, το χρήμα και τα φωτεινά σήματα, ακόμη και την πολεμική τέχνη. Πρβλ. επίσης Γοργία, Παλαμήδης 30. Στον Αλκιδάμαντα, βέβαια, ο Οδυσσέας αποδίδει κατόπιν στους άλλους Έλληνες και στα ξένα έθνη αυτές τις εφευρέσεις, αφήνοντας στον Παλαμήδη όσες είναι επιβλαβείς και αξιοκαταφρόνητες

5 Στο απλώς ωραίο και αληθινό ανήκει, παραδείγματος χάριν, το ότι η θεά του σιταριού που τελικά αποκτήθηκε είναι συγχρόνως θεσμοφόρος, ότι δηλαδή η ευνομία ανήκει στις προϋποθέσεις της ευημερίας· ακόμη, ότι η Εστία εφεύρε την οικοδόμηση των οικιών, ώστε ο οίκος γεννήθηκε μαζί με την εστία. Διόδωρος V, 68. Αντιθέτως, τα πέντε γένη των ανθρώπων στον Ησίοδο (Ἔργα καὶ Ἡμέραι 106 κ.ε.) είναι και παραμένουν ένας πολύ δύσκολος μύθος ή, μάλλον, ένα λαϊκό φιλοσόφημα. Ήδη το ότι τα δύο πρώτα δημιουργούνται γενικά από τους θεούς, ενώ τα δύο επόμενα από τον Δία, δεν αποτελεί την επικρατούσα ελληνική πίστη· επιπλέον, η παράξενη διαδοχή τους παραμένει αιώνιο αίνιγμα

6 Λουκρήτιος, De rerum natura V, 780, ιδίως από τον στ. 1009 και εξής

7 Μεγάλο επίτευγμα υπήρξε, πάντως, το ότι ο Schliemann αποκάλυψε στην ακρόπολη των Μυκηνών τα οστά δώδεκα ανδρών, τριών γυναικών και ίσως δύο παιδιών· και εξαιρετικά γελοία υπήρξε η αμηχανία της σύγχρονης επιστημοσύνης, όταν ήρθαν στο φως αυτά τα πραγματικά κατάλοιπα ανθρώπων από τη μυθική εποχή. Από τη μία πλευρά δηλώθηκε ότι οι τάφοι ανήκαν στους επιφανέστερους Μυκηναίους που έλαβαν μέρος στην άμυνα του 468· ότι είχαν τοποθετήσει εκεί τον χρυσό, επειδή διαφορετικά οι Αργείοι θα τον αφαιρούσαν από όσους διέφευγαν· ότι οι Μυκηναίοι είχαν αποκτήσει τόσο πολύ χρυσό από τα περσικά λάφυρα· και ότι οι Πέρσες ενδέχεται να είχαν μαζί τους και ορισμένες χρυσές προσωπίδες, για να καλύπτουν με αυτές τα πρόσωπα των επιφανών νεκρών τους. Από την άλλη πλευρά, κατέληξαν στην υπόθεση ότι, κατά τον 3ο αιώνα μ.Χ., βάρβαροι σκοτεινής καταγωγής είχαν εγκατασταθεί στις Μυκήνες και είχαν θάψει εκεί τους αρχηγούς τους με τη μεγαλύτερη δυνατή μεγαλοπρέπεια. Σε τέτοιους παρακαμπτήριους δρόμους καταλήγει κανείς, όταν φοβάται μια απλή αλήθεια. Βρισκόμαστε, βέβαια, πολύ μακριά από το να θέλουμε να γνωρίζουμε ποιοι ήταν οι ενταφιασμένοι· ήταν όμως κωμικό το πώς ο τρόμος για τον πραγματικά ανακαλυφθέντα Αγαμέμνονα διαπέρασε τους λαούς

8 Αμφιβολίες σχετικά με την ερμηνεία αυτών των ονομάτων διατυπώνει ο W. Christ, Zur Chronologie des altgriechischen Epos, Münchner Sitzungsberichte 1884, I, σ. 56 κ.ε. — Για την ενδυμασία και τη μορφή αυτών των λαών στα αιγυπτιακά μνημεία πρβλ. Milchhöfer, Anfänge der Kunst, σ. 94 κ.ε. — Ο απόηχος αυτών των εκστρατειών θα μπορούσε να περιέχεται στο ταξίδι του Μενελάου στην Αίγυπτο, ακόμη και στις μεταγενέστερες αιγυπτιακές προσαρμογές του ελληνικού μύθου. — Και οι μάχες με τις Αμαζόνες ανήκουν ίσως στην προηρωική ιστορία, ως ενδεχομένως απολύτως γνήσια ανάμνηση αρχαίων κρατών Αμαζόνων, ένα από τα οποία —στον Θερμώδοντα— επιβίωσε έως τους ιστορικούς χρόνους. Πρβλ. Sepp, Altbayrischer Sagenschatz, σ. 236 κ.ε. Το ελληνικό κράτος θέλει να έχει νικήσει και αυτή τη μορφή κράτους, όπως ακριβώς τον Σίννι και τον Προκρούστη· και έτσι ο Ηρακλής, ο Θησέας, ο Βελλεροφόντης και οι ήρωες που πολέμησαν μπροστά στην Τροία συνδέονται με τις Αμαζόνες. — Ασφαλώς μυθικοί πρωτολαοί, οι οποίοι εμφανίζονται στο ελληνικό έδαφος αντί πραγματικών αναμνήσεων, είναι οι Λαπίθες, οι Κένταυροι, οι Φλεγύες στη Βοιωτία κ.ά.

9 Τόμ. I, σ. 16 κ.ε.

10 Πρβλ. Preller II, 155. Την Οιχαλία την αναζητούν σε τρεις τόπους —στη Θεσσαλία, στη Μεσσηνία και στην Εύβοια— και πάντοτε καταστρέφεται, ενώ οι εκεί άρχοντες βρίσκουν αιματηρό θάνατο. Τέτοιες αλώσεις δεν μπορούν να εξηγηθούν ούτε αστρικά ούτε αναδρομικά από τη μεταγενέστερη πολιτική ιστορία· πρόκειται εν μέρει για παλαιούς τοπικούς θρύλους, εν μέρει δε, όταν δεν γνώριζαν πλέον με ποιον τρόπο είχε τερματιστεί ένας αρχαίος δυναστικός οίκος, θα έλεγαν ότι το είχε πράξει ο Ηρακλής. Για τις εκστρατείες του εναντίον της Τροίας, της Πύλου, των Ακτοριώνων της Ήλιδος, της Λακεδαίμονος κ.λπ., πρβλ. Preller. Πολιτικές συνέπειες είχε μόνο η βοήθεια που προσέφερε στον βασιλιά των Δωριέων Αιγίμιο εναντίον των Λαπιθών και των συμμάχων τους Δρυόπων. Καθ’ οδόν οικοδομεί ακόμη βωμούς του Διός, στους οποίους θα τον γνώριζαν μέχρι και πολύ αργά ως ιδρυτή, όπως στην ara maxima της Ρώμης. — Πρβλ. επίσης τις αλώσεις πόλεων από τον Αχιλλέα —ανεξάρτητα από τις λεηλατικές εκστρατείες γύρω από την Τροία— τις οποίες απαριθμεί ο Preller II, 297

11 Για την ιστορία των Θηβών, η οποία αποτελείται από πλήθος επάλληλων στρωμάτων, πρβλ. Διόδωρο XV, 79 και XIX, 53

12 Πρβλ. επίσης τη μεγάλη απαρίθμηση των λαών και των επήλυδων γύρω από τις Συρακούσες, Θουκ. VII, 57. — Τη συνήθη διδασκαλία περί των τεσσάρων φύλων παραδίδει, μεταξύ άλλων, ο Στράβων VIII, 7, 1, σ. 383 κ.ε.

13 Στράβων I, σ. 60. Ευστάθιος, Διονυσίου Περιήγησις 476

14 Πρβλ. Preller II, σ. 170

15 Ας αναλογιστούμε τη διεξοδική εξήγηση του γιατί δεν απέμεινε τίποτε από το τείχος και την τάφρο του στρατοπέδου των Ελλήνων, Ιλιάδα XII, 3 κ.ε. — Όσον αφορά, άλλωστε, τον Όμηρο —και ιδιαιτέρως τον Νηών Κατάλογο—, οι μεταγενέστεροι απορούσαν για τη γεωγραφική μικρότητα των κρατών των ηρώων του. Πρβλ. Ισοκράτη, Φίλιππος 145

16 Πρβλ. Preller II, 267

17 Για τη λατρεία του Απόλλωνος πρβλ. Preller I, 161 και II, 54. Για το Λητώον κοντά στην Ξάνθο, Στράβων XIV, σ. 665

18 Οι Παμφύλιοι κατάγονται, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο (VII, 91), από το μεικτό πλήθος που ακολούθησε τον Κάλχαντα και τον Αμφίλοχο από την Τροία. Αυτή η μετανάστευση, ωστόσο, πρέπει να μετατέθηκε στην ηρωική εποχή από την κίνηση της δωρικής μετανάστευσης, η οποία στη συνείδηση σχεδόν δεν διακρινόταν από τους Νόστους. Έτσι και η Σαλαμίνα της Κύπρου ιδρύθηκε από τον Τεύκρο, οι Όλβες της Κιλικίας από τον αδελφό του Αίαντα, και η Πάφος της Κύπρου από τον Αγαπήνορα, έναν από τους μνηστήρες της Ελένης και αρχηγό των Αρκάδων μπροστά στην Τροία. Στην Κιλικία η κύρια σύνδεση γίνεται μέσω του Αμφιλόχου —βλ. το σχετικό λήμμα στον Pauly. Η Ταρσός, αντιθέτως, θέλει να έχει ιδρυθεί από Αργείους, οι οποίοι είχαν αναχωρήσει μαζί με τον Τριπτόλεμο προς αναζήτηση της Ιούς. Στράβων XIV, 673

19 Διόδωρος V, 15

20 Αναφέρουμε την ιστορία που διηγείται η Ευδοκία, Violarium 436 κ.ε. —πρβλ. Αριστοτέλη, Περὶ θαυμασίων ἀκουσμάτων 85—, σύμφωνα με την οποία, όταν ο Ηρακλής, άοπλος, εμποδίζεται στις γαλατικές ακτές από τον Λίγυ, τον γενάρχη των Λιγύων, ο Ζευς, για να τον βοηθήσει, ρίχνει από ένα σύννεφο τις πέτρες με τις οποίες είναι καλυμμένη η πεδιάδα της Κραώ. — Βέβαια, για τα μακρινά ταξίδια υπήρχε και μια εγγύτερη παραλλαγή: σύμφωνα με τον Ευστάθιο, Διονυσίου Περιήγησις 558, ο Γηρυόνης εναντίον του οποίου τον έστειλε ο Ευρυσθέας δεν ζούσε στην Ιβηρία, αλλά ήδη κοντά στην Αμβρακία, και από εκεί πήρε τα βόδια

21 Λίβιος I, 1. Μέλα II, 4, 2

22 Ο Στράβων XIII, σ. 608, παραδίδει ολόκληρο το ταξίδι του και τον παρουσιάζει να φθάνει, μαζί με τον Τρώα Έλυμο, στην Αίγεστα της Σικελίας, στον Έρυκα και στο Λιλύβαιο

23 Για αυτούς, Θουκ. VI, 2. — Έναν αξιοσημείωτο θρύλο για την καταγωγή του Αιγέστη, ιδρυτή της Αιγέστας, του Έρυκος και της Έντελλας, παραδίδει ο Τζέτζης, Λυκόφρων 471

24 Στράβων V, σ. 215. Αντωνίνος Λιβεράλις 37

25 Κόνων, κεφ. 3

26 Στράβων, ό.π.

27 Στο ίδιο, σ. 220

28 Στο ίδιο, σ. 222

29 Στο ίδιο, σ. 224. — Υγίνος 23, 26

30 Στράβων VI, σ. 255

31 Στο ίδιο, σ. 254

32 Στο ίδιο, σ. 256

33 Πρβλ. τόμ. II, σ. 80

34 Ησίοδος, Θεογονία 274 κ.ε., 517 κ.ε.

35 Μήπως το έπος προϋποθέτει εισροή στη θάλασσα κοντά στις Ηράκλειες Στήλες;

36 Ησίοδος, Ἔργα καὶ Ἡμέραι 171. Πίνδαρος, Ὀλυμπιόνικος II, 129. — Ο Πίνδαρος δεν θεωρεί φρόνιμο να αποτολμήσει κανείς πορεία προς δυσμάς πέρα από τα Γάδειρα. Νεμεόνικος IV, 111. Πρβλ. III, 35

37 Για την πιθανή αρχική μορφή και τη μεταγενέστερη συμπλήρωση των θρύλων του Ηρακλέους, του Περσέως, των Αργοναυτών —έως ότου συνδέθηκε μαζί τους ολόκληρη η μεταγενέστερη ιστορία της Μήδειας— κ.λπ., παραπέμπουμε στον Preller. — Κατά την κατάρτιση της διαδοχής των ηγεμόνων στους διάφορους βασιλικούς οίκους προέκυψαν δυσκολίες, επειδή οι τοπικοί θρύλοι και οι αοιδοί ενδέχεται να παρέδιδαν διαφορετικά τα ονόματα. Παραδείγματος χάριν, οι συγγενικές σχέσεις των διαφόρων ηγεμόνων των Θηβών, από τον Κάδμο έως τον Κρέοντα, προφανώς μόνο αργά τέθηκαν σε κάποια τάξη, η οποία μάλιστα δεν ήταν σταθερή. Ο Λάβδακος είναι πιθανώς εγγονός του Κάδμου μέσω του γιου του Πολυδώρου· πριν και μετά από αυτόν, όμως, υπάρχουν ενδιάμεσες ηγεμονίες και επιτροπείες, όπως του Λύκου και των φονέων του, Αμφίονος και Ζήθου, οι οποίοι συνδέονται με τον οίκο του Κάδμου μόνο μέσω της συζύγου του Πολυδώρου· και παρόμοια, σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό, συμβαίνει με τις μυθικές δυναστείες των Αθηνών. — Αφήνουμε επίσης εξ ολοκλήρου στους μυθολόγους τη σταδιακή συνύφανση των θρύλων σε μυθολογικούς κύκλους, παραδείγματος χάριν το ερώτημα ποιος συνέδεσε πρώτος αιτιωδώς τους Επτά επί Θήβας, μέσω της πατρικής κατάρας, με την Οιδιπόδεια παράδοση· ποιος ενέπλεξε πρώτος το επεισόδιο της Αντιγόνης· ποιος οδήγησε τον Οιδίποδα στον Κολωνό, κοντά στον Θησέα, και έκανε τον τελευταίο —με μια αθηναϊκή, αυτοδοξαστική επέμβαση στον μύθο— να ενταφιάσει τους νεκρούς. Εδώ θα ανήκε επίσης η ταύτιση της Υψιπύλης, η οποία λησμόνησε να φροντίσει το παιδί Αρχέμορο, με τη Λήμνια Υψιπύλη

38 Αφήνουμε εντελώς κατά μέρος την εξωτερική ζωή της ηρωικής εποχής. Για το φαγητό, το ποτό, τα εξωτερικά ήθη και την εθιμοτυπία της εποχής πρβλ. τις παρεκβάσεις στον Αθήναιο I, 15 κ.ε., 44 κ.ε.

39 Με αυτή την παραίνεση στέλνονται στον πόλεμο από τους πατέρες τους ο Γλαύκος και ο Αχιλλέας. Ιλιάδα VI, 208· XI, 784

40 «Personne ne se respecte» —«κανείς δεν σέβεται τον εαυτό του»— θα έλεγε κανείς στα γαλλικά για αυτή την έλλειψη πτυχώσεων

41 Μια επιβίωση του φόβου εξαιτίας του ἄγους απαντά και στις μεταγενέστερες εποχές, ιδίως όταν ήταν χρήσιμο να γίνεται επίκληση αυτού του φόβου, όπως συνέβαινε ακόμη απέναντι στους Αλκμαιωνίδες εξαιτίας του Κυλωνείου άγους

42 Παυσανίας I, 37, 3· 43, 7. Διεξοδικά πραγματεύεται την κάθαρση ο Παυσανίας II, 31, 11, με αφορμή τον καθαρμό του Ορέστη από τους Τροιζηνίους

43 Πάντως, ο Ζευς γνωρίζει ότι ο Αχιλλέας δεν θα φονεύσει τον Πρίαμο· επειδή δεν είναι ούτε ανόητος ούτε ασεβής, θα φερθεί με καλοσύνη στον ικέτη και θα τον προστατεύσει (Ιλιάδα XXIV, 157 κ.ε.)

44 Ας προσέξει κανείς, παραδείγματος χάριν, πώς αποκαλύπτεται ήδη η ευγενής φύση του στο I, 334, κατά την υποδοχή των τρεμάμενων κηρύκων

45 Απολλόδωρος II, 6, 4

46 Ιλιάδα VIII, 538

47 Ἑλένη 44

48 Για την πίστη στη φυλή πρβλ. επίσης Nägelsbach, Nachhomerische Theologie, σ. 289. — Ακόμη και ο Σόλων, απαγορεύοντας κάθε προίκα —Πλούταρχος, Σόλων 20—, απέβλεπε προφανώς στη βελτίωση της φυλής. Η αντίδραση εναντίον του γάμου που στηριζόταν αποκλειστικά στα χρήματα τού φαινόταν προφανώς διπλά αναγκαία σε μια βιοτεχνική και εμπορική πόλη

49 Ησίοδος, απόσπ. 33. Κατάλογο των μαθητών του παραδίδει ο Ξενοφών, Κυνηγετικός 1. — Ας θυμηθούμε τον Κοννίδα, τον παιδαγωγό του Θησέως. Πλούταρχος, Θησεύς 4

50 Ιλιάδα V, 438. Ο Διομήδης γνωρίζει τους θεούς και τους βλέπει στην αληθινή τους μορφή. Η ίδια η Αθηνά τον είχε προηγουμένως οδηγήσει στον τραυματισμό του Άρεως και της Αφροδίτης

51 Η επιτυχία είναι στην πραγματικότητα θεός μόνο της νεότερης ποίησης

52 Ιλιάδα IV, 450 κ.ε.· VIII, 64 κ.ε. και αλλού

53 Παρομοίως IV, 427 κ.ε.

54 Πρβλ. επίσης II, 455 κ.ε.· IV, 275

55 V, 134. Πρβλ. επίσης II, 477 κ.ε.

56 Οι ομάδες των εννέα ηρώων που απαριθμούνται στην Ιλιάδα VII, 161 και VIII, 261 και αποκλίνουν εν μέρει ως προς τα ονόματα φαίνεται να αντιπροσωπεύουν ένα είδος ανώτατης αριστοκρατίας

57 Παρομοίως λέγεται στην Ιλιάδα XIV, 72 ότι ο Ζευς θα δοξάσει —κυδαίνειν— τον στρατό των Τρώων όπως τους μακάριους θεούς

58 Ιλιάδα VII, 87 κ.ε.· X, 212 κ.ε.· XIII, 326 κ.ε.

59 Στην Ιλιάδα VIII, 164 ο Έκτορας λέει στον Διομήδη: «Φύγε από εδώ, άθλιο ανδρείκελο», και στον στ. 527 αποκαλεί τους Αχαιούς «σκυλιά που τα έφεραν οι Κήρες προς τον όλεθρό τους». Βέβαια, σε αυτή τη ραψωδία και οι θεοί βρίζονται με τον ίδιο τρόπο, και η Ίρις προσθέτει στον στ. 423, από δική της πρωτοβουλία, στο οργισμένο μήνυμα του Διός προς την Αθηνά τη φράση: «εσύ, η πιο φοβερή, αναίσχυντη σκύλα»

60 Ιλιάδα XVI, 745 κ.ε. Πρβλ. επίσης τον εμπαιγμό του Ιδομενέως XIII, 374 κ.ε.

61 Ιλιάδα III, 58 κ.ε. Αυτό το «είμαι, πάντως, αυτός που είμαι» είναι αυθεντικά ελληνικό

62 Ιλιάδα III, 437 κ.ε.

63 Οδύσσεια XX, 59. Αντιθέτως, στον Ευριπίδη, Ἑλένη 947 κ.ε., ο Μενέλαος διατηρεί μεν για τον εαυτό του το δικαίωμα να κλαίει, θεωρεί όμως την αποχή από το κλάμα ευγενέστερη. — Εντελώς έξω από τον κανόνα βρίσκεται ο θρήνος του Αχιλλέα όταν πληροφορείται τον θάνατο του Πατρόκλου, Ιλιάδα XVIII, 22 κ.ε. Εδώ η έκφραση είναι συμβολική και παραμένει επί μακρόν άφωνη. Οι λόγοι του Αχιλλέα προς τη μητέρα του και προς τους Μυρμιδόνες ακολουθούν αργότερα. — Για τον θάνατο του Πατρόκλου έκλαψαν ακόμη και τα άλογα του Αχιλλέα, XVII, 426 κ.ε.

64 Οδύσσεια IV, 100 κ.ε., 190 κ.ε., 212 κ.ε. — Και κατά την αναγνώριση του Οδυσσέα και του Τηλεμάχου, XVI, 213 κ.ε., πιθανώς θα νύχτωνε εξαιτίας του παρατεταμένου κλάματος, αν ο γιος δεν ρωτούσε τον πατέρα με ποιο πλοίο είχε φθάσει

65 Ιλιάδα VIII, 78 κ.ε.

66 Ιλιάδα IX, 17 κ.ε. και XIV, 65 κ.ε.

67 Οδύσσεια VII, 215 κ.ε.

68 Οδύσσεια XI, 355 κ.ε. — Στην Πηνελόπη, η οποία δεν τον έχει ακόμη αναγνωρίσει, επαναλαμβάνει μάλιστα με έμφαση, μέσα στην επινοημένη διήγησή του, XIX, 269 κ.ε., ότι ο Οδυσσέας ζήτησε και έλαβε από τους Θεσπρωτούς τόσους πολλούς θησαυρούς, ώστε να μπορεί να ζήσει από αυτούς έως και η δέκατη γενεά· πρέπει εκείνη να γνωρίζει ότι δεν επιστρέφει με άδεια χέρια, αλλά φέρνει αποζημίωση για όσα άρπαξαν οι μνηστήρες

69 Οδύσσεια VI, 239 κ.ε.· VII, 311 κ.ε.

70 Τόμ. II, σ. 358

71 Οδύσσεια VIII, 215 κ.ε. — Ας διαβάσει κανείς επίσης με ποια λόγια ο Επειός, στην Ιλιάδα XXIII, 667, κατά τους αγώνες προς τιμήν του Πατρόκλου, διεκδικεί ήδη πριν από την αναμέτρηση το έπαθλο για τον εαυτό του

72 Παραδείγματος χάριν, Ιλιάδα IX, 312, από το στόμα του Αχιλλέως

73 Για το λούσιμο των ηρώων από βασιλοπούλες, το οποίο προκαλεί ανησυχία στον αγαθό Nägelsbach, πρβλ. Αθήναιο I, 18, καθώς και το λουτρό του ιππότη στον Κώδικα Manesse, Lübke, Deutsche Kunst, σ. 415

74 Για την κυριαρχία της απαισιοδοξίας και στον ηρωικό μύθο πρβλ. τόμ. II, σ. 348 κ.ε.

75 Παυσανίας I, 35, 3 κ.ε.· VI, 5, 1

76 Πρβλ. τόμ. III, σ. 221 κ.ε.

77 Διεξοδικό χαρακτηρισμό του δίνει ο Αλκιδάμας, Ὀδυσσεύς 13 κ.ε.: «Στην πραγματικότητα ένας φτωχός ψαράς· έχει ήδη εξαφανίσει πολλούς Έλληνες, έχει αρπάξει πολλούς θησαυρούς από τα πλοία, έχει προξενήσει αμέτρητα δεινά στους θαλασσοπόρους· είναι δεξιοτέχνης κάθε κακουργίας»

78 Πρβλ., μεταξύ άλλων, Οδύσσεια IV, 628 κ.ε. Ο Αντίνοος έχει στο XVII, 410 λιπαροὺς πόδας, και ο ίδιος ο Οδυσσέας τού λέει στον στ. 416: «μοιάζεις με βασιλιά». Παρόμοια συμβαίνει στο VII, 176 κ.ε., όπου ο Οδυσσέας διακρίνει ανάμεσα στον αφιλόξενο λόγο και στην εξαίσια μορφή του Ευρυάλου

79 Πρβλ. επίσης την περιγραφή της ζωής των ηγεμόνων, Ιλιάδα XII, 310–328, στον λόγο του Σαρπηδόνος προς τον Γλαύκο, όπου διατυπώνεται με εξαιρετικά ωραίο και ακριβή τρόπο η σχέση ανάμεσα στην περιουσιακή προικοδότηση του ηγεμόνα και στο ηρωικό χρέος της τιμής του. — Άλλωστε, μόλις πρόκειται να περιγραφεί με ευχαρίστηση η ευζωία, η διατύπωση παραμένει μυθική ακόμη και σε μεταγενέστερη εποχή, όπως δείχνει ο παιάνας του Βακχυλίδη· Bergk, Anthologie, σ. 481

80 Για αυτόν πρβλ. τόμ. II, σ. 342

81 Οδύσσεια IV, 207 κ.ε.

82 Οδύσσεια III, 480

83 Διεξοδικά για το θέμα αυτό, μαζί με την εθιμοτυπία, Αθήναιος I και V

84 Οδύσσεια II, 341 κ.ε.· IX, 196 κ.ε. Πρβλ. επίσης τις ανέσεις στη σκηνή του Νέστορος, Ιλιάδα XIV, 5 κ.ε., όπου ο Μαχάων καλείται να καθίσει και να πίνει τον αφρώδη οίνο, έως ότου η καλλιπλόκαμη Εκαμήδη τού ζεστάνει το λουτρό και ξεπλύνει το πηγμένο αίμα

85 Πρβλ. Οδύσσεια IX, 5 κ.ε.

86 Στον Ησίοδο, απόσπ. 78, οι θεοί βέβαια γενικά συναναστρέφονται τους ήρωες και εμφανίζονται ανάμεσά τους: «ξυναὶ γὰρ τότε δαῖτες ἔσαν, ξυνοὶ θόωκοι ἀθανάτοισι θεοῖσι καταθνητοῖς τ᾽ ἀνθρώποις»

87 Για τους Φαίακες πρβλ. ιδίως Οδύσσεια VI, 203 κ.ε.· VIII, 241 κ.ε.· VII, 117 κ.ε., 84 κ.ε.· VI, 305 κ.ε.· VII, 34 κ.ε.· VIII, 557 κ.ε.· XII, 113 κ.ε. —την εξαφάνιση του πλοίου, αφού έχει αποβιβαστεί ο Οδυσσέας

88 Οδύσσεια XV, 407 κ.ε.

89 Οδύσσεια VIII, 546 κ.ε.

90 Πρβλ. Οδύσσεια VII, 237 κ.ε.· VIII, 28 κ.ε., 548 κ.ε.· IX, 19

91 Πρβλ. τόμ. III, σ. 117 κ.ε. Αντιθέτως, ο Ησίοδος εγκωμιάζει με έμφαση την εργασία ως τη μοναδική σωτηρία και, παραδείγματος χάριν, στα Ἔργα καὶ Ἡμέραι 430 περιγράφει τον σιδηρουργό ως «Ἀθηναίης δμῶος»

92 Οδύσσεια VIII, 159 κ.ε.

93 Πρβλ. ανωτέρω, σ. 36

94 Οδύσσεια XV, 321 κ.ε.

95 Για αυτόν πρβλ. σ. 23, σημ. 4

96 Φιλόστρατος, Εἰκόνες II, 15

97 Τζέτζης, Λυκόφρων 93 και 97

98 Στράβων IX, σ. 439. Τζέτζης, Λυκόφρων 344

99 Το μέταλλο των όπλων των ηρώων είναι ο χαλκός, και ο Παυσανίας III, 3, 6 το τεκμηριώνει με τον Όμηρο, με το δόρυ του Αχιλλέως στον ναό της Φασηλίδος και με το ξίφος του Μέμνονος στον ναό του Ασκληπιού στη Νικομήδεια. Ο σίδηρος ανήκει πιθανώς μόνο στο φοβερό πέμπτο γένος των ανθρώπων. Πρβλ. επίσης Ησίοδο, Ἔργα καὶ Ἡμέραι 150 κ.ε.

100 Ενώ οι Τελχίνες και οι Δάκτυλοι είναι επιδέξιοι μεταλλουργοί, οι άγριοι νάνοι, οι οποίοι ίσως αρχικά πρέπει να νοηθούν ως μεταλλωρύχοι, είναι φύλακες θησαυρών. — Ο βασιλιάς Laurin του Τιρόλου είναι, σύμφωνα με τον Sepp, Bayerischer Sagenschatz, σ. 20, βασιλιάς των θησαυρών και κύριος ενός ολόκληρου υπόγειου βασιλείου

101 Πρβλ. σ. 35

102 Τόμ. II, σ. 257 κ.ε.

103 Το ίδιο ισχύει και για τους άλλους μαθητές του Χείρωνος, ο οποίος ήταν «μουσικῆς, δικαιοσύνης καὶ ἰατρικῆς διδάσκαλος». Πλούταρχος, Περὶ μουσικῆς 40. — Η φόρμιγγα του Αχιλλέως, με την οποία τραγουδούσε τα ένδοξα κατορθώματα των παλαιών ηρώων, προερχόταν, σύμφωνα με την Ιλιάδα IX, 186 κ.ε., από τα λάφυρα του Ηετίωνος

104 Οδύσσεια VIII, 579 κ.ε. Πρβλ. τόμ. II, σ. 359. Για το ότι οι θεοί, όταν θέλουν να περάσουν μια ευχάριστη ημέρα, βάζουν τους ανθρώπους να τους τραγουδούν τα ανθρώπινα πάθη, πρβλ. Όμηρο, Ὕμνος εἰς Ἀπόλλωνα 189 κ.ε.

105 Οδύσσεια III, 267 κ.ε.

106 Οδύσσεια I, 325 κ.ε.

107 Ιλιάδα XXIV, 720

108 Ησίοδος, Θεογονία 94 κ.ε.

109 Οδύσσεια XVIII, 423 κ.ε.

110 Οδύσσεια XXII, 354 κ.ε.

111 Αργότερα ο Ευριπίδης στρέφεται με δυσμένεια εναντίον των κηρύκων, οι οποίοι πάντοτε συντάσσονται με τους ισχυρούς και τους ευτυχείς. Ὀρέστης 889 και 895

112 Έτσι ο Μυρτίλος, Παυσανίας VIII, 14, 7. Ο Ευρυμέδων ήταν ενταφιασμένος στις Μυκήνες δίπλα στον Αγαμέμνονα, στο ίδιο II, 16, 5

113 Παυσανίας VII, 24, 1

114 Στο ίδιο III, 12, 6

115 Οδύσσεια XVII, 382 κ.ε.

116 Αντιθέτως, στον Κάμινον ἢ Κεραμῆς, ο ζητιάνος δεν θέλει να λάβει ελεημοσύνη χωρίς κάποια απειλή

117 Ἔργα καὶ Ἡμέραι 25 κ.ε.

118 Η χαριτωμένη εκδοχή, σύμφωνα με την οποία η Ναυσικά παντρεύεται αργότερα τον Τηλέμαχο, απαντούσε ήδη στον Ελλάνικο και στον Αριστοτέλη. Ευστάθιος, Οδύσσεια, σ. 1796. Στον Τηλέμαχο θα επανεμφανιζόταν κατά κάποιον τρόπο ο Οδυσσέας, αυτή τη φορά όμως νέος

119 Η οικονόμος και η τροφός ενδέχεται να συνενώνονταν στο ίδιο πρόσωπο. Έτσι, στον ομηρικό ύμνο (στ. 101 κ.ε.), η Δήμητρα παρουσιάζεται στην Κλεώ ως ηλικιωμένη γυναίκα που δεν έχει δικά της παιδιά, «όπως είναι οι τροφοί των παιδιών των βασιλέων και οι οικονόμοι μέσα στα αντηχούντα δώματα», και κατόπιν (στ. 138 κ.ε.) εκφράζει την επιθυμία να εκτελεί σε κάποιο σπίτι όσα αποτελούν τα έργα μιας ηλικιωμένης γυναίκας: «να κρατά ένα παιδί στην αγκαλιά της και να το φροντίζει καλά, να επιβλέπει το σπίτι, να στρώνει την κλίνη των κυρίων και να διδάσκει στις υπηρέτριες τις γυναικείες εργασίες»

120 Ιλιάδα III, 126 κ.ε.

121 Στο ίδιο, 399 κ.ε.

122 Οδύσσεια IV, 120 κ.ε.

123 Οδύσσεια XV, 172 κ.ε.

124 Ο θρύλος που αποκλίνει εντελώς από τη συνήθη παράδοση, σύμφωνα με τον οποίο η Ελένη απήχθη από τον Θησέα και, όταν οι Διόσκουροι την ανέκτησαν, γέννησε την Ιφιγένεια, την οποία κατόπιν παρέδωσε στην Κλυταιμνήστρα, απαντά στον Παυσανία II, 22, 7. Με βάση αυτόν ο Λουκιανός υπολογίζει κατόπιν τη μεγάλη ηλικία της κατά τον Τρωικό πόλεμο. Οι παλαιότεροι την είχαν αφήσει να παραμένει νέα

125 Ιλιάδα XIX, 175 κ.ε. και 258 κ.ε. — Μέσα στη σκηνή ο Αχιλλέας έχει κατόπιν μαζί του, Ιλιάδα IX, 664 κ.ε., τη Διομήδη, ενώ ο Πάτροκλος την Ίφιδα· και οι δύο ήταν αιχμάλωτες. Και ο Νέστορας έχει μέσα στη σκηνή την Εκαμήδη, Ιλιάδα XIV, 6

126 Την αντίληψη της τραγωδίας εκφράζει πιθανώς με αρκετή ακρίβεια ο Ευριπίδης, Ἱππόλυτος 407 κ.ε., σύμφωνα με τον οποίο οι αρχόντισσες έδωσαν το παράδειγμα της απιστίας και από αυτές άρχισε η συμφορά για τις γυναίκες των ευγενών οίκων· διότι, όταν τα αισχρά αρέσουν στους ευγενείς, θα φαίνονται ακόμη πιο θαυμαστά στους φαύλους. — Ο έρωτας προς τον προγονό, ο οποίος, όταν απορρίπτεται από εκείνον, έχει ως συνέπεια την ψευδή κατηγορία ενώπιον του συζύγου και την καταστροφή του γιου, απαντά, άλλωστε, εκτός από τη Φαίδρα και στη Φυλονόμη. Τζέτζης, Λυκόφρων 232

127 Ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα, το οποίο θέλουμε να προσθέσουμε εδώ, είναι η αφελής αντίληψη που διατυπώνεται στην Ιλιάδα XI, 241 κ.ε., ότι η σύζυγος, επειδή αποκτήθηκε με δώρο εκατό βοδιών και επειδή επιπλέον της υποσχέθηκαν χίλια πρόβατα και αίγες, θα το ανταποδώσει με ευγνωμοσύνη —χάρις—, πράγμα που ο νεαρός Ιφιδάμας, τον οποίο σκοτώνει ο Αγαμέμνων, δεν προλαβαίνει πλέον να βιώσει. — Στα συγκινητικά παραδείγματα συζυγικής πίστης ανήκει και η Ευάδνη, η οποία πήδησε στις φλόγες της νεκρικής πυράς του συζύγου της Καπανέως. — Γενική προϋπόθεση κατά τη μυθική εποχή είναι ότι οι χήρες δεν ξαναπαντρεύονται· ο Παυσανίας II, 21, 8 λέει ότι πριν από τη Γοργοφόνη, τη θυγατέρα του Περσέως, ήταν έθιμο να παραμένει μια γυναίκα χήρα μετά τον θάνατο του συζύγου της. — Γάμοι μεταξύ αδελφών κατά τη μυθική εποχή απαντούν μεταξύ των παιδιών του Αιόλου και στην ιστορία της Βύβλιδος και του Καύνου, καθώς επίσης, Πολύαινος VIII, 44, στους γονείς του Θεσσαλού. Από τις ιδιαίτερες γυναικείες λατρείες και εορτές δεν υπάρχει ακόμη κανένα ίχνος στον Όμηρο. Οι απαρχές τους όμως πρέπει ασφαλώς να ανάγονται στην αρχέγονη εποχή

128 Ηρωικές γυναίκες σε μικρότερους κύκλους δεν λείπουν, όπως διδάσκει ο Πλούταρχος, Περὶ γυναικῶν ἀρετῆς, κατά την ημιιστορική και την ιστορική εποχή· δεν επιτελούν όμως σωτηρίες ολόκληρου του λαού

129 Παυσανίας I, 27, 9. Ύστερα από αυτό κανείς δεν σκέφτεται μόνο τη φυσιοκρατική σημασία του Preller

130 Ο Λουκιανός, Δημοσθένους ἐγκώμιον 9, λέει ότι άλλοι τοποθετούν τον Όμηρο στην ηρωική και άλλοι στην ιωνική εποχή —δηλαδή στην εποχή μετά τη δωρική μετανάστευση—· γινόταν επομένως ακριβής διάκριση

131 Βλ. ανωτέρω, σ. 44 κ.ε.

132 Ιλιάδα XI, 385: «τοξότα, λωβητήρ, κέραι ἀγλαέ, παρθενοπῖπα». Πρβλ. αργότερα Ευριπίδη, Ἡρακλῆς μαινόμενος 159 κ.ε., 188 κ.ε.

133 Ιλιάδα X, 257 κ.ε., 261 κ.ε. Και η «περικεφαλαία από δέρμα νυφίτσας» —κτιδέη κυνέη— του Τρώα Δόλωνος, στο ίδιο 335, αρχικά εννοούνταν πιθανώς ως μέσο που καθιστούσε αόρατο

134 Πρβλ. τόμ. III, σ. 74 κ.ε.

135 Ας αναφερθούν ακόμη οι ακόλουθες εικόνες κυνηγιού και ζώων —οι περισσότερες από τις ραψωδίες X έως XII και XVI—: οι δύο σκύλοι και το ελάφι ή ο λαγός (X, 360 κ.ε.), ο κυνηγός που εξαπολύει τα σκυλιά του εναντίον αγριόχοιρου και λιονταριού (XI, 292 κ.ε.), οι δύο καταδιωκόμενοι αγριόχοιροι που ορμούν καταστρέφοντας μέσα στο δάσος (XII, 146 κ.ε.), το λιοντάρι που πεινά ακατάσχετα για κρέας (στο ίδιο, 299 κ.ε.), το λιοντάρι στη φωλιά της ελαφίνας (XI, 113 κ.ε.), εκείνο που αρπάζει την αγελάδα (XVII, 61 κ.ε.) και εκείνο που διώχνεται μακριά από το κοπάδι (στο ίδιο, 657 κ.ε.), ο αετός που παραμονεύει για λεία (στο ίδιο, 674 κ.ε.), ο γάιδαρος που, παρά όλα τα χτυπήματα, χορταίνει τρώγοντας μέσα στο χωράφι (XI, 558 κ.ε.), οι μύγες γύρω από τους κάδους του γάλακτος (XVI, 641 κ.ε.). — Από τα καιρικά και ουράνια φαινόμενα υπενθυμίζουμε το άστρο που εμφανίζεται μέσα από τα σύννεφα και κρύβεται πάλι (XI, 62 κ.ε.), την καταιγίδα που αναταράσσει τη θάλασσα (στο ίδιο, 297 κ.ε.), τη μεγάλη χιονόπτωση ως εικόνα για τη βροχή των λίθων από τα μαχόμενα στρατεύματα (XII, 278 κ.ε.), καθώς και τη λάμψη του τοπίου μέσα από τα σύννεφα που μνημονεύθηκε στο ίδιο χωρίο (XVI, 297 κ.ε.). — Θαυμάσιες εικόνες της φύσης είναι η θύελλα μέσα στο δάσος (XVI, 765 κ.ε.), η δασική πυρκαγιά (XI, 155 κ.ε. και XX, 490 κ.ε.), ο ορμητικός χείμαρρος που παρασύρει ολόκληρα δάση (XI, 492 κ.ε.), οι πανίσχυρες δρυς που στέκουν ακλόνητες (XII, 132 κ.ε.) και η ελιά που ξεριζώνεται από τη θύελλα (XVII, 53)

136 Για την τεχνική κατασκευής τέτοιων ασπίδων πρβλ. τόμ. III, σ. 6

137 Πρβλ. τις ανασυνθέσεις του O. Müller, Literaturgeschichte I, σ. 175

138 Αυτό το λαϊκό δικαστήριο παρουσιάζει, άλλωστε, ήδη πολύ ανησυχητικά γνωρίσματα. Το αντικείμενο είναι μια δικονομική στρεψοδικία γνήσια ελληνικού τύπου· οι γέροντες δύσκολα θα είχαν μείνει ανεπηρέαστοι από τις δύο αντιμαχόμενες παρατάξεις που φώναζαν συγχρόνως. Ως αμοιβή για εκείνον από αυτούς του οποίου η απόφαση θα ήταν η δικαιότερη, βρίσκονται κατατεθειμένα δύο τάλαντα. Ποιος τα πληρώνει;

139 Ἀσπὶς Ἡρακλέους 139–320

140 Στ. 216 κ.ε. Πρβλ. τόμ. III, σ. 11

141 Βρίσκεται αυτό στο σωστό σημείο;

142 Η παράσταση της μάχης γίνεται εντονότερη από το γεγονός ότι οι θεότητες του θανάτου —Κήρες και Μοίρες;— στον στ. 261 εμπλέκονται σε άγρια διαμάχη για έναν πεσόντα. Δίπλα τους στέκεται η λεπτομερώς περιγραφόμενη Αχλύς, το σκοτάδι του θανάτου

143 Για αυτά πρβλ. τόμ. III, σ. 117 κ.ε.

144 Πρβλ. το χωρίο για τον Όρκο και τη Δίκη (στ. 219 κ.ε.), τον θρήνο της Δίκης ενώπιον του Διός (στ. 256 κ.ε.), τους τριάντα χιλιάδες αθάνατους φύλακες, οι οποίοι, τυλιγμένοι σε ομίχλη, περιπλανώνται για να προστατεύουν το δίκαιο (στ. 252 κ.ε.), μολονότι η Αιδώς και η Νέμεσις έχουν ήδη εγκαταλειφθεί, επειδή πρόκειται να φύγουν από τη γη (στ. 197 κ.ε.)

145 Πρβλ. στ. 686: «Χρήματα γὰρ ψυχὴ πέλεται δειλοῖσι βροτοῖσι»

146 Βέβαια, ο Πέρσης, ο αδελφός του Ησιόδου, δεν υπήρξε πρότυπο αδελφού

147 Εἰς Ἡσίοδον ὑπόμνημα, απόσπ. 20 —37 Bernard

148 Πρβλ. τόμ. III, σ. 118

149 Παυσανίας IV, 15, 18, 24, σύμφωνα με τον Ριανό· πρβλ. τόμ. III, σ. 102

150 Ας θυμηθεί κανείς τη σωτηρία του από τον γκρεμό με τη βοήθεια του αετού και της αλεπούς. Κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί «Ἀριστομένην αἰχμάλωτον ἂν γενέσθαι»

151 Πρβλ. τον Αλή κατά τη μάχη του Σιφφίν

152 Από το τράγος = άγρια συκιά

153 Μια εντελώς νεωτερική προσθήκη στον Παυσανία είναι ότι ο Αριστομένης ήθελε ακόμη να επισκεφθεί τη Λυδία και τη Μηδία και να τις κερδίσει ως συμμάχους εναντίον της Σπάρτης. Για το πώς επικαλέστηκαν το όνομά του κατά τη νέα ίδρυση της Μεσσήνης πρβλ. Παυσανία IV, 27, 4

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (246)

Συνέχεια από: Δευτέρα 20. Ιουλίου 2026

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (246)

Jacob Burckhardt

ΤΟΜΟΣ 4ος

ΜΕΡΟΣ ΕΝΑΤΟ: Ο Έλληνας άνθρωπος
στην ιστορική του εξέλιξη


IΙ O ΗΡΩΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ (9η συνέχεια)

Έτσι, οι ασπίδες αυτές αποτελούν απλές, τυπικές συνοψίσεις ενός ακόμη ιδεώδους Dasein, όνειρα του ανθρώπου εκείνης της εποχής που έγιναν τέχνη. Μια ύπαρξη διαφορετική από εκείνη του ομηρικού ανθρώπου φανερώνουν ήδη, εντελώς ανεξάρτητα από τη ζοφερή εισαγωγή, οι διδαχές των Ησιόδειων Ἔργων καὶ Ἡμερῶν¹⁴³. Το γεγονός ότι υπήρχε ένας λαός δεκτικός σε αυτή τη γνωμολογική διδασκαλία και ότι παρέλαβε την παράδοση σε ποιητική μορφή φαίνεται εξαιρετικά ιδιότυπο.
Θα μπορούσε κανείς να θέσει το ερώτημα σε ποιον βαθμό η κάθοδος των Δωριέων, μαζί με τις συνέπειές της, κατέστησε το Dasein βιαιότερο και ζοφερότερο· και πάντως η αυστηρή διαμόρφωση της πόλεως συντελέστηκε μόνον ύστερα από αυτήν. Ο Όμηρος όμως, ο οποίος φαίνεται να μην έχει επηρεαστεί καθόλου από μια τέτοια σκοτεινιά, έζησε επίσης αργότερα.

Ασφαλώς, όμως, ακούμε εδώ, από τον ποιητή του οποίου ο πατέρας είχε κάποτε φύγει από την αιολική Κύμη —«όχι από τον πλούτο, αλλά από την ολέθρια φτώχεια»— και είχε καταφύγει στο άθλιο χωριό Άσκρη του Ελικώνα, με το κακό του κλίμα (στ. 637 κ.ε.), μια πανάρχαια φωνή από την εποχή κατά την οποία η εργασία θεωρούνταν μεν ήδη βάσανο, δεν ονομαζόταν όμως ακόμη βαναυσία, αλλά τιμούνταν ως η μοναδική σωτηρία· και κατά την οποία, δίπλα στον ανελεύθερο δήμο, είχαν ακόμη τη θέση τους ο ρωμαλέος ελεύθερος εργάτης της γης (στ. 441 κ.ε.), ο ημερομίσθιος και η μισθωτή υπηρέτρια (στ. 602 κ.ε.).

Δίπλα στους ήρωες και στους απογόνους τους, εμφανίζεται εδώ μπροστά μας ένα γένος γεωργών, το οποίο στενάζει ζητώντας μόνο δίκαιους κριτές και εξυμνεί το δίκαιο με κάθε τρόπο, τόσο μυθικά όσο και άμεσα¹⁴⁴· αυτό βέβαια, όπως πρέπει να υποθέσουμε, επειδή, από την άλλη πλευρά, οι κριτές της αριστοκρατικής εποχής, οι οποίοι ανήκαν στη μεγάλη τάξη των ιδιοκτητών —οι δωροφάγοι βασιλῆες—, διαστρέβλωναν το δίκαιο και η ελληνική δικομανής στρεψοδικία είχε αυξηθεί ακόμη περισσότερο.

Η περιουσία αποτελεί, βέβαια, ήδη το κυριότερο πράγμα στον κόσμο του Ησιόδου¹⁴⁵. Εγκωμιάζεται όμως μόνο η έντιμη απόκτησή της, και μάλιστα με ιδιαίτερη έμφαση (στ. 298 κ.ε.). Οι καλοί γείτονες έχουν ύψιστη σημασία, είναι μάλιστα σημαντικότεροι από τους συγγενείς (στ. 342 κ.ε.). Στους τελευταίους δεν πρέπει να έχει κανείς απόλυτη εμπιστοσύνη· ακόμη και κατά τη σύναψη συμφωνίας με αδελφό πρέπει, σαν να επρόκειτο για αστείο, να καλείται μάρτυρας (στ. 371)¹⁴⁶.

Οι οικογένειες δεν πρέπει να είναι πολυμελείς· συνιστάται στον γεωργό εκείνη η πολιτική του ενός ή των δύο παιδιών, την οποία αργότερα ο Πλούταρχος αισθάνθηκε την ανάγκη να ερμηνεύσει με τον ευνοϊκότερο δυνατό τρόπο¹⁴⁷. Εναντίον της θαλασσοπορίας διατυπώνεται εδώ προειδοποίηση πολύ πριν από τον Πλάτωνα· στην ευτυχία των πολιτών μιας πόλεως που αγαπά το δίκαιο ανήκει ακόμη και το ότι δεν «πλέουν με πλοία» (στ. 236 κ.ε.). Παρ’ όλα αυτά, ο ποιητής, με αφορμή τους κανόνες για το σπίτι και τη γεωργία που συνδέονται με τις εποχές του έτους, παρέχει κάθε δυνατή σχετική διδασκαλία.


Ως τόποι συναντήσεως του χωριού ή ενός τόπου όπως η Άσκρη, η οποία δεν εμφανίζεται ως πόλις, παρουσιάζονται η λέσχη και το εργαστήριο του χωρικού σιδηρουργού· ο εργατικός άνθρωπος προειδοποιείται επίμονα να μην παρασυρθεί εκεί στην αργία (στ. 493 κ.ε.). Προς το τέλος ακολουθούν γενικοί κανόνες ζωής και ηθικής, λαϊκές δεισιδαιμονίες, καθώς και μια επισκόπηση των ημερών του μήνα, με σκοπό την επιλογή των κατάλληλων ημερών για όσα πρέπει ή δεν πρέπει να πράττονται.

Ολόκληρη αυτή η γνωμολογική διδασκαλία είναι απολύτως αστική και αγροτική· το γεγονός ότι διατηρήθηκε ζωντανή μια τέτοια εικόνα του Dasein και των καθηκόντων μαρτυρεί, όπως ειπώθηκε προηγουμένως¹⁴⁸, πολλά υπέρ των Βοιωτών γεωργών. Χαριτωμένες επιμέρους εικόνες είναι, παραδείγματος χάριν, η περιγραφή της κόρης που προστατεύεται καλά κατά τη διάρκεια της σφοδρής χειμερινής παγωνιάς (στ. 519 κ.ε.) και εκείνη του συμποσίου μετά τον θερισμό (στ. 528 κ.ε.).

Τέλος, εμφανίζεται πολύ αργά, στολισμένος με όλα τα χαρίσματα της υψηλής μυθικής εποπτείας, ο όψιμος βλαστός των ηρωικών ανθρώπων, ο Μεσσήνιος Αριστομένης¹⁴⁹. Πρόκειται για μια ουσιωδώς οδυσσειακή φύση: δεν έχει μόνο να πολεμήσει, αλλά κυρίως να ενοχλεί τους Σπαρτιάτες με το κύριο γνώρισμά του, ότι δεν είναι δυνατόν να κρατηθεί αιχμάλωτος επί μακρόν και ότι διασώζεται εκεί όπου οποιοσδήποτε άλλος θα είχε χαθεί¹⁵⁰.

Συγχρόνως, αποτελεί τη συμβολική μορφή ενός λαού που αγωνίζεται ήδη χωρίς καμία ελπίδα, αλλά είναι προορισμένος όχι για τη δουλεία, παρά για τη μετανάστευση· μια μορφή της φαντασίας που, όπως φαίνεται, εξακολούθησε να ζει όχι μόνο μεταξύ των μεταναστών, αλλά, προς μεγάλη ενόχληση των Σπαρτιατών, και στη λαϊκή παράδοση των υποταγμένων και μεταβλημένων σε είλωτες Μεσσηνίων. Μολονότι είναι Αιπυτίδης και ίσως θεϊκής καταγωγής, δεν είναι βασιλιάς· αντιθέτως, αποποιείται το βασιλικό αξίωμα, το οποίο μόνο θα περιόριζε έναν εθνικό ήρωα που οφείλει να εκπροσωπεί τους πάντες. Και με αυτό το γνώρισμα θυμίζει τον Μάρκο και τον Σιντ.

Αντιθέτως, σε κάθε μάχη είναι ο πρώτος· συνοδευόμενος από περίπου ογδόντα εκλεκτούς πολεμιστές, μετακινείται γρήγορα από το ένα πλήγμα στο άλλο και εξοντώνει πότε το ένα και πότε το άλλο σπαρτιατικό σώμα, ώστε κατορθώνει δύο ή τρεις φορές να τελέσει ἑκατομφόνια, δηλαδή ευχαριστήριες θυσίες για τη θανάτωση εκατό εχθρών¹⁵¹.

Παντού αποτελεί το είδωλο των γυναικών. Κατά την επιστροφή του στην Ανδανία, εκείνες του ρίχνουν νικητήριες ταινίες και καρπούς και τραγουδούν ένα δίστιχο, το οποίο εξακολουθούσε να τραγουδιέται ακόμη και στην εποχή του Παυσανία. Όταν οι Σπαρτιάτισσες, τις οποίες αιφνιδιάζει κατά την εορτή της Δήμητρας στην Αίγιλα, τον χτυπούν με πυρσούς και έτσι τον συλλαμβάνουν, η ιέρεια, που είναι ερωτευμένη μαζί του, τον ελευθερώνει κρυφά και κατόπιν ισχυρίζεται ότι εκείνος έκαψε τα δεσμά του. Επίσης, όταν τον συλλαμβάνουν οι Κρήτες, μια νεαρή γυναίκα, η οποία παρακινήθηκε γι’ αυτό από ένα όνειρο, λύνει τα δεσμά του· αυτή γίνεται κατόπιν σύζυγος του γιου του. Και ο ίδιος όμως σώζει την τιμή των Σπαρτιατισσών παρθένων που είχαν αρπαχθεί στις Καρυές και απειλούνταν από τους μεθυσμένους συντρόφους του.

Πολύ εντονότερα απ’ ό,τι στους ομηρικούς ήρωες προβάλλει εδώ η σχέση με τον μάντη. Βέβαια, μερικές φορές παρακούει και την προειδοποίησή του: περνώντας δίπλα από την αχλαδιά, επάνω στην οποία ο Θεόκλος βλέπει καθισμένους τους Διοσκούρους, χάνει ως τιμωρία την ασπίδα του· την ανακτά αργότερα από τον Τροφώνιο στη Λεβάδεια και τελικά την αφιερώνει εκεί. Οι δυο τους όμως βρίσκονται μαζί κάθε ώρα και πηγαίνουν, μεταξύ άλλων, από κοινού και στους Δελφούς.

Όταν εκπληρώνεται ο μοιραίος χρησμός¹⁵², ο Θεόκλος είναι ο πρώτος που το αντιλαμβάνεται· οδηγεί κατόπιν κρυφά και τον Αριστομένη στον τόπο όπου εμφανίστηκε το θεϊκό σημείο, τον πείθει ότι η νίκη της Σπάρτης επίκειται πλέον και κρύβει μαζί του τα μυστικά ενέχυρα που εγγυώνται τη μελλοντική ανασύσταση του κράτους· μια σκηνή που στην παλαιά εκδοχή της αφήγησης ίσως ήταν εξαιρετικά όμορφη.

Όταν πλέον επέρχεται η έσχατη συμφορά, η οποία, «όπως στην Τροία», αρχίζει με μια μοιχεία, και οι δύο, παρά την πρόγνωσή τους, καλούν τον λαό να προβάλει την ύστατη αντίσταση. Μόνο έπειτα από τριήμερη μάχη διατάζει ο μάντης τον Αριστομένη να σώσει τον εαυτό του και όσους απέμειναν· ο ίδιος κατόπιν ορμά ανάμεσα στους εχθρούς, για να πεθάνει.

Ο Αριστομένης και οι δικοί του, έχοντας τοποθετήσει στη μέση τις γυναίκες και τα παιδιά, επιβάλλουν διά της μάχης την ασφαλή αποχώρησή τους· ο γιος του και ο γιος του μάντη καλύπτουν τα νώτα. Ενώ αργότερα αυτοί εγκαθίστανται στη Ζάγκλη και τη μετονομάζουν σε Μεσσήνη —τη σημερινή Μεσσήνη της Σικελίας—, ο Αριστομένης ακολουθεί στην Ιαλυσό τον γαμπρό του, τον Ρόδιο ηγεμόνα Δαμάγητο, ο οποίος είχε ζητήσει σε γάμο την κόρη του αρίστου μεταξύ των Ελλήνων· και εκεί, μετά τον θάνατό του, απολαμβάνει ηρωικές τιμές¹⁵³.

Τέλος, πρέπει να ειπωθεί εδώ ακόμη ένας λόγος για μια πολύ σημαντική πλευρά του πρωτοέλληνα, δηλαδή για τον πειρατικό άνθρωπο. Παντού όπου υπάρχουν ακτές και νησιά, στους λαούς όλων των φυλών, ο θαλασσοπειρατής εμφανίζεται από νωρίς και συχνά δεν είναι δυνατόν να εξαλειφθεί μέχρι σήμερα. Αν στους δικούς μας πολιτισμένους λαούς επικρατούσε, έστω και για σύντομο χρονικό διάστημα, γενική αναστάτωση, θα εμφανιζόταν πάλι στις θάλασσές μας και θα ήταν πολύ τρομερός· διότι είναι δελεαστικό, και για πληθυσμούς που κατοικούν σε βραχώδεις ακτές εξαιρετικά φτωχές σε ψάρια σχεδόν αυτονόητο, να πραγματοποιούν κάπου επιδρομές σε γεωργικές περιοχές και να αρπάζουν σιτηρά, ζώα, ακόμη και ανθρώπους. Έτσι ενεργούσαν οι Κίλικες κ.ά. κατά τους τελευταίους αιώνες της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας και οι Νορμανδοί κατά τον πρώιμο Μεσαίωνα.

Ιδίως όμως το Αρχιπέλαγος ήταν ασφαλώς από πολύ νωρίς σαν πλασμένο για την πειρατεία. Όσοι λιμοκτονούσαν λήστευαν εκείνους που εργάζονταν, και γι’ αυτό οι τελευταίοι προτιμούσαν να κατοικούν στην ενδοχώρα και να οχυρώνονται εκεί. Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, οι περισσότερες αρχαίες πόλεις είχαν οικοδομηθεί μακριά από την ακτή· σε αυτήν διέθεταν όλες τον λιμενικό τους οικισμό, το ἐπίνειον, από τα οποία ο Παυσανίας μνημονεύει πλήθος.

Ο μεγαλύτερος τύπος πειρατή είναι ήδη μέσα στον μύθο ο Οδυσσέας· μάλιστα, η Οδύσσεια προϋποθέτει από την αρχή έως το τέλος τη θαλάσσια ληστεία, και ήδη συγκεντρώνονται με αρπαγές πλούτη, ώστε με αυτά να αποκτήσει κανείς υπόσταση και κύρος στον κόσμο. Επίσης, «υιοί του Ποσειδώνος» του μύθου, δηλαδή αρχηγοί θαλασσοπειρατών, παραμένουν ενίοτε στη λεηλατημένη περιοχή, νυμφεύονται τη θυγατέρα κάποιου τοπικού βασιλιά και γίνονται Έλληνες ηγεμόνες, των οποίων η πόλις θεωρείται κατόπιν δικό τους ίδρυμα· ακριβώς όπως έπραξε στον Μεσαίωνα ο ένας ή ο άλλος Νορμανδός.

Αργότερα, κατά την εποχή της ήδη διαμορφωμένης πόλεως, παρατάξεις που είχαν εκδιωχθεί από αυτήν πρέπει ασφαλώς να στράφηκαν συχνά στη θαλάσσια ληστεία· όπως κατά τους τελευταίους αιώνες του Μεσαίωνα η εκάστοτε εξόριστη παράταξη της Γένοβας, η οποία συνήθιζε να διατηρεί υπό την κατοχή της ένα μέρος των κάστρων της Ριβιέρας και από εκεί να παρενοχλεί ακόμη και τα πλοία της μητρόπολης.

Υποσημειώσεις…

Συνεχίζεται με:

III. Ο αποικιακός άνθρωπος και ο άνθρωπος της άμιλλας

Δευτέρα 20 Ιουλίου 2026

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (245)

Συνέχεια από: Τετάρτη 29. Απριλίου 2026

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (245)

Jacob Burckhardt

ΤΟΜΟΣ 4ος


ΜΕΡΟΣ ΕΝΑΤΟ: Ο Έλληνας άνθρωπος
στην ιστορική του εξέλιξη


IΙ O ΗΡΩΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ (8η συνέχεια)


Μέσα σε μια ιδιότυπη λάμψη, εντελώς ξεχωριστή, προβάλλει η ομηρική Ελένη, κατά βάση χωρίς δική της βούληση, αλλά συγχρόνως προικισμένη με ύψιστη χάρη. Στην πραγματικότητα είναι το αθώο θύμα της Αφροδίτης, και ο έρωτάς της για τον Πάρη μια Ἄτη σταλμένη από τη θεά. Επειδή αισθανόταν ότι είχε παραδοθεί στη μοίρα της με τρόπο καθαρά αντικειμενικό, είναι σε θέση να υφάνει μέσα στον ιστό της τις μάχες που διεξήγαγαν για χάρη της οι Τρώες και οι Αχαιοί120. Απευθύνει στη θεά φοβερές μομφές121, επειδή θεωρεί ότι εκείνη την καταχράται ως μέσο για να προσφέρει ευχαρίστηση στον ευνοούμενό της· κατόπιν, βέβαια, η θεά μπορεί αμέσως να την οδηγήσει, συμφιλιωμένη πλέον, στο παλάτι του Πάρη.

Κατά την επίσκεψη του Τηλέμαχου στη Λακεδαίμονα, εμφανίζεται ακτινοβολώντας από ομορφιά, εξαρχής εντελώς διαφορετική από την Πηνελόπη· και ο θρήνος της για όσα συνέβησαν εξαιτίας της —«όταν εσείς οι Αχαιοί ήρθατε στην Τροία για χάρη μου, της αναίσχυντης»— έχει, μέσα στην απόλυτη αφέλειά του, κάτι σχεδόν αυθάδες. Δεν διστάζει επίσης να διηγηθεί στον Τηλέμαχο και στον Μενέλαο κωμικά περιστατικά από την εποχή της πολιορκίας· παράλληλα όμως διαθέτει και ένα φάρμακο που καταπραΰνει τη θλίψη, και στο τέλος την καταλαμβάνει ακόμη και το πνεύμα της προφητείας. Στην Οδύσσεια διακρίνεται ακόμη ότι υπήρξε κάποτε θεά, ενώ η Πηνελόπη και η Ναυσικά δεν υπήρξαν.

Η Χρυσηίδα και η Βρισηίδα της Ιλιάδας είναι απλώς πράγματα· αξίζει ωστόσο να σημειωθεί ότι, κατά την επιστροφή της Βρισηίδας, ο Αγαμέμνονας οφείλει να ορκιστεί πως δεν την άγγιξε. Στην παρέλαση των μυθικών γυναικών στον Κάτω Κόσμο, την οποία παρουσιάζει η Οδύσσεια (XI, 225 κ.ε.), δίπλα στις ως επί το πλείστον λαμπρές συζύγους θεών και στις περίφημες καλλονές εμφανίζεται μόνο μία εξαιρετικά δυστυχισμένη γυναίκα, η Επικάστη, δηλαδή η Ιοκάστη· κατόπιν αναφέρεται, μεταξύ άλλων, απλώς και μόνο το όνομα της Φαίδρας· μόνον η Εριφύλη μνημονεύεται με ρητή αποστροφή.

Η ανάπτυξη και η αιτιολόγηση του τρομερού στοιχείου μέσα στη γυναίκα έμελλε να αποτελέσει έργο της τραγωδίας, η οποία διαμόρφωσε τη μορφή της άκαρδης μάγισσας Μήδειας και τον τύπο της Φαίδρας. Ο μύθος, ωστόσο, τα είχε ήδη αφηγηθεί· και το πραγματικό διαζευκτήριο, τη ρήξη με την παλαιότερη αντίληψη, τη βρίσκει κανείς στο ίδιο βιβλίο της Οδύσσειας για τον Κάτω Κόσμο (XI, 433 κ.ε.), στα λόγια του Αγαμέμνονα ότι η Κλυταιμνήστρα επέφερε ατίμωση ακόμη και στις μελλοντικές γυναίκες, έστω κι αν κάποια από αυτές είναι επιδέξια στα όμορφα γυναικεία εργόχειρα· καθώς επίσης και στη γενική προειδοποίησή του να μην εμπιστεύεται ποτέ κανείς ολοκληρωτικά τη γυναίκα του, μολονότι η Πηνελόπη είναι διαφορετική και καλύτερη· και ακόμη στη συμβουλή του προς τον Οδυσσέα να αποβιβαστεί κρυφά στην Ιθάκη, αφού πλέον δεν μπορεί κανείς να εμπιστεύεται τις γυναίκες. Και πράγματι, ο Οδυσσέας κατόπιν υποβάλλει τη σύζυγό του σε αυστηρή δοκιμασία.

Ακόμη και η θεωρητική κρίση που διατυπώνει η ίδια η Αθηνά (XV, 20 κ.ε.) βρίσκεται πολύ χαμηλότερα από την πραγματική συμπεριφορά της Πηνελόπης. Κηρύττει στον Τηλέμαχο τις πιο χονδροειδείς κοινότοπες αντιλήψεις: ότι οι γυναίκες είναι ευμετάβλητες, ότι ακολουθούν δουλικά εκείνον με τον οποίο συζούν, ότι λησμονούν τα παιδιά από τον προηγούμενο γάμο τους κ.ο.κ.· και τα παρουσιάζει όλα αυτά ως κάτι αυτονόητο127.

Αυτό που λείπει από τους Έλληνες είναι, αφενός, μια Σεμίραμις, δηλαδή μια μεγάλη θεά-βασίλισσα, μέσα στην οποία θα μπορούσε, λόγου χάρη, να έχει ενσαρκωθεί η Αφροδίτη, όπως στη Σεμίραμι είχε ενσαρκωθεί η Μύλιττα-Αστάρτη· διότι η Ελένη δεν επαρκεί για κάτι τέτοιο. Ίσως να διέθεταν μια τέτοια μορφή, αν είχαν αποκτήσει ένα ενιαίο κράτος. Αφετέρου, λείπει επίσης η σωτήρια εθνική ηρωίδα, μια Μαριάμ, μια Ιαήλ, μια Δεββώρα, μια Ιουδίθ, μια Εσθήρ· και μάλιστα, παρά τη Μήδεια, την Κλυταιμνήστρα, την Εριφύλη κ.ο.κ., λείπει και η φοβερή ηγεμόνισσα, μια Ιεζάβελ ή μια Γοθολία, και αυτό επειδή και ο άνδρας εμφανίζεται ως ήρωας και όχι ως ηγεμόνας.

Αντί γι’ αυτό, οι Έλληνες διαθέτουν τις ανδροπρεπείς γυναίκες, τις viragines, την Αταλάντη και την Ιπποδάμεια· και στον κόσμο τους αναπτύσσεται ο αμαζονικός χαρακτήρας, καθώς και, πολύ σύντομα, ο χαρακτήρας της προδότριας, ο τύπος της Ταρπηίας.

Τέλος, η μεταγενέστερη εποχή απέδιδε ακόμη και στα μυθικά ζώα —ανεξάρτητα μάλιστα από τα τέρατα— την εντύπωση μιας ιδιαίτερης δύναμης. Ο Παυσανίας λέει, με αφορμή τον κρητικό ταύρο: «Στα παλαιά χρόνια τα ζώα ήταν φοβερότερα για τους ανθρώπους, όπως ο λέων της Νεμέας, ο λέων του Παρνασσού, ο κάπρος της Καλυδώνας και ο Ερυμάνθιος κάπρος, καθώς και η χοίρα της Κρομμυώνας· και λεγόταν ότι άλλα από αυτά τα είχε αναβλύσει η γη, άλλα ήταν ιερά στους θεούς, ενώ άλλα είχαν αφεθεί ελεύθερα ως τιμωρία εναντίον των ανθρώπων».

Η συνολική εικόνα όμως του ηρωικού κόσμου ήταν τόσο λαμπρή, ώστε μπορούσε κανείς να διατηρεί την αντίληψη ότι τουλάχιστον ένα μέρος των ηρώων, ιδίως εκείνων που είχαν βρεθεί μπροστά στο Ίλιον, δεν είχε πεθάνει καθόλου, αλλά είχε λάβει από τον Δία κατοικίες στα πέρατα του κόσμου, στα Νησιά των Μακάρων. Αυτή είναι η αντίληψη που εκφράζεται στα Έργα και Ημέρες (στ. 166 κ.ε.)· αμέσως όμως μετά τους ήρωες ακολουθεί εκεί το πέμπτο γένος και μαζί του η σφοδρότερη διακήρυξη αρχών του ελληνικού πεσιμισμού, έτσι ώστε οι προγενέστεροι ήρωες, παρά όλες τις πράξεις βίας και όλη τη δυστυχία που υπήρξαν και στη δική τους εποχή, να αποσύρονται ήδη εξαιτίας αυτού μέσα σε ένα χρυσό σύννεφο.

Για εμάς οι μορφές αυτές, παρόλο που είναι μυθικές, είναι ιστορικές με την ύψιστη σημασία της λέξης· μας αποκαλύπτουν μετατοπίσεις και μεταμορφώσεις της ελληνικής συναισθηματικής νοοτροπίας, τις οποίες διαφορετικά δεν θα γνωρίζαμε.

Από τον ηρωικό άνθρωπο πρέπει να διακρίνουμε τον ομηρικό άνθρωπο, υπό την έννοια ότι μέσα στα δύο ποιήματα προδίδεται ιδιαιτέρως και ο πολιτισμός της εποχής κατά την οποία αυτά δημιουργήθηκαν· άλλωστε ο Όμηρος αντιπαραθέτει επανειλημμένα τους συγχρόνους του —«οἷοι νῦν βροτοί εἰσιν»— προς τους ήρωες, και μάλιστα ως κατώτερους από αυτούς. Χαρακτηριστικό όμως της εποχής του είναι, πάνω απ’ όλα, το ίδιο το γεγονός της υπάρξεως της Ιλιάδας και της Οδύσσειας· και ο αοιδός, όπως τον γνωρίσαμε, πρέπει κατά βάθος να ήταν σύγχρονος του ποιητή.

Επιπλέον, ο τρόπος της μάχης πρέπει αναγκαστικά να ήταν στην εποχή του ποιητή τέτοιος όπως τον περιγράφει· διαφορετικά δεν θα μπορούσε να εξηγηθεί εκείνη η ύψιστη ακρίβεια στην περιγραφή του στρατοπέδου των Ελλήνων, στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται η σκόπευση, η επιτυχία και η αστοχία, καθώς και στον τρόπο με τον οποίο προσδιορίζονται τα όπλα και τα τραύματα. Ήδη εδώ η απλή τοξοβολία απολαμβάνει μικρότερη εκτίμηση σε σύγκριση με τη ρίψη του δόρατος· ο τραυματισμένος Διομήδης λοιδορεί τον Πάρη ως τοξότη· το πλήγμα με βέλος δεν θεωρείται ανοιχτή μάχη άνδρα προς άνδρα, «ἀντίβιον».

Και τα αμυντικά όπλα ανταποκρίνονται ασφαλώς στην εποχή του ποιητή· από δύο κράνη, τα οποία στην αρχαιότερη παράδοση πρέπει ασφαλώς να καθιστούσαν αόρατους εκείνους που τα φορούσαν και τα οποία φέρουν ο Διομήδης και ο Οδυσσέας κατά τη νυχτερινή αναγνωριστική τους έξοδο, τόσο χαρακτηριστική και από άλλες απόψεις, έχουν προκύψει, παραδείγματος χάριν, στερεοί σκούφοι κράτος χάριν, στενους κατασκευασμένοι από τα δέρματα τηςτος χάριν, στενους κατα κεφαλής ενός ταύρου και ενός κάπρου.


Πάνω απ’ όλα όμως, ο αγών, ο οποίος χαρακτηρίζει την αγωνιστική εποχή, απαντά ήδη στους επιτάφιους αγώνες προς τιμήν του Πατρόκλου· και ο Ησίοδος έλαβε ήδη προσωπικά μέρος σε μουσικό αγώνα στη Χαλκίδα και κέρδισε εκεί έναν τρίποδα.

Επιπλέον, με τις παρομοιώσεις της Ιλιάδας μεταφερόμαστε σκοπίμως σε έναν κόσμο διαφορετικό από τον μυθικό. Εκεί παρουσιάζονται μπροστά μας κυνήγια και άλλες σκηνές από τη ζωή των ζώων, φαινόμενα του καιρού και της θάλασσας, αγροτικές εργασίες, ακόμη και ορισμένα φαινόμενα από τη ζωή των φυτών· πουθενά όμως δεν παρουσιάζονται αστικές ασχολίες, και οι ακροατές και θεατές στους οποίους απευθύνονται είναι βοσκοί και άνθρωποι της υπαίθρου.

Με θαυμαστή ζωντάνια περιγράφεται, παραδείγματος χάριν, πώς μέσα στο αγρόκτημα τα σκυλιά ανησυχούν, όταν μακριά ένα ισχυρό θηρίο, το οποίο ήδη καταδιώκουν σκυλιά και κυνηγοί, διασχίζει ορμητικά το δάσος (Χ, 183 κ.ε.)· και με ύψιστο ρεαλισμό ο ποιητής αφήνει το λιοντάρι να ορμήσει μέσα στο κοπάδι (Χ, 485 κ.ε. και ιδίως XI, 172 κ.ε.). Μεγαλοπρεπής και επιβλητική είναι επίσης η εικόνα των τσακαλιών, τα οποία κατασπαράζουν το ελάφι που τραυμάτισε ο κυνηγός, αλλά απομακρύνονται εξαιτίας της εμφανίσεως ενός λιονταριού (XI, 474 κ.ε.).

Ως εικόνα από την αγροτική ζωή παρουσιάζεται το όργωμα με ημιόνους, οι οποίοι αποδίδουν καλύτερα από τους ταύρους (Χ, 351 κ.ε.)· ακόμη, οι θεριστές που προχωρούν ο ένας προς τον άλλον από δύο αντίθετες πλευρές (XI, 67 κ.ε.), ο πεινασμένος ξυλοκόπος στο δάσος (στο ίδιο, 86 κ.ε.), οι δύο χωρικοί που φιλονικούν για τα όρια των αγρών τους (XII, 421 κ.ε.) και ο βοσκός που μεταφέρει μαλλί (στο ίδιο, 451 κ.ε.)· μόνον η γυναίκα που γνέθει μαλλί με μισθό και ζυγίζει το βάρος του (στο ίδιο, 433 κ.ε.) ανήκει ίσως στην πόλη.


Μία φορά αντλείται μια εικόνα και από τη ζωή του πολέμου (XVIII, 207 κ.ε.), όταν η φωτιά που λάμπει πάνω από το κεφάλι του Αχιλλέα, καθώς αυτός ορμά για εκδίκηση, συγκρίνεται με τα επείγοντα φωτεινά σήματα μιας πολιορκημένης νησιωτικής πόλης.

Τη γενική παράσταση αυτής της μεταμυθικής ζωής συμπληρώνουν μέσα στο έπος, ως οι αρχαιότερες και εκτενέστερες σκηνές καθημερινού βίου, οι απεικονίσεις των δύο ασπίδων: της ασπίδας που περιγράφεται στο δέκατο όγδοο βιβλίο της Ιλιάδας (478–608) και της ασπίδας του Ηρακλή στο μεταησιόδειο ποίημα136. Το δεύτερο αυτό έργο, μολονότι θεωρείται ότι δεν δημιουργήθηκε πολύ πριν από το 600 π.Χ. 137, μας ενδιαφέρει, επειδή διατηρεί ακόμη τον ορίζοντα της παλαιάς εποχής.

Πρώτα, λοιπόν, το θαυματουργό έργο της ασπίδας του Αχιλλέα. Στο κέντρο της βρίσκονται η γη, η θάλασσα και τα άστρα· κατόπιν, γύρω από αυτά, πρέπει να φανταστούμε ομόκεντρες ζώνες: την ευτυχισμένη πόλη με γαμήλιες πομπές και με τη δικαστική διαφορά στην αγορά138· έπειτα την πολιορκημένη πόλη, την ενέδρα έξω από αυτήν, τη μάχη που ξεσπά κατά την επιδρομή εναντίον των κοπαδιών, τους θεούς του πολέμου και τις Κήρες που αρπάζουν τη λεία τους· στη συνέχεια, το οργωμένο χωράφι, το χωράφι με τους θεριστές, τον αμπελώνα με τον τρύγο, το τραγούδι και τον χορό, την αγέλη των βοδιών στην οποία επιτίθενται λιοντάρια και τα πρόβατα που βόσκουν μέσα στη χαράδρα· τέλος, τον θαυμάσια διαμορφωμένο διπλό χορευτικό κύκλο και τους ακροβάτες.

Και ολόκληρη αυτή η εικόνα του κόσμου, μέσα στην οποία τα ευεργετικά χαρακτηριστικά της ζωής του λαού έχουν φθάσει στην τελείωσή τους, περιβάλλεται από τα νερά του Ωκεανού.

Στον Ησίοδο¹³⁹, ο καθιερωμένος καλλιτεχνικός χαρακτήρας της τεχνικής γίνεται πολύ σαφέστερος τόσο στην εισαγωγή όσο και στις επιμέρους παραστάσεις, ενώ ως ιδιαίτερο θαυμαστό έργο προστίθεται ο Περσεύς, ο οποίος αιωρείται χωριστά από την υπόλοιπη εικόνα¹⁴⁰.

Γύρω από το κέντρο, όπου παριστάνεται ένας φοβερός δράκοντας, διατάσσονται κατά ζώνες, πρώτα σκηνές μάχης χωρίς καθορισμένο περιεχόμενο· έπειτα δώδεκα κεφαλές φιδιών, μάχες κάπρων και λεόντων, μια μάχη Λαπιθών και Κενταύρων με τον Άρη και την Αθηνά, οι θεοί μαζί με τον Απόλλωνα που παίζει και τις Μούσες που τραγουδούν, ένα θαλάσσιο λιμάνι με δελφίνια και έναν ψαρά¹⁴¹, καθώς και εκείνος ο Περσεύς που καταδιώκεται από τις Γοργόνες.

Κατόπιν ακολουθεί, προφανώς παρμένη από τον Όμηρο, η πολιορκημένη πόλη, η οποία όμως παρουσιάζεται με πολύ εντονότερη κίνηση, όπως και οι Κήρες περιγράφονται πολύ πιο διεξοδικά απ’ ό,τι εκεί¹⁴². Έπειτα έρχεται η ευτυχισμένη πόλη, με γαμήλια πομπή, χορό, τραγούδι, συμπόσιο και τη δραστηριότητα των πολιτών έξω από τα τείχη· και μπροστά στα μάτια του αναγνώστη παρουσιάζονται άλογα που καλπάζουν και χοροπηδούν, όργωμα, θερισμός, τρύγος —ο οποίος και πάλι περιγράφεται εκτενέστερα απ’ ό,τι στον Όμηρο—, πυγμαχία και πάλη, κυνήγι λαγού και, ως απόδειξη της σχετικά όψιμης σύνθεσης του έργου, μια αρματοδρομία, η οποία παρουσιάζεται με αρκετά μεγάλη έκταση και έχει ως έπαθλο έναν τρίποδα. Εδώ η αγωνιστική εποχή μάς μιλά ήδη απολύτως καθαρά.


Αυτό που απουσιάζει εντελώς από αυτές τις περιγραφές είναι οι βιοτεχνικές και επαγγελματικές δραστηριότητες. Αντίθετα, η γεωργία και η ζωή της υπαίθρου έχουν —στον Όμηρο— ευγενικά και χαρούμενα χαρακτηριστικά και φέρουν επίσης τον χαρακτήρα της ευφορίας και της άνεσης: οι ποιμένες παίζουν τη σύριγγα· στους γεωργούς, κάθε φορά που φθάνουν στο τέλος της αυλακιάς, ένας άνδρας προσφέρει κρασί· κατά τον θερισμό, ο βασιλιάς παρακολουθεί σιωπηλός και με χαρούμενη καρδιά, κρατώντας το ηγεμονικό του σκήπτρο, ενώ κάτω από τη δρυ οι κήρυκες θυσιάζουν ήδη τον ταύρο για το γεύμα. Ο τρύγος και ο χορευτικός κύκλος είναι έργα εξαιρετικής ομορφιάς, ενώ στον Ησίοδο ο πρώτος παρουσιάζεται πολύ ψυχρότερα και ο δεύτερος υποδηλώνεται με λίγες μόνο λέξεις (στ. 280 κ.ε.).

Δεν έχει αφήσει κάθε λαός τόσο όμορφες παραστάσεις καθημερινής ζωής. Βέβαια, υπάρχουν και αιγυπτιακές απεικονίσεις αυτού του είδους στους τάφους του Μπενί Χασάν. Και εκεί, στα κτήματα των προσώπων βασιλικής καταγωγής που είναι θαμμένα στους τάφους αυτούς, σπέρνουν και οργώνουν· όλα όμως παρουσιάζονται με ακρίβεια και πληρότητα, σαν να ήταν αναγκαίο να γίνονται ακριβώς έτσι.

Στον Όμηρο, αντίθετα, όλα παρουσιάζονται σαν να τα επιθυμούσε κανείς έτσι· στη θέση της ακρίβειας βρίσκουμε στους Έλληνες χαρά και ελευθερία.


Συνεχίζεται

Τετάρτη 29 Απριλίου 2026

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (244)

Συνέχεια από: Σάββατο 25. Απριλίου 2026

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (244)

Jacob Burckhardt

ΤΟΜΟΣ 4ος

ΜΕΡΟΣ ΕΝΑΤΟ: Ο Έλληνας άνθρωπος
στην ιστορική του εξέλιξη


IΙ O ΗΡΩΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ (7η συνέχεια)

Εκτός από τους ήρωες εμφανίζονται τώρα και οι εκπρόσωποι των κοινωνικών τάξεων, οι ειδικοί άνθρωποι. Αυτοί αποτελούν, κατά κάποιον τρόπο, μια εξαίρεση και ένα κενό μέσα στον ιδεώδη κόσμο, είναι όμως ήδη απαραίτητοι για την κίνηση του μύθου. Εδώ θα μπορούσε, για παράδειγμα, να γίνει λόγος για τον γιατρό· αλλά ο ομηρικός Μαχάων δεν είναι ένας συνηθισμένος αρχίατρος του στρατού, αλλά ένας ηγεμόνας και άρχοντας, ο οποίος διακρίνεται επιπλέον ιδιαίτερα για την ιατρική του τέχνη. Για τον παιδαγωγό παραπέμπουμε σε όσα ειπώθηκαν παραπάνω για τον Χείρωνα¹⁰¹ και για τον μάντη στην ανάπτυξή μας στο τέταρτο μέρος¹⁰²· αντίθετα, ας γίνει τώρα λόγος, πάνω απ’ όλα, για τον αοιδό.

Αυτός φροντίζει άφθονα στον Όμηρο ώστε να μην τον ξεχάσει κανείς. Η τέχνη του τιμάται τόσο πολύ, ώστε ο ίδιος ο Αχιλλέας είναι αοιδός¹⁰³· πράγματι, ολόκληρος ο ηρωικός κόσμος και ο μύθος του υπάρχουν, στην ουσία, μόνο χάριν του αοιδού. Όταν ο Αλκίνοος, κατά το τραγούδι του Δημόδοκου για την άλωση του Ιλίου, παρατηρεί τα δάκρυα του Οδυσσέα, τον ρωτά για την αιτία αυτής της συγκίνησης και προσθέτει ότι οι θεοί είχαν ετοιμάσει αυτή τη μοίρα και είχαν ορίσει την καταστροφή, ώστε και οι μελλοντικοί άνθρωποι να έχουν από αυτήν υλικό για τραγούδι¹⁰⁴.

Επιπλέον, ο αοιδός είναι ο ενάρετος και αξιόπιστος άνθρωπος κατ’ εξοχήν. Ο Αγαμέμνων, όταν αναχώρησε για την Τροία, είχε ορίσει έναν τέτοιον για να προστατεύει και να φυλάει τη σύζυγό του. Αυτόν ο Αίγισθος τον έσυρε σε ένα έρημο νησί, τον σκότωσε εκεί και τον άφησε βορά στα πουλιά. Η Κλυταιμνήστρα όμως έπεσε στα χέρια του διαφθορέα μόνο όταν είχε εγκαταλειφθεί από αυτήν την ανώτερη ηθική δύναμη¹⁰⁵.

Στο όγδοο βιβλίο της Οδύσσειας, λοιπόν, ο Δημόδοκος, αφού πρώτα παρουσιάζεται λαμπρά (στ. 61 κ.ε.), εμφανίζεται όχι λιγότερο από τρεις φορές: με το τραγούδι για τη φιλονικία του Οδυσσέα και του Αχιλλέα, με εκείνο για τον Άρη και την Αφροδίτη, και με το προαναφερθέν για τον δούρειο ίππο. Τη ροή της αφήγησης (οἴμη) του την έχει διδάξει η ίδια η Μούσα (στ. 480 κ.ε.), και η έμπνευση του έρχεται (στ. 499) από μια θεότητα. Στην Ιθάκη, πάλι, ο Τηλέμαχος υπερασπίζεται φωναχτά τον αοιδό Φήμιο, όταν η μητέρα του θέλει να του απαγορεύσει να τραγουδά τις επιστροφές των ηρώων. Ο Ζευς είναι που εμπνέει στους ευρηματικούς αοιδούς το τραγούδι τους· και δεν πρέπει κανείς να θυμώνει με τον αοιδό, αν τραγουδά ακριβώς αυτό το τραγούδι, διότι οι άνθρωποι αγαπούν περισσότερο το πιο πρόσφατο θέμα¹⁰⁶.

Σε αυτή την εποχή ο αοιδός, ως αφηγητής μύθων, εξακολουθεί να τέρπει το ευγενές συμπόσιο, ενώ στην επόμενη εποχή το ευγενές συμπόσιο θα δημιουργήσει την ελεγεία.

Ο ύμνος του ίδιου του άσματος

Τώρα το άσμα μπορεί και το ίδιο να καυχάται αρκετά μεγαλόφωνα για τον εαυτό του. Ο Εύμαιος συγκρίνει (Οδύσσεια XVII, 518 κ.ε.) την αφήγηση του Οδυσσέα, ο οποίος του μιλούσε επί τρεις ημέρες, με τη μαγεία ενός αοιδού που έχει μάθει από τους θεούς γλυκύτατα λόγια, και τον οποίο, όταν τραγουδά, επιθυμεί κανείς να τον ακούει αδιάκοπα. Και ο Αλκίνοος επίσης δηλώνει (XI, 368) ότι ο ίδιος αφηγείται τόσο καλά όσο ένας αοιδός.

Ο έπαινος του ποιητή μέσα από τον ήρωα

Κατά βάθος, κάθε ενθουσιασμός που προκαλούν οι λόγοι του ήρωα είναι ταυτόχρονα και ένας έπαινος του ποιητή προς τον ίδιο τον εαυτό του· όπως, για παράδειγμα, όταν αφήνει τους ακροατές να σιωπούν και να παραμένουν δεμένοι από τη γοητεία μιας μαγείας μέσα στα σκιερά δώματα.

Με θαυμαστό τρόπο, λοιπόν, στο τέλος (Οδύσσεια XXII, 344 κ.ε.), ο Φήμιος, ικετεύοντας τον Οδυσσέα για τη ζωή του, μπορεί να μιλήσει για την αξία του αοιδικού λειτουργήματος: «Για σένα τον ίδιο θα είναι πόνος, αν σκοτώσεις τον αοιδό, εμένα, που τραγουδώ για τους θεούς και για τους ανθρώπους. Δεν διδάχθηκα από άλλους, αλλά ένας θεός φύτεψε μέσα μου τραγούδια κάθε είδους, και μου φαίνεται πως μπροστά σου τραγουδώ ακόμη σαν μπροστά σε θεό».

Ότι όμως ο αοιδός δεν βρίσκεται παρών μόνο σε χαρμόσυνες περιστάσεις, αλλά και σε οδυνηρές, το δείχνει η παρουσία του κοντά στο σώμα του Έκτορα στο παλάτι του Πριάμου¹⁰⁷. Και στην εξύμνησή του από τον Ησίοδο¹⁰⁸ αναπτύσσεται επίσης ποια παρηγοριά προσφέρει στον θλιμμένο.

Με το όνομα του ήρωα τιμάται και ο κήρυκας, ακόμη κι όταν είναι υπηρέτης ενός μεμονωμένου προσώπου· για παράδειγμα ο Μούλιος, ο Δουλιχιώτης κήρυκας, ο οποίος αναμειγνύει και μοιράζει το κρασί στους μνηστήρες και ονομάζεται υπηρέτης του Αμφίνομου¹⁰⁹. Αλλά ο αοιδός και ο κήρυκας σε αυτές τις αυλές θα πρέπει να γνωρίζονταν αρκετά καλά μεταξύ τους, και κατά τόπους ίσως λειτουργούσαν και οι δύο ως διασκεδαστές.


Ο Μέδων και η κωμική υποβάθμιση του κήρυκα

Κατά τη μνηστηροφονία, όπου με τη μεσολάβηση του Τηλέμαχου χαρίζεται η ζωή όχι μόνο στον αοιδό αλλά και στον κήρυκα Μέδοντα¹¹⁰, ο Όμηρος προσδίδει στον τελευταίο, με κάποια χαιρεκακία, έναν ευδιάκριτο κωμικό τόνο. Εκείνος βγαίνει έρποντας κάτω από ένα κάθισμα από βοδινό δέρμα, αγκαλιάζει τα γόνατα του Τηλέμαχου και λαμβάνει χάρη από τον «χαμογελαστό» Οδυσσέα. Ο ποιητής θέλει σαφώς να δείξει ότι ανάμεσα στους αοιδούς και στους απλούς κήρυκες υπάρχει, πάντως, κάποια διαφορά¹¹¹.

Οι μεταθανάτιες τιμές των κηρύκων

Κατά τα άλλα, ο κήρυκας —όπως, παρεμπιπτόντως, και ο μάντης και ο ηνίοχος¹¹²— απολαμβάνει και στη μεταγενέστερη εποχή ηρωικές τιμές. Του Ταλθύβιου έδειχναν δύο τάφους¹¹³, έναν στη Σπάρτη και έναν στην αγορά του Αιγίου στην Αχαΐα· και στους δύο τόπους του πρόσφεραν νεκρικές θυσίες¹¹⁴. Η οργή του εκδηλώθηκε τόσο εναντίον της Σπάρτης όσο και εναντίον της Αθήνας, όταν θανατώθηκαν οι κήρυκες του Δαρείου που ζητούσαν γη και ύδωρ.

Ο ζητιάνος ως σταθερή μορφή της ηρωικής εποχής

Ενώ ο μάντης, ο γιατρός, ο οικοδόμος-τεχνίτης και ο αοιδός καλούνται, ο ζητιάνος εμφανίζεται απρόσκλητος¹¹⁵. Είναι προφανώς και αυτός μια σταθερή μορφή της ηρωικής εποχής· αλλιώς δεν θα μπορούσαν οι αντιθέσεις του κακού και πονηρού ζητιάνου και του καλού ζητιάνου, στον Ίρο και στον Οδυσσέα, να αποδοθούν τόσο απόλυτα αληθινά και αυτονόητα. Ο ποιητής πιθανότατα συμπαθεί τον καλό ζητιάνο, επειδή η δική του κοινωνική τάξη συχνά γειτόνευε με εκείνη του ζητιάνου. Γι’ αυτό και ζωγραφίζει τον Οδυσσέα κάτω από αυτή τη μεταμφίεση με μεγάλη προτίμηση και με εξαιρετική επιτυχία.

Ο Οδυσσέας ως ζητιάνος

Ας προσέξει κανείς, για παράδειγμα, με ποια λόγια ο Οδυσσέας (Οδύσσεια XVII, 281 κ.ε.) εκφράζει την παραίτησή του μπροστά στην επικείμενη κακομεταχείριση· πώς δέχεται το φαγητό (352 κ.ε.)· πώς διατυπώνει την αρχή ότι ένας ζητιάνος δεν πρέπει να ντρέπεται (578)· και πώς, αφού ο Αντίνοος τού πετά το σκαμνί «εξαιτίας της πείνας του», έχει έτοιμη μια κατάρα ζητιάνου, που θα έπρεπε να χτυπήσει εκείνον, αν υπάρχουν κάπου και Ερινύες για την προστασία των ζητιάνων (470 κ.ε.).

Οι ύβρεις κατά των ζητιάνων και η μονομαχία του Ίρου

Εξαιρετικά ρεαλιστικές είναι, αντίθετα, και οι βρισιές του Μελάνθιου για τη ζητιανιά (217 κ.ε.), όπως επίσης και οι απειλές που ανταλλάσσονται στην αρχή του δέκατου όγδοου βιβλίου ανάμεσα στους δύο ζητιάνους. Αυτές θα οδηγούσαν σε συμπλοκή, αν, με τη μεσολάβηση των μνηστήρων, δεν προέκυπτε η μόνη μονομαχία που αρμόζει σε ζητιάνους: η πυγμαχία, η οποία τελειώνει με εκείνο το φοβερό τελικό μάθημα προς τον Ίρο (105 κ.ε.).

Η φιλοξενία προς ξένους και ζητιάνους


Φιλικά μεταχειρίζεται αυτούς τους ανθρώπους η Ναυσικά, η οποία (Οδύσσεια VI, 207 κ.ε.) διατυπώνει την αρχή ότι οι ξένοι και οι ζητιάνοι στέλνονται από τον Δία και ότι ακόμη και ένα μικρό δώρο είναι αγαπητό σε αυτούς. Φιλική διάθεση απέναντί τους εκφράζει και το όμορφο τραγούδι που ονομάζεται Ειρεσιώνη¹¹⁶, όπου ένας ζητιάνος εκμεταλλεύεται έναν αρραβώνα για να αποσπάσει κάτι για τον εαυτό του.

Ο Ησίοδος, αντίθετα, δεν τρέφει πλέον τόση συμπάθεια γι’ αυτούς· διαπιστώνει ανάμεσά τους τον ίδιο αμοιβαίο φθόνο που υπάρχει και στις άλλες κοινωνικές τάξεις¹¹⁷.

Οι μυθικές γυναίκες στον Όμηρο

Θαυμαστές παρουσιάζονται οι μυθικές γυναίκες στον Όμηρο: η Ναυσικά, η Πηνελόπη και, σε δεύτερη βαθμίδα, η Αρήτη, η Αντίκλεια και η Ευρύκλεια· πολύ ευγενέστερες από τις θεές του. Πόσο ολοκληρωτικά έχασαν οι μεταγενέστεροι Έλληνες τέτοιες μορφές, εκτός από εκείνες που, όπως η Αντιγόνη και η Ιφιγένεια εν Αυλίδι, πρέπει να θεωρηθούν δώρα του μύθου!

Η Ναυσικά, όπως μας παρουσιάζεται στο έκτο βιβλίο της Οδύσσειας, είναι το ύψιστο που μπορεί να φανταστεί κανείς σε χάρη και ελεύθερη αφέλεια, με μια ανείπωτη γλυκύτητα. Ο ίδιος ο Όμηρος προφανώς δεν αντιλαμβάνεται καν πόσο όμορφα επιδρά στον ακροατή, όταν εκείνη θαυμάζει άφοβα τον μεταμορφωμένο Οδυσσέα και επιθυμεί να αποκτήσει έναν τέτοιο σύζυγο (στ. 239 κ.ε.), και όταν, στο τέλος, τον διδάσκει με ποιον τρόπο πρέπει να ενεργήσει ώστε να μη δημιουργηθεί κουτσομπολιό και να κερδίσει με το μέρος του τη μητέρα της, την Αρήτη (στ. 255 κ.ε.)¹¹⁸.

Και δίπλα της στέκει τώρα αυτή η μητέρα, ισάξια σε αξιοπρέπεια και σημασία με τον σύζυγό της Αλκίνοο, έτσι ώστε ο ικέτης πρέπει πρώτα σε εκείνη να απευθυνθεί· μια βασίλισσα που συμφιλιώνει και κρίνει.

Η ένωση χάρης και σταθερότητας φτάνει έπειτα στο ύψιστο σημείο της στην Πηνελόπη. Παρ’ όλα αυτά, ο ποιητής δεν της στερεί ορισμένα αυστηρά λόγια του γιου της. Ήδη στην αρχή (Οδύσσεια I, 356 κ.ε.), ο Τηλέμαχος διεκδικεί πολύ κατηγορηματικά το προνόμιο του λόγου για τους άνδρες και ιδίως για τον εαυτό του, ως κύριο του οίκου. Εκείνη θαυμάζει, το κρατά μέσα της και αποχωρεί· επάνω όμως κλαίει, ώσπου η Αθηνά τη βυθίζει στον ύπνο.

Το ίδιο επαναλαμβάνεται (Οδύσσεια XXI, 344 κ.ε.), όταν η Πηνελόπη διατάζει να επιτραπεί στον Οδυσσέα να δοκιμάσει το τόξο. Και για το τόξο ο Τηλέμαχος θέλει να αποφασίσει μόνος του και τη στέλνει με τα ίδια λόγια στο πάνω δωμάτιο, κοντά στις δούλες· και τώρα εκείνη υπακούει με θαυμασμό και επάνω κλαίει πάλι.

Δίπλα στις υπόλοιπες γυναίκες βρίσκεται έπειτα η θαυμάσια μελαγχολική σκιασμένη μορφή της μητέρας του Οδυσσέα, της Αντίκλειας, και τέλος το αρχέτυπο της πιστής υπηρέτριας, η σεβάσμια Ευρύκλεια¹¹⁹.


Συνεχίζεται