Ένα ταξίδι στις πιο αμφιλεγόμενες πτυχές της σεξουαλικότητας του Φουκώ, ανάμεσα στην ηδονή, τον αυτοέλεγχο και την ευαλωτότητα του σώματος.
Σύνταξη Inchiostronero
- Η επιθυμία,
παράβαση και τα δύσκολα σύνορα
ανάμεσα στην ελευθερία και τη δουλεία του σώματος.
Γεννημένος στο Πουατιέ το 1926, ο Φουκώ βίωσε εσωτερικά βάσανα νωρίς στη ζωή του. Τα χρόνια που πέρασε στην École Normale Supérieure σημαδεύτηκαν από κατάθλιψη, απομόνωση και απόπειρες αυτοκτονίας. Η δυσκολία του να ζει ειρηνικά ως ομοφυλόφιλος στη μεταπολεμική Γαλλία συνέβαλε, σύμφωνα με διάφορες βιογραφικές αναφορές, σε αυτές τις κρίσεις. Θα ήταν απλοϊκό, ωστόσο, να αποδώσουμε όλα τα βάσανά του στον σεξουαλικό του προσανατολισμό ή να ερμηνεύσουμε αναδρομικά τη φιλοσοφία του ως προϊόν παθολογίας. Ο Φουκώ ήταν ένας πνευματικά λαμπρός νέος άνδρας, αλλά βασανιζόταν επίσης από βαθιά άγχη, και ήταν ακριβώς η εμπειρία του από ψυχολογικά βάσανα που βοήθησε να κατευθύνει το ενδιαφέρον του για την τρέλα, την ψυχιατρική και τους θεσμούς που ισχυρίζονται ότι ορίζουν την κανονικότητα.
Η ομοφυλοφιλία του δεν παρέμεινε ένα περιθωριακό επεισόδιο στην ιδιωτική του ζωή. Έγινε μια σημαντική διάσταση της ύπαρξής του, αν και δεν μπορεί να θεωρηθεί η καθολική εξήγηση της σκέψης του. Τη δεκαετία του 1970, ειδικά κατά τη διάρκεια των παραμονών του στην Αμερική, ο Φουκώ σύχναζε σε ομοφυλοφιλικούς πολιτιστικούς κύκλους όπου η σεξουαλικότητα εκφραζόταν μέσω ανώνυμων συναντήσεων, εξειδικευμένων κλαμπ, σάουνων και σαδομαζοχιστικών πρακτικών. Το Σαν Φρανσίσκο προσέφερε τότε ένα μοναδικό σκηνικό: μια κοινότητα που, μετά από δεκαετίες καταστολής, ανακτούσε νέες δυνατότητες για συναντήσεις και πειραματισμούς. Ήταν ένας υπόγειος κόσμος μόνο σε σχέση με την επικρατούσα ηθική. Για όσους το σύχναζαν, αντιπροσώπευε επίσης έναν χώρο αίσθησης του ανήκειν και της αναγνώρισης.
Ο Φουκώ έλκονταν από αυτό επειδή έβλεπε σε αυτό κάτι που ξεπερνούσε τη σεξουαλική ικανοποίηση. Η δυνατότητα διαχωρισμού της ηδονής από τις συνήθεις μορφές ταυτότητας και σχέσης του φαινόταν ως μια εμπειρία ικανή να τροποποιήσει τη σχέση του ατόμου με τον εαυτό του. Στις συναινετικές σαδομαζοχιστικές πρακτικές, για παράδειγμα, έβλεπε μια σκόπιμη κατασκευή αισθήσεων και σχέσεων εξουσίας, όχι απλώς μια αναπαραγωγή κοινωνικής βίας. Στη συνέντευξη με τίτλο « Σεξ, Εξουσία και η Πολιτική της Ταυτότητας» , που δόθηκε το 1982, υποστήριξε ότι νέες σχέσεις, νέες μορφές αγάπης και δημιουργίας θα μπορούσαν να γεννηθούν μέσα από τις επιθυμίες. [1]
Είναι μια συναρπαστική ιδέα, αλλά κάθε άλλο παρά προβληματική. Αν η ηδονή γίνει εργαλείο για αυτομεταμόρφωση, πώς μπορούμε να διακρίνουμε τον συνειδητό πειραματισμό από την ψυχαναγκαστική επιδίωξη ολοένα και πιο έντονων αισθήσεων; Δεν γνωρίζουμε αν ο Φουκώ υπέφερε προσωπικά από σεξουαλικό εθισμό και θα ήταν άστοχο να τον διαγνώσουμε με βάση τον κοινωνικό του κύκλο. Ωστόσο, παραμένει θεμιτό να αμφισβητήσουμε φιλοσοφικά αυτή την αντίληψη της ελευθερίας. Η επιθυμία μπορεί να διευρύνει την ανθρώπινη εμπειρία, αλλά μπορεί επίσης να την περιορίσει, όταν κάθε ικανοποίηση φαίνεται να απαιτεί άμεσα μια άλλη.
Δεν είναι όλες οι παραβάσεις χειραφετήσεις· μερικές φορές απλώς αλλάζουν τη μορφή της εξάρτησης.
Επιπλέον, η συναισθηματική ύπαρξη του Φουκώ δεν περιοριζόταν σε περιστασιακές συναντήσεις. Για πάνω από είκοσι χρόνια, διατήρησε έναν βαθύ δεσμό με τον Ντανιέλ Ντεφέρ, κοινωνιολόγο και πολιτικό ακτιβιστή. Αυτή η σχέση δεν ταίριαζε απόλυτα στο παραδοσιακό μοντέλο του ζευγαριού, αλλά χαρακτηριζόταν από μια συναισθηματική και πνευματική συνέχεια που έρχεται σε αντίθεση με την εικόνα ενός άνδρα ανίκανου για διαρκείς δεσμούς. Στις σκέψεις του για τη φιλία, ο Φουκώ έδωσε ιδιαίτερη σημασία στη δυνατότητα επινόησης ανθρώπινων σχέσεων που δεν έχουν προκαθοριστεί από θεσμούς. Για αυτόν, η σεξουαλικότητα δεν ήταν επομένως απλώς μια αναζήτηση σωμάτων, αλλά και μια ευκαιρία να αμφισβητηθούν οι μορφές συνύπαρξης.
Ωστόσο, στα τελευταία χρόνια της ζωής του συνέβη ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον σημείο καμπής. Αφού μελέτησε τις σχέσεις μεταξύ σεξουαλικότητας, εξομολόγησης, γνώσης και εξουσίας, ο Φουκώ έστρεψε το βλέμμα του στην κλασική Ελλάδα και την αρχαία Ρώμη. Στους τόμους του « Η Χρήση των Ηδονών» και « Η Φροντίδα του Εαυτού» , που εκδόθηκαν το 1984, προσπάθησε να ανασυνθέσει τον τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι προσέγγιζαν το πρόβλημα της επιθυμίας. Και ανακάλυψε, ή μάλλον ανέδειξε, μια σεξουαλική ηθική βαθιά διαφορετική από τη σημερινή.
Για τους Έλληνες που μελέτησε ο Φουκώ, η θεμελιώδης διάκριση δεν συνέπιπτε με τις σύγχρονες κατηγορίες της ομοφυλοφιλίας και της ετεροφυλοφιλίας. Η ερωτική συμπεριφορά κρινόταν επίσης από τον κοινωνικό ρόλο, τη θέση που αναλάμβανε σε μια σχέση και, πάνω απ' όλα, την ικανότητα του ελεύθερου ανθρώπου να διέπει τις δικές του ορέξεις. Ένας πολίτης μπορούσε να έχει σχέσεις με γυναίκες ή άνδρες χωρίς απαραίτητα να ορίζεται από μια αποκλειστική σεξουαλική ταυτότητα. Αλλά αυτό δεν σήμαινε ότι η ελληνική κοινωνία απολάμβανε αδιάκριτη ελευθερία.
Αντιθέτως, αυτό το σύμπαν διαπερνούσε εξαιρετικά άκαμπτες ιεραρχίες. Η διάκριση μεταξύ δραστηριότητας και παθητικότητας είχε κοινωνική και πολιτική σημασία. Η θέση των γυναικών, των σκλάβων και των νέων δεν ήταν συγκρίσιμη με αυτή του ενήλικου πολίτη. (1) Οι σχέσεις μεταξύ ώριμων ανδρών και εφήβων, επιτρεπόμενες σε ορισμένα πλαίσια, υπάκουαν σε έθιμα που σήμερα εγείρουν θεμελιώδη ηθικά ερωτήματα, ιδίως λόγω της ασυμμετρίας ηλικίας και εξουσίας. Θα ήταν επομένως λάθος να μετατραπεί η αρχαία Ελλάδα σε παράδεισο της ομοφυλοφιλικής χειραφέτησης. Η ανοχή της ήταν επιλεκτική, ιεραρχική και βαθιά απομακρυσμένη από τη σύγχρονη ιδέα της ισότητας.
Ωστόσο, ακριβώς μέσα σε αυτόν τον κόσμο, ο Φουκώ αναγνώρισε μια αποφασιστική αρχή: την αυτοκυριαρχία. Στην ελληνική φιλοσοφική παράδοση, από τον Σωκράτη μέχρι τον Αριστοτέλη, το πρόβλημα δεν ήταν απλώς να διαπιστωθεί ποιες απολαύσεις επιτρέπονταν, αλλά να κατανοηθεί ποια σχέση δημιουργούσε το άτομο με αυτές. Ο άνθρωπος που δεν ήταν σε θέση να κυβερνήσει τις δικές του παρορμήσεις διακινδύνευε να γίνει σκλάβος του εαυτού του. Η μετριοπάθεια δεν σήμαινε απαραίτητα απάρνηση, αλλά μάλλον την ικανότητα επιλογής, μέτρησης και ελέγχου. Στο βιβλίο του « Η χρήση των απολαύσεων» , ο Φουκώ ανακατασκευάζει αυτήν την εσωτερική πειθαρχία ως μια μορφή άσκησης της ελευθερίας.[2]
Εδώ αναδύεται το πιο εντυπωσιακό παράδοξο της ιστορίας του. Ο στοχαστής, ο οποίος είχε συχνάσει σε κύκλους έντονου ερωτικού πειραματισμού, αφιέρωσε τις υπόλοιπες πνευματικές του ενέργειες σε έναν πολιτισμό στον οποίο ο έλεγχος της επιθυμίας αποτελούσε μία από τις κύριες ηθικές αρετές. Δεν γνωρίζουμε αν αυτή η αναζήτηση προερχόταν επίσης από μια προσωπική ανάγκη για πειθαρχία ή αυτοσυμφιλίωση. Θα ήταν αυθαίρετο να μετατρέψουμε μια ιστορική έρευνα σε μια συγκαλυμμένη ομολογία. Παρ' όλα αυτά, η σύγκριση παραμένει φιλοσοφικά γόνιμη:
Η ελευθερία συνίσταται στο να μπορεί κανείς να ικανοποιεί τις επιθυμίες του ή στο να διατηρεί τη δύναμη να μην τις υπακούει;
Το ερώτημα αποκτά μεγαλύτερο βάθος αν εξετάσουμε τη σχέση του Φουκώ με τα όρια. Όχι μόνο τα όρια που επιβάλλουν οι θεσμοί, αλλά και αυτά της ανθρώπινης εμπειρίας. Η τρέλα, η ταλαιπωρία, ο πόνος, ακόμη και ο θάνατος, επανειλημμένα διέσχιζαν τα ενδιαφέροντά του. Σε ένα σύντομο κείμενο του 1979, με τίτλο «Μια Απόλαυση Τόσο Απλή », φανταζόταν προκλητικά μέρη και συλλογικές περιστάσεις αφιερωμένες στον εκούσιο θάνατο. Ήταν μια ακραία σκέψη για την αυτοκτονία, όχι μια επίδειξη ψυχικής ασθένειας. Αλλά παραμένει μια απόδειξη του πόσο πρόθυμος ήταν να προωθήσει τη συλλογιστική του πέρα από τα συνήθη όρια της ηθικής.
Στη συνέχεια, ήρθε μια πραγματικότητα πάνω στην οποία καμία φιλοσοφική κατασκευή δεν μπορούσε να ασκήσει απόλυτη κυριαρχία. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, μια ακόμη ελάχιστα γνωστή ασθένεια άρχισε να εξαπλώνεται, προορισμένη να προκαλέσει μια υγειονομική και κοινωνική τραγωδία: το AIDS. Τα αρχικά νέα συνοδεύονταν από φόβο, παραπληροφόρηση και στιγματισμό. Η ομοφυλοφιλική κοινότητα επηρεάστηκε όχι μόνο από την ασθένεια, αλλά και από την εχθρότητα όσων ερμήνευσαν την επιδημία ως ηθική τιμωρία.
Στα τέλη του 1983, ο Φουκώ άρχισε να εμφανίζει ανησυχητικά συμπτώματα. Ένας επίμονος βήχας, αδυναμία και αργότερα μια γενική επιδείνωση της φυσικής του κατάστασης τροφοδότησαν υποψίες για AIDS. Ο Ντανιέλ Ντεφέρ θα αφηγηθεί αργότερα ότι και οι δύο σκέφτηκαν αυτή την πιθανότητα, αλλά μια προσωρινή βελτίωση μετά από αντιβιοτική θεραπεία φάνηκε να την απορρίπτει. Τον Ιούνιο του 1984, ο Φουκώ νοσηλεύτηκε στο Παρίσι. Οι ιατρικές πληροφορίες παρέμειναν αβέβαιες και αδιαφανείς, ενώ η ασθένεια εξελισσόταν ραγδαία. [3]
Πέθανε στις 25 Ιουνίου 1984, σε ηλικία πενήντα επτά ετών, από επιπλοκές που σχετίζονταν με το AIDS. Δεν είναι γνωστό αν γνώριζε με βεβαιότητα τη διάγνωσή του πριν από τον θάνατό του. Ούτε υπάρχουν επαρκή στοιχεία που να υποστηρίζουν τις κατηγορίες, οι οποίες κυκλοφόρησαν στη συνέχεια, ότι μόλυνε σκόπιμα άλλους. Η μετατροπή αυτών των υποψιών σε γεγονότα θα ισοδυναμούσε με σύγχυση της ιστορικής έρευνας με προκατάληψη.
Έτσι, η μοίρα επιφύλαξε στον Φουκώ μια τελική, οδυνηρή αντίφαση. Ο άνθρωπος που είχε αναλύσει τη δύναμη της ιατρικής πάνω στα σώματα βρέθηκε τώρα εμπιστευμένος σε μια ιατρική γνώση ανίκανη να του προσφέρει βεβαιότητες και χαρακτηριζόταν από επιφυλακτικότητα. Ο φιλόσοφος που αμφισβήτησε αδιάκοπα τις δυνατότητες της ύπαρξης βίωσε την αδυναμία του άρρωστου σώματος. Μετά τον θάνατό του, ο Ντεφέρ μετέτρεψε τη θλίψη του σε πολιτική δέσμευση, ιδρύοντας τον σύλλογο AIDES τον Σεπτέμβριο του 1984, που προοριζόταν να γίνει σημείο αναφοράς στον αγώνα κατά της ασθένειας και των διακρίσεων. [4]
Θα ήταν εύκολο να ερμηνεύσει κανείς αυτό το συμπέρασμα ως τιμωρία για μια ζωή γεμάτη υπερβολές. Αυτό θα ήταν επίσης βαθιά λάθος.
Μια ασθένεια δεν συνιστά ηθική κρίση για την ύπαρξη του ατόμου που επηρεάζεται από αυτήν.
Ούτε ο θάνατος επιτρέπει την υποβάθμιση ενός ανθρώπου στις σεξουαλικές του συνήθειες. Το πραγματικό πρόβλημα βρίσκεται αλλού, και είναι αυτό που διατρέχει ολόκληρη την καριέρα του Φουκώ: η δύσκολη σχέση μεταξύ ελευθερίας και περιορισμού, μεταξύ της επιθυμίας για πειραματισμό και της ανάγκης για αυτοκυβέρνηση.
Ίσως το ταξίδι του, από την ερωτική παράβαση στην αρχαία ηθική, να μην περιέχει μια οριστική λύση. Αντίθετα, περιέχει μια ένταση εγγενή σε ολόκληρη την ανθρώπινη υπόσταση. Λαχταράμε να είμαστε ελεύθεροι, αλλά συχνά εξισώνουμε την ελευθερία με την ικανότητα να παίρνουμε αυτό που θέλουμε.
Ξεχνάμε ότι η επιθυμία μπορεί επίσης να ασκήσει δύναμη, και ότι ο άνθρωπος μπορεί να γίνει δέσμιος αυτού που πιστεύει ότι έχει επιλέξει ελεύθερα.
Ο Μισέλ Φουκώ αφιέρωσε τη ζωή του προσπαθώντας να κατανοήσει πώς οι άνθρωποι κυβερνώνται από τους άλλους και πώς μπορούν να μεταμορφωθούν. Η ιστορία του αφήνει ανοιχτό ένα ερώτημα στο οποίο καμία παράβαση ή πειθαρχία δεν μπορεί να απαντήσει: τι απομένει από την ελευθερία ενός ανθρώπου όταν το σώμα, στο οποίο έχει εμπιστευτεί τόσο μεγάλο μέρος της αναζήτησής του για ηδονή και γνώση, αρχίζει να διαφεύγει της θέλησής του;
Το Συντακτικό Προσωπικό
«MICHEL FOUCAULT. NEI SOTTERRANEI DEL PIACERE» - Inchiostronero
Ρίτσαρντ Αλμπέρτο ΚουατρίνιΣυγγραφέας, δοκιμιογράφος και συγγραφέας του πολιτιστικού ιστολογίου Inchiostronero
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου