Συνέχεια από Παρασκευή 6. Νοεμβρίου 2026
Ο πόλεμος εναντίον του παρελθόντος 12
Γιατί η Δύση πρέπει να αγωνιστεί για την ιστορία της
Frank Furedi
Polity Press, 2024
Κεφάλαιο 3
Η ιδεολογία του Έτους Μηδέν
Όσοι καλούν σε ρήξη με το παρελθόν και την κληρονομιά του υποστηρίζουν συχνά ότι αυτή είναι αναγκαία ως μια καθυστερημένη διορθωτική παρέμβαση απέναντι στην απροθυμία της κοινωνίας να αποδεχτεί τις συνέπειες των κακών που διέπραξαν οι προηγούμενες γενιές. Πιστεύουν ότι τα αρνητικά χαρακτηριστικά του παρελθόντος υπερτερούν κατά πολύ των θετικών. Έχουν την τάση να αντιμετωπίζουν με κυνισμό και δυσπιστία τις αφηγήσεις αιώνων που ενέπνευσαν τις κοινότητες σχετικά με το παρελθόν τους. Ειδικότερα, απορρίπτουν τα ιστορικά επιτεύγματα που οι ευρωπαϊκές κοινωνίες έχουν διεκδικήσει ως ιδιαίτερη κληρονομιά τους. Η ηθική καταδίκη όσων μέχρι πρότινος θεωρούνταν επιτεύγματα της ανθρωπότητας έχει ενθαρρύνει την παραγωγή ενός είδους εξ ολοκλήρου αρνητικών ιστορικών αφηγήσεων. Σε αυτές τις αφηγήσεις, κάθε διάσταση της προηγούμενης ιστορικής εμπειρίας που θα μπορούσε να εμπνεύσει υποβαθμίζεται ή τίθεται υπό αμφισβήτηση. Ο Αυστραλός ιστορικός Geoffrey Blainey έχει χαρακτηρίσει αυτή την προσέγγιση ως την αντίληψη του «μαύρου περιβραχιονίου» για την ιστορία. Από αυτή την οπτική, το παρελθόν στοιχειώνεται από το κακό· η επιρροή του είναι κακόβουλη και η κυριαρχία που ασκεί στη σημερινή κοινωνία συνδέεται με καταπιεστικές και εκμεταλλευτικές συμπεριφορές.
Σύμφωνα με έναν Αμερικανό υποστηρικτή αυτής της σχολής ιστορίας του «μαύρου περιβραχιονίου», «Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν ακόμη το κουράγιο να κοιτάξουν πίσω τους και να αντικρίσουν κατάματα το κακό πάνω στο οποίο στηρίζεται αυτή η μεγάλη χώρα». Αυτό το είδος αρνητικής ή καταγγελτικής ιστορίας ενθαρρύνει την καλλιέργεια μιας κοινωνικής μνήμης διαποτισμένης από ζόφο, μέσα στην οποία το παρελθόν διαθέτει ελάχιστα θετικά στοιχεία που θα μπορούσαν να το δικαιώσουν. Η εξέλιξη της ιστορίας ερμηνεύεται μέσα από μια τελεολογία του κακού. Από αυτή την οπτική, το παρελθόν αποτελεί την πηγή μεγάλου μέρους του σύγχρονου κακού. Αυτή η μνημονική αφήγηση προϋποθέτει τη διαρκή αναπαραγωγή κακόβουλων πρακτικών από τους ιστορικούς χρόνους μέχρι σήμερα. Πρόκειται για μια ερμηνεία της ιστορίας που παρουσιάζει τις Ηνωμένες Πολιτείες να στηρίζονται στα θεμέλια του κακού και όχι στα επιτεύγματα που οι πολίτες τους κατέκτησαν με αγώνες, και οδηγεί στο συμπέρασμα ότι είναι απαραίτητο να καθαρθεί το παρόν από την επιρροή του παρελθόντος. Πρόσφατα, αυτή η άποψη έχει εξελιχθεί σε σημείο ώστε να ζητά όχι μόνο τη ρήξη με την ιστορία, αλλά και την εκδίκηση εναντίον της.
Η παρόρμηση για ρήξη με την ιστορία, ενώ συγχρόνως επιδιώκεται η εκδίκηση εναντίον της, εκφράζει το παράδοξο του παρελθόντος που συζητήσαμε προηγουμένως. Κατά κανόνα, η παρόρμηση για ρήξη με το παρελθόν συνυπάρχει με το φαινομενικά αντίθετό της: την εμμονή με αυτό. Αυτή η στάση προβάλλεται με τον πιο συστηματικό τρόπο μέσω της ιδεολογίας του Έτους Μηδέν. Εκείνο που χαρακτηρίζω ως ιδεολογία του Έτους Μηδέν καθοδηγείται από δύο αλληλένδετους στόχους: τη ρήξη με το παρελθόν και την καταγγελία της ιστορικής μνήμης που συνδέεται με αυτό. Αυτός ο προσανατολισμός στρέφεται ιδιαίτερα εναντίον της κληρονομιάς του δυτικού πολιτισμού, η οποία καταδικάζεται, ενώ οι πρωταγωνιστές του δικάζονται αναδρομικά, κρίνονται ένοχοι και τιμωρούνται φαντασιακά.
Ασφαλώς, οι όροι «δυτικός πολιτισμός» και «δυτική κουλτούρα» αμφισβητούνται επειδή αποτελούν πρόσφατα επινοημένες απόπειρες οικοδόμησης μιας αίσθησης ιδεολογικής υπεροχής έναντι άλλων πολιτισμών.³ Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι αυτοί οι όροι διαδόθηκαν τον δέκατο ένατο αιώνα, επιχειρώντας να προβάλουν μια ιδιαίτερη αντίληψη πολιτισμικής ταυτότητας. Ούτε αμφισβητείται η ιστορική διαδρομή που οδήγησε στη διαμόρφωση της έννοιας του δυτικού πολιτισμού και του νοήματός της. Η έννοια αναφέρεται στην αντίληψη μιας κοινής πολιτισμικής θεώρησης, θεμελιωμένης στη φιλοσοφική και θρησκευτική κληρονομιά του ελληνορωμαϊκού κόσμου, στην ιουδαιοχριστιανική παράδοση, στη μεσαιωνική χριστιανική εμπειρία, στα ιδεώδη της Αναγέννησης, στην Επιστημονική Επανάσταση και στον Διαφωτισμό. Μολονότι η ευρεία χρήση των όρων «δυτικός πολιτισμός» και «δυτική κουλτούρα» ανάγεται στον δέκατο ένατο αιώνα, αυτοί αναφέρονται σε μια ιστορική παράδοση που φτάνει μέχρι την εποχή των αρχαίων Ελλήνων και εξελίχθηκε στους αιώνες που ακολούθησαν. Η κληρονομιά αυτών των ποικίλων παραδόσεων —οι οποίες είναι απολύτως πραγματικές και όχι επινοημένες— αποτελεί τον κύριο στόχο της ιδεολογίας του Έτους Μηδέν.
Η ιδέα ενός Έτους Μηδέν, βασισμένη στον ισχυρισμό ότι είναι αναγκαία μια ριζική ρήξη με το παρελθόν, αποτελεί επαναλαμβανόμενο χαρακτηριστικό στην ιστορία της νεωτερικότητας. Ωστόσο, έχει λάβει διαφορετικές μορφές σε διαφορετικές εποχές. Στους νεότερους χρόνους, η αντίληψη της κοινωνίας για τη χρονικότητα οργανώνεται, σε ορισμένες περιπτώσεις, ρητά γύρω από διάφορα μηδενικά σημεία. Στη Γερμανία, το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου το 1945 εκφραζόταν συχνά με τον όρο Stunde Null, ή ώρα μηδέν. Για πολλούς Γερμανούς σχολιαστές, η Stunde Null λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι απαιτείται μια δραματική ρήξη για την εξιλέωση από τις αμαρτίες του γερμανικού παρελθόντος, το οποίο έπρεπε να απορριφθεί και να ξεπεραστεί. Στην Ιαπωνία, οι βομβαρδισμοί της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι περιγράφονταν συχνά ως μηδενικά σημεία, ενώ ο τόπος της επίθεσης της 11ης Σεπτεμβρίου στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου ονομάστηκε Ground Zero.
Σε προηγούμενους αιώνες, σε πολλές περιπτώσεις, η διακήρυξη του Έτους Μηδέν δεν αναφερόταν απλώς σε μια ριζική ρήξη με το παρελθόν, αλλά καλούσε επίσης στη γέννηση κάποιου νέου πράγματος. Όπως επισημαίνει ο ιστορικός Adrian Paylor, «Ο όρος Έτος Μηδέν δηλώνει την ιδέα ότι μια κοινωνία μπορεί να αναγεννηθεί και να δημιουργηθεί εκ νέου, με όλα τα ίχνη και την κληρονομιά της προηγούμενης ενσάρκωσής της πλήρως εξαλειμμένα. Με άλλα λόγια, υποστηρίζει ότι μια κοινωνία μπορεί να ξεκινήσει από την αρχή και το παρελθόν της να εξαλειφθεί ολοκληρωτικά». Γενικά, «Η καταστροφή της ιστορίας μιας κοινωνίας δεν αποτελεί αυτοσκοπό». Αντίθετα, παρουσιάζεται ως «ένα αναγκαίο πρώτο βήμα για την εγκαθίδρυση ενός εντελώς νέου κοινωνικοοικονομικού και πολιτικού πλαισίου, σχεδιασμένου ώστε να εξασφαλίσει μια περισσότερο επιθυμητή κοινωνία και να διαδώσει νέους κανόνες, αξίες, πολιτισμικές πρακτικές, ιεραρχίες και παραδόσεις».⁴
Οι υποστηρικτές του Έτους Μηδέν εφαρμόζουν συχνά εκείνο που οι Ρωμαίοι χαρακτήριζαν ως damnatio memoriae: τη διαγραφή της ιστορίας. Αυτό επιτυγχάνεται με την προσπάθεια να απαλλαγεί η κοινωνία από τα ορατά ίχνη του παρελθόντος. Η τελετουργική καταστροφή εικόνων, επιγραφών, ακόμη και νομισμάτων, αποτελούσε επαναλαμβανόμενο φαινόμενο σε ολόκληρη την ιστορία της αρχαίας Ρώμης. Ο όρος damnatio memoriae μεταφράζεται ως «καταδίκη της μνήμης». Σύμφωνα με τον καλλιτέχνη Tucker Neel, η damnatio memoriae «αναφέρεται σε μια πρακτική συνδεδεμένη με αρχαίους ηγεμόνες που απαιτούσαν τη διαγραφή των προκατόχων τους από το ιστορικό αρχείο· οι απεικονίσεις τους αφαιρούνταν από αγάλματα, μνημεία, νομίσματα και κείμενα. Ήταν μια τιμωρία που οι αρχαίοι Ρωμαίοι θεωρούσαν χειρότερη από τον θάνατο».⁵
Η πρακτική της damnatio memoriae είχε πιο περιορισμένο στόχο από τη σύγχρονη επιδίωξη εγκαθίδρυσης του Έτους Μηδέν. Αποσκοπούσε στη διαγραφή της ύπαρξης και της φήμης συγκεκριμένων προσώπων, τα οποία συνδέονταν συνήθως με το καθεστώς που είχε προηγηθεί του υφιστάμενου. Στους πρόσφατους χρόνους, η μετονομασία δρόμων και δημόσιων κτιρίων και η κατεδάφιση αγαλμάτων και συμβόλων του παρελθόντος εκφράζουν μια ευρύτερη φιλοδοξία εγκαθίδρυσης του Έτους Μηδέν. Ο Paylor παρατήρησε ότι «κοινωνικοί χώροι, κυβερνητικά κτίρια, ακόμη και ολόκληρες πόλεις μετονομάστηκαν μετά τη Ρωσική Επανάσταση». Σε περιπτώσεις όπως αυτή, «οι εκτεταμένες μετονομασίες που πραγματοποιούνται υπό ένα καθεστώς το οποίο επιχειρεί να εφαρμόσει το Έτος Μηδέν επικεντρώνονται γενικά στην αντικατάσταση ονομάτων που συνδέονται στενά με το προηγούμενο πολιτικό σύστημα ή την προηγούμενη κουλτούρα». Αλλά, σε αντίθεση με τη damnatio memoriae, αυτή η προσπάθεια επιδιώκει επίσης να πλήξει την ίδια τη μνήμη του παρελθόντος ενός έθνους.
Η απόπειρα να απαλλαγεί ο κόσμος από το παρελθόν του εκφράστηκε με ευρηματικό τρόπο μέσω της επινόησης του Έτους Ένα στο Γαλλικό Επαναστατικό Ημερολόγιο του δέκατου όγδοου αιώνα και μέσω της ανακήρυξης του Έτους Μηδέν από τους ηγέτες των Ερυθρών Χμερ στην Καμπότζη το 1975. Σύμφωνα με τον ιστορικό Andrus Ers, η ίδρυση των Ηνωμένων Πολιτειών συνοδεύτηκε από μια ιδεαλιστική, αν όχι ουτοπική, πίστη στη δυνατότητα δημιουργίας του κόσμου εκ νέου. Γράφει ότι η «μυθολογία της Αμερικανικής Επανάστασης» στηριζόταν στην ιδέα ενός μηδενικού σημείου, η οποία βρήκε την πιο εντυπωσιακή διατύπωσή της στην πολυσυζητημένη δήλωση του Thomas Paine στην Κοινή λογική.⁷ Σε αυτό το κείμενο, ο Paine εξέφραζε τον ενθουσιασμό του για το πώς η Αμερικανική Επανάσταση θα οδηγούσε στην εγκαθίδρυση ενός νέου κόσμου μέσω μιας ριζικής ρήξης με το παρελθόν. Έγραφε: «Έχουμε τη δύναμη να αρχίσουμε τον κόσμο από την αρχή. Κατάσταση παρόμοια με τη σημερινή δεν έχει υπάρξει από τις ημέρες του Νώε μέχρι τώρα. Η γέννηση ενός νέου κόσμου πλησιάζει». Το ουτοπικό όραμα του Paine για τη δημιουργία του κόσμου εκ νέου διαφέρει εντελώς από το ήθος της σύγχρονης ιδεολογίας του Έτους Μηδέν. Οι σημερινοί υποστηρικτές της ιδεολογίας του Έτους Μηδέν ασχολούνται πολύ περισσότερο με το σχέδιο της εκδίκησης εναντίον του παρελθόντος παρά με την υποβοήθηση της γέννησης ενός νέου κόσμου.
Σε πολυάριθμες περιπτώσεις, οι ιδεολόγοι του Έτους Μηδέν έχουν προαγάγει το πνεύμα της εκδίκησης εναντίον του παρελθόντος. Ζούμε σε μια εποχή κατά την οποία αγάλματα ιστορικών προσώπων, που αποτελούσαν αντικείμενα τιμής και σεβασμού επί αιώνες, βανδαλίζονται, παραμορφώνονται ή γκρεμίζονται με ευκολία. Σχολιαστές που αντιμετωπίζουν ευνοϊκά αυτές τις ενέργειες υποστηρίζουν συχνά ότι οι πράξεις εικονοκλασίας αποτελούν κατανοητή αντίδραση σε συγκεκριμένες πράξεις καταπιεστικής βίας, όπως η δολοφονία του George Floyd, η οποία οδήγησε στην άνοδο του κινήματος Black Lives Matter. Ωστόσο, επιθέσεις σε σύμβολα του παρελθόντος είχαν σημειωθεί και πριν από αυτή την τραγωδία· και, ασφαλώς, η εχθρότητα απέναντι στο παρελθόν που κινεί τη σύγχρονη εικονοκλασία υπερβαίνει τις αντιδράσεις σε συγκεκριμένα γεγονότα. Ο θάνατος του George Floyd έφερε στην επιφάνεια τάσεις που βρίσκονταν ήδη σε εξέλιξη. Η τάση να φανταζόμαστε τα χειρότερα για τις αξίες, τις στάσεις και τη συμπεριφορά ιστορικών προσώπων του παρελθόντος αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του πνεύματος της εποχής μας. Η φυσική απομάκρυνση των αγαλμάτων συνοδεύεται από την υποβολή των προσώπων που παριστάνουν σε αναδρομική δολοφονία χαρακτήρα.
Στη σημερινή εποχή, η παρόρμηση για εκδίκηση εναντίον του παρελθόντος έχει αποκτήσει, σε ορισμένες περιπτώσεις, μια ανησυχητική και παράλογη διάσταση. Ένα από τα πιο δυσοίωνα παραδείγματα αυτής της τάσης είναι η παράλογη καύση βιβλίων επειδή είναι παλιά, ξεπερασμένα και συνδεδεμένα με τις απαράδεκτες αξίες του παρελθόντος. Τον Σεπτέμβριο του 2021, στην επαρχία του Οντάριο στον Καναδά, βιβλία με το λεγόμενο «ξεπερασμένο περιεχόμενο» κάηκαν τελετουργικά ως χειρονομία καλής θέλησης προς τους Αυτόχθονες.²
Ιστορικά, η καύση βιβλίων συνδέεται με τη μισαλλόδοξη συμπεριφορά φανατικών που εκτονώνουν το μίσος τους πάνω σε άψυχα αντικείμενα. Αυτή τη φορά, η τελετή καύσης βιβλίων που οργανώθηκε από ένα συμβούλιο γαλλόφωνων σχολείων του Οντάριο προβλήθηκε ως πράξη συμφιλίωσης. Αυτή η δυσοίωνη πράξη εναντίον των κανόνων μιας πολιτισμένης κοινωνίας χαρακτηρίστηκε «τελετή εξαγνισμού με φλόγες»!
Η Lyne Cossette, εκπρόσωπος του σχολικού συμβουλίου που ήταν υπεύθυνο για αυτή την τελετή, υποστήριξε ότι η καύση βιβλίων έπληττε τα ξεπερασμένα πρότυπα και ωφελούσε το τοπικό περιβάλλον. Πρόσθεσε ότι «Συμβολικά, ορισμένα βιβλία χρησιμοποιήθηκαν ως λίπασμα». Η Cossette εξήγησε ότι η τελετουργία είχε τον τίτλο Redonnons à la terre, «Ας δώσουμε πίσω στη γη». Πρόσθεσε ότι επιδίωκε «να κάνει μια χειρονομία ανοίγματος και συμφιλίωσης, αντικαθιστώντας στις βιβλιοθήκες μας βιβλία που είχαν ξεπερασμένο περιεχόμενο και μετέφεραν αρνητικά στερεότυπα για τους λαούς των Πρώτων Εθνών, τους Métis και τους Inuit».¹⁰
Η δικαιολογία για την καύση των βιβλίων ήταν ότι περιείχαν ξεπερασμένο περιεχόμενο. Όπως σημειώσαμε, το «ξεπερασμένο» είναι ένας προσφιλής απαξιωτικός χαρακτηρισμός που εκτοξεύουν εναντίον των αντιπάλων τους οι φανατικοί μαχητές των πολιτισμικών πολέμων. Στα μάτια τους, κάθε έκδοση —ιδιαίτερα τα ιστορικά βιβλία— που προβάλλει την κλασική θεώρηση του δυτικού πολιτισμού είναι «ξεπερασμένη» και, επομένως, μεταφέρει απόψεις που συνιστούν μια μορφή κοσμικής βλασφημίας. Τώρα που τα ξεπερασμένα βιβλία έχουν γίνει στάχτη, οι βιβλιοθήκες μπορούν να υπερηφανεύονται ότι όσα παραμένουν στα ράφια τους περιέχουν «θετικά και συμπεριληπτικά μηνύματα για τις ποικίλες κοινότητες μέσα στα σχολεία μας».¹¹
Σε ορισμένες —ευτυχώς σπάνιες— περιπτώσεις, η ιδεολογία του Έτους Μηδέν ενθαρρύνει βάρβαρες και βίαιες πρακτικές. Η ιδεολογία του Έτους Μηδέν στην πράξη αποτυπώνεται σε ένα βίντεο που παρουσιάζει φανατικούς ακτιβιστές του Ισλαμικού Κράτους (ISIS) να καταστρέφουν την πόλη Nimrud στο Ιράκ, συμπεριλαμβανομένου του Βορειοδυτικού Ανακτόρου που έχτισε τον ένατο αιώνα π.Χ. ο Ασσύριος βασιλιάς Ashurnasirpal II. Το βίντεο δείχνει μαχητές του ISIS να χρησιμοποιούν βαριοπούλες, μια μπουλντόζα και εκρηκτικά για να καταστρέψουν τα αρχαία ερείπια.¹²
Τα πλάνα που δείχνουν μαχητές του ISIS να ισοπεδώνουν με μπουλντόζες, να καταστρέφουν και να λεηλατούν αρχαία ιερά αποκαλύπτουν πάθη που εξωτερικά φαίνονται αρχαία, αλλά απηχούν το πνεύμα του Έτους Μηδέν της εποχής μας. Οι βάνδαλοι της Nimrud επικαλέστηκαν αρχαία έθιμα και παραδόσεις. Δικαιολόγησαν τη συμπεριφορά τους επιμένοντας ότι «κατέστρεφαν είδωλα» και μιμούνταν τον Μωάμεθ, ο οποίος απομάκρυνε τα ειδωλολατρικά αγάλματα από τη Μέκκα. Ναι, η λατρεία των ειδώλων αντιβαίνει στη διδασκαλία του Ισλάμ, όπως και σε εκείνη του Ιουδαϊσμού. Ωστόσο, επί πολλούς αιώνες οι μουσουλμάνοι της Μέσης Ανατολής δεν δυσκολεύονταν να διακρίνουν τα αρχαία ερείπια από τις ειδωλολατρικές προσβολές προς τη θρησκεία τους. Στο παρελθόν, τα αρχαία τεχνουργήματα που είχαν δημιουργήσει οι πολιτισμοί της Μέσης Ανατολής αποτελούσαν πηγή θαυμασμού και όχι στόχο βανδαλισμών του Έτους Μηδέν.
Δεν είναι τα έθιμα και οι παραδόσεις του παρελθόντος, αλλά τα πάθη και τα κίνητρα της εποχής μας που οδήγησαν τους βανδάλους του ISIS να συντρίψουν και να καταστρέψουν τεχνουργήματα και αγάλματα στο Ιράκ και αλλού. Πολλοί σχολιαστές έχουν ορθά επισημάνει ότι αυτές οι πράξεις καταστροφής συνιστούν απόπειρα εξάλειψης ενός σημαντικού κεφαλαίου της ιστορικής κληρονομιάς της ανθρωπότητας. Ασφαλώς αυτό κάνουν. Αλλά το ISIS δεν επιδιδόταν μόνο στην καταστροφή του παρελθόντος, αλλά και στην εκδίκηση εναντίον του.
Ορισμένοι αναγνώστες μπορεί να καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι η ανατροπή του αγάλματος του Edward Colston από οργισμένους διαδηλωτές ή η καύση ξεπερασμένων βιβλίων από ευσυνείδητους Καναδούς λογοκριτές δεν μπορούν να συγκριθούν με τα βίαια εγκλήματα που διέπραξαν οι μαχητές του ISIS σε βάρος της ιστορικής κληρονομιάς των εδαφών που κατέλαβαν. Ασφαλώς, το εγχείρημα του ξεκαθαρίσματος λογαριασμών με το παρελθόν στις δυτικές κοινωνίες φαίνεται σχετικά συγκρατημένο σε σύγκριση με τη μηδενιστική βαρβαρότητα του ISIS. Ωστόσο, η ατμόσφαιρα μαζικής υστερίας που περιβάλλει ορισμένες φορές τις πράξεις εικονοκλασίας στον δυτικό κόσμο μαρτυρεί το πνεύμα μισαλλοδοξίας που τροφοδοτεί αυτή τη συμπεριφορά. Πράγματι, τα φρικτά γεγονότα που εκτυλίχθηκαν στη Nimrud προειδοποιούν για την απειλή που συνιστά ο Πόλεμος Εναντίον του Παρελθόντος για τις αξίες του πολιτισμού.
Σήμερα, ελάχιστα έχουν απομείνει από τον προσανατολισμένο στο μέλλον ιδεαλισμό της εκδοχής της ιδεολογίας του Έτους Μηδέν που συνδέθηκε με τη Γαλλική και την Αμερικανική Επανάσταση. Συχνά φαίνεται ότι αυτή η ιδεολογία ενθαρρύνει απλώς μια ρήξη με το παρελθόν. Στους Πολιτισμικούς Πολέμους που επικρατούν στη Δύση, οι αντίπαλοι του παρελθόντος της δεν καλλιεργούν μια αίσθηση κοινωνικής αναγέννησης και ανανέωσης. Η αδιαφορία τους για το μέλλον έρχεται σε έντονη αντίθεση με την αποκλειστική προσήλωσή τους στη διαγραφή του παρελθόντος. Ωστόσο, αυτή η έμφαση στη ρήξη συνυπάρχει με την αντίθετη τάση: να κατακλύζεται κανείς από το παρελθόν. Όπως σημειώνει ο Ers, η «ανακήρυξη ενός νέου Έτους Μηδέν —πέρα από τη ρητή διακήρυξή της ότι κόβει τους δεσμούς με την ιστορία— εμπεριέχει μια αντίθετη κίνηση: μια εμμονική προσήλωση στην ιστορία».¹³
Οι υποστηρικτές του Πολέμου Εναντίον του Παρελθόντος στον δυτικό κόσμο βρίσκονται υπό τα μάγια του παρελθόντος και ελάχιστα ενδιαφέρονται να διασφαλίσουν ότι η δημιουργία ενός νέου κόσμου θα επιτύχει τη ρήξη με την ιστορία. Η δική τους εκδοχή της ιδεολογίας του Έτους Μηδέν έχει σαφώς πιο περιορισμένες φιλοδοξίες σε σύγκριση με τα φιλόδοξα σχέδια που πρότειναν οι νεωτερικοί προκάτοχοί τους. Θεωρούν την επιρροή του παρελθόντος κατάρα και επιθυμούν να δημιουργήσουν έναν κόσμο απελευθερωμένο από την κληρονομιά του.
Τι το ιδιαίτερο χαρακτηρίζει την ιδεολογία του Έτους Μηδέν στον εικοστό πρώτο αιώνα;
Συνεχίζεται
Polity Press, 2024
Κεφάλαιο 3
Η ιδεολογία του Έτους Μηδέν
Όσοι καλούν σε ρήξη με το παρελθόν και την κληρονομιά του υποστηρίζουν συχνά ότι αυτή είναι αναγκαία ως μια καθυστερημένη διορθωτική παρέμβαση απέναντι στην απροθυμία της κοινωνίας να αποδεχτεί τις συνέπειες των κακών που διέπραξαν οι προηγούμενες γενιές. Πιστεύουν ότι τα αρνητικά χαρακτηριστικά του παρελθόντος υπερτερούν κατά πολύ των θετικών. Έχουν την τάση να αντιμετωπίζουν με κυνισμό και δυσπιστία τις αφηγήσεις αιώνων που ενέπνευσαν τις κοινότητες σχετικά με το παρελθόν τους. Ειδικότερα, απορρίπτουν τα ιστορικά επιτεύγματα που οι ευρωπαϊκές κοινωνίες έχουν διεκδικήσει ως ιδιαίτερη κληρονομιά τους. Η ηθική καταδίκη όσων μέχρι πρότινος θεωρούνταν επιτεύγματα της ανθρωπότητας έχει ενθαρρύνει την παραγωγή ενός είδους εξ ολοκλήρου αρνητικών ιστορικών αφηγήσεων. Σε αυτές τις αφηγήσεις, κάθε διάσταση της προηγούμενης ιστορικής εμπειρίας που θα μπορούσε να εμπνεύσει υποβαθμίζεται ή τίθεται υπό αμφισβήτηση. Ο Αυστραλός ιστορικός Geoffrey Blainey έχει χαρακτηρίσει αυτή την προσέγγιση ως την αντίληψη του «μαύρου περιβραχιονίου» για την ιστορία. Από αυτή την οπτική, το παρελθόν στοιχειώνεται από το κακό· η επιρροή του είναι κακόβουλη και η κυριαρχία που ασκεί στη σημερινή κοινωνία συνδέεται με καταπιεστικές και εκμεταλλευτικές συμπεριφορές.
Σύμφωνα με έναν Αμερικανό υποστηρικτή αυτής της σχολής ιστορίας του «μαύρου περιβραχιονίου», «Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν ακόμη το κουράγιο να κοιτάξουν πίσω τους και να αντικρίσουν κατάματα το κακό πάνω στο οποίο στηρίζεται αυτή η μεγάλη χώρα». Αυτό το είδος αρνητικής ή καταγγελτικής ιστορίας ενθαρρύνει την καλλιέργεια μιας κοινωνικής μνήμης διαποτισμένης από ζόφο, μέσα στην οποία το παρελθόν διαθέτει ελάχιστα θετικά στοιχεία που θα μπορούσαν να το δικαιώσουν. Η εξέλιξη της ιστορίας ερμηνεύεται μέσα από μια τελεολογία του κακού. Από αυτή την οπτική, το παρελθόν αποτελεί την πηγή μεγάλου μέρους του σύγχρονου κακού. Αυτή η μνημονική αφήγηση προϋποθέτει τη διαρκή αναπαραγωγή κακόβουλων πρακτικών από τους ιστορικούς χρόνους μέχρι σήμερα. Πρόκειται για μια ερμηνεία της ιστορίας που παρουσιάζει τις Ηνωμένες Πολιτείες να στηρίζονται στα θεμέλια του κακού και όχι στα επιτεύγματα που οι πολίτες τους κατέκτησαν με αγώνες, και οδηγεί στο συμπέρασμα ότι είναι απαραίτητο να καθαρθεί το παρόν από την επιρροή του παρελθόντος. Πρόσφατα, αυτή η άποψη έχει εξελιχθεί σε σημείο ώστε να ζητά όχι μόνο τη ρήξη με την ιστορία, αλλά και την εκδίκηση εναντίον της.
Η παρόρμηση για ρήξη με την ιστορία, ενώ συγχρόνως επιδιώκεται η εκδίκηση εναντίον της, εκφράζει το παράδοξο του παρελθόντος που συζητήσαμε προηγουμένως. Κατά κανόνα, η παρόρμηση για ρήξη με το παρελθόν συνυπάρχει με το φαινομενικά αντίθετό της: την εμμονή με αυτό. Αυτή η στάση προβάλλεται με τον πιο συστηματικό τρόπο μέσω της ιδεολογίας του Έτους Μηδέν. Εκείνο που χαρακτηρίζω ως ιδεολογία του Έτους Μηδέν καθοδηγείται από δύο αλληλένδετους στόχους: τη ρήξη με το παρελθόν και την καταγγελία της ιστορικής μνήμης που συνδέεται με αυτό. Αυτός ο προσανατολισμός στρέφεται ιδιαίτερα εναντίον της κληρονομιάς του δυτικού πολιτισμού, η οποία καταδικάζεται, ενώ οι πρωταγωνιστές του δικάζονται αναδρομικά, κρίνονται ένοχοι και τιμωρούνται φαντασιακά.
Ασφαλώς, οι όροι «δυτικός πολιτισμός» και «δυτική κουλτούρα» αμφισβητούνται επειδή αποτελούν πρόσφατα επινοημένες απόπειρες οικοδόμησης μιας αίσθησης ιδεολογικής υπεροχής έναντι άλλων πολιτισμών.³ Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι αυτοί οι όροι διαδόθηκαν τον δέκατο ένατο αιώνα, επιχειρώντας να προβάλουν μια ιδιαίτερη αντίληψη πολιτισμικής ταυτότητας. Ούτε αμφισβητείται η ιστορική διαδρομή που οδήγησε στη διαμόρφωση της έννοιας του δυτικού πολιτισμού και του νοήματός της. Η έννοια αναφέρεται στην αντίληψη μιας κοινής πολιτισμικής θεώρησης, θεμελιωμένης στη φιλοσοφική και θρησκευτική κληρονομιά του ελληνορωμαϊκού κόσμου, στην ιουδαιοχριστιανική παράδοση, στη μεσαιωνική χριστιανική εμπειρία, στα ιδεώδη της Αναγέννησης, στην Επιστημονική Επανάσταση και στον Διαφωτισμό. Μολονότι η ευρεία χρήση των όρων «δυτικός πολιτισμός» και «δυτική κουλτούρα» ανάγεται στον δέκατο ένατο αιώνα, αυτοί αναφέρονται σε μια ιστορική παράδοση που φτάνει μέχρι την εποχή των αρχαίων Ελλήνων και εξελίχθηκε στους αιώνες που ακολούθησαν. Η κληρονομιά αυτών των ποικίλων παραδόσεων —οι οποίες είναι απολύτως πραγματικές και όχι επινοημένες— αποτελεί τον κύριο στόχο της ιδεολογίας του Έτους Μηδέν.
Η ιδέα ενός Έτους Μηδέν, βασισμένη στον ισχυρισμό ότι είναι αναγκαία μια ριζική ρήξη με το παρελθόν, αποτελεί επαναλαμβανόμενο χαρακτηριστικό στην ιστορία της νεωτερικότητας. Ωστόσο, έχει λάβει διαφορετικές μορφές σε διαφορετικές εποχές. Στους νεότερους χρόνους, η αντίληψη της κοινωνίας για τη χρονικότητα οργανώνεται, σε ορισμένες περιπτώσεις, ρητά γύρω από διάφορα μηδενικά σημεία. Στη Γερμανία, το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου το 1945 εκφραζόταν συχνά με τον όρο Stunde Null, ή ώρα μηδέν. Για πολλούς Γερμανούς σχολιαστές, η Stunde Null λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι απαιτείται μια δραματική ρήξη για την εξιλέωση από τις αμαρτίες του γερμανικού παρελθόντος, το οποίο έπρεπε να απορριφθεί και να ξεπεραστεί. Στην Ιαπωνία, οι βομβαρδισμοί της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι περιγράφονταν συχνά ως μηδενικά σημεία, ενώ ο τόπος της επίθεσης της 11ης Σεπτεμβρίου στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου ονομάστηκε Ground Zero.
Σε προηγούμενους αιώνες, σε πολλές περιπτώσεις, η διακήρυξη του Έτους Μηδέν δεν αναφερόταν απλώς σε μια ριζική ρήξη με το παρελθόν, αλλά καλούσε επίσης στη γέννηση κάποιου νέου πράγματος. Όπως επισημαίνει ο ιστορικός Adrian Paylor, «Ο όρος Έτος Μηδέν δηλώνει την ιδέα ότι μια κοινωνία μπορεί να αναγεννηθεί και να δημιουργηθεί εκ νέου, με όλα τα ίχνη και την κληρονομιά της προηγούμενης ενσάρκωσής της πλήρως εξαλειμμένα. Με άλλα λόγια, υποστηρίζει ότι μια κοινωνία μπορεί να ξεκινήσει από την αρχή και το παρελθόν της να εξαλειφθεί ολοκληρωτικά». Γενικά, «Η καταστροφή της ιστορίας μιας κοινωνίας δεν αποτελεί αυτοσκοπό». Αντίθετα, παρουσιάζεται ως «ένα αναγκαίο πρώτο βήμα για την εγκαθίδρυση ενός εντελώς νέου κοινωνικοοικονομικού και πολιτικού πλαισίου, σχεδιασμένου ώστε να εξασφαλίσει μια περισσότερο επιθυμητή κοινωνία και να διαδώσει νέους κανόνες, αξίες, πολιτισμικές πρακτικές, ιεραρχίες και παραδόσεις».⁴
Οι υποστηρικτές του Έτους Μηδέν εφαρμόζουν συχνά εκείνο που οι Ρωμαίοι χαρακτήριζαν ως damnatio memoriae: τη διαγραφή της ιστορίας. Αυτό επιτυγχάνεται με την προσπάθεια να απαλλαγεί η κοινωνία από τα ορατά ίχνη του παρελθόντος. Η τελετουργική καταστροφή εικόνων, επιγραφών, ακόμη και νομισμάτων, αποτελούσε επαναλαμβανόμενο φαινόμενο σε ολόκληρη την ιστορία της αρχαίας Ρώμης. Ο όρος damnatio memoriae μεταφράζεται ως «καταδίκη της μνήμης». Σύμφωνα με τον καλλιτέχνη Tucker Neel, η damnatio memoriae «αναφέρεται σε μια πρακτική συνδεδεμένη με αρχαίους ηγεμόνες που απαιτούσαν τη διαγραφή των προκατόχων τους από το ιστορικό αρχείο· οι απεικονίσεις τους αφαιρούνταν από αγάλματα, μνημεία, νομίσματα και κείμενα. Ήταν μια τιμωρία που οι αρχαίοι Ρωμαίοι θεωρούσαν χειρότερη από τον θάνατο».⁵
Η πρακτική της damnatio memoriae είχε πιο περιορισμένο στόχο από τη σύγχρονη επιδίωξη εγκαθίδρυσης του Έτους Μηδέν. Αποσκοπούσε στη διαγραφή της ύπαρξης και της φήμης συγκεκριμένων προσώπων, τα οποία συνδέονταν συνήθως με το καθεστώς που είχε προηγηθεί του υφιστάμενου. Στους πρόσφατους χρόνους, η μετονομασία δρόμων και δημόσιων κτιρίων και η κατεδάφιση αγαλμάτων και συμβόλων του παρελθόντος εκφράζουν μια ευρύτερη φιλοδοξία εγκαθίδρυσης του Έτους Μηδέν. Ο Paylor παρατήρησε ότι «κοινωνικοί χώροι, κυβερνητικά κτίρια, ακόμη και ολόκληρες πόλεις μετονομάστηκαν μετά τη Ρωσική Επανάσταση». Σε περιπτώσεις όπως αυτή, «οι εκτεταμένες μετονομασίες που πραγματοποιούνται υπό ένα καθεστώς το οποίο επιχειρεί να εφαρμόσει το Έτος Μηδέν επικεντρώνονται γενικά στην αντικατάσταση ονομάτων που συνδέονται στενά με το προηγούμενο πολιτικό σύστημα ή την προηγούμενη κουλτούρα». Αλλά, σε αντίθεση με τη damnatio memoriae, αυτή η προσπάθεια επιδιώκει επίσης να πλήξει την ίδια τη μνήμη του παρελθόντος ενός έθνους.
Η απόπειρα να απαλλαγεί ο κόσμος από το παρελθόν του εκφράστηκε με ευρηματικό τρόπο μέσω της επινόησης του Έτους Ένα στο Γαλλικό Επαναστατικό Ημερολόγιο του δέκατου όγδοου αιώνα και μέσω της ανακήρυξης του Έτους Μηδέν από τους ηγέτες των Ερυθρών Χμερ στην Καμπότζη το 1975. Σύμφωνα με τον ιστορικό Andrus Ers, η ίδρυση των Ηνωμένων Πολιτειών συνοδεύτηκε από μια ιδεαλιστική, αν όχι ουτοπική, πίστη στη δυνατότητα δημιουργίας του κόσμου εκ νέου. Γράφει ότι η «μυθολογία της Αμερικανικής Επανάστασης» στηριζόταν στην ιδέα ενός μηδενικού σημείου, η οποία βρήκε την πιο εντυπωσιακή διατύπωσή της στην πολυσυζητημένη δήλωση του Thomas Paine στην Κοινή λογική.⁷ Σε αυτό το κείμενο, ο Paine εξέφραζε τον ενθουσιασμό του για το πώς η Αμερικανική Επανάσταση θα οδηγούσε στην εγκαθίδρυση ενός νέου κόσμου μέσω μιας ριζικής ρήξης με το παρελθόν. Έγραφε: «Έχουμε τη δύναμη να αρχίσουμε τον κόσμο από την αρχή. Κατάσταση παρόμοια με τη σημερινή δεν έχει υπάρξει από τις ημέρες του Νώε μέχρι τώρα. Η γέννηση ενός νέου κόσμου πλησιάζει». Το ουτοπικό όραμα του Paine για τη δημιουργία του κόσμου εκ νέου διαφέρει εντελώς από το ήθος της σύγχρονης ιδεολογίας του Έτους Μηδέν. Οι σημερινοί υποστηρικτές της ιδεολογίας του Έτους Μηδέν ασχολούνται πολύ περισσότερο με το σχέδιο της εκδίκησης εναντίον του παρελθόντος παρά με την υποβοήθηση της γέννησης ενός νέου κόσμου.
Σε πολυάριθμες περιπτώσεις, οι ιδεολόγοι του Έτους Μηδέν έχουν προαγάγει το πνεύμα της εκδίκησης εναντίον του παρελθόντος. Ζούμε σε μια εποχή κατά την οποία αγάλματα ιστορικών προσώπων, που αποτελούσαν αντικείμενα τιμής και σεβασμού επί αιώνες, βανδαλίζονται, παραμορφώνονται ή γκρεμίζονται με ευκολία. Σχολιαστές που αντιμετωπίζουν ευνοϊκά αυτές τις ενέργειες υποστηρίζουν συχνά ότι οι πράξεις εικονοκλασίας αποτελούν κατανοητή αντίδραση σε συγκεκριμένες πράξεις καταπιεστικής βίας, όπως η δολοφονία του George Floyd, η οποία οδήγησε στην άνοδο του κινήματος Black Lives Matter. Ωστόσο, επιθέσεις σε σύμβολα του παρελθόντος είχαν σημειωθεί και πριν από αυτή την τραγωδία· και, ασφαλώς, η εχθρότητα απέναντι στο παρελθόν που κινεί τη σύγχρονη εικονοκλασία υπερβαίνει τις αντιδράσεις σε συγκεκριμένα γεγονότα. Ο θάνατος του George Floyd έφερε στην επιφάνεια τάσεις που βρίσκονταν ήδη σε εξέλιξη. Η τάση να φανταζόμαστε τα χειρότερα για τις αξίες, τις στάσεις και τη συμπεριφορά ιστορικών προσώπων του παρελθόντος αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του πνεύματος της εποχής μας. Η φυσική απομάκρυνση των αγαλμάτων συνοδεύεται από την υποβολή των προσώπων που παριστάνουν σε αναδρομική δολοφονία χαρακτήρα.
Στη σημερινή εποχή, η παρόρμηση για εκδίκηση εναντίον του παρελθόντος έχει αποκτήσει, σε ορισμένες περιπτώσεις, μια ανησυχητική και παράλογη διάσταση. Ένα από τα πιο δυσοίωνα παραδείγματα αυτής της τάσης είναι η παράλογη καύση βιβλίων επειδή είναι παλιά, ξεπερασμένα και συνδεδεμένα με τις απαράδεκτες αξίες του παρελθόντος. Τον Σεπτέμβριο του 2021, στην επαρχία του Οντάριο στον Καναδά, βιβλία με το λεγόμενο «ξεπερασμένο περιεχόμενο» κάηκαν τελετουργικά ως χειρονομία καλής θέλησης προς τους Αυτόχθονες.²
Ιστορικά, η καύση βιβλίων συνδέεται με τη μισαλλόδοξη συμπεριφορά φανατικών που εκτονώνουν το μίσος τους πάνω σε άψυχα αντικείμενα. Αυτή τη φορά, η τελετή καύσης βιβλίων που οργανώθηκε από ένα συμβούλιο γαλλόφωνων σχολείων του Οντάριο προβλήθηκε ως πράξη συμφιλίωσης. Αυτή η δυσοίωνη πράξη εναντίον των κανόνων μιας πολιτισμένης κοινωνίας χαρακτηρίστηκε «τελετή εξαγνισμού με φλόγες»!
Η Lyne Cossette, εκπρόσωπος του σχολικού συμβουλίου που ήταν υπεύθυνο για αυτή την τελετή, υποστήριξε ότι η καύση βιβλίων έπληττε τα ξεπερασμένα πρότυπα και ωφελούσε το τοπικό περιβάλλον. Πρόσθεσε ότι «Συμβολικά, ορισμένα βιβλία χρησιμοποιήθηκαν ως λίπασμα». Η Cossette εξήγησε ότι η τελετουργία είχε τον τίτλο Redonnons à la terre, «Ας δώσουμε πίσω στη γη». Πρόσθεσε ότι επιδίωκε «να κάνει μια χειρονομία ανοίγματος και συμφιλίωσης, αντικαθιστώντας στις βιβλιοθήκες μας βιβλία που είχαν ξεπερασμένο περιεχόμενο και μετέφεραν αρνητικά στερεότυπα για τους λαούς των Πρώτων Εθνών, τους Métis και τους Inuit».¹⁰
Η δικαιολογία για την καύση των βιβλίων ήταν ότι περιείχαν ξεπερασμένο περιεχόμενο. Όπως σημειώσαμε, το «ξεπερασμένο» είναι ένας προσφιλής απαξιωτικός χαρακτηρισμός που εκτοξεύουν εναντίον των αντιπάλων τους οι φανατικοί μαχητές των πολιτισμικών πολέμων. Στα μάτια τους, κάθε έκδοση —ιδιαίτερα τα ιστορικά βιβλία— που προβάλλει την κλασική θεώρηση του δυτικού πολιτισμού είναι «ξεπερασμένη» και, επομένως, μεταφέρει απόψεις που συνιστούν μια μορφή κοσμικής βλασφημίας. Τώρα που τα ξεπερασμένα βιβλία έχουν γίνει στάχτη, οι βιβλιοθήκες μπορούν να υπερηφανεύονται ότι όσα παραμένουν στα ράφια τους περιέχουν «θετικά και συμπεριληπτικά μηνύματα για τις ποικίλες κοινότητες μέσα στα σχολεία μας».¹¹
Σε ορισμένες —ευτυχώς σπάνιες— περιπτώσεις, η ιδεολογία του Έτους Μηδέν ενθαρρύνει βάρβαρες και βίαιες πρακτικές. Η ιδεολογία του Έτους Μηδέν στην πράξη αποτυπώνεται σε ένα βίντεο που παρουσιάζει φανατικούς ακτιβιστές του Ισλαμικού Κράτους (ISIS) να καταστρέφουν την πόλη Nimrud στο Ιράκ, συμπεριλαμβανομένου του Βορειοδυτικού Ανακτόρου που έχτισε τον ένατο αιώνα π.Χ. ο Ασσύριος βασιλιάς Ashurnasirpal II. Το βίντεο δείχνει μαχητές του ISIS να χρησιμοποιούν βαριοπούλες, μια μπουλντόζα και εκρηκτικά για να καταστρέψουν τα αρχαία ερείπια.¹²
Τα πλάνα που δείχνουν μαχητές του ISIS να ισοπεδώνουν με μπουλντόζες, να καταστρέφουν και να λεηλατούν αρχαία ιερά αποκαλύπτουν πάθη που εξωτερικά φαίνονται αρχαία, αλλά απηχούν το πνεύμα του Έτους Μηδέν της εποχής μας. Οι βάνδαλοι της Nimrud επικαλέστηκαν αρχαία έθιμα και παραδόσεις. Δικαιολόγησαν τη συμπεριφορά τους επιμένοντας ότι «κατέστρεφαν είδωλα» και μιμούνταν τον Μωάμεθ, ο οποίος απομάκρυνε τα ειδωλολατρικά αγάλματα από τη Μέκκα. Ναι, η λατρεία των ειδώλων αντιβαίνει στη διδασκαλία του Ισλάμ, όπως και σε εκείνη του Ιουδαϊσμού. Ωστόσο, επί πολλούς αιώνες οι μουσουλμάνοι της Μέσης Ανατολής δεν δυσκολεύονταν να διακρίνουν τα αρχαία ερείπια από τις ειδωλολατρικές προσβολές προς τη θρησκεία τους. Στο παρελθόν, τα αρχαία τεχνουργήματα που είχαν δημιουργήσει οι πολιτισμοί της Μέσης Ανατολής αποτελούσαν πηγή θαυμασμού και όχι στόχο βανδαλισμών του Έτους Μηδέν.
Δεν είναι τα έθιμα και οι παραδόσεις του παρελθόντος, αλλά τα πάθη και τα κίνητρα της εποχής μας που οδήγησαν τους βανδάλους του ISIS να συντρίψουν και να καταστρέψουν τεχνουργήματα και αγάλματα στο Ιράκ και αλλού. Πολλοί σχολιαστές έχουν ορθά επισημάνει ότι αυτές οι πράξεις καταστροφής συνιστούν απόπειρα εξάλειψης ενός σημαντικού κεφαλαίου της ιστορικής κληρονομιάς της ανθρωπότητας. Ασφαλώς αυτό κάνουν. Αλλά το ISIS δεν επιδιδόταν μόνο στην καταστροφή του παρελθόντος, αλλά και στην εκδίκηση εναντίον του.
Ορισμένοι αναγνώστες μπορεί να καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι η ανατροπή του αγάλματος του Edward Colston από οργισμένους διαδηλωτές ή η καύση ξεπερασμένων βιβλίων από ευσυνείδητους Καναδούς λογοκριτές δεν μπορούν να συγκριθούν με τα βίαια εγκλήματα που διέπραξαν οι μαχητές του ISIS σε βάρος της ιστορικής κληρονομιάς των εδαφών που κατέλαβαν. Ασφαλώς, το εγχείρημα του ξεκαθαρίσματος λογαριασμών με το παρελθόν στις δυτικές κοινωνίες φαίνεται σχετικά συγκρατημένο σε σύγκριση με τη μηδενιστική βαρβαρότητα του ISIS. Ωστόσο, η ατμόσφαιρα μαζικής υστερίας που περιβάλλει ορισμένες φορές τις πράξεις εικονοκλασίας στον δυτικό κόσμο μαρτυρεί το πνεύμα μισαλλοδοξίας που τροφοδοτεί αυτή τη συμπεριφορά. Πράγματι, τα φρικτά γεγονότα που εκτυλίχθηκαν στη Nimrud προειδοποιούν για την απειλή που συνιστά ο Πόλεμος Εναντίον του Παρελθόντος για τις αξίες του πολιτισμού.
Σήμερα, ελάχιστα έχουν απομείνει από τον προσανατολισμένο στο μέλλον ιδεαλισμό της εκδοχής της ιδεολογίας του Έτους Μηδέν που συνδέθηκε με τη Γαλλική και την Αμερικανική Επανάσταση. Συχνά φαίνεται ότι αυτή η ιδεολογία ενθαρρύνει απλώς μια ρήξη με το παρελθόν. Στους Πολιτισμικούς Πολέμους που επικρατούν στη Δύση, οι αντίπαλοι του παρελθόντος της δεν καλλιεργούν μια αίσθηση κοινωνικής αναγέννησης και ανανέωσης. Η αδιαφορία τους για το μέλλον έρχεται σε έντονη αντίθεση με την αποκλειστική προσήλωσή τους στη διαγραφή του παρελθόντος. Ωστόσο, αυτή η έμφαση στη ρήξη συνυπάρχει με την αντίθετη τάση: να κατακλύζεται κανείς από το παρελθόν. Όπως σημειώνει ο Ers, η «ανακήρυξη ενός νέου Έτους Μηδέν —πέρα από τη ρητή διακήρυξή της ότι κόβει τους δεσμούς με την ιστορία— εμπεριέχει μια αντίθετη κίνηση: μια εμμονική προσήλωση στην ιστορία».¹³
Οι υποστηρικτές του Πολέμου Εναντίον του Παρελθόντος στον δυτικό κόσμο βρίσκονται υπό τα μάγια του παρελθόντος και ελάχιστα ενδιαφέρονται να διασφαλίσουν ότι η δημιουργία ενός νέου κόσμου θα επιτύχει τη ρήξη με την ιστορία. Η δική τους εκδοχή της ιδεολογίας του Έτους Μηδέν έχει σαφώς πιο περιορισμένες φιλοδοξίες σε σύγκριση με τα φιλόδοξα σχέδια που πρότειναν οι νεωτερικοί προκάτοχοί τους. Θεωρούν την επιρροή του παρελθόντος κατάρα και επιθυμούν να δημιουργήσουν έναν κόσμο απελευθερωμένο από την κληρονομιά του.
Τι το ιδιαίτερο χαρακτηρίζει την ιδεολογία του Έτους Μηδέν στον εικοστό πρώτο αιώνα;
Συνεχίζεται
Ο ΠΙΟ ΕΠΙΜΟΝΟΣ ΚΗΡΥΚΑΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΤΕΡΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ, Η ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΒΟΛΟΥ Η ΟΠΟΙΑ ΥΙΟΘΕΤΗΣΕ ΤΗΝ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΔΟΜΗΣΗΣ ΓΙΑ ΝΑ ΣΟΚΑΡΕΙ ΚΑΙ ΚΑΤΕΞΟΧΗΝ Η ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ Η ΟΠΟΙΑ ΒΑΣΙΣΤΗΚΕ ΣΤΗΝ ΑΓΝΩΣΤΗ ΕΝ ΠΟΛΛΟΙΣ ΓΙΑ ΜΑΣ Β' ΒΑΤΙΚΑΝΕΙΟ ΣΥΝΟΔΟ.
Σημειώσεις:
1 Παρατίθεται στους Macintyre και Clark (2013), σ. 3.
2 https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/06/03/slavery-us-germany-holocaust-reckoning/.
3 https://www.theguardian.com/world/2016/nov/09/western-civilisation-appiah-reith-lecture.
4 Paylor (2017), σ. 374–376.
5 https://artillerymag.com/the-pros-and-cons-of-erasing-history/.
6 Paylor (2017), σ. 374.
7 Ers (2011), σ. 157.
8 Παρατίθεται στον Fruchtman (2009), σ. 58.
9 https://nationalpost.com/news/canada/book-burning-at-ontario-francophone-schools-as-gesture-of-reconciliation-denounced/wcm/479bc35d-856a-42f3-9df3-44ff7b392a8a/.
10 Στο ίδιο.
11 Στο ίδιο.
12 https://www.nationalgeographic.com/history/article/150414-why-islamic-state-destroyed-assyrian-palace-nimrud-iraq-video-isis-isil-archaeology. Βλ. επίσης https://www.youtube.com/watch?v=hrcvVkA0mcc&ab_channel=euronews.
13 Ers (2011), σ. 164
2 https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/06/03/slavery-us-germany-holocaust-reckoning/.
3 https://www.theguardian.com/world/2016/nov/09/western-civilisation-appiah-reith-lecture.
4 Paylor (2017), σ. 374–376.
5 https://artillerymag.com/the-pros-and-cons-of-erasing-history/.
6 Paylor (2017), σ. 374.
7 Ers (2011), σ. 157.
8 Παρατίθεται στον Fruchtman (2009), σ. 58.
9 https://nationalpost.com/news/canada/book-burning-at-ontario-francophone-schools-as-gesture-of-reconciliation-denounced/wcm/479bc35d-856a-42f3-9df3-44ff7b392a8a/.
10 Στο ίδιο.
11 Στο ίδιο.
12 https://www.nationalgeographic.com/history/article/150414-why-islamic-state-destroyed-assyrian-palace-nimrud-iraq-video-isis-isil-archaeology. Βλ. επίσης https://www.youtube.com/watch?v=hrcvVkA0mcc&ab_channel=euronews.
13 Ers (2011), σ. 164

Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου