Συνέχεια από: Σάββατο 14 Νοεμβρίου 2026

Έντμουντ Χούσερλ
Μετάφραση: J. N. Findlay
από τη δεύτερη γερμανική έκδοση του Logische Untersuchungen
με νέο Πρόλογο του Michael Dummett
και επιμέλεια με νέα Εισαγωγή του Dermot Moran
Εισαγωγή του Dermot Moran (συνέχεια)
Ο αγώνας του Husserl να αποδεσμεύσει τη λογική από την ψυχολογία
Όπως αναγνώρισε ο Husserl στον Πρόλογο των Ερευνών, η φιλοσοφική του πορεία ξεκίνησε από την παραδοχή του Brentano ότι τα λογικά ζητήματα μπορούσαν να διασαφηνιστούν μόνο μέσω της ψυχολογίας. Ωστόσο, οι πρώτες του προσπάθειες να παράσχει «ψυχολογική θεμελίωση» (psychologische Fundierung, LI, Findlay I: 2· Hua XVIII: 6) στις αριθμητικές και λογικές έννοιες και κρίσεις συνάντησαν σύντομα δυσκολίες. Ενώ η ψυχολογία ήταν αναμφισβήτητα χρήσιμη για τη διασαφήνιση των πρακτικών διαδικασιών του ανθρώπινου συλλογισμού και για την εξήγηση της προέλευσης των εννοιών, αδυνατούσε πλήρως να αναγνωρίσει ή να πραγματευτεί τη λογική ενότητα του σχετικού «περιεχομένου της σκέψης» (Denkinhalt, Findlay I: 2· Hua XVIII: 6), και ειδικότερα την πλήρη ανεξαρτησία αυτού του περιεχομένου από κάθε ψυχική μας συμπεριφορά. Το Πυθαγόρειο θεώρημα ισχύει ως ανεξάρτητη αλήθεια είτε το σκέφτεται πράγματι κανείς είτε όχι. Τέτοια περιεχόμενα της σκέψης διαθέτουν μια «ιδεατότητα» που τους επιτρέπει να πραγματώνονται σε διαφορετικές διαδικασίες σκέψης του ίδιου ατόμου (LI, Εισαγωγή §2, Findlay I: 167· Hua XIX/1: 8) ή στις σκέψεις διαφορετικών ατόμων σε διαφορετικούς χρόνους. Η ψυχολογική ανάλυση δεν μπορούσε να εξηγήσει αυτή την ιδιότυπη ιδεατή ενότητα των περιεχομένων της σκέψης. Γι’ αυτό ο Husserl ανέστειλε τις έρευνές του στη φιλοσοφία των μαθηματικών, προκειμένου να αντιμετωπίσει τα «θεμελιώδη ερωτήματα της θεωρίας της γνώσης» (die Grundfragen der Erkenntnistheorie, Findlay I: 2· Hua XVIII: 7) που ανέκυψαν όταν αναγνώρισε την ιδεατότητα των σημασιών. Τα μαθηματικά και η λογική χρειάζονταν διεξοδική επιστημολογική θεμελίωση μέσω μιας «κριτικής της γνώσης» (Erkenntniskritik), η οποία θα διεξαγόταν με την εφαρμογή της φαινομενολογικής θέασης των ουσιών, όπως θα την ανέπτυσσε ο Husserl.Στις Έρευνες, λοιπόν, ο Husserl στρέφεται στην ίδια την «Ιδέα (Idee) της σημασίας» και στην «Ιδέα της γνώσης» —στη συστηματική σύλληψη της ουσίας της σημασίας και της γνώσης, την οποία η ψυχολογιστική προσέγγιση είχε αποκρύψει εντελώς. Χρησιμοποίησε τον όρο «φαινομενολογία» για να δηλώσει αυτό το είδος θεμελιώδους επιστημολογικής έρευνας (βλ. LI, Εισαγωγή §7), η οποία εξέταζε τόσο την ίδια τη δομή των πράξεων της σκέψης και της γνώσης όσο και τα αντικείμενα της γνώσης ως προς τις ουσιώδεις σημασίες τους.
Η εντατική μελέτη του Bolzano, του Lotze και άλλων λογικών, καθώς και σύγχρονων συνεχιστών του Brentano, όπως ο Kasimir Twardowski (1866–1938), ο Alois Höfler (1853–1922) και ο Alexius Meinong (1853–1920), οδήγησε τον Husserl να αμφισβητήσει την ιδέα της ψυχολογικής θεμελίωσης. Άρχισε να απορρίπτει ως μη ικανοποιητική την εξήγηση που είχε δώσει στη Φιλοσοφία της αριθμητικής για τη γένεση των αριθμητικών εννοιών: εκεί είχε χρησιμοποιήσει την περιγραφική ψυχολογία του Brentano για να ανιχνεύσει την ψυχολογική γένεση των αριθμών σε πράξεις συγκέντρωσης και συνένωσης. Η πολυσυζητημένη επικοινωνία του με τον λογικό Gottlob Frege στις αρχές της δεκαετίας του 1890 ίσως συνέβαλε επίσης στην επιτάχυνση της μεταβολής που είχε ήδη αρχίσει στη σκέψη του.²⁸ Είναι τουλάχιστον σαφές ότι οι δύο φιλόσοφοι ανέπτυσσαν, ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλον, σύνθετες εξηγήσεις της διαφοράς ανάμεσα στο «νόημα» (Sinn) μιας έκφρασης και στην αντικειμενική αναφορά της. Στην περίπτωση του Husserl, αυτή η διάκριση θα εμβάθυνε την κατανόησή του για τη δομή της προθετικής σχέσης και θα τον οδηγούσε τελικά στην αναγνώριση, που αποτέλεσε για τον ίδιο «τομή», της ουσιώδους συσχέτισης ανάμεσα στη σκέψη και στο αντικείμενό της· όπως λέει, αυτό συνέβη γύρω στο 1898.²⁹
Από την αρχή της σταδιοδρομίας του, ο Husserl θεωρούσε την εκ νέου ανακάλυψη της προθετικότητας από τον Brentano —του γεγονότος ότι οι νοητικές πράξεις είναι «περί» κάποιου πράγματος ή «στρέφονται προς» κάτι— εξαιρετικά σημαντική για την ανάλυση των γνωστικών πράξεων και διαδικασιών (τις οποίες ο Husserl ονόμαζε Erlebnisse, βιώματα ή ψυχικές διεργασίες). Κατά τη δεκαετία του 1890, όμως, απέρριψε ως ανεπαρκή την εξήγηση του Brentano: φαινόταν να παραμένει δεσμευμένη σε καρτεσιανές παραδοχές περί εμμένειας ως προς τη φύση των ιδεών και να αφήνει εκκρεμές το ζήτημα της υπόστασης των προθετικών αντικειμένων. Ο Husserl δεν ικανοποιούνταν από τον χαρακτηρισμό του προθετικού αντικειμένου από τον Brentano ως «ενυπάρχοντος» (inexistent) και ως «ενοικούντος» στην πράξη. Αυτός ο χαρακτηρισμός φαινόταν να αναπαράγει το αδιέξοδο της νεότερης αναπαραστασιοκρατικής θεωρίας της γνώσης, όπως εμφανίζεται στον Locke και σε άλλους, μαζί με το συνακόλουθο πρόβλημα του πώς μπορεί ο νους να υπερβεί τις δικές του αναπαραστάσεις. Ο Brentano υποστήριζε ότι κάθε παράσταση σχετίζεται με ένα αντικείμενο· τι γίνεται όμως με τις παραστάσεις που φαίνεται να μην έχουν αντικείμενο; Ο Bolzano είχε συζητήσει τις «παραστάσεις χωρίς αντικείμενο», ενώ το πρόβλημα της υπόστασης των σκέψεων που αφορούν αδύνατες ή μη πραγματωμένες οντότητες (στρογγυλά τετράγωνα, χρυσά βουνά κ.ο.κ.) είχε κληροδοτηθεί στους μαθητές του Brentano, ιδίως στον Twardowski και στον Meinong. Αναφέρονται όλες οι σκέψεις σε αντικείμενα, ακόμη και οι σκέψεις για αδύνατα αντικείμενα;
Σε διάφορες μελέτες κατά τη δεκαετία του 1890, ο Husserl διασαφήνισε με προσοχή τη δική του αντίληψη για τις σχέσεις ανάμεσα στην προθετική πράξη, το περιεχόμενό της και το αντικείμενό της: για παράδειγμα, στα αποσπάσματα όπου συζητούσε τις διαφορές ανάμεσα στην «εποπτεία» (Anschauung) και στην «αναπαράσταση» (Repräsentation) ως προς το είδος της «εκπλήρωσης» (Erfüllung) που εμπλέκεται,³⁰ στο προσχέδιο της κριτικής του για το βιβλίο του Twardowski Για το περιεχόμενο και το αντικείμενο των παραστάσεων,³¹ καθώς και στα διάφορα προσχέδια της μελέτης του που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, Intentionale Gegenstände («Προθετικά αντικείμενα»), η οποία πιθανότατα γράφτηκε το 1894 και αναθεωρούνταν έως το 1898.³² Τα αποτελέσματα αυτών των ερευνών ενσωματώθηκαν στον δεύτερο τόμο των Ερευνών, ιδίως στην Πρώτη και στην Πέμπτη Έρευνα, καθώς και στο Παράρτημα της Έκτης Έρευνας, όπου εξετάζονται διεξοδικά το ζήτημα της προθετικότητας και η απόσταση του Husserl από την αντίληψη του Brentano για την εσωτερική αντίληψη.
Συνοπτικά, ο Husserl απέρριψε τόσο τις προσπάθειες του Brentano να ορίσει τα ψυχικά φαινόμενα σε αντιδιαστολή προς τα φυσικά όσο και την εξήγησή του για την «εμμενή αντικειμενικότητα». Για τον Husserl, το σημαντικότερο επίτευγμα του Brentano ήταν ότι αναγνώρισε πως η νοητική πράξη, από την ίδια της την ουσία, «παραπέμπει πέρα από τον εαυτό της» (über-sich-hinausweisen). Η προσπάθεια του Twardowski να διακρίνει ανάμεσα στο αισθητηριακό εμμενές περιεχόμενο της πράξης, στο προθετικό αντικείμενό της και στο πραγματικό αντικείμενο στο οποίο γίνεται αναφορά έπασχε και αυτή από έναν «εσφαλμένο διπλασιασμό» του αντικειμένου.³³ Η απάντηση του Husserl ήταν να διακρίνει τα εμμενώς πραγματικά (reell) αισθητηριακά περιεχόμενα της νοητικής πράξης από το υπερβατικό ιδεατό σημασιακό περιεχόμενό της —το οποίο διασφαλίζει ότι πρόκειται για την ίδια σημασία σε επαναλαμβανόμενες πράξεις— και, ακόμη, να διακρίνει αυτά τα περιεχόμενα από το υπερβατικό αντικείμενο της πράξης (και όχι να θεωρήσει, όπως ο Twardowski, το αντικείμενο εμμενές).³⁴ Έως τα τέλη της δεκαετίας του 1890, ο Husserl είχε αναπτύξει τα κύρια στοιχεία της εξήγησής του για τις σχέσεις ανάμεσα στα σημεία και σε όσα σημαίνουν, ανάμεσα στις προθέσεις και στις εποπτικές τους εκπληρώσεις. Φαίνεται, ωστόσο, πιθανό ότι η κρίσιμη διάκριση ανάμεσα σε αισθητηριακές πράξεις και πράξεις κατηγορικής εποπτείας δεν διαμορφώθηκε παρά όταν άρχισε να γράφει τις ίδιες τις έξι Έρευνες. Η έννοια της κατηγορικής εποπτείας —μιας διακριτής εποπτείας σύνθετων μορφωμάτων που θεμελιώνεται στην αισθητηριακή εποπτεία— άνοιξε το κατεξοχήν πεδίο της φαινομενολογικής θέασης, όπως θα το ανέπτυσσε ο Husserl μετά το 1901.
Τα αποτελέσματα της εντατικής έρευνας του Husserl κατά την πιο δραστήρια δεκαετία του, εκείνη του 1890, συνενώθηκαν με αξιοσημείωτο τρόπο στις Έρευνες. Έτσι, για παράδειγμα, το άρθρο του του 1894 Psychologische Studien zur elementaren Logik («Ψυχολογικές μελέτες για τη στοιχειώδη λογική»)³⁵ σκιαγράφησε τη διάκριση ανάμεσα σε εξαρτημένα και ανεξάρτητα περιεχόμενα, η οποία εγκαινίασε τη θεωρία των μερών και των όλων που ενσωματώθηκε αργότερα στην Τρίτη Έρευνα. Η πρώτη ουσιαστική αρχή της συγγραφής των Ερευνών έγινε, ωστόσο, το 1896, όταν ο Husserl έδωσε τις διαλέξεις που αποτέλεσαν τη βάση των Προλεγομένων· το 1899 άρχισε να προετοιμάζει για εκτύπωση τις ίδιες τις έξι Έρευνες. Υπάρχουν ορισμένες μαρτυρίες —κυρίως η αφήγηση της συζύγου του, Malvine— ότι ακόμη αναθεωρούσε πυρετωδώς το χειρόγραφο όταν ο Stumpf τού το πήρε από τα χέρια και το έστειλε στον εκδότη.³⁶ Είναι πάντως σαφές ότι ο Husserl δυσκολευόταν να συγκρατήσει την Έκτη Έρευνα μέσα στα αρχικά της όρια, καθώς αυτή μεγάλωνε σε έκταση και πολυπλοκότητα και τον ανάγκαζε να επανεξετάζει διακρίσεις των προηγούμενων Ερευνών, ανάμεσά τους την εξήγησή του για τη σχέση ανάμεσα στη δεικτική ένδειξη και στην εκπλήρωση της σημασίας στις περιπτώσεις αντίληψης.
Σημειώσεις της Εισαγωγής — 28–36
28. Βλ. J. N. Mohanty, Husserl and Frege (Indiana: Indiana University Press, 1982)· Claire Ortiz Hill και Guillermo Rosado Haddock, Husserl or Frege? Meaning, Objectivity and Mathematics (La Salle, IL: Open Court, 2000)· Michael Dummett, Frege: Philosophy of Mathematics (Λονδίνο: Duckworth, 1991), σ. 141–154.
29. Βλ. Crisis §48, μτφρ. Carr, σ. 166, σημ.· Hua VI: 169, σημ. 1.
30. Για παράδειγμα, «Intuition and Repräsentation, Intention and Fulfilment», Hua XXII: 269–302· αγγλική μετάφραση στο Early Writings, σ. 313–344.
31. K. Twardowski, Zur Lehre vom Inhalt und Gegenstand der Vorstellungen. Eine psychologische Untersuchung (Βιέννη: Hölder, 1894· ανατύπωση: Μόναχο, Philosophia Verlag)· αγγλική μετάφραση του R. Grossmann, On the Content and Object of Presentations. A Psychological Investigation (Χάγη: Martinus Nijhoff, 1977).
32. Βλ. E. Husserl, «Intentional Objects», Early Writings, σ. 345–387· Hua XXII: 303–348. Βλ. επίσης το προσχέδιο που μεταφράστηκε από τον Robin Rollinger στο Husserl’s Position in the School of Brentano (Ουτρέχτη: University of Utrecht Publications, 1996), σ. 195–222.
33. E. Husserl, «Intentional Objects», Early Writings, σ. 350· Hua XXII: 308.
34. Για περαιτέρω συζήτηση αυτών των ζητημάτων, βλ. Dermot Moran, «Heidegger’s Critique of Husserl’s and Brentano’s Accounts of Intentionality», Inquiry 43 (2000), σ. 39–66.
35. E. Husserl, «Psychologische Studien zur elementaren Logik», Philosophische Monatshefte 30 (1894), σ. 159–191· ανατύπωση στο Hua XXII: 92–123· αγγλική μετάφραση του Dallas Willard, «Psychological Studies in the Elements of Logic», στο Husserl, Early Writings, σ. 139–179.
36. Schuhmann, Chronik, σ. 58.
* Το inexistent του Brentano αποδίδεται «ενυπάρχον»: δηλώνει την προθετική ενύπαρξη και δεν σημαίνει απλώς «ανύπαρκτο». Διατηρώ τον αγγλικό όρο δίπλα στην απόδοση, επειδή η διάκριση είναι κρίσιμη για το επιχείρημα.
Τα Vorstellung / presentation και Repräsentation / representation αποδίδονται αντιστοίχως «παράσταση» και «αναπαράσταση». Το reell αποδίδεται «εμμενώς πραγματικό» και το transcendent «υπερβατικό», διακριτό από το «υπερβατολογικό» (transcendental).
Ανάλυση της παραπάνω ανάρτησης -με απλά λόγια- με τη βοήθεια της ΤΝ
Εδώ ο Moran εξηγεί γιατί ο Χούσερλ απομακρύνθηκε από την ψυχολογία και γιατί οδηγήθηκε στη φαινομενολογία.
Το βασικό ερώτημα είναι το εξής:
Μήπως η αλήθεια εξαρτάται από τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο ανθρώπινος νους ή υπάρχει ανεξάρτητα από αυτόν;
Για να το καταλάβουμε, θα ακολουθήσουμε τη σκέψη του Χούσερλ βήμα προς βήμα.
1. Το πρώτο μεγάλο πρόβλημα: Η λογική δεν είναι ψυχολογία
Στην αρχή, ο Χούσερλ επηρεάστηκε από τον δάσκαλό του, τον Φραντς Μπρεντάνο.
Ο Μπρεντάνο υποστήριζε ότι για να κατανοήσουμε τη λογική πρέπει να μελετήσουμε την ψυχολογία, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται ο άνθρωπος.
Ο νεαρός Χούσερλ ακολούθησε αρχικά αυτή την κατεύθυνση.
Προσπάθησε, για παράδειγμα, να εξηγήσει πώς σχηματίζεται μέσα στον ανθρώπινο νου η έννοια του αριθμού.
Ας υποθέσουμε ότι έχουμε τρία μήλα.
Ο νους μας μπορεί:
Να προσέξει το πρώτο μήλο.
Να προσέξει το δεύτερο.
Να προσέξει το τρίτο.
Να τα συγκεντρώσει νοητικά σε ένα σύνολο.
Έτσι, σύμφωνα με την αρχική ψυχολογική προσέγγιση, μπορούμε να εξηγήσουμε πώς σχηματίζεται η αριθμητική έννοια.
Όμως ο Χούσερλ συνάντησε ένα σοβαρό πρόβλημα.
Μπορούμε να εξηγήσουμε την αλήθεια των μαθηματικών απλώς περιγράφοντας τι συμβαίνει μέσα στον ανθρώπινο νου;
Η απάντηση που άρχισε να διαμορφώνει ήταν αρνητική.
2. Γιατί το Πυθαγόρειο θεώρημα είναι το χαρακτηριστικό παράδειγμα;
Ο Moran χρησιμοποιεί ένα πολύ σημαντικό επιχείρημα.
Το Πυθαγόρειο θεώρημα ισχύει ανεξάρτητα από το εάν κάποιος άνθρωπος το σκέφτεται.
Για παράδειγμα, εάν όλοι οι άνθρωποι ξεχνούσαν αύριο το Πυθαγόρειο θεώρημα, αυτό δεν θα έπαυε να είναι αληθινό.
Εδώ βρίσκεται μια κρίσιμη διάκριση:
Η ανθρώπινη σκέψη είναι μια ψυχική πράξη. Κάποιος σκέφτεται κάτι σε μια συγκεκριμένη στιγμή.
Η μαθηματική αλήθεια είναι κάτι διαφορετικό. Δεν γεννιέται και δεν καταστρέφεται ανάλογα με το αν κάποιος τη σκέφτεται.
Αυτό σημαίνει ότι η αλήθεια έχει μια ανεξάρτητη, αντικειμενική ισχύ.
Ο Χούσερλ ονομάζει αυτή την ιδιότητα ιδεατότητα (Idealität).
Τι σημαίνει ιδεατότητα με ένα παράδειγμα;
Ας υποθέσουμε ότι εγώ σκέφτομαι:
2 + 2 = 4.
Έπειτα το σκέφτεσαι εσύ. Αύριο το σκέφτομαι πάλι εγώ. Σε δέκα χρόνια το σκέφτεται κάποιος άλλος.
Έχουμε διαφορετικές ψυχικές πράξεις, σε διαφορετικούς ανθρώπους και διαφορετικές χρονικές στιγμές.
Ωστόσο, το μαθηματικό περιεχόμενο παραμένει το ίδιο.
Άρα πρέπει να διακρίνουμε:
Τη σκέψη ως ψυχική πράξη από το περιεχόμενο της σκέψης, το οποίο μπορεί να παραμένει ταυτόσημο σε πολλές διαφορετικές πράξεις.
Αυτό είναι ένα από τα θεμέλια των Λογικών Ερευνών.
3. Τι είναι ο ψυχολογισμός που απορρίπτει ο Χούσερλ;
Εδώ βρίσκεται η κεντρική φιλοσοφική αντιπαράθεση.
Ο ψυχολογισμός προσπαθεί να θεμελιώσει τη λογική στην ανθρώπινη ψυχολογία.
Με απλά λόγια, υποστηρίζει ότι για να κατανοήσουμε τη λογική πρέπει να εξετάσουμε πώς λειτουργεί ο ανθρώπινος νους.
Ο Χούσερλ αντιλαμβάνεται ότι αυτό δημιουργεί ένα αδιέξοδο.
Ας πάρουμε τον νόμο της μη αντίφασης:
Δεν μπορεί κάτι να είναι συγχρόνως Α και όχι Α, υπό την ίδια έννοια και από την ίδια άποψη.
Αυτός ο νόμος δεν ισχύει επειδή έτσι έχει συνηθίσει να σκέφτεται ο ανθρώπινος εγκέφαλος.
Δεν εξαρτάται από τη βιολογία μας, από τις συνήθειές μας ή από την ψυχολογική μας κατάσταση.
Ισχύει ανεξάρτητα από εμάς.
Εάν λοιπόν θεμελιώσουμε τη λογική στην ψυχολογία, κινδυνεύουμε να μετατρέψουμε τις αιώνιες και αναγκαίες λογικές αλήθειες σε απλά γεγονότα της ανθρώπινης ψυχικής λειτουργίας.
Η διαφορά είναι τεράστια:
Ψυχολογία | Λογική |
|---|---|
Μελετά πώς σκεφτόμαστε. | Μελετά πώς πρέπει να ισχύει ένας ορθός συλλογισμός. |
Εξετάζει πραγματικές ψυχικές διεργασίες. | Εξετάζει αναγκαίες σχέσεις και αλήθειες. |
Ενδιαφέρεται για τον τρόπο λειτουργίας του νου. | Ενδιαφέρεται για την αντικειμενική εγκυρότητα. |
Το συμπέρασμα του Χούσερλ: Η ψυχολογία μπορεί να μας εξηγήσει πώς σκεφτόμαστε, αλλά δεν μπορεί να θεμελιώσει την αντικειμενική αλήθεια των όσων σκεφτόμαστε.
4. Τι είναι η φαινομενολογία και γιατί εμφανίζεται εδώ;
Αφού ο Χούσερλ απομακρύνθηκε από τον ψυχολογισμό, έπρεπε να αναζητήσει έναν διαφορετικό τρόπο θεμελίωσης της γνώσης.
Εδώ εμφανίζεται η φαινομενολογία.
Προσοχή: Η φαινομενολογία δεν είναι απλώς η παρατήρηση του κόσμου ούτε η περιγραφή των προσωπικών μας συναισθημάτων.
Ο Χούσερλ θέλει να εξετάσει:
Πώς συγκροτείται η σημασία;
Πώς λειτουργεί η σκέψη;
Πώς αναφέρεται η συνείδηση σε ένα αντικείμενο;
Πώς μπορούμε να γνωρίσουμε κάτι;
Πώς κάτι που σκεφτόμαστε γίνεται αντικείμενο πραγματικής γνώσης;
Δηλαδή, δεν εξετάζει μόνο τι γνωρίζουμε, αλλά και πώς είναι δυνατόν να γνωρίζουμε αυτό που γνωρίζουμε.
Αυτό είναι το επιστημολογικό εγχείρημα της φαινομενολογίας.
Θέλει να ανακαλύψει τις ουσιώδεις δομές της σημασίας και της γνώσης, όχι απλώς να καταγράψει ψυχολογικά γεγονότα.
5. Η σημαντική συμβολή του Frege
Εδώ ο Moran εισάγει έναν ακόμη σπουδαίο φιλόσοφο: τον Gottlob Frege.
Ο Frege είχε ασχοληθεί με τη διάκριση μεταξύ δύο πραγμάτων:
Του νοήματος (Sinn).
Της αναφοράς (Bedeutung).
Ας δούμε ένα παράδειγμα.
Έχουμε δύο εκφράσεις:
«Ο Αυγερινός».
«Ο Αποσπερίτης».
Και οι δύο αναφέρονται στον ίδιο πλανήτη: την Αφροδίτη.
Ωστόσο, δεν παρουσιάζουν το αντικείμενο με τον ίδιο τρόπο.
Ο Αυγερινός είναι η Αφροδίτη όπως εμφανίζεται το πρωί, ενώ ο Αποσπερίτης είναι η ίδια Αφροδίτη όπως εμφανίζεται το βράδυ.
Άρα:
Το αντικείμενο είναι το ίδιο.
Ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται το αντικείμενο είναι διαφορετικός.
Αυτή η διάκριση βοηθά να καταλάβουμε ότι η σκέψη δεν συνδέεται με τα αντικείμενα με έναν απλό, άμεσο τρόπο.
Υπάρχει και το νόημα μέσω του οποίου αναφερόμαστε σε αυτά.
Ο Χούσερλ επεξεργάστηκε βαθύτερα αυτά τα ζητήματα και έφτασε σε μια σημαντική αναγνώριση γύρω στο 1898:
Η σκέψη και το αντικείμενό της βρίσκονται σε μια ουσιώδη συσχέτιση.
Δεν μπορούμε να κατανοήσουμε πλήρως τη σκέψη χωρίς να εξετάσουμε προς τι κατευθύνεται, αλλά ούτε και τη γνωστική σχέση χωρίς να εξετάσουμε την πράξη της συνείδησης.
6. Τι είναι η προθετικότητα (Intentionalität);
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο ολόκληρης της ανάρτησης.
Η έννοια της προθετικότητας προέρχεται από τον Brentano, αλλά ο Χούσερλ την αναπτύσσει με διαφορετικό τρόπο.
Με πολύ απλά λόγια:
Κάθε συνειδησιακή πράξη είναι στραμμένη προς κάτι.
Για παράδειγμα:
Όταν βλέπω ένα δέντρο, η συνείδησή μου στρέφεται προς το δέντρο.
Όταν φοβάμαι έναν σκύλο, ο φόβος μου αφορά τον σκύλο.
Όταν θυμάμαι την παιδική μου ηλικία, η μνήμη μου αναφέρεται σε ένα παρελθόν.
Όταν φαντάζομαι ένα χρυσό βουνό, η φαντασία μου στρέφεται προς αυτό το φανταστικό αντικείμενο.
Αυτή η ιδιότητα ονομάζεται προθετικότητα.
Η συνείδηση δεν είναι απλώς ένα κλειστό δοχείο γεμάτο σκέψεις και αισθήσεις. Έχει πάντοτε έναν προσανατολισμό προς κάτι.
Εδώ όμως εμφανίζεται ένα δύσκολο πρόβλημα.
Αν κάθε σκέψη αναφέρεται σε ένα αντικείμενο, τι συμβαίνει όταν σκεφτόμαστε κάτι που δεν υπάρχει;
Για παράδειγμα:
Χρυσό βουνό
Επομένως, γεννιέται ένα ερώτημα:
Όταν σκέφτομαι ένα χρυσό βουνό, υπάρχει μέσα στο μυαλό μου κάποιο αντικείμενο που αντιστοιχεί στη σκέψη μου;
Και όταν σκέφτομαι ένα στρογγυλό τετράγωνο, σε τι ακριβώς αναφέρεται η σκέψη μου;
Ο Brentano δυσκολευόταν να απαντήσει ικανοποιητικά σε αυτά τα ερωτήματα.
Χρησιμοποιούσε την έννοια της «ενυπάρχουσας αντικειμενικότητας»: το αντικείμενο της σκέψης θεωρούνταν κατά κάποιον τρόπο ενυπάρχον μέσα στην ίδια την ψυχική πράξη.
Ο Χούσερλ δεν ικανοποιήθηκε από αυτή την εξήγηση.
7. Γιατί διαφωνεί με τον Brentano και τον Twardowski;
Εδώ πρέπει να προσέξουμε μια λεπτή αλλά θεμελιώδη διάκριση.
Ο Brentano αντιμετώπιζε το αντικείμενο της σκέψης ως κάτι που ενυπάρχει μέσα στην ίδια την ψυχική πράξη.
Ο Twardowski προσπάθησε να λύσει το πρόβλημα διακρίνοντας:
Το περιεχόμενο της παράστασης.
Το αντικείμενο της παράστασης.
Ωστόσο, ο Χούσερλ θεωρούσε ότι αυτή η λύση δημιουργούσε έναν περιττό διπλασιασμό του αντικειμένου.
Τι προτείνει ο ίδιος;
Διακρίνει τρία διαφορετικά πράγματα.
Αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό σημείο για να καταλάβουμε τη δική του θέση.
Τα τρία επίπεδα της σκέψης κατά τον Χούσερλ
Ας χρησιμοποιήσουμε το παράδειγμα ενός δέντρου.
Η πραγματική ψυχική πράξη (reell)
Το συγκεκριμένο βίωμα της συνείδησής μου: βλέπω, σκέφτομαι ή φαντάζομαι κάτι. Υπάρχουν τα πραγματικά συστατικά της συγκεκριμένης νοητικής πράξης.
Το ιδεατό σημασιακό περιεχόμενο
Η σημασία μέσω της οποίας εννοώ το δέντρο. Αυτή μπορεί να παραμένει η ίδια, ακόμη κι όταν διαφορετικοί άνθρωποι σκέφτονται το ίδιο πράγμα.
Το αντικείμενο της πράξης
Το ίδιο το δέντρο, στο οποίο αναφέρεται η σκέψη μου. Δεν αποτελεί ένα μικρό αντικείμενο κλεισμένο μέσα στο μυαλό μου.
Ας το πούμε ακόμη απλούστερα:
Όταν εγώ και εσύ σκεφτόμαστε ένα δέντρο:
Έχουμε δύο διαφορετικές ψυχικές πράξεις.
Μπορούμε όμως να εννοούμε το ίδιο πράγμα με την ίδια σημασία.
Και οι δύο αναφερόμαστε στο ίδιο αντικείμενο.
Αυτά τα τρία δεν πρέπει να τα συγχέουμε.
Η σημαντική καινοτομία είναι ότι ο Χούσερλ διαχωρίζει το πραγματικό περιεχόμενο του βιώματος από το ιδεατό νόημα και από το αντικείμενο στο οποίο αναφέρεται η πράξη.
Δεν χρειάζεται να υποθέσουμε ότι υπάρχει μέσα στο μυαλό μας ένα δεύτερο, εσωτερικό δέντρο, το οποίο αντιγράφει το εξωτερικό δέντρο.
8. Τι σημαίνουν «εποπτεία», «αναπαράσταση» και «εκπλήρωση»;
Ο Moran αναφέρεται εδώ σε τρεις όρους που θα συναντήσουμε ξανά στις Λογικές Έρευνες.
Ας τους κατανοήσουμε με ένα καθημερινό παράδειγμα.
Φαντάσου ότι κάποιος σου λέει:
«Υπάρχει ένα κόκκινο μήλο πάνω στο τραπέζι».
Εσύ καταλαβαίνεις τι σημαίνει η πρόταση. Ωστόσο, δεν έχεις δει ακόμη το μήλο.
Στη συνέχεια πηγαίνεις στην κουζίνα και βλέπεις πράγματι ένα κόκκινο μήλο πάνω στο τραπέζι.
Τι συνέβη;
Αναπαράσταση (Repräsentation): Έχεις μια παράσταση ή μια εννοιολογική αναφορά στο μήλο, χωρίς να το έχεις άμεσα μπροστά σου.
Εποπτεία (Anschauung): Το αντικείμενο σου δίνεται άμεσα, για παράδειγμα μέσα από την αντίληψή σου.
Εκπλήρωση (Erfüllung): Αυτό που αρχικά απλώς εννοούσες ή σκεφτόσουν επιβεβαιώνεται και αποκτά εποπτική πληρότητα όταν το αντικείμενο παρουσιάζεται.
Προσέξτε τη σημασία αυτού του τελευταίου σημείου.
Για τον Χούσερλ, δεν είναι το ίδιο να μιλάμε για κάτι και να μας δίνεται το ίδιο το πράγμα μέσα από την εποπτεία.
Η γνώση δεν εξαντλείται στην κατανόηση των λέξεων. Υπάρχει μια βαθύτερη σχέση ανάμεσα σε αυτό που εννοούμε και σε αυτό που μας παρουσιάζεται.
9. Τι είναι η κατηγορική εποπτεία;
Εδώ φτάνουμε σε μία από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις του Χούσερλ.
Ας υποθέσουμε ότι βλέπεις:
Ένα κόκκινο μήλο.
Ένα τραπέζι.
Ένα βιβλίο.
Αυτά είναι πράγματα που μπορείς να αντιληφθείς αισθητηριακά.
Τώρα σκέψου την πρόταση:
«Το βιβλίο βρίσκεται πάνω στο τραπέζι».
Εδώ δεν βλέπεις μόνο το βιβλίο και το τραπέζι. Κατανοείς και μια σχέση ανάμεσά τους: ότι το ένα βρίσκεται πάνω στο άλλο.
Επίσης, αντιλαμβάνεσαι κάτι περισσότερο στην πρόταση:
«Το βιβλίο είναι κόκκινο».
Δεν βλέπεις απλώς ένα βιβλίο και ένα χρώμα. Κατανοείς τη σύνδεση ανάμεσα στο υποκείμενο και στο κατηγορούμενο.
Αυτές οι συνδέσεις, οι σχέσεις και οι σύνθετες μορφές δεν δίνονται με τον ίδιο τρόπο όπως τα απλά αισθητά αντικείμενα.
Ο Χούσερλ ονομάζει αυτή τη δυνατότητα κατηγορική εποπτεία (kategoriale Anschauung).
Με απλά λόγια:
Η κατηγορική εποπτεία είναι η δυνατότητα της συνείδησης να συλλαμβάνει όχι μόνο μεμονωμένα πράγματα, αλλά και τις σχέσεις και τις σύνθετες δομές που υπάρχουν ανάμεσά τους.
Για παράδειγμα:
Το δέντρο είναι ψηλό.
Το βιβλίο βρίσκεται πάνω στο τραπέζι.
Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος.
Δεν πρόκειται απλώς για αισθητηριακή αντίληψη. Πρόκειται για σύλληψη σύνθετων νοηματικών και λογικών μορφών, η οποία θεμελιώνεται στην αισθητηριακή εποπτεία.
Αυτή η ιδέα θα αποκτήσει κεντρική σημασία στην Έκτη Λογική Έρευνα.
10. Πώς φτάσαμε τελικά στη συγγραφή των Λογικών Ερευνών;
Το τελευταίο μέρος της ανάρτησης περιγράφει την ιστορική πορεία της συγγραφής του έργου.
Ο Moran συνοψίζει μια δεκαετία εντατικής φιλοσοφικής έρευνας.
Χρονολογία | Τι συνέβη |
|---|---|
1894 | Ο Χούσερλ δημοσιεύει μελέτη για τη στοιχειώδη λογική και εξετάζει τη σχέση μερών και όλου. |
1896 | Δίνει τις διαλέξεις που αποτέλεσαν τη βάση των Προλεγομένων. |
1898 | Έχει πλέον διαμορφώσει σημαντικές ιδέες για τη σχέση σκέψης και αντικειμένου. |
1899 | Αρχίζει να προετοιμάζει τις έξι Έρευνες για έκδοση. |
1900–1901 | Κυκλοφορούν οι δύο τόμοι των Λογικών Ερευνών. |
Το ενδιαφέρον είναι ότι η Έκτη Έρευνα μεγάλωσε τόσο πολύ, ώστε ο Χούσερλ αναγκάστηκε να επανεξετάσει και να τροποποιήσει ορισμένες από τις προηγούμενες θεωρητικές του διακρίσεις.
Δεν είχε μπροστά του εξαρχής ένα ολοκληρωμένο φιλοσοφικό σύστημα. Το έργο διαμορφωνόταν καθώς προχωρούσε η έρευνά του.
11. Τι πρέπει να κρατήσεις από όλη την ανάρτηση;
Θα ήθελα να κρατήσεις πέντε βασικές ιδέες.
Πρώτη: Η λογική δεν μπορεί να θεμελιωθεί στην ψυχολογία. Το ότι οι άνθρωποι σκέφτονται με έναν συγκεκριμένο τρόπο δεν εξηγεί γιατί μια αλήθεια είναι αντικειμενικά αληθινή.
Δεύτερη: Τα νοήματα έχουν ιδεατή ενότητα. Μια μαθηματική αλήθεια ή μια σημασία μπορεί να παραμένει ίδια μέσα από διαφορετικές σκέψεις, διαφορετικών ανθρώπων και διαφορετικών εποχών.
Τρίτη: Η συνείδηση έχει προθετικό χαρακτήρα. Δεν σκέφτεται απλώς αφηρημένα, αλλά στρέφεται πάντοτε προς κάτι.
Τέταρτη: Πρέπει να διακρίνουμε την ψυχική πράξη, το νόημά της και το αντικείμενο στο οποίο αναφέρεται.
Πέμπτη: Η γνώση δεν είναι απλώς η κατανόηση μιας λέξης ή μιας πρότασης. Χρειάζεται να εξετάσουμε πώς αυτό που εννοούμε μπορεί να μας δοθεί εποπτικά και να εκπληρωθεί.
12. Η βαθύτερη φιλοσοφική σημασία: Από την ψυχολογία στη φαινομενολογία
Θέλω να προσθέσω μια τελευταία παρατήρηση, επειδή εδώ βρίσκεται η πραγματική σημασία της μετάβασης του Χούσερλ.
Αρχικά, προσπαθούσε να εξηγήσει τη γνώση ξεκινώντας από τον άνθρωπο που σκέφτεται.
Στη συνέχεια ανακάλυψε ότι αυτή η προσέγγιση δεν αρκεί.
Έπρεπε να εξετάσει τη σχέση ανάμεσα:
Στο υποκείμενο που σκέφτεται.
Στο νόημα αυτού που σκέφτεται.
Στο αντικείμενο προς το οποίο στρέφεται.
Στην αλήθεια που μπορεί να γνωρίσει.
Αυτή η μετατόπιση είναι καθοριστική.
Η μετάβαση της σκέψης του Χούσερλ
Ψυχολογική προσέγγιση
Πώς λειτουργεί ο ανθρώπινος νους όταν σκέφτεται;
↓
Επιστημολογική προσέγγιση
Πώς είναι δυνατή η αντικειμενική γνώση;
↓
Φαινομενολογική προσέγγιση
Ποιες είναι οι ουσιώδεις δομές της συνείδησης, του νοήματος και της σχέσης τους με τα αντικείμενα;
Επισήμανση: Δεν πρέπει να θεωρήσουμε ότι ο Χούσερλ εγκαταλείπει την ψυχολογία επειδή δεν ενδιαφέρεται πλέον για την ανθρώπινη συνείδηση. Συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Η συνείδηση γίνεται το κεντρικό πεδίο της έρευνάς του, αλλά τώρα εξετάζεται φαινομενολογικά και όχι ως απλό αντικείμενο εμπειρικής ψυχολογικής μελέτης.
Αυτό είναι που πρέπει να καταλάβεις πριν προχωρήσεις στις έξι Λογικές Έρευνες.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου