Re-enchanting Art in Theoryand Practice: Symbolism in Greece and Frixos Aristeus
Ferentinou, Journal for the Study of Romanticisms (2020), Volume 09, 97-122
Βικτωρία Φερεντίνου (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων)
https://d-nb.info/1242497935/34?utm
Είμαι ποιητής ή μάλλον φιλόσοφος και εκφράζω τις ιδέες και τις θεωρίες μου μέσα από την τέχνη της ζωγραφικής.[1]
Μόνο ύστερα από είκοσι χρόνια, το 1900, κατόρθωσα να δω το φως μέσα μου. […] Χρειάστηκε να περάσουν άλλα τριάντα επτά χρόνια για να δω το φως μέσα στο σκοτάδι, το φως του πνεύματός μου και το φως της δημιουργίας του Παντός.[2]
"Η έννοια της επαναμάγευσης συνδέεται με την αντίθετη θέση του Max Weber περί απομάγευσης και με τις διαδικασίες εκκοσμίκευσης ως πολιτισμικής συνθήκης της νεωτερικότητας. Βλ. Max Weber, «Science as Vocation», στο From Max Weber: Essays in Sociology, επιμ. H. H. Gerth και C. Wright Mills (New York: Oxford University Press, 2007). Η επαναμάγευση αναφέρεται στην ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών πνευματικότητας, οι οποίες συχνά συνυφαίνουν την επιστήμη με συγκρητιστικές θρησκευτικές φιλοσοφίες από τον 19ο αιώνα και εξής. Οι μελετητές που επανεξετάζουν τη διάδοση πνευματικών ρευμάτων έξω από τους κυρίαρχους θρησκευτικούς θεσμούς, όπως η Καθολική, η Προτεσταντική και η Ορθόδοξη Εκκλησία, επιμένουν ότι η θρησκευτικότητα δεν εξαφανίστηκε στον νεότερο δυτικό κόσμο, αλλά προσέλαβε άλλες μορφές μέσω του νεότερου εσωτερισμού. Για τους σκοπούς της μελέτης, οι όροι «νεότερος εσωτερισμός» και «αποκρυφισμός» θα αντιμετωπίζονται ως συνώνυμοι αποκλειστικά για λόγους ευκολίας"
Περίληψη
Το παρόν δοκίμιο παρουσιάζει την πρώτη συστηματική εξέταση του έργου του παραγνωρισμένου Έλληνα ζωγράφου Φρίξου Αριστέως (1879–1951). Εντάσσει το έργο του Αριστέως στο ιστορικό του πλαίσιο, αναδεικνύοντας τις ιστορικές ιδιαιτερότητες της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στον αποκρυφισμό και τον ελληνικό συμβολισμό στις αρχές του εικοστού αιώνα. Εξετάζει ειδικότερα τους τρόπους με τους οποίους ο Αριστεύς ενσωμάτωσε θεοσοφικές και πνευματιστικές ιδέες στη θεωρητική πραγματεία του για την τέχνη, Φως από το σκοτάδι και σκοτάδι από το φως —μέσα της δεκαετίας του 1930—, και στους αλληγορικούς πίνακές του. Η οπτική του Αριστέως διαμορφώνεται από νεορομαντικές αντιλήψεις για την τέχνη ως τόπο ιεροποίησης και για τον καλλιτέχνη ως προφήτη, επιφορτισμένο με το έργο της μετάδοσης αθέατων πραγματικοτήτων στο ευρύτερο κοινό. Οι έντονες θρησκευτικές και επιστημολογικές αναζητήσεις του αποσκοπούσαν, όπως θα φανεί, στη συνύφανση χριστιανικών και αποκρυφιστικών ιδεών. Σε αυτή την ανάμειξη, ο Αριστεύς προτίμησε μια παραστατική τέχνη που εξέφραζε πνευματικές ιδέες και χαρακτήριζε επίσης το έργο άλλων καλλιτεχνών της εποχής του που είχαν επηρεαστεί από τη θεοσοφία. Μέσα από αυτή τη μελέτη περίπτωσης, το άρθρο φιλοδοξεί να φωτίσει την επίδραση που ενδέχεται να άσκησαν οι διαδικασίες επαναμάγευσης στη νεότερη οπτική κουλτούρα στην Ελλάδα.
Λέξεις-κλειδιά: Θρησκευτική τέχνη, θεωρία της τέχνης, Zur Farbenlehre του Goethe, θεοσοφία, παραστατικότητα
Το 1896, μια ομάδα θεοσοφιστών από τις Ηνωμένες Πολιτείες επισκέφθηκε την Ελλάδα και έδωσε τρεις διαλέξεις στον Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός».[3] Η επίσκεψη αυτή προκάλεσε την αντίδραση του Νικολάου Επισκοπόπουλου, κριτικού που έγραφε στην ελληνική εφημερίδα «Άστυ». Ο Επισκοπόπουλος μίλησε με θετικά λόγια για τη θεοσοφία, σκιαγραφώντας την ιστορία της και εξυμνώντας την «ως την εξέλιξη όλων των θρησκειών», εξαιτίας της έμφασης που έδινε στον αλτρουισμό, τον μυστικισμό και τη θρησκευτική ανεκτικότητα.[4] Από την άλλη πλευρά, την περιφρονούσε για τα ουτοπικά οράματά της, τη χρήση συμβόλων και τις αιρετικές αντιλήψεις της και διακήρυττε ότι δεν μπορεί να υποκαταστήσει τον χριστιανισμό. Και κατέληγε: «Η Ελλάδα δεν είναι ο κατάλληλος τόπος για την καλλιέργεια τέτοιων νέων θρησκευτικών ιδεών. Μπορούμε, αλίμονο, να ζήσουμε για πολύ ακόμη χωρίς τη Θεοσοφία».[5] Αυτή η διακήρυξη είναι σημαντική, επειδή αντανακλά την οπτική αρκετών διανοουμένων στην Ελλάδα κατά τη μετάβαση από τον έναν αιώνα στον άλλο. Προσφέρει επίσης στοιχεία για την κατανόηση της ελληνικής ιστοριογραφίας και εξηγεί γιατί αυτή αγνόησε τις αποκρυφιστικές επιρροές στο έργο συγγραφέων, ποιητών και καλλιτεχνών που δραστηριοποιούνταν στην Ελλάδα. Τέλος, και εξίσου σημαντικό, αποτελεί μαρτυρία διαδικασιών επαναμάγευσης που συντελούνταν στη χώρα σε μια περίοδο σταδιακής εκβιομηχάνισης και εκκοσμίκευσης, καθώς και αλλαγών στις τεχνολογικές υποδομές, την εκπαίδευση, την κοινωνική δομή και την κουλτούρα.[6]
Οι κριτικοί της λογοτεχνίας αποδείχθηκαν περισσότερο ανοιχτοί στη μελέτη της επαναμάγευσης σε σχέση με το έργο ορισμένων Ελλήνων λογοτεχνών του εικοστού αιώνα.[7] Ωστόσο, ο ακαδημαϊκός λόγος για τη σχέση ανάμεσα στον νεότερο εσωτερισμό και τις εικαστικές τέχνες απουσίαζε από την Ελλάδα έως το 2005, όταν ο ιστορικός τέχνης Ευγένιος Ματθιόπουλος δημοσίευσε τη μελέτη του για την πρόσληψη του νεορομαντισμού στην Ελλάδα και τη σύνδεσή του με τον ευρωπαϊκό αποκρυφισμό του τέλους του δέκατου ένατου αιώνα.[8] Με τίτλο Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη [Η τέχνη βγάζει φτερά μέσα στην οδύνη], το βιβλίο αυτό υπήρξε η μόνη απόπειρα σκιαγράφησης αυτής της αλληλεπίδρασης και αποτελεί εξαιρετική αφετηρία τόσο για φοιτητές όσο και για πανεπιστημιακούς ερευνητές. Ο Ματθιόπουλος υποστηρίζει ότι οι ποιητές και οι συγγραφείς που δραστηριοποιούνταν ως κριτικοί τέχνης ήταν εκείνοι που διαμόρφωσαν τον ελληνικό λόγο για την τέχνη, την ιδεολογία και τον νεότερο εσωτερισμό, και εστιάζει σε αυτές τις πρακτικές λόγου. Το βιβλίο του επικεντρώνεται σε ποιητές και συγγραφείς, αλλά δεν αναλύει λεπτομερώς το έργο εικαστικών καλλιτεχνών που ενδιαφέρονταν για τον αποκρυφισμό ή/και είχαν επηρεαστεί από αποκρυφιστικές και μυστικιστικές ιδέες, με εξαίρεση τον Νικόλαο Γύζη και τον Κωνσταντίνο Παρθένη.
Το ζήτημα της σημασίας των αποκρυφιστικών θεωριών για τους Έλληνες καλλιτέχνες των αρχών του εικοστού αιώνα αξίζει προσεκτικότερη εξέταση. Το παρόν δοκίμιο θα αναδείξει τις ιστορικές περιπλοκές και τις πολιτισμικές ιδιαιτερότητες της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στον αποκρυφισμό και την ελληνική τέχνη κατά τις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα. Θα ασχοληθεί ειδικότερα με τους τρόπους με τους οποίους Έλληνες εικαστικοί καλλιτέχνες, εξοικειωμένοι με τον λόγο του συμβολισμού, οικειοποιήθηκαν αποκρυφιστικές ιδέες και τις ενσωμάτωσαν στην καλλιτεχνική πρακτική και στη θεωρία τους για την τέχνη. Στο επίκεντρο θα βρεθεί το έργο του Φρίξου Αριστέως (1879–1951), ενός καλλιτέχνη σε μεγάλο βαθμό παραγνωρισμένου στην επιστημονική έρευνα. Όπως θα υποστηριχθεί, ένας από τους κυριότερους λόγους αυτής της παραμέλησης είναι η συχνά κρυπτική και αντισυμβατική εικονογραφία του, καθώς και οι αποκρυφιστικές ιδέες που ενσωματώνονται στο έργο του. Επιπλέον, η άγνωστη προέλευση πολλών πινάκων του —είτε έχουν χαθεί είτε βρίσκονται σε ιδιωτικές συλλογές— έχει δυσχεράνει σημαντικά την εκτενή έρευνα του έργου του.[9] Ωστόσο, η καλλιτεχνική παραγωγή του Αριστέως αντανακλά μια σχεδόν μοναδική τάση στην ελληνική τέχνη του εικοστού αιώνα, η οποία αξίζει περαιτέρω διερεύνηση: την ιεροποίηση της εικαστικής τέχνης, που λειτουργεί ως εκδήλωση πνευματικών ιδεών, και την απόδοση μαντικής ιδιότητας στον καλλιτέχνη ως poeta vates —ποιητή-προφήτη—, ο οποίος βιώνει έξαρση και υπέρβαση των σωματικών του ορίων κατά τη διαδικασία της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Προτού εξετάσω τη σχέση του Αριστέως με τον αποκρυφισμό και με το εγχείρημα της επαναμάγευσης μετά τον Διαφωτισμό, θα παρουσιάσω μια σύντομη επισκόπηση της πρόσληψης του συμβολισμού στην Ελλάδα και των τρόπων με τους οποίους οι ελληνικοί καλλιτεχνικοί και λογοτεχνικοί κύκλοι οικειοποιήθηκαν τις συγγένειές του με τον αποκρυφισμό. Αυτό είναι απαραίτητο για την κατανόηση του πολιτισμικού περιβάλλοντος από το οποίο αναδύθηκε ο Αριστεύς και για την ένταξη στο ιστορικό της πλαίσιο της συνύφανσης τέχνης και εσωτεριστικών επιστημολογιών στο έργο του.
Συμβολισμός, αποκρυφισμός και τέχνη στην Ελλάδα στα τέλη του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα: Επανεξετάζοντας το ελληνικό πλαίσιο
Το ενδιαφέρον για τον συμβολισμό εκδηλώθηκε στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1890 και άνθησε κατά τη μετάβαση από τον έναν αιώνα στον άλλο, μέσα από κείμενα που δημοσιεύονταν σε περιοδικά τέχνης, πολιτισμού και λογοτεχνίας, όπως η Τέχνη, Το Περιοδικόν μας, ο Διόνυσος και τα Παναθήναια. Ο ποιητής Κωστής Παλαμάς διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο στον κύκλο των ποιητών και συγγραφέων που γοητεύτηκαν από τις συμβολιστικές ιδέες· ανάμεσά τους ήταν ο Παύλος Νιρβάνας, ο Κωνσταντίνος Χατζόπουλος, ο Ιωάννης Γρυπάρης, ο Γιάννης Καμπύσης, ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης, ο Πέτρος Ζητουνιάτης, ο Ιωάννης Ζερβός και άλλοι.[10] Οι διανοούμενοι αυτοί, που συχνά χαρακτηρίζονταν μακάβριοι και παρακμιακοί, έτειναν να υποστηρίζουν μοντερνιστικές τάσεις. Αναζητώντας μια αλλαγή, τόσο κοινωνική όσο και πολιτισμική, οι Έλληνες ποιητές και καλλιτέχνες εξοικειώθηκαν με το έργο των Charles Baudelaire, John Ruskin, Friedrich Nietzsche και Camille Flammarion, αλλά ήταν επίσης δεκτικοί στις αποκρυφιστικές και μυστικιστικές τάσεις των Γάλλων και Γερμανών συμβολιστών. Καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη στροφή έπαιξαν η ηγετική παρουσία του Έλληνα ποιητή και δοκιμιογράφου Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλου, γνωστού ως Jean Moreas, στο κίνημα στη Γαλλία, καθώς και η έλξη που ασκούσε τότε η γαλλική κουλτούρα στην ελληνική διανόηση.[11]
Οι περισσότεροι Έλληνες συμβολιστές προέρχονταν από οικογένειες των κατώτερων ή μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων και αντιτίθεντο στο κοινωνικό περιβάλλον της εποχής τους. Ο συμβολισμός έγινε εύκολα αποδεκτός, καθώς θεωρήθηκε τόπος σύγκλισης εναλλακτικών και ριζοσπαστικοποιημένων τάσεων, όπως συνέβαινε συχνά και με άλλους ευρωπαϊκούς συμβολισμούς. Στην Ελλάδα, ωστόσο, υπήρχαν και άλλοι κοινωνικοπολιτικοί λόγοι για την υιοθέτηση ενός λογοτεχνικού και καλλιτεχνικού κινήματος που απέρριπτε τον νατουραλισμό, τον θετικισμό και τον υλισμό και ασπαζόταν μια ιδεαλιστική, μυστικιστική και νεορομαντική αισθητική και ποιητική. Η οικονομική κρίση και η πτώχευση της Ελλάδας το 1893, η ήττα των Ελλήνων στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 και η αποτυχία των Ελλήνων πολιτικών να ανταποκριθούν στις ανάγκες του ελληνικού εκλογικού σώματος δημιούργησαν ένα πνευματικό περιβάλλον στο οποίο η απογοήτευση από τον υλισμό, τον ορθολογισμό και τον φιλελευθερισμό έδωσε τη θέση της στον πειραματισμό με παρακμιακά, αναρχικά, σοσιαλιστικά, μυστικιστικά και άλλα ρεύματα, τα οποία εκλαμβάνονταν τότε ως ανατρεπτική απάντηση στην καθεστηκυία τάξη.
Οι αγωνίες της εποχής και η μεταβαλλόμενη κοινωνική δομή αντανακλώνταν ιδιαίτερα στη σύγκρουση των δύο αντίθετων ρευμάτων, της παράδοσης και του μοντερνισμού, και στις συναφείς πολιτισμικές και γλωσσικές εντάσεις που σημάδευαν τη χώρα. Αυτή η σύγκρουση εκφράστηκε κυρίως μέσα από το λεγόμενο «γλωσσικό ζήτημα», δηλαδή τη διαμάχη για το αν έπρεπε να χρησιμοποιείται η καθαρεύουσα —η καθαρολογική γλώσσα— ή η δημοτική —η λαϊκή ή καθομιλουμένη γλώσσα. Στη διαμάχη αυτή, η καθαρεύουσα συνδεόταν με την κυρίαρχη κουλτούρα, όπως αυτή εκφραζόταν μέσω του Κράτους, των Ακαδημιών και της Εκκλησίας, ενώ τη δημοτική υιοθετούσαν εκείνοι οι διανοούμενοι που ήταν πρόθυμοι να αντιταχθούν στους καθιερωμένους λόγους και θεσμούς.[12] Αυτοί οι διανοούμενοι, οι οποίοι αποτελούσαν μέρος της ελληνικής πνευματικής πρωτοπορίας, επιδίωκαν την αναγέννηση της ελληνικής τέχνης και ήταν δεκτικοί σε ένα ευρύ φάσμα νέων ρευμάτων, όπως ο αποκρυφισμός.[13]
Σε γενικές γραμμές, οι Έλληνες συμβολιστές ακολούθησαν το παράδειγμα των Γάλλων και Γερμανών συμβολιστών, μολονότι σε πολλές περιπτώσεις η οικειοποίηση του αποκρυφισμού δεν ήταν τόσο ρητή ή κυρίαρχη και αναπτύχθηκε προς διαφορετικές κατευθύνσεις στην Ελλάδα. Αν και ο συμβολισμός δεν αντιμετωπίστηκε αρχικά ευνοϊκά από τους κριτικούς του κυρίαρχου ρεύματος, σταδιακά έγινε της μόδας και προτιμήθηκε έναντι του ιμπρεσιονισμού, του οποίου η επίδραση στους Έλληνες μοντερνιστές ήταν μάλλον αναιμική.[14] Η συμβολιστική αναθεώρηση και επανερμηνεία της ελληνικής μυθολογίας υπήρξε αναμφίβολα ένας από τους κυριότερους λόγους για την εμφάνιση του κινήματος στις εικαστικές τέχνες· χρησιμοποιήθηκε για να ενισχύσει τη σύνδεση της νεότερης Ελλάδας με τον ένδοξο αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και συχνά συνέβαλε στη διαμόρφωση του εθνικιστικού λόγου για την ελληνική ταυτότητα, μια σύνδεση εμφανή και σε άλλους ευρωπαϊκούς συμβολισμούς.[15] Όπως σημειώνει η Michelle Facos:
[Ενώ] η άντληση έμπνευσης από το εθνικό παρελθόν μπορεί να φαίνεται ασύμβατη με την παραγωγή νεωτερικών έργων, μια τέτοια παράδοξη στρατηγική ήταν χαρακτηριστική του τρόπου με τον οποίο καλλιτέχνες και διανοούμενοι εξέφραζαν τη δυσαρέσκειά τους απέναντι στη ζωή κατά τις τελευταίες δεκαετίες του δέκατου ένατου αιώνα.[16]
Ωστόσο, μέσω του συμβολισμού εισήχθη επίσης στην ελληνική λογοτεχνία και τέχνη, ως δάνειο από δυτικά πολιτισμικά ρεύματα, ένα ευρύ φάσμα νέων ιδεών, ξένων προς το ελληνικό περιβάλλον, όπως θεωρίες και πρακτικές αντλημένες από τον αποκρυφισμό και τη λεγόμενη «αρχαία σοφία». Δεν είναι επομένως συμπτωματικό ότι, όταν ο συμβολισμός έγινε γνωστός στην Ελλάδα, ορίστηκε ως «η αισθητική του μυστικισμού», η οποία αναμενόταν να εκτοπίσει τον ρεαλισμό και τον θετικισμό.[17] Για τον λόγο αυτό, το ενδιαφέρον αυτό συχνά συμβάδιζε με τη γοητεία που ασκούσαν εναλλακτικοί τρόποι σκέψης και μορφές πνευματικότητας, που οι άνθρωποι της εποχής θεωρούσαν μυστικιστικές, όπως η θεοσοφία, ο πνευματισμός, η ψυχική έρευνα, η μαντεία και άλλες. Αυτές οι ασυνήθιστες για το ελληνικό περιβάλλον ενασχολήσεις εμπνέονταν από τις αποκρυφιστικές αναζητήσεις σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως αυτές καταγράφονταν στα ελληνικά περιοδικά της εποχής. Ακολουθώντας αυτή την τάση, κατά τη δεκαετία του 1890 επιστήμονες και διανοούμενοι έδιναν διαλέξεις και δημοσίευαν άρθρα για τον μεσμερισμό και τον υπνωτισμό, την ψυχική έρευνα και τον πνευματισμό.[18] Η ελληνική ανώτερη τάξη και μέλη της επιστημονικής και της λογοτεχνικής κοινότητας έδειχναν περιέργεια για αποκρυφιστικά ζητήματα και συμμετείχαν σε πνευματιστικά πειράματα.[19] Για παράδειγμα, αρκετοί ποιητές και συγγραφείς παρακολουθούσαν ή συμμετείχαν ενεργά σε πνευματιστικές συνεδρίες και ασκούσαν τον υπνωτισμό, όχι μόνο για να ελέγξουν τη δυνατότητα επικοινωνίας με τους νεκρούς, αλλά και τη δυνατότητα πρόσβασης στον ανθρώπινο νου.[20]
Όπως συνέβαινε και σε άλλους ευρωπαϊκούς συμβολισμούς, υπήρχε επίσης αυξανόμενο ενδιαφέρον για φιλοσοφικές και θρησκευτικές έννοιες αντλημένες από τον θεοσοφικό λόγο που κυκλοφορούσε τότε στην Ευρώπη. Αυτή η νέα γοητεία της θεοσοφίας αναδεικνύει τον συγκρητιστικό χαρακτήρα του αποκρυφισμού των Ελλήνων συμβολιστών. Κυρίως αυτός ο συγκρητισμός και η συμπερίληψη Ελλήνων φιλοσόφων, πλάι σε προφήτες από όλες τις θρησκείες του κόσμου, στις θεοσοφικές γενεαλογίες προσέλκυσαν αρκετούς Έλληνες διανοουμένους στη θεοσοφία.[21] Οι θεοσοφικές ιδέες εμφανίστηκαν στην Ελλάδα μέσω της εφημερίδας «Άστυ» στις αρχές της δεκαετίας του 1890.[22] Καθοριστική υπήρξε η συμβολή του πολιτικού Πλάτωνα Δρακούλη, ο οποίος συνδύαζε τη θεοσοφία με τα ουτοπικά σοσιαλιστικά οράματά του.[23] Ως μέλος της Θεοσοφικής Εταιρείας στην Αγγλία, διέδιδε θεοσοφικές θεωρίες μέσα από τα βιβλία του και την έκδοση του περιοδικού Έρευνα στην Οξφόρδη, μεταξύ 1901 και 1908.[24] Προκειμένου η θεοσοφία να ριζώσει ευκολότερα στην Ελλάδα, τόνιζε τη συμβολή Ελλήνων φιλοσόφων, όπως ο Πυθαγόρας, και συνέδεε Ινδούς και Έλληνες φιλοσόφους με τον νεοπλατωνισμό και τους πρώτους χριστιανούς Πατέρες.[25] Το 1894 δημοσίευσε το βιβλίο Φως εκ των ένδον [Φως από μέσα], το οποίο σκιαγραφούσε τις ιδέες της Blavatsky και της Anna Kingsford. Το βιβλίο αυτό θεωρήθηκε το ελληνικό εγχειρίδιο της θεοσοφίας και άσκησε επίδραση στους συμβολιστικούς κύκλους της Ελλάδας, συμπεριλαμβανομένων του Φρίξου Αριστέως και ορισμένων συναδέλφων του.[26]
Πέρα από τον Δρακούλη, ο θεοσοφικός συγκρητισμός γοήτευσε αρκετούς διανοουμένους με νεορομαντικές τάσεις, όπως τον Νιρβάνα, τον Παλαμά, τον Θεοτόκη, τον Νίκο Καζαντζάκη, τον Ζερβό και τον Άγγελο Σικελιανό, δείχνοντας ότι μια τέτοια ενασχόληση δεν απουσίαζε από την Ελλάδα, αντίθετα με την εικόνα που συνήθως έδινε η ελληνική ιστοριογραφία. Είναι, ωστόσο, κατανοητό γιατί αυτό το ενδιαφέρον έχει υποτιμηθεί στην επιστημονική έρευνα· δεν ανιχνεύεται εύκολα, καθώς δεν διατυπωνόταν ρητά, αλλά συνήθως ενσωματωνόταν σε άλλους λόγους. Καθοριστικό ως προς αυτό είναι το γεγονός ότι η Ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία αντιτάχθηκε σθεναρά στον πνευματισμό, στον ελευθεροτεκτονισμό και στη θεοσοφία, καταδικάζοντάς τους ως αιρέσεις και εμποδίζοντας έτσι την ευρύτερη πρόσληψη του αποκρυφισμού στη χώρα.[27] Αρκετοί γνωστοί κληρικοί και συνδεόμενοι με αυτούς θεολόγοι έγραψαν βιβλία που επιτίθεντο σε όλες τις ετερόδοξες μορφές πνευματικότητας ως κακές και ουσιαστικά αντιχριστιανικές,[28] ενώ οι ελευθεροτέκτονες και οι συνδεόμενες μαζί τους ομάδες θεωρούνταν ο μεγαλύτερος εχθρός της «Ορθοδοξίας».[29]
Αυτή η στάση οδήγησε στην προσεκτική και συγκαλυμμένη διατύπωση θεοσοφικών ιδεών σε έργα τέχνης, κείμενα και κριτικές, γεγονός που δυσχεραίνει το έργο των ερευνητών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτή η απόκρυψη συνδυαζόταν με την οικειοποίηση της θεοσοφίας για την εξυπηρέτηση εθνικών λόγων σχετικά με την εθνοτική ταυτότητα και την έννοια της ελληνικότητας.[30] Αυτό ενδέχεται να εξηγεί γιατί οι Έλληνες συμβολιστές επιδίωκαν να συνδυάσουν τον χριστιανισμό με παγανιστικά και εσωτεριστικά συστήματα σε μια σύνθεση που ο Παλαμάς ονόμασε «αποκρυφιστική Ορθοδοξία».[31]
Η σχετικά όψιμη θεσμοποίηση της θεοσοφίας στην Ελλάδα, κατά τη δεκαετία του 1920, ενδέχεται να εμπόδισε ακόμη περισσότερο την ευρύτερη διάδοση των σχετικών ιδεών.[32] Ως αποτέλεσμα, στα τέλη της δεκαετίας του 1920 και κατά τη δεκαετία του 1930 παρατηρήθηκε μια σχετικά περιορισμένη ενασχόληση με τις αποκρυφιστικές θεωρίες, κυρίως από λογοτέχνες όπως ο Παλαμάς ή ο Σικελιανός, οι οποίοι διατηρούσαν ένα όραμα εμπνευσμένο από τον εσωτερισμό, που επιδίωκε να υπερβεί τα όρια των τεχνών, να απελευθερώσει την καλλιτεχνική έκφραση από τον θετικισμό και να αποδώσει στον καλλιτέχνη τον ρόλο του οικουμενικού μάγου.[33] Οι εξελίξεις αυτές είναι σημαντικές για να φωτιστούν η πρόσληψη και η οικειοποίηση τέτοιων τάσεων από τον Αριστέα στο θεωρητικό και εικαστικό έργο του κατά το πρώτο μισό του εικοστού αιώνα.
Ο Φρίξος Αριστεύς, ο συμβολισμός και οι εσωτεριστικές επιστημολογίες: Μυστικοποιώντας την καλλιτεχνική δημιουργικότητα
Το παρόν δοκίμιο παρουσιάζει την πρώτη συστηματική εξέταση του έργου του παραγνωρισμένου Έλληνα ζωγράφου Φρίξου Αριστέως (1879–1951). Εντάσσει το έργο του Αριστέως στο ιστορικό του πλαίσιο, αναδεικνύοντας τις ιστορικές ιδιαιτερότητες της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στον αποκρυφισμό και τον ελληνικό συμβολισμό στις αρχές του εικοστού αιώνα. Εξετάζει ειδικότερα τους τρόπους με τους οποίους ο Αριστεύς ενσωμάτωσε θεοσοφικές και πνευματιστικές ιδέες στη θεωρητική πραγματεία του για την τέχνη, Φως από το σκοτάδι και σκοτάδι από το φως —μέσα της δεκαετίας του 1930—, και στους αλληγορικούς πίνακές του. Η οπτική του Αριστέως διαμορφώνεται από νεορομαντικές αντιλήψεις για την τέχνη ως τόπο ιεροποίησης και για τον καλλιτέχνη ως προφήτη, επιφορτισμένο με το έργο της μετάδοσης αθέατων πραγματικοτήτων στο ευρύτερο κοινό. Οι έντονες θρησκευτικές και επιστημολογικές αναζητήσεις του αποσκοπούσαν, όπως θα φανεί, στη συνύφανση χριστιανικών και αποκρυφιστικών ιδεών. Σε αυτή την ανάμειξη, ο Αριστεύς προτίμησε μια παραστατική τέχνη που εξέφραζε πνευματικές ιδέες και χαρακτήριζε επίσης το έργο άλλων καλλιτεχνών της εποχής του που είχαν επηρεαστεί από τη θεοσοφία. Μέσα από αυτή τη μελέτη περίπτωσης, το άρθρο φιλοδοξεί να φωτίσει την επίδραση που ενδέχεται να άσκησαν οι διαδικασίες επαναμάγευσης στη νεότερη οπτική κουλτούρα στην Ελλάδα.
Λέξεις-κλειδιά: Θρησκευτική τέχνη, θεωρία της τέχνης, Zur Farbenlehre του Goethe, θεοσοφία, παραστατικότητα
Το 1896, μια ομάδα θεοσοφιστών από τις Ηνωμένες Πολιτείες επισκέφθηκε την Ελλάδα και έδωσε τρεις διαλέξεις στον Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός».[3] Η επίσκεψη αυτή προκάλεσε την αντίδραση του Νικολάου Επισκοπόπουλου, κριτικού που έγραφε στην ελληνική εφημερίδα «Άστυ». Ο Επισκοπόπουλος μίλησε με θετικά λόγια για τη θεοσοφία, σκιαγραφώντας την ιστορία της και εξυμνώντας την «ως την εξέλιξη όλων των θρησκειών», εξαιτίας της έμφασης που έδινε στον αλτρουισμό, τον μυστικισμό και τη θρησκευτική ανεκτικότητα.[4] Από την άλλη πλευρά, την περιφρονούσε για τα ουτοπικά οράματά της, τη χρήση συμβόλων και τις αιρετικές αντιλήψεις της και διακήρυττε ότι δεν μπορεί να υποκαταστήσει τον χριστιανισμό. Και κατέληγε: «Η Ελλάδα δεν είναι ο κατάλληλος τόπος για την καλλιέργεια τέτοιων νέων θρησκευτικών ιδεών. Μπορούμε, αλίμονο, να ζήσουμε για πολύ ακόμη χωρίς τη Θεοσοφία».[5] Αυτή η διακήρυξη είναι σημαντική, επειδή αντανακλά την οπτική αρκετών διανοουμένων στην Ελλάδα κατά τη μετάβαση από τον έναν αιώνα στον άλλο. Προσφέρει επίσης στοιχεία για την κατανόηση της ελληνικής ιστοριογραφίας και εξηγεί γιατί αυτή αγνόησε τις αποκρυφιστικές επιρροές στο έργο συγγραφέων, ποιητών και καλλιτεχνών που δραστηριοποιούνταν στην Ελλάδα. Τέλος, και εξίσου σημαντικό, αποτελεί μαρτυρία διαδικασιών επαναμάγευσης που συντελούνταν στη χώρα σε μια περίοδο σταδιακής εκβιομηχάνισης και εκκοσμίκευσης, καθώς και αλλαγών στις τεχνολογικές υποδομές, την εκπαίδευση, την κοινωνική δομή και την κουλτούρα.[6]
Οι κριτικοί της λογοτεχνίας αποδείχθηκαν περισσότερο ανοιχτοί στη μελέτη της επαναμάγευσης σε σχέση με το έργο ορισμένων Ελλήνων λογοτεχνών του εικοστού αιώνα.[7] Ωστόσο, ο ακαδημαϊκός λόγος για τη σχέση ανάμεσα στον νεότερο εσωτερισμό και τις εικαστικές τέχνες απουσίαζε από την Ελλάδα έως το 2005, όταν ο ιστορικός τέχνης Ευγένιος Ματθιόπουλος δημοσίευσε τη μελέτη του για την πρόσληψη του νεορομαντισμού στην Ελλάδα και τη σύνδεσή του με τον ευρωπαϊκό αποκρυφισμό του τέλους του δέκατου ένατου αιώνα.[8] Με τίτλο Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη [Η τέχνη βγάζει φτερά μέσα στην οδύνη], το βιβλίο αυτό υπήρξε η μόνη απόπειρα σκιαγράφησης αυτής της αλληλεπίδρασης και αποτελεί εξαιρετική αφετηρία τόσο για φοιτητές όσο και για πανεπιστημιακούς ερευνητές. Ο Ματθιόπουλος υποστηρίζει ότι οι ποιητές και οι συγγραφείς που δραστηριοποιούνταν ως κριτικοί τέχνης ήταν εκείνοι που διαμόρφωσαν τον ελληνικό λόγο για την τέχνη, την ιδεολογία και τον νεότερο εσωτερισμό, και εστιάζει σε αυτές τις πρακτικές λόγου. Το βιβλίο του επικεντρώνεται σε ποιητές και συγγραφείς, αλλά δεν αναλύει λεπτομερώς το έργο εικαστικών καλλιτεχνών που ενδιαφέρονταν για τον αποκρυφισμό ή/και είχαν επηρεαστεί από αποκρυφιστικές και μυστικιστικές ιδέες, με εξαίρεση τον Νικόλαο Γύζη και τον Κωνσταντίνο Παρθένη.
Το ζήτημα της σημασίας των αποκρυφιστικών θεωριών για τους Έλληνες καλλιτέχνες των αρχών του εικοστού αιώνα αξίζει προσεκτικότερη εξέταση. Το παρόν δοκίμιο θα αναδείξει τις ιστορικές περιπλοκές και τις πολιτισμικές ιδιαιτερότητες της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στον αποκρυφισμό και την ελληνική τέχνη κατά τις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα. Θα ασχοληθεί ειδικότερα με τους τρόπους με τους οποίους Έλληνες εικαστικοί καλλιτέχνες, εξοικειωμένοι με τον λόγο του συμβολισμού, οικειοποιήθηκαν αποκρυφιστικές ιδέες και τις ενσωμάτωσαν στην καλλιτεχνική πρακτική και στη θεωρία τους για την τέχνη. Στο επίκεντρο θα βρεθεί το έργο του Φρίξου Αριστέως (1879–1951), ενός καλλιτέχνη σε μεγάλο βαθμό παραγνωρισμένου στην επιστημονική έρευνα. Όπως θα υποστηριχθεί, ένας από τους κυριότερους λόγους αυτής της παραμέλησης είναι η συχνά κρυπτική και αντισυμβατική εικονογραφία του, καθώς και οι αποκρυφιστικές ιδέες που ενσωματώνονται στο έργο του. Επιπλέον, η άγνωστη προέλευση πολλών πινάκων του —είτε έχουν χαθεί είτε βρίσκονται σε ιδιωτικές συλλογές— έχει δυσχεράνει σημαντικά την εκτενή έρευνα του έργου του.[9] Ωστόσο, η καλλιτεχνική παραγωγή του Αριστέως αντανακλά μια σχεδόν μοναδική τάση στην ελληνική τέχνη του εικοστού αιώνα, η οποία αξίζει περαιτέρω διερεύνηση: την ιεροποίηση της εικαστικής τέχνης, που λειτουργεί ως εκδήλωση πνευματικών ιδεών, και την απόδοση μαντικής ιδιότητας στον καλλιτέχνη ως poeta vates —ποιητή-προφήτη—, ο οποίος βιώνει έξαρση και υπέρβαση των σωματικών του ορίων κατά τη διαδικασία της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Προτού εξετάσω τη σχέση του Αριστέως με τον αποκρυφισμό και με το εγχείρημα της επαναμάγευσης μετά τον Διαφωτισμό, θα παρουσιάσω μια σύντομη επισκόπηση της πρόσληψης του συμβολισμού στην Ελλάδα και των τρόπων με τους οποίους οι ελληνικοί καλλιτεχνικοί και λογοτεχνικοί κύκλοι οικειοποιήθηκαν τις συγγένειές του με τον αποκρυφισμό. Αυτό είναι απαραίτητο για την κατανόηση του πολιτισμικού περιβάλλοντος από το οποίο αναδύθηκε ο Αριστεύς και για την ένταξη στο ιστορικό της πλαίσιο της συνύφανσης τέχνης και εσωτεριστικών επιστημολογιών στο έργο του.
Συμβολισμός, αποκρυφισμός και τέχνη στην Ελλάδα στα τέλη του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα: Επανεξετάζοντας το ελληνικό πλαίσιο
Το ενδιαφέρον για τον συμβολισμό εκδηλώθηκε στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1890 και άνθησε κατά τη μετάβαση από τον έναν αιώνα στον άλλο, μέσα από κείμενα που δημοσιεύονταν σε περιοδικά τέχνης, πολιτισμού και λογοτεχνίας, όπως η Τέχνη, Το Περιοδικόν μας, ο Διόνυσος και τα Παναθήναια. Ο ποιητής Κωστής Παλαμάς διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο στον κύκλο των ποιητών και συγγραφέων που γοητεύτηκαν από τις συμβολιστικές ιδέες· ανάμεσά τους ήταν ο Παύλος Νιρβάνας, ο Κωνσταντίνος Χατζόπουλος, ο Ιωάννης Γρυπάρης, ο Γιάννης Καμπύσης, ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης, ο Πέτρος Ζητουνιάτης, ο Ιωάννης Ζερβός και άλλοι.[10] Οι διανοούμενοι αυτοί, που συχνά χαρακτηρίζονταν μακάβριοι και παρακμιακοί, έτειναν να υποστηρίζουν μοντερνιστικές τάσεις. Αναζητώντας μια αλλαγή, τόσο κοινωνική όσο και πολιτισμική, οι Έλληνες ποιητές και καλλιτέχνες εξοικειώθηκαν με το έργο των Charles Baudelaire, John Ruskin, Friedrich Nietzsche και Camille Flammarion, αλλά ήταν επίσης δεκτικοί στις αποκρυφιστικές και μυστικιστικές τάσεις των Γάλλων και Γερμανών συμβολιστών. Καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη στροφή έπαιξαν η ηγετική παρουσία του Έλληνα ποιητή και δοκιμιογράφου Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλου, γνωστού ως Jean Moreas, στο κίνημα στη Γαλλία, καθώς και η έλξη που ασκούσε τότε η γαλλική κουλτούρα στην ελληνική διανόηση.[11]
Οι περισσότεροι Έλληνες συμβολιστές προέρχονταν από οικογένειες των κατώτερων ή μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων και αντιτίθεντο στο κοινωνικό περιβάλλον της εποχής τους. Ο συμβολισμός έγινε εύκολα αποδεκτός, καθώς θεωρήθηκε τόπος σύγκλισης εναλλακτικών και ριζοσπαστικοποιημένων τάσεων, όπως συνέβαινε συχνά και με άλλους ευρωπαϊκούς συμβολισμούς. Στην Ελλάδα, ωστόσο, υπήρχαν και άλλοι κοινωνικοπολιτικοί λόγοι για την υιοθέτηση ενός λογοτεχνικού και καλλιτεχνικού κινήματος που απέρριπτε τον νατουραλισμό, τον θετικισμό και τον υλισμό και ασπαζόταν μια ιδεαλιστική, μυστικιστική και νεορομαντική αισθητική και ποιητική. Η οικονομική κρίση και η πτώχευση της Ελλάδας το 1893, η ήττα των Ελλήνων στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 και η αποτυχία των Ελλήνων πολιτικών να ανταποκριθούν στις ανάγκες του ελληνικού εκλογικού σώματος δημιούργησαν ένα πνευματικό περιβάλλον στο οποίο η απογοήτευση από τον υλισμό, τον ορθολογισμό και τον φιλελευθερισμό έδωσε τη θέση της στον πειραματισμό με παρακμιακά, αναρχικά, σοσιαλιστικά, μυστικιστικά και άλλα ρεύματα, τα οποία εκλαμβάνονταν τότε ως ανατρεπτική απάντηση στην καθεστηκυία τάξη.
Οι αγωνίες της εποχής και η μεταβαλλόμενη κοινωνική δομή αντανακλώνταν ιδιαίτερα στη σύγκρουση των δύο αντίθετων ρευμάτων, της παράδοσης και του μοντερνισμού, και στις συναφείς πολιτισμικές και γλωσσικές εντάσεις που σημάδευαν τη χώρα. Αυτή η σύγκρουση εκφράστηκε κυρίως μέσα από το λεγόμενο «γλωσσικό ζήτημα», δηλαδή τη διαμάχη για το αν έπρεπε να χρησιμοποιείται η καθαρεύουσα —η καθαρολογική γλώσσα— ή η δημοτική —η λαϊκή ή καθομιλουμένη γλώσσα. Στη διαμάχη αυτή, η καθαρεύουσα συνδεόταν με την κυρίαρχη κουλτούρα, όπως αυτή εκφραζόταν μέσω του Κράτους, των Ακαδημιών και της Εκκλησίας, ενώ τη δημοτική υιοθετούσαν εκείνοι οι διανοούμενοι που ήταν πρόθυμοι να αντιταχθούν στους καθιερωμένους λόγους και θεσμούς.[12] Αυτοί οι διανοούμενοι, οι οποίοι αποτελούσαν μέρος της ελληνικής πνευματικής πρωτοπορίας, επιδίωκαν την αναγέννηση της ελληνικής τέχνης και ήταν δεκτικοί σε ένα ευρύ φάσμα νέων ρευμάτων, όπως ο αποκρυφισμός.[13]
Σε γενικές γραμμές, οι Έλληνες συμβολιστές ακολούθησαν το παράδειγμα των Γάλλων και Γερμανών συμβολιστών, μολονότι σε πολλές περιπτώσεις η οικειοποίηση του αποκρυφισμού δεν ήταν τόσο ρητή ή κυρίαρχη και αναπτύχθηκε προς διαφορετικές κατευθύνσεις στην Ελλάδα. Αν και ο συμβολισμός δεν αντιμετωπίστηκε αρχικά ευνοϊκά από τους κριτικούς του κυρίαρχου ρεύματος, σταδιακά έγινε της μόδας και προτιμήθηκε έναντι του ιμπρεσιονισμού, του οποίου η επίδραση στους Έλληνες μοντερνιστές ήταν μάλλον αναιμική.[14] Η συμβολιστική αναθεώρηση και επανερμηνεία της ελληνικής μυθολογίας υπήρξε αναμφίβολα ένας από τους κυριότερους λόγους για την εμφάνιση του κινήματος στις εικαστικές τέχνες· χρησιμοποιήθηκε για να ενισχύσει τη σύνδεση της νεότερης Ελλάδας με τον ένδοξο αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και συχνά συνέβαλε στη διαμόρφωση του εθνικιστικού λόγου για την ελληνική ταυτότητα, μια σύνδεση εμφανή και σε άλλους ευρωπαϊκούς συμβολισμούς.[15] Όπως σημειώνει η Michelle Facos:
[Ενώ] η άντληση έμπνευσης από το εθνικό παρελθόν μπορεί να φαίνεται ασύμβατη με την παραγωγή νεωτερικών έργων, μια τέτοια παράδοξη στρατηγική ήταν χαρακτηριστική του τρόπου με τον οποίο καλλιτέχνες και διανοούμενοι εξέφραζαν τη δυσαρέσκειά τους απέναντι στη ζωή κατά τις τελευταίες δεκαετίες του δέκατου ένατου αιώνα.[16]
Ωστόσο, μέσω του συμβολισμού εισήχθη επίσης στην ελληνική λογοτεχνία και τέχνη, ως δάνειο από δυτικά πολιτισμικά ρεύματα, ένα ευρύ φάσμα νέων ιδεών, ξένων προς το ελληνικό περιβάλλον, όπως θεωρίες και πρακτικές αντλημένες από τον αποκρυφισμό και τη λεγόμενη «αρχαία σοφία». Δεν είναι επομένως συμπτωματικό ότι, όταν ο συμβολισμός έγινε γνωστός στην Ελλάδα, ορίστηκε ως «η αισθητική του μυστικισμού», η οποία αναμενόταν να εκτοπίσει τον ρεαλισμό και τον θετικισμό.[17] Για τον λόγο αυτό, το ενδιαφέρον αυτό συχνά συμβάδιζε με τη γοητεία που ασκούσαν εναλλακτικοί τρόποι σκέψης και μορφές πνευματικότητας, που οι άνθρωποι της εποχής θεωρούσαν μυστικιστικές, όπως η θεοσοφία, ο πνευματισμός, η ψυχική έρευνα, η μαντεία και άλλες. Αυτές οι ασυνήθιστες για το ελληνικό περιβάλλον ενασχολήσεις εμπνέονταν από τις αποκρυφιστικές αναζητήσεις σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως αυτές καταγράφονταν στα ελληνικά περιοδικά της εποχής. Ακολουθώντας αυτή την τάση, κατά τη δεκαετία του 1890 επιστήμονες και διανοούμενοι έδιναν διαλέξεις και δημοσίευαν άρθρα για τον μεσμερισμό και τον υπνωτισμό, την ψυχική έρευνα και τον πνευματισμό.[18] Η ελληνική ανώτερη τάξη και μέλη της επιστημονικής και της λογοτεχνικής κοινότητας έδειχναν περιέργεια για αποκρυφιστικά ζητήματα και συμμετείχαν σε πνευματιστικά πειράματα.[19] Για παράδειγμα, αρκετοί ποιητές και συγγραφείς παρακολουθούσαν ή συμμετείχαν ενεργά σε πνευματιστικές συνεδρίες και ασκούσαν τον υπνωτισμό, όχι μόνο για να ελέγξουν τη δυνατότητα επικοινωνίας με τους νεκρούς, αλλά και τη δυνατότητα πρόσβασης στον ανθρώπινο νου.[20]
Όπως συνέβαινε και σε άλλους ευρωπαϊκούς συμβολισμούς, υπήρχε επίσης αυξανόμενο ενδιαφέρον για φιλοσοφικές και θρησκευτικές έννοιες αντλημένες από τον θεοσοφικό λόγο που κυκλοφορούσε τότε στην Ευρώπη. Αυτή η νέα γοητεία της θεοσοφίας αναδεικνύει τον συγκρητιστικό χαρακτήρα του αποκρυφισμού των Ελλήνων συμβολιστών. Κυρίως αυτός ο συγκρητισμός και η συμπερίληψη Ελλήνων φιλοσόφων, πλάι σε προφήτες από όλες τις θρησκείες του κόσμου, στις θεοσοφικές γενεαλογίες προσέλκυσαν αρκετούς Έλληνες διανοουμένους στη θεοσοφία.[21] Οι θεοσοφικές ιδέες εμφανίστηκαν στην Ελλάδα μέσω της εφημερίδας «Άστυ» στις αρχές της δεκαετίας του 1890.[22] Καθοριστική υπήρξε η συμβολή του πολιτικού Πλάτωνα Δρακούλη, ο οποίος συνδύαζε τη θεοσοφία με τα ουτοπικά σοσιαλιστικά οράματά του.[23] Ως μέλος της Θεοσοφικής Εταιρείας στην Αγγλία, διέδιδε θεοσοφικές θεωρίες μέσα από τα βιβλία του και την έκδοση του περιοδικού Έρευνα στην Οξφόρδη, μεταξύ 1901 και 1908.[24] Προκειμένου η θεοσοφία να ριζώσει ευκολότερα στην Ελλάδα, τόνιζε τη συμβολή Ελλήνων φιλοσόφων, όπως ο Πυθαγόρας, και συνέδεε Ινδούς και Έλληνες φιλοσόφους με τον νεοπλατωνισμό και τους πρώτους χριστιανούς Πατέρες.[25] Το 1894 δημοσίευσε το βιβλίο Φως εκ των ένδον [Φως από μέσα], το οποίο σκιαγραφούσε τις ιδέες της Blavatsky και της Anna Kingsford. Το βιβλίο αυτό θεωρήθηκε το ελληνικό εγχειρίδιο της θεοσοφίας και άσκησε επίδραση στους συμβολιστικούς κύκλους της Ελλάδας, συμπεριλαμβανομένων του Φρίξου Αριστέως και ορισμένων συναδέλφων του.[26]
Πέρα από τον Δρακούλη, ο θεοσοφικός συγκρητισμός γοήτευσε αρκετούς διανοουμένους με νεορομαντικές τάσεις, όπως τον Νιρβάνα, τον Παλαμά, τον Θεοτόκη, τον Νίκο Καζαντζάκη, τον Ζερβό και τον Άγγελο Σικελιανό, δείχνοντας ότι μια τέτοια ενασχόληση δεν απουσίαζε από την Ελλάδα, αντίθετα με την εικόνα που συνήθως έδινε η ελληνική ιστοριογραφία. Είναι, ωστόσο, κατανοητό γιατί αυτό το ενδιαφέρον έχει υποτιμηθεί στην επιστημονική έρευνα· δεν ανιχνεύεται εύκολα, καθώς δεν διατυπωνόταν ρητά, αλλά συνήθως ενσωματωνόταν σε άλλους λόγους. Καθοριστικό ως προς αυτό είναι το γεγονός ότι η Ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία αντιτάχθηκε σθεναρά στον πνευματισμό, στον ελευθεροτεκτονισμό και στη θεοσοφία, καταδικάζοντάς τους ως αιρέσεις και εμποδίζοντας έτσι την ευρύτερη πρόσληψη του αποκρυφισμού στη χώρα.[27] Αρκετοί γνωστοί κληρικοί και συνδεόμενοι με αυτούς θεολόγοι έγραψαν βιβλία που επιτίθεντο σε όλες τις ετερόδοξες μορφές πνευματικότητας ως κακές και ουσιαστικά αντιχριστιανικές,[28] ενώ οι ελευθεροτέκτονες και οι συνδεόμενες μαζί τους ομάδες θεωρούνταν ο μεγαλύτερος εχθρός της «Ορθοδοξίας».[29]
Αυτή η στάση οδήγησε στην προσεκτική και συγκαλυμμένη διατύπωση θεοσοφικών ιδεών σε έργα τέχνης, κείμενα και κριτικές, γεγονός που δυσχεραίνει το έργο των ερευνητών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτή η απόκρυψη συνδυαζόταν με την οικειοποίηση της θεοσοφίας για την εξυπηρέτηση εθνικών λόγων σχετικά με την εθνοτική ταυτότητα και την έννοια της ελληνικότητας.[30] Αυτό ενδέχεται να εξηγεί γιατί οι Έλληνες συμβολιστές επιδίωκαν να συνδυάσουν τον χριστιανισμό με παγανιστικά και εσωτεριστικά συστήματα σε μια σύνθεση που ο Παλαμάς ονόμασε «αποκρυφιστική Ορθοδοξία».[31]
Η σχετικά όψιμη θεσμοποίηση της θεοσοφίας στην Ελλάδα, κατά τη δεκαετία του 1920, ενδέχεται να εμπόδισε ακόμη περισσότερο την ευρύτερη διάδοση των σχετικών ιδεών.[32] Ως αποτέλεσμα, στα τέλη της δεκαετίας του 1920 και κατά τη δεκαετία του 1930 παρατηρήθηκε μια σχετικά περιορισμένη ενασχόληση με τις αποκρυφιστικές θεωρίες, κυρίως από λογοτέχνες όπως ο Παλαμάς ή ο Σικελιανός, οι οποίοι διατηρούσαν ένα όραμα εμπνευσμένο από τον εσωτερισμό, που επιδίωκε να υπερβεί τα όρια των τεχνών, να απελευθερώσει την καλλιτεχνική έκφραση από τον θετικισμό και να αποδώσει στον καλλιτέχνη τον ρόλο του οικουμενικού μάγου.[33] Οι εξελίξεις αυτές είναι σημαντικές για να φωτιστούν η πρόσληψη και η οικειοποίηση τέτοιων τάσεων από τον Αριστέα στο θεωρητικό και εικαστικό έργο του κατά το πρώτο μισό του εικοστού αιώνα.
Ο Φρίξος Αριστεύς, ο συμβολισμός και οι εσωτεριστικές επιστημολογίες: Μυστικοποιώντας την καλλιτεχνική δημιουργικότητα
ΣΧΟΛΙΟ:
MAΣ ΞΑΦΝΙΑΣΕ ΤΌ ΆΡΘΡΟ ΤΟΥ ΑΝΤΩΝΗ ΣΜΥΡΝΑΙΟΥ ΚΑΘΟΤΙ ΔΕΝ ΔΙΕΚΡΙΝΕ ΚΑΘΑΡΑ ΤΟΝ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ ΤΩΝ ΚΟΛΛΥΒΑΔΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΟ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ, ΚΑΠΕΛΩΝΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΤΑΡΧΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΕΙΩΣΗ ΤΟΥ ΣΑΝ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΑ ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ Ή ΣΑΝ ΚΟΣΜΟΚΑΛΟΓΕΡΟ. ΜΑΣ ΑΠΟΚΑΛΥΨΕ ΟΜΩΣ ΤΟ ΑΠΟΚΡΥΦΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΠΟΥ ΕΙΧΕ ΚΥΡΙΑΡΧΗΣΕΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΑΖΙ ΜΕ ΤΙΣ ΠΡΟΤΕΣΤΑΝΤΙΚΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΦΑΡΙΣΑΙΚΟ ΝΟΜΙΚΙΣΜΟ ΤΗΣ ΑΝΉΜΠΟΡΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ.
" Όταν στα μακρινά εκείνα τέλη του 19ου αιώνα, οι λογοτέχνες «έπαιζαν με τον πνευματισμό» και τα «κινούμενα τραπεζάκια», καλώντας πνεύματα νεκρών στη βίλλα λ.χ. του Σουρή, θεωρώντας ότι απολαμβάνουν με τον τρόπο αυτό ένα μυστικιστικό αντίδοτο στον επελαύνοντα εξορθολογισμό του κόσμου, ο Παπαδιαμάντης συναυλιζόταν με τον άγιο Νικόλαο Πλανά και τον Αλέξανδρο Μωραϊτίδη στο ταπεινό εκκλησάκι του αγ. Ελισσαίου, αναπαράγοντας, με έναν τρόπο χθόνιο και με μια ψαλμωδία βυζαντινή, την ησυχαστική κληρονομιά σε ένα αθηναϊκό περιβάλλον προϊούσας εκκοσμίκευσης."
ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΡΓΩΣ ΜΑΣ ΣΥΝΕΔΕΣΕ ΤΗΝ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΗ ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΜΕ ΤΟΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΣΜΟ ΤΟΥ ΣΟΛΟΒΙΕΦ ΚΑΙ ΤΟΝ ΧΑΜΕΡΠΗ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ Η ΟΠΟΙΑ ΒΡΗΚΕ ΣΤΟΝ ΜΠΑΙΜΕ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΣΕΛΛΙΝΓΚ ΤΟΝ ΔΟΥΡΕΙΟ ΙΠΠΟ ΓΙΑ ΤΟ ΓΚΡΕΜΙΣΜΑ ΤΟΥ ΤΕΙΧΟΥΣ ΤΗΣ ΠΑΤΕΡΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΕΩΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΠΟΥ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΕ ΤΗΝ ΕΝ ΧΡΙΣΤΩ ΣΩΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΨΥΧΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΜΕ ΤΗΝ ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ.
Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ ΟΡΘΩΣΕ ΕΝΑ ΤΕΙΧΟΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΡΥΦΙΣΤΙΚΗ ΛΑΣΠΗ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ ΑΛΛΑ Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΣ ΧΡΩΣΤΑΕΙ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟ ΧΡΕΟΣ ΝΑ ΚΛΕΙΣΕΙ ΤΗΝ ΚΕΡΚΟΠΟΡΤΑ Η ΟΠΟΙΑ ΜΑΤΑΙΩΝΕΙ ΑΠΟ ΤΟΤΕ ΚΑΘΕ ΜΑΣ ΑΓΩΝΑ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΗΣ ΕΠΑΡΣΗΣ ΤΟΥ ΔΑΙΜΟΝΙΚΟΥ ΠΕΙΡΑΣΜΟΥ.
1 Φρίξος Αριστεύς, «Ο Φρίξος Αριστεύς ως καλλιτέχνης, ζωγράφος, γλύπτης, φιλόσοφος και συγγραφέας: Προεισαγωγή του Αλεξάνδρου Φιλαδελφέως», αδημοσίευτο χειρόγραφο, σ. 6, Αρχεία Εθνικής Πινακοθήκης και Μουσείου Αλεξάνδρου Σούτζου, Αθήνα. Όλες οι μεταφράσεις από τα ελληνικά στα αγγλικά είναι δικές μου, εκτός αν δηλώνεται διαφορετικά.
2 Φρίξος Αριστεύς, «Πρόλογος του “Φως από το σκοτάδι και σκοτάδι από το φως”: Ανάλυση και δημιουργία των αιθέριων χρωμάτων», αδημοσίευτο χειρόγραφο, σ. 21, Αρχεία Εθνικής Πινακοθήκης και Μουσείου Αλεξάνδρου Σούτζου, Αθήνα.
3 Ευγένιος Π. Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη: Η πρόσληψη του νεορομαντισμού στο πεδίο της ιδεολογίας, της θεωρίας της τέχνης και της τεχνοκριτικής στην Ελλάδα (Αθήνα: Ποταμός, 2005), σ. 236 (στα ελληνικά).
4 Επ[ισκοπόπουλος], Ν[ικόλαος], «Θεοσοφία», Το Άστυ, 21 Σεπτεμβρίου 1896, χωρίς σελιδαρίθμηση (στα ελληνικά).
5 Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη, σ. 237.
6 Η έννοια της επαναμάγευσης συνδέεται με την αντίθετη θέση του Max Weber περί απομάγευσης και με τις διαδικασίες εκκοσμίκευσης ως πολιτισμικής συνθήκης της νεωτερικότητας. Βλ. Max Weber, «Science as Vocation», στο From Max Weber: Essays in Sociology, επιμ. H. H. Gerth και C. Wright Mills (New York: Oxford University Press, 2007). Η επαναμάγευση αναφέρεται στην ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών πνευματικότητας, οι οποίες συχνά συνυφαίνουν την επιστήμη με συγκρητιστικές θρησκευτικές φιλοσοφίες από τον 19ο αιώνα και εξής. Οι μελετητές που επανεξετάζουν τη διάδοση πνευματικών ρευμάτων έξω από τους κυρίαρχους θρησκευτικούς θεσμούς, όπως η Καθολική, η Προτεσταντική και η Ορθόδοξη Εκκλησία, επιμένουν ότι η θρησκευτικότητα δεν εξαφανίστηκε στον νεότερο δυτικό κόσμο, αλλά προσέλαβε άλλες μορφές μέσω του νεότερου εσωτερισμού. Για τους σκοπούς της μελέτης, οι όροι «νεότερος εσωτερισμός» και «αποκρυφισμός» θα αντιμετωπίζονται ως συνώνυμοι αποκλειστικά για λόγους ευκολίας. Για τη σημερινή επιστημονική χρήση των όρων, βλ. Wouter Hanegraaff κ.ά. (επιμ.), Dictionary of Gnosis and Western Esotericism (Leiden και Boston: Brill, 2006), σ. 337–338, 887–888· Antoine Faivre, Access to Western Esotericism (Albany: State University of New York Press, 1994), σ. 10–15· Wouter Hanegraaff, New Age Religion and Western Culture: Esotericism in the Mirror of Secular Thought (Albany: State University of New York Press, 1998), σ. 421–442. Για τους σκοπούς αυτού του δοκιμίου, ο όρος «εναλλακτικές ή ετερόδοξες μορφές πνευματικότητας» θα χρησιμοποιείται ως γενικός όρος για μη θεσμοποιημένα θρησκευτικά συστήματα.
7 Βλ., για παράδειγμα, Ρίτσα Φράγκου-Κικίλια, Άγγελος Σικελιανός: Βαθμίδες μύησης (Αθήνα: Πατάκης, 2002), στα ελληνικά· Ουρανία Καϊάφα (επιμ.), Μυστικισμός και τέχνη: Από τη θεοσοφία του 1900 στη «Νέα Εποχή» (Αθήνα: Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, 2007), στα ελληνικά· Αγγέλα Καστρινάκη, «Ο γνωστικός Καζαντζάκης», στο Ο Καζαντζάκης στον 21ο αιώνα, επιμ. Σταμάτης Ν. Φιλιππίδης (Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2010), σ. 33–76, στα ελληνικά· Αγγέλα Καστρινάκη, «Πίστη, απιστία και Γνώση. Θρησκευτικές τάσεις στη λογοτεχνία των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα», στο Ταυτότητες στον ελληνικό κόσμο από το 1204 έως σήμερα, επιμ. Κωνσταντίνος Α. Δημάδης (Αθήνα: Ευρωπαϊκή Εταιρεία Νεοελληνικών Σπουδών, 2011), σ. 269–280, στα ελληνικά· Χρήστος Παπάζογλου, Μυστικά θέματα και σύμβολα στο Carmen Seculare του Διονυσίου Σολωμού (Αθήνα: Κέδρος, 1995), στα ελληνικά.
8 Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη.
9 Για βιογραφικά σχεδιάσματα του Αριστέως, βλ. Στέλιος Λυδάκης, Λεξικό Ελλήνων ζωγράφων και χαρακτών, τ. 4 (Αθήνα: Μέλισσα, 1976), χωρίς σελιδαρίθμηση, στα ελληνικά· Ευγένιος Ματθιόπουλος, Λένα Ορφανού και Αθηνά Ράγια (επιμ.), Λεξικό Ελλήνων καλλιτεχνών: Ζωγράφοι, γλύπτες, χαράκτες, 16ος–20ός αιώνας, τ. 1 (Αθήνα: Μέλισσα, 1997), σ. 97–98, στα ελληνικά. Για μια πρόσφατη απόπειρα εκτενέστερης παρουσίασης του έργου του Αριστέως, βλ. Αντώνης Σαραγιώτης, Ελληνικός συμβολισμός, αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή (Θεσσαλονίκη: Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, 1999), σ. 52–67, στα ελληνικά.
10 Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη, σ. 34–35. Η συλλογή του Κωστή Παλαμά Τα μάτια της ψυχής μου, του 1892, θεωρείται από αρκετούς μελετητές η πρώτη συμβολιστική ποιητική συλλογή. Βλ. Σαραγιώτης, Ελληνικός συμβολισμός, σ. 24.
11 Βλ. Jean Moreas, «A Literary Manifesto – Symbolism», Le Figaro, Supplément littéraire, 18 Σεπτεμβρίου 1886, σ. 150.
12 Για το γλωσσικό ζήτημα στην Ελλάδα, βλ. Peter Mackridge, Language and National Identity in Greece, 1766–1976 (Oxford: Oxford University Press, 2010).
13 Για μια επισκόπηση, βλ. Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη, σ. 33–105.
14 Βλ. Αντώνης Κωτίδης, Μοντερνισμός και παράδοση στην ελληνική τέχνη του Μεσοπολέμου (Θεσσαλονίκη: University Studio Press, 1993), σ. 179, στα ελληνικά· Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη, σ. 33–105.
15 Βλ. Κωτίδης, Μοντερνισμός και παράδοση, σ. 179. Βλ. επίσης Αντώνης Δανός, «Idealist “Grand Visions” from Nikolaos Gyzis to Konstantinos Parthenis: The Unacknowledged Symbolist Roots of Greek Modernism», στο The Symbolist Roots of Modern Art, επιμ. Michelle Facos και Thor J. Mednick (Surrey, England και Burlington, Vermont: Ashgate, 2015), σ. 11–22.
16 Michelle Facos, Symbolist Art in Context (Berkeley: University of California Press, 2009), σ. 10.
17 Ο Γρυπάρης εξίσωσε τον συμβολισμό με τον μυστικισμό το 1893. Ο Επισκοπόπουλος έγραψε για την αισθητική του μυστικισμού και των συμβόλων, η οποία ερχόταν να ανατρέψει τον ρεαλισμό. Βλ. Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη, σ. 86.
18 Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη, σ. 202.
19 Ό.π., σ. 204.
20 Αυτό πραγματοποιήθηκε κυρίως στον κύκλο του σατιρικού ποιητή Γεωργίου Σουρή, ο οποίος οργάνωνε πνευματιστικές συνεδρίες στο σπίτι του για την επίκληση πνευμάτων και πειραματιζόταν με διάφορα αποκρυφιστικά φαινόμενα. Ό.π., σ. 204–207.
21 Βλ. Βικτωρία Φερεντίνου, «Light from within or Light from above? Theosophical Appropriations in Early Twentieth-century Greek Culture», στο Theosophical Appropriations: Kabbalah, Western Esotericism and the Transformation of Traditions, επιμ. Boaz Huss και Julie Chajes (Beer Sheva: Ben-Gurion University of the Negev Press, 2016), σε διάφορα σημεία.
22 Στην Αθήνα του τέλους του δέκατου ένατου αιώνα, η θεοσοφική δραστηριότητα δεν οργανωνόταν από κάποια κεντρική στοά, αλλά υπάρχουν άφθονα τεκμήρια αυξανόμενου ενδιαφέροντος για φιλοσοφικές και θρησκευτικές έννοιες αντλημένες από τον θεοσοφικό λόγο της εποχής. Η πρώτη θεοσοφική στοά, με την ονομασία «Ιόνιος Θεοσοφική Εταιρεία», ιδρύθηκε στην Κέρκυρα το 1876, έναν χρόνο μετά την επίσημη ίδρυση της Θεοσοφικής Εταιρείας από τη Helena P. Blavatsky και τον Henry Steel Olcott στη Νέα Υόρκη. Το έτος αυτό δίνεται από τη Θεοσοφική Εταιρεία στην Ελλάδα· βλ. http://www.theosophicalsociety.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=520, πρόσβαση στις 15/06/2020. Βλ. επίσης Ανώνυμος, «The Theosophical Society», The Theosophist, τ. 1, αρ. 8, Μάιος 1880, σ. 214. Για την ιστορία της θεοσοφίας στην Ελλάδα, βλ. Φερεντίνου, «Light from within or Light from above?», σ. 275–279.
23 Βλ. Παναγιώτης Νούτσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875 έως το 1974, τ. Α΄, 1875–1907 (Αθήνα: Γνώση, 1990), σ. 62–63, 323–326, στα ελληνικά.
24 Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη, σ. 223.
25 Ό.π., σ. 224.
26 Νούτσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα, σ. 322–324.
27 Πρακτικά των Ορθόδοξων Εκκλησιών, 1930, σ. 73, 127–128, 144.
28 Βλ., για παράδειγμα, Παναγιώτης Τρεμπέλας, Ο πνευματισμός στην Αθήνα (Αθήνα: Αδελφότητα Θεολόγων «Ο Σωτήρ», 1925), στα ελληνικά, και Θεοσοφία: Μυστική θρησκεία επηρεασμένη από ανατολικές θρησκείες (Αθήνα: Αδελφότητα Θεολόγων «Ο Σωτήρ», 1932), στα ελληνικά. Ο Τρεμπέλας ήταν μέλος της Αδελφότητας «Ζωή», μιας ορθόδοξης χριστιανικής ομάδας που ιδρύθηκε από μοναχούς και θεολόγους στην Ελλάδα το 1907, προκειμένου να διδάξει συστηματικά τα δόγματα του ορθόδοξου χριστιανισμού και να ενισχύσει σταδιακά τη θέση της χριστιανικής θρησκείας στον νεότερο ελληνικό πολιτισμό.
29 Βασίλειος Ν. Γιαννόπουλος, Σύγχρονες αιρέσεις: Ελευθεροτεκτονισμός (Αθήνα: Πατάκης, 2002), σ. 76–77, στα ελληνικά.
30 Φερεντίνου, «Light from within or Light from above?», σ. 282–283.
31 Ο Παλαμάς ορίζει την «αποκρυφιστική Ορθοδοξία» ως «την υπέρβαση των φραγμών που χωρίζουν “τον Θεό του Ευαγγελίου από τη θρησκεία του Ελληνισμού και το Άγιο Πνεύμα από τον Απόλλωνα”». Βλ. Κωστής Παλαμάς, «Πρόλογος», στο Αντώνιος Χαλάς, Η αλληλογραφία μου με τον ποιητή μας Κωστή Παλαμά (Αθήνα: Ιδεοθέατρον, 1999 [1934]), σ. γ΄, στα ελληνικά. Για περαιτέρω ανάλυση αυτής της έννοιας, βλ. Φερεντίνου, «Light from within or Light from above?», σ. 273–275.
32 Η Ένωση Ελληνικών Θεοσοφικών Στοών ιδρύθηκε το 1924 και ο Θεοσοφικός Εκδοτικός Οίκος άρχισε να λειτουργεί το 1926. Το 1928 το ελληνικό τμήμα της Θεοσοφικής Εταιρείας αναγνωρίστηκε από τη Διεθνή Θεοσοφική Εταιρεία, γεγονός σημαντικό για την ιστορία της θεοσοφίας στην Ελλάδα. Βλ. Φερεντίνου, «Light from within or Light from above?», σ. 282–283.
33 Ό.π., σ. 286–291.
2 Φρίξος Αριστεύς, «Πρόλογος του “Φως από το σκοτάδι και σκοτάδι από το φως”: Ανάλυση και δημιουργία των αιθέριων χρωμάτων», αδημοσίευτο χειρόγραφο, σ. 21, Αρχεία Εθνικής Πινακοθήκης και Μουσείου Αλεξάνδρου Σούτζου, Αθήνα.
3 Ευγένιος Π. Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη: Η πρόσληψη του νεορομαντισμού στο πεδίο της ιδεολογίας, της θεωρίας της τέχνης και της τεχνοκριτικής στην Ελλάδα (Αθήνα: Ποταμός, 2005), σ. 236 (στα ελληνικά).
4 Επ[ισκοπόπουλος], Ν[ικόλαος], «Θεοσοφία», Το Άστυ, 21 Σεπτεμβρίου 1896, χωρίς σελιδαρίθμηση (στα ελληνικά).
5 Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη, σ. 237.
6 Η έννοια της επαναμάγευσης συνδέεται με την αντίθετη θέση του Max Weber περί απομάγευσης και με τις διαδικασίες εκκοσμίκευσης ως πολιτισμικής συνθήκης της νεωτερικότητας. Βλ. Max Weber, «Science as Vocation», στο From Max Weber: Essays in Sociology, επιμ. H. H. Gerth και C. Wright Mills (New York: Oxford University Press, 2007). Η επαναμάγευση αναφέρεται στην ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών πνευματικότητας, οι οποίες συχνά συνυφαίνουν την επιστήμη με συγκρητιστικές θρησκευτικές φιλοσοφίες από τον 19ο αιώνα και εξής. Οι μελετητές που επανεξετάζουν τη διάδοση πνευματικών ρευμάτων έξω από τους κυρίαρχους θρησκευτικούς θεσμούς, όπως η Καθολική, η Προτεσταντική και η Ορθόδοξη Εκκλησία, επιμένουν ότι η θρησκευτικότητα δεν εξαφανίστηκε στον νεότερο δυτικό κόσμο, αλλά προσέλαβε άλλες μορφές μέσω του νεότερου εσωτερισμού. Για τους σκοπούς της μελέτης, οι όροι «νεότερος εσωτερισμός» και «αποκρυφισμός» θα αντιμετωπίζονται ως συνώνυμοι αποκλειστικά για λόγους ευκολίας. Για τη σημερινή επιστημονική χρήση των όρων, βλ. Wouter Hanegraaff κ.ά. (επιμ.), Dictionary of Gnosis and Western Esotericism (Leiden και Boston: Brill, 2006), σ. 337–338, 887–888· Antoine Faivre, Access to Western Esotericism (Albany: State University of New York Press, 1994), σ. 10–15· Wouter Hanegraaff, New Age Religion and Western Culture: Esotericism in the Mirror of Secular Thought (Albany: State University of New York Press, 1998), σ. 421–442. Για τους σκοπούς αυτού του δοκιμίου, ο όρος «εναλλακτικές ή ετερόδοξες μορφές πνευματικότητας» θα χρησιμοποιείται ως γενικός όρος για μη θεσμοποιημένα θρησκευτικά συστήματα.
7 Βλ., για παράδειγμα, Ρίτσα Φράγκου-Κικίλια, Άγγελος Σικελιανός: Βαθμίδες μύησης (Αθήνα: Πατάκης, 2002), στα ελληνικά· Ουρανία Καϊάφα (επιμ.), Μυστικισμός και τέχνη: Από τη θεοσοφία του 1900 στη «Νέα Εποχή» (Αθήνα: Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, 2007), στα ελληνικά· Αγγέλα Καστρινάκη, «Ο γνωστικός Καζαντζάκης», στο Ο Καζαντζάκης στον 21ο αιώνα, επιμ. Σταμάτης Ν. Φιλιππίδης (Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2010), σ. 33–76, στα ελληνικά· Αγγέλα Καστρινάκη, «Πίστη, απιστία και Γνώση. Θρησκευτικές τάσεις στη λογοτεχνία των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα», στο Ταυτότητες στον ελληνικό κόσμο από το 1204 έως σήμερα, επιμ. Κωνσταντίνος Α. Δημάδης (Αθήνα: Ευρωπαϊκή Εταιρεία Νεοελληνικών Σπουδών, 2011), σ. 269–280, στα ελληνικά· Χρήστος Παπάζογλου, Μυστικά θέματα και σύμβολα στο Carmen Seculare του Διονυσίου Σολωμού (Αθήνα: Κέδρος, 1995), στα ελληνικά.
8 Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη.
9 Για βιογραφικά σχεδιάσματα του Αριστέως, βλ. Στέλιος Λυδάκης, Λεξικό Ελλήνων ζωγράφων και χαρακτών, τ. 4 (Αθήνα: Μέλισσα, 1976), χωρίς σελιδαρίθμηση, στα ελληνικά· Ευγένιος Ματθιόπουλος, Λένα Ορφανού και Αθηνά Ράγια (επιμ.), Λεξικό Ελλήνων καλλιτεχνών: Ζωγράφοι, γλύπτες, χαράκτες, 16ος–20ός αιώνας, τ. 1 (Αθήνα: Μέλισσα, 1997), σ. 97–98, στα ελληνικά. Για μια πρόσφατη απόπειρα εκτενέστερης παρουσίασης του έργου του Αριστέως, βλ. Αντώνης Σαραγιώτης, Ελληνικός συμβολισμός, αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή (Θεσσαλονίκη: Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, 1999), σ. 52–67, στα ελληνικά.
10 Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη, σ. 34–35. Η συλλογή του Κωστή Παλαμά Τα μάτια της ψυχής μου, του 1892, θεωρείται από αρκετούς μελετητές η πρώτη συμβολιστική ποιητική συλλογή. Βλ. Σαραγιώτης, Ελληνικός συμβολισμός, σ. 24.
11 Βλ. Jean Moreas, «A Literary Manifesto – Symbolism», Le Figaro, Supplément littéraire, 18 Σεπτεμβρίου 1886, σ. 150.
12 Για το γλωσσικό ζήτημα στην Ελλάδα, βλ. Peter Mackridge, Language and National Identity in Greece, 1766–1976 (Oxford: Oxford University Press, 2010).
13 Για μια επισκόπηση, βλ. Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη, σ. 33–105.
14 Βλ. Αντώνης Κωτίδης, Μοντερνισμός και παράδοση στην ελληνική τέχνη του Μεσοπολέμου (Θεσσαλονίκη: University Studio Press, 1993), σ. 179, στα ελληνικά· Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη, σ. 33–105.
15 Βλ. Κωτίδης, Μοντερνισμός και παράδοση, σ. 179. Βλ. επίσης Αντώνης Δανός, «Idealist “Grand Visions” from Nikolaos Gyzis to Konstantinos Parthenis: The Unacknowledged Symbolist Roots of Greek Modernism», στο The Symbolist Roots of Modern Art, επιμ. Michelle Facos και Thor J. Mednick (Surrey, England και Burlington, Vermont: Ashgate, 2015), σ. 11–22.
16 Michelle Facos, Symbolist Art in Context (Berkeley: University of California Press, 2009), σ. 10.
17 Ο Γρυπάρης εξίσωσε τον συμβολισμό με τον μυστικισμό το 1893. Ο Επισκοπόπουλος έγραψε για την αισθητική του μυστικισμού και των συμβόλων, η οποία ερχόταν να ανατρέψει τον ρεαλισμό. Βλ. Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη, σ. 86.
18 Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη, σ. 202.
19 Ό.π., σ. 204.
20 Αυτό πραγματοποιήθηκε κυρίως στον κύκλο του σατιρικού ποιητή Γεωργίου Σουρή, ο οποίος οργάνωνε πνευματιστικές συνεδρίες στο σπίτι του για την επίκληση πνευμάτων και πειραματιζόταν με διάφορα αποκρυφιστικά φαινόμενα. Ό.π., σ. 204–207.
21 Βλ. Βικτωρία Φερεντίνου, «Light from within or Light from above? Theosophical Appropriations in Early Twentieth-century Greek Culture», στο Theosophical Appropriations: Kabbalah, Western Esotericism and the Transformation of Traditions, επιμ. Boaz Huss και Julie Chajes (Beer Sheva: Ben-Gurion University of the Negev Press, 2016), σε διάφορα σημεία.
22 Στην Αθήνα του τέλους του δέκατου ένατου αιώνα, η θεοσοφική δραστηριότητα δεν οργανωνόταν από κάποια κεντρική στοά, αλλά υπάρχουν άφθονα τεκμήρια αυξανόμενου ενδιαφέροντος για φιλοσοφικές και θρησκευτικές έννοιες αντλημένες από τον θεοσοφικό λόγο της εποχής. Η πρώτη θεοσοφική στοά, με την ονομασία «Ιόνιος Θεοσοφική Εταιρεία», ιδρύθηκε στην Κέρκυρα το 1876, έναν χρόνο μετά την επίσημη ίδρυση της Θεοσοφικής Εταιρείας από τη Helena P. Blavatsky και τον Henry Steel Olcott στη Νέα Υόρκη. Το έτος αυτό δίνεται από τη Θεοσοφική Εταιρεία στην Ελλάδα· βλ. http://www.theosophicalsociety.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=520, πρόσβαση στις 15/06/2020. Βλ. επίσης Ανώνυμος, «The Theosophical Society», The Theosophist, τ. 1, αρ. 8, Μάιος 1880, σ. 214. Για την ιστορία της θεοσοφίας στην Ελλάδα, βλ. Φερεντίνου, «Light from within or Light from above?», σ. 275–279.
23 Βλ. Παναγιώτης Νούτσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875 έως το 1974, τ. Α΄, 1875–1907 (Αθήνα: Γνώση, 1990), σ. 62–63, 323–326, στα ελληνικά.
24 Ματθιόπουλος, Τέχνη πτεροφύει εν οδύνη, σ. 223.
25 Ό.π., σ. 224.
26 Νούτσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα, σ. 322–324.
27 Πρακτικά των Ορθόδοξων Εκκλησιών, 1930, σ. 73, 127–128, 144.
28 Βλ., για παράδειγμα, Παναγιώτης Τρεμπέλας, Ο πνευματισμός στην Αθήνα (Αθήνα: Αδελφότητα Θεολόγων «Ο Σωτήρ», 1925), στα ελληνικά, και Θεοσοφία: Μυστική θρησκεία επηρεασμένη από ανατολικές θρησκείες (Αθήνα: Αδελφότητα Θεολόγων «Ο Σωτήρ», 1932), στα ελληνικά. Ο Τρεμπέλας ήταν μέλος της Αδελφότητας «Ζωή», μιας ορθόδοξης χριστιανικής ομάδας που ιδρύθηκε από μοναχούς και θεολόγους στην Ελλάδα το 1907, προκειμένου να διδάξει συστηματικά τα δόγματα του ορθόδοξου χριστιανισμού και να ενισχύσει σταδιακά τη θέση της χριστιανικής θρησκείας στον νεότερο ελληνικό πολιτισμό.
29 Βασίλειος Ν. Γιαννόπουλος, Σύγχρονες αιρέσεις: Ελευθεροτεκτονισμός (Αθήνα: Πατάκης, 2002), σ. 76–77, στα ελληνικά.
30 Φερεντίνου, «Light from within or Light from above?», σ. 282–283.
31 Ο Παλαμάς ορίζει την «αποκρυφιστική Ορθοδοξία» ως «την υπέρβαση των φραγμών που χωρίζουν “τον Θεό του Ευαγγελίου από τη θρησκεία του Ελληνισμού και το Άγιο Πνεύμα από τον Απόλλωνα”». Βλ. Κωστής Παλαμάς, «Πρόλογος», στο Αντώνιος Χαλάς, Η αλληλογραφία μου με τον ποιητή μας Κωστή Παλαμά (Αθήνα: Ιδεοθέατρον, 1999 [1934]), σ. γ΄, στα ελληνικά. Για περαιτέρω ανάλυση αυτής της έννοιας, βλ. Φερεντίνου, «Light from within or Light from above?», σ. 273–275.
32 Η Ένωση Ελληνικών Θεοσοφικών Στοών ιδρύθηκε το 1924 και ο Θεοσοφικός Εκδοτικός Οίκος άρχισε να λειτουργεί το 1926. Το 1928 το ελληνικό τμήμα της Θεοσοφικής Εταιρείας αναγνωρίστηκε από τη Διεθνή Θεοσοφική Εταιρεία, γεγονός σημαντικό για την ιστορία της θεοσοφίας στην Ελλάδα. Βλ. Φερεντίνου, «Light from within or Light from above?», σ. 282–283.
33 Ό.π., σ. 286–291.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου