Παρασκευή 20 Νοεμβρίου 2026

Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΠΕΡΙ ΣΩΤΗΡΙΑΣ 11

Συνέχεια από Τρίτη 3. Νοεμβρίου 2026


Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΠΕΡΙ ΣΩΤΗΡΙΑΣ 11

Αρχιμανδρίτης Σέργιος (Στραγκορόντσκι)

1. Η νομική αντίληψη της ζωής ενώπιον της Αγίας Γραφής και της Ιεράς Παραδόσεως

....Αν όμως αγαπάμε τον Χριστό και Τον ακολουθούμε μόνο επειδή «φάγαμε ψωμί και χορτάσαμε» (Ιω. 6,26), αν κάνουμε το καλό μόνο επειδή περιμένουμε από τον Θεό μεγαλύτερη ανταμοιβή, τότε σε τι διαφέρει η αγαθοεργία μας από εκείνη των ειδωλολατρών; Διότι και οι ειδωλολάτρες, προσδοκώντας ανταμοιβή, μπορούν να κάνουν καλά έργα· επιτελούν μάλιστα και τέτοιους ασκητικούς αγώνες, μπροστά στους οποίους δεν μπορεί κανείς παρά να σταθεί με κατάπληξη. Τέτοιοι είναι, για παράδειγμα, οι φακίρηδες, οι βουδιστές ασκητές, ορισμένοι δερβίσηδες κ.ά. Όλοι τους, ο καθένας με τον τρόπο του, προσδοκούν για τον εαυτό τους ανταμοιβή ή όφελος πέρα από τον τάφο και γι’ αυτό καταπονούν το σώμα τους, υπομένουν προσβολές, απαρνούνται τις ανέσεις και τις τιμές της κοσμικής ζωής κ.λπ. Όλη η διαφορά της δικής μας αγαθοεργίας από εκείνη των ειδωλολατρών θα συνίσταται στο ότι εμείς προσδοκούμε ανταμοιβή από τον αληθινό Θεό, ενώ οι βουδιστές, οι φακίρηδες κ.λπ. κυνηγούν φαντάσματα· στην ουσία όμως, από την άποψη της εσωτερικής διάθεσης, δεν θα διαφέρουμε καθόλου από αυτούς· θα είμαστε εξίσου φίλαυτοι με εκείνους.⁷² Όχι, ο αληθινός ακόλουθος του Χριστού «ονομάζει το Σάββατο χαρά» (Ησ. 58,13), και όχι βάρος ούτε μέσο για όφελος· «εκείνος που γεννήθηκε από τον Θεό δεν αμαρτάνει», όχι από φόβο τιμωρίας ούτε από επιθυμία ανταμοιβής, αλλά επειδή «το σπέρμα του Θεού παραμένει μέσα του» (Ιω. 3,9). Η αγαθοεργία του, επομένως, πρέπει να έχει τη ρίζα της μέσα στην ψυχή· πρέπει να πηγάζει όχι από την αυτολύπηση, η οποία είναι από την ίδια της την ουσία εχθρική προς τη διδασκαλία του Χριστού, αλλά από την αγάπη προς το καλό και προς τον Θεό....

Γι’ αυτό οι Πατέρες της Εκκλησίας καταγγέλλουν με όλη την αποφασιστικότητα την αγαθοπραξία για χάρη ανταμοιβής ή από φόβο, αυτή την «καπηλεία», κατά την έκφραση του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου [73]. «Κατά τη γνώμη μου», λέει ο Κλήμης Αλεξανδρείας, «πρέπει να προσφεύγουμε στον λόγο της σωτηρίας όχι από φόβο τιμωρίας ούτε εξαιτίας της υπόσχεσης ανταμοιβής, αλλά για χάρη του ίδιου του αγαθού. Όσοι ενεργούν έτσι στέκονται στη δεξιά πλευρά του ιερού· ενώ εκείνοι που νομίζουν ότι, δίνοντας κάτι φθαρτό, θα λάβουν ως αντάλλαγμα την αθανασία που τους αναλογεί, ονομάστηκαν μισθωτοί στην παραβολή των δύο αδελφών» [74]. «Αν μπορούσαμε να φανταστούμε», λέει ο ίδιος, «ότι κάποιος έθετε στον γνωστικό το ερώτημα αν επιθυμεί να επιλέξει τη γνώση του Θεού ή την αιώνια ζωή, και αν αυτά τα δύο πράγματα, που είναι απολύτως ταυτόσημα, χωρίζονταν, τότε ο γνωστικός, χωρίς τον παραμικρό δισταγμό, θα επέλεγε τη γνώση του Θεού, αναγνωρίζοντας ότι η κατοχή της πίστης, η οποία από την αγάπη ανέρχεται στη γνώση, είναι επιθυμητή καθ’ εαυτήν» [75], ανεξάρτητα από το αν είναι ευχάριστη ή δυσάρεστη, συμφέρουσα ή όχι για τον άνθρωπο.

«Αν είσαι δούλος», λέει ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, «να φοβάσαι τα χτυπήματα. Αν είσαι μισθωτός, ένα μόνο να έχεις κατά νου: να πληρωθείς. Αν βρίσκεσαι πάνω από τον δούλο και τον μισθωτό, αν είσαι μάλιστα γιος, να σέβεσαι τον Θεό ως Πατέρα· να κάνεις το καλό, επειδή είναι καλό να υπακούς στον Πατέρα. Ακόμη κι αν δεν ήλπιζες να λάβεις τίποτε, το να ευαρεστήσεις τον Πατέρα είναι από μόνο του ανταμοιβή» [76]. «Τελειότητα», σύμφωνα με τα λόγια του άλλου Γρηγορίου, του Νύσσης, «είναι να απομακρύνεται κανείς από την κακή ζωή όχι δουλοπρεπώς, όχι από φόβο τιμωρίας, και να πράττει το αγαθό όχι με την ελπίδα ανταμοιβών, εμπορευόμενος την ενάρετη ζωή με κάποιους όρους και συμφωνίες· αλλά, παραμερίζοντας τα πάντα, ακόμη και όσα, σύμφωνα με την υπόσχεση, επιφυλάσσονται ως αντικείμενο ελπίδας, να θεωρεί ένα μόνο πράγμα φοβερό —να στερηθεί τη φιλία του Θεού— και ένα μόνο να αναγνωρίζει ως πολύτιμο και επιθυμητό —να γίνει φίλος του Θεού· αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι η τελειότητα στη ζωή» [77].

Αλλά τον κυριότερο, θα λέγαμε, αδιάλλακτο επικριτή της η αγαθοπραξία με μισθωτό φρόνημα τον βρίσκει στο πρόσωπο του αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου, τον οποίο μερικές φορές μπορεί κανείς να παρουσιάσει ως υπερασπιστή της. Εκείνος αποκαλύπτει ευθέως την πραγματική πηγή αυτής της αγαθοπραξίας στη φιλαυτία, στην απουσία αγάπης προς τον Θεό και τον Χριστό. «Τι λες, μικρόψυχε, αξιολύπητε άνθρωπε;» αναφωνεί ο Ιεράρχης. «Έχεις μπροστά σου να κάνεις κάτι ευάρεστο στον Θεό και στέκεσαι συλλογιζόμενος την ανταμοιβή; Ακόμη κι αν, κάνοντάς το, επρόκειτο να πέσεις στη γέεννα, θα έπρεπε άραγε και τότε να το αναβάλεις; Αντίθετα, δεν θα έπρεπε να επιδοθείς στο καλό έργο με μεγαλύτερο ζήλο; Κάνεις κάτι ευχάριστο στον Θεό και αναζητείς ακόμη άλλη ανταμοιβή; Πραγματικά δεν γνωρίζεις πόσο μεγάλο αγαθό είναι να ευαρεστείς τον Θεό· διότι, αν το γνώριζες, δεν θα θεωρούσες καμία άλλη ανταμοιβή ισάξια με αυτό το αγαθό. Δεν γνωρίζεις ότι η ανταμοιβή σου θα είναι μεγαλύτερη όταν κάνεις το καθήκον σου χωρίς να ελπίζεις σε ανταμοιβή;» [78].

«Εμείς», λέει ο Ιεράρχης σε άλλο έργο του, «βρισκόμαστε σε τόσο αξιολύπητη ψυχική κατάσταση, ώστε, αν δεν υπήρχε ο φόβος της γέεννας, ίσως ούτε θα σκεφτόμασταν να κάνουμε κάτι καλό. Γι’ αυτό και είμαστε άξιοι της γέεννας, αν όχι για άλλα παραπτώματα, τουλάχιστον ακριβώς επειδή τη φοβόμαστε περισσότερο από τον Χριστό. Δεν ήταν τέτοια, αλλά εντελώς αντίθετα, τα αισθήματα του μακάριου Παύλου. Γι’ αυτό ακριβώς καταδικαζόμαστε στη γέεννα, επειδή οι διαθέσεις μας είναι διαφορετικές. Αν αγαπούσαμε τον Χριστό όπως πρέπει να τον αγαπούμε, θα γνωρίζαμε ότι το να προσβάλουμε εκείνον που αγαπούμε είναι βαρύτερο από τη γέεννα. Αλλά δεν αγαπούμε, γι’ αυτό και δεν γνωρίζουμε το μέγεθος αυτής της τιμωρίας… Μολονότι ζούμε διαρκώς μέσα στις αμαρτίες και στις κακίες, μόλις κάνουμε κάποιο μικρό καλό, αρκεί να αξίζει κάποια ανταμοιβή, ακολουθώντας το παράδειγμα των κακότροπων δούλων, υπολογίζουμε και ζυγίζουμε μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια ποιος μισθός μάς αναλογεί γι’ αυτό. Αλλά θα λάβεις μεγαλύτερη ανταμοιβή αν ενεργείς χωρίς την ελπίδα ανταμοιβής. Το να μιλά κανείς για ανταμοιβές και να τις υπολογίζει προκαταβολικά χαρακτηρίζει περισσότερο έναν μισθωτό παρά έναν πιστό υπηρέτη. Πρέπει να κάνουμε τα πάντα για τον Χριστό και όχι για την ανταμοιβή. Γι’ αυτό και απειλεί με τη γέεννα, γι’ αυτό και υπόσχεται τη βασιλεία, για να τον αγαπήσουμε. Ας αγαπήσουμε λοιπόν τον Χριστό όσο πρέπει να τον αγαπούμε· ιδού η υψηλή ανταμοιβή, ιδού η βασιλεία και η απόλαυση» [79].

Ορισμένοι προσπαθούν, αντίθετα προς τη φωνή των Πατέρων της Εκκλησίας, να δικαιολογήσουν την αγαθοπραξία για χάρη ανταμοιβής με το επιχείρημα ότι, μολονότι μπορεί να μην είναι απολύτως ηθική, είναι ωστόσο χρήσιμη. Πρέπει, λένε, να εξετάζουμε ποια ανταμοιβή εννοείται στη συγκεκριμένη περίπτωση· οι χριστιανοί έχουν κατά νου μια ανταμοιβή που υπερβαίνει τα πάντα· επιπλέον, η προσδοκία αυτής της ανταμοιβής κάνει τους χριστιανούς να προσκολλώνται στον Θεό, να είναι ηθικοί κ.λπ. Αλλά με αυτό το επιχείρημα μπορεί να αποδειχτεί, το πολύ, η λογικότητα και ο υπολογιστικός χαρακτήρας μιας τέτοιας αγαθοπραξίας, όχι όμως η καθαρότητα των κινήτρων της. Επιπλέον, ακόμη και η ποιότητα αυτής της αγαθοπραξίας, το βάθος και η σταθερότητά της, είναι εξαιρετικά αμφίβολα.

«Το άλογο», λέει ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, «πρέπει να το θαυμάζουμε ιδιαίτερα όταν μπορεί να βαδίζει ομαλά χωρίς χαλινάρι· αν όμως βαδίζει ίσια επειδή συγκρατείται από τα ηνία και το χαλινάρι, δεν υπάρχει σε αυτό τίποτε αξιοθαύμαστο· τότε αυτή η ευταξία πρέπει να αποδοθεί όχι στην ευγένεια του ζώου, αλλά στη δύναμη του χαλιναριού. Το ίδιο πρέπει να πούμε και για την ψυχή: δεν είναι αξιοθαύμαστο αν συμπεριφέρεται με σεμνότητα όταν την καταπιέζει ο φόβος· όχι, τότε να μου δείξεις την ψυχική φιλοσοφία και την τέλεια χρηστότητα, όταν περάσουν οι πειρασμοί και αφαιρεθεί το χαλινάρι του φόβου» [80]. Και αυτό είναι απολύτως κατανοητό. Αν ο άνθρωπος κάνει το καλό μόνο για χάρη ανταμοιβής ή από φόβο τιμωρίας, τότε ολόκληρη η ηθική του ανάπτυξη μπορεί να τεθεί υπό πολύ σοβαρή αμφισβήτηση. Ας δεχτούμε ότι τώρα κάνει το καλό· η ψυχή του όμως δεν συμμετέχει σε αυτό το καλό ούτε το θεωρεί πολύτιμο· το νόημα της ζωής του βρίσκεται στην προσωπική του απόλαυση. Αρκεί μόνο να υποθέσουμε ότι οι συνθήκες άλλαξαν, ότι για τον άνθρωπο έγινε πιο συμφέρον να πράττει το κακό αντί για το καλό, και τότε ολόκληρη η αρετή του, σαν φυτό χωρίς ρίζα, θα χαθεί αμέσως· τότε θα φανεί ότι η καρδιά του ανθρώπου δεν είναι καθόλου με τον Θεό, μολονότι τον τιμούσε με τη γλώσσα του.

«Κανείς σας ας μην προσέρχεται στην αρετή», έλεγε ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος σε όσους δεν είχαν ακόμη δεχτεί το βάπτισμα, «σαν μισθωτός, σαν αχάριστος, σαν να επρόκειτο για κάτι βαρύ και ανυπόφορο· αντίθετα, ας προσερχόμαστε σε αυτήν με ζήλο και χαρά. Αν δεν είχε υποσχεθεί ανταμοιβή, άραγε ούτε τότε θα έπρεπε να είμαστε ενάρετοι; Αλλά ας είμαστε ενάρετοι τουλάχιστον για χάρη της ανταμοιβής. Δεν είναι ντροπή, δεν είναι άκρα αναισχυντία να λες: αν δεν μου δώσεις ανταμοιβή, ούτε εγώ θα είμαι σώφρων; Σε αυτό μπορεί να ειπωθεί το εξής: ακόμη κι αν διατηρούσες τη σωφροσύνη, ποτέ δεν θα είσαι σώφρων αν το κάνεις για χάρη ανταμοιβής· διότι δεν εκτιμάς καθόλου την αρετή, αν δεν την αγαπάς γι’ αυτή την ίδια» [81].

Όπως ο Φαρισαίος και γενικά κάθε νομικιστής, ένας τέτοιος άνθρωπος θα είναι συνεπής, ακόμη και άμεμπτος, αλλά η καρδιά του θα παραμένει αμαρτωλή, ξένη προς τον Θεό, ακριβώς επειδή η αρετή και η ευαρέστηση του Θεού αποτελούν γι’ αυτόν μόνο μέσα για την εξασφάλιση της προσωπικής του ευημερίας και καθόλου αυτοσκοπό που θα έδινε νόημα σε ολόκληρη τη ζωή του. «Η αρετή», λέει ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, «πρέπει να είναι ανιδιοτελής, αν θέλει να είναι αρετή· να αποβλέπει μόνο στο αγαθό» [82], δηλαδή να είναι αρετή με την κυριολεκτική σημασία του όρου. «Όσοι αγάπησαν αληθινά τον Θεό», λέει ο όσιος Μακάριος ο Αιγύπτιος, «αποφάσισαν να τον υπηρετούν όχι για χάρη της βασιλείας, σαν να επρόκειτο για εμπόριο και κέρδος, ούτε εξαιτίας της τιμωρίας που έχει ετοιμαστεί για τους αμαρτωλούς, αλλά ως αφοσιωμένοι στον μόνο Θεό και συνάμα Δημιουργό τους, έχοντας κατά τη φυσική τάξη συνείδηση ότι οι δούλοι οφείλουν να ευαρεστούν τον Δεσπότη και Δημιουργό» [83].

Αυτή την ανελεύθερη αγαθοπραξία την περιγράφει θαυμάσια ο άγιος Τύχων του Ζαντόνσκ. «Πολλοί χριστιανοί», λέει, «όταν συναισθανθούν τις αμαρτίες τους, με τις οποίες προκάλεσαν την οργή της θείας μεγαλειότητας, λυπούνται και συντρίβονται όχι για κάποια άλλη αιτία, αλλά μόνο επειδή τους αναμένουν τα βάσανα που έχουν ετοιμαστεί για τους αμαρτωλούς. Αυτή η λύπη πηγάζει από τη φιλαυτία, όπως μπορεί να δει ο καθένας· διότι λυπούνται για τη δική τους επερχόμενη απώλεια και όχι για τον Θεό, τον οποίο εξόργισαν και πρόσβαλαν με τις αμαρτίες τους. Αν αυτοί δεν περίμεναν τις τιμωρίες που ακολουθούν τις αμαρτίες και αν ήταν δυνατό να ζουν αιώνια στον κόσμο και να αμαρτάνουν πάντοτε, δεν θα έπαυαν ποτέ να αμαρτάνουν. Διότι απομακρύνονται από τις αμαρτίες όχι για χάρη του Θεού, αλλά από φόβο για τη δική τους απώλεια. Και έτσι φανερώνονται η στραβότητα της καρδιάς, η φιλαυτία και η πονηρία της. Διότι οφείλουμε να κάνουμε τα πάντα για χάρη του Θεού, να αποφεύγουμε τα κακά και να πράττουμε τα αγαθά. Όπως ο Θεός κάνει τα πάντα προς όφελός μας, έτσι κι εμείς οφείλουμε να κάνουμε τα πάντα προς δόξαν του. Αυτή είναι η ευθύτητα της καρδιάς. Δεν είναι λοιπόν αληθινή και ορθή μεταμέλεια το να λυπάται κανείς και να συντρίβεται από τον φόβο της γέεννας· από τον χριστιανό απαιτείται κάτι καλύτερο και τελειότερο. Μπορεί και αυτή η λύπη να γίνει αρχή της αληθινής κατά Θεόν λύπης, καθώς με έναν τέτοιο φόβο μπορεί ο άνθρωπος να αφυπνιστεί και να αναγνωρίσει την πλάνη του και έτσι να φτάσει στην κατά Θεόν λύπη, όπως διαβάζουμε αρκετά τέτοια παραδείγματα στην εκκλησιαστική ιστορία· αλλά είναι αδύνατο να ονομάσουμε αυτή τη λύπη αληθινή κατά Θεόν λύπη… Η αληθινή μεταμέλεια και η κατά Θεόν λύπη συνίστανται στο να συντρίβεται και να λυπάται ο χριστιανός όχι επειδή στερείται την αιώνια ζωή και τον αναμένουν οι τιμωρίες στον άδη, αλλά επειδή δεν τίμησε, δεν αγάπησε και δεν υπάκουσε στον Θεό, τον Δημιουργό, Λυτρωτή και Προνοητή του, τον οποίο όφειλε περισσότερο από καθετί να τιμά, να αγαπά και να υπακούει. Αυτή είναι η αληθινή κατά Θεόν λύπη. Γι’ αυτό πρέπει να λυπάται ο χριστιανός: επειδή δεν απέδιδε στον Θεό όσα του οφείλονται. Όποιος έχει τέτοια λύπη, ακόμη κι αν δεν υπήρχαν η αιώνια ζωή και η γέεννα, θα λυπάται, θα κλαίει και θα ντρέπεται· και θα οικτίρει τον ίδιο του τον εαυτό… Μια τέτοια λύπη πηγάζει από την αγάπη και είναι η αληθινή, χριστιανική, δίκαιη κατά Θεόν λύπη» [84].

Έτσι, με τη δικανική αντίληψη της ζωής αποδεικνύεται ότι παραμορφώνεται η ίδια η ουσία του Χριστιανισμού: χάνεται ο υψηλός και πνευματικός χαρακτήρας της αντίληψης για τον Θεό, ενώ ο άνθρωπος αφήνεται στην προηγούμενη, προχριστιανική, φίλαυτη διάθεσή του.

Αλλά, αν είναι έτσι, αν αυτή η αντίληψη της ζωής είναι από την ίδια της την ουσία αντίθετη προς τη χριστιανική και αν απορριπτόταν ομόφωνα από τον λόγο του Θεού και τους Πατέρες της Εκκλησίας, τότε πώς πρέπει να κατανοήσουμε τα αποφθέγματα που παρατέθηκαν παραπάνω, στα οποία αυτή η αντίληψη φαίνεται σαν να αναγνωρίζεται; Πρώτα απ’ όλα, σε πάρα πολλές περιπτώσεις, ο λόγος του Θεού και οι Πατέρες της Εκκλησίας, υποδεικνύοντας στον άνθρωπο την αιώνια μακαριότητα των δικαίων και τα αιώνια βάσανα των αμαρτωλών, θέλουν να εκφράσουν μόνο τη σκέψη ότι η αγιότητα είναι αλήθεια και η αμαρτία ψεύδος· γι’ αυτό η πρώτη έχει μέσα της την εγγύηση του θριάμβου και είναι αιώνια, ενώ η δεύτερη πρέπει αναγκαστικά να οδηγήσει στην απώλεια και στην καταισχύνη. «Κανείς δεν θα στερεώσει τη ζωή του με την ανομία του» (Ιεζ. 7:13). Με άλλα λόγια, πρόκειται για την πεποίθηση ότι ο άγιος Θεός μας είναι ο μόνος αληθινός Θεός και ότι ο νόμος του είναι η μόνη αληθινή τάξη της ζωής, ο μόνος αληθινός νόμος της ύπαρξης.

Αν πέρα από τον τάφο δεν υπάρχει τίποτε ή αν πέρα από τον τάφο περιμένει η ίδια μοίρα τόσο τους δικαίους όσο και τους αμαρτωλούς, τότε το καλό και το κακό είναι ίσα ως προς την αξία τους, είναι και τα δύο εξίσου σχετικά και πρόσκαιρα. Το καλό δεν έχει κανένα πλεονέκτημα έναντι της αμαρτίας· εμφανίζεται μάλιστα ασθενέστερο από αυτήν, επειδή σε αυτή τη ζωή η αμαρτία συχνά θριαμβεύει. Αυτό όμως οδηγεί ήδη στη σκέψη ότι και ο Θεός, ο οποίος προστάζει να πράττουμε το καλό και είναι ο ίδιος άγιος, δεν είναι στην πραγματικότητα ο Κύριος των πάντων· επομένως, η διδασκαλία του δεν είναι απόλυτη αλήθεια κ.ο.κ., κ.ο.κ. Γι’ αυτό ακριβώς πρέπει να διατηρούμε πάντοτε στον νου μας την «προσδοκία της ζωής του μέλλοντος αιώνος», ώστε να έχει νόημα η ζωή μας σύμφωνα με την πίστη. Αν δεν υπάρξει εκείνη η ημέρα κατά την οποία θα μπορεί κανείς να «δει τη διαφορά ανάμεσα στον δίκαιο και στον ασεβή, ανάμεσα σε εκείνον που υπηρετεί τον Θεό και σε εκείνον που δεν τον υπηρετεί» (Μαλ. 3:18), τότε έχουν δίκιο όσοι λένε: «Μάταιη είναι η υπηρεσία προς τον Θεό και ποια η ωφέλεια που τηρήσαμε τις εντολές του;… Διότι σε αυτόν τον κόσμο ευημερούν περισσότερο όσοι διαπράττουν ανομίες» (στ. 14–15).

«Κάθε αληθινά έλλογος άνθρωπος, που φέρει την εικόνα του Θεού και αισθάνεται συγγένεια με το υψηλό και το ουράνιο, δεν θα ήθελε ούτε να ζει ούτε να αναστηθεί μαζί με τους υπόλοιπους ανθρώπους που πρόκειται να ζήσουν, αν δεν ήλπιζε να αξιωθεί επαίνου από τον Θεό ως καλός δούλος και να κριθεί άξιος κάποιων τιμών», λέει απολύτως ορθά ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης (τόμ. VII, σ. 447). Αυτό δεν είναι η απροθυμία ενός μισθωτού να πράξει το καλό παρά μόνο έναντι της αντίστοιχης αμοιβής, αλλά άμεση απαίτηση της κοινής λογικής· διότι, διαφορετικά, η αρετή δεν έχει κανένα επαρκές θεμέλιο και ο ενάρετος άνθρωπος δεν μπορεί να δώσει λόγο για την ελπίδα του. Αντίθετα, πιστεύοντας ότι ο Κύριος υπάρχει και ότι είναι Θεός της αλήθειας και της αγιότητας και ότι, επομένως, δεν θα επιτρέψει στο κακό να θριαμβεύει αιώνια, ο δίκαιος «δεν ντρέπεται» για την ελπίδα του· «κάνει το πρόσωπό του σαν πυρόλιθο» και «γνωρίζει ότι δεν θα καταισχυνθεί», διότι «είναι κοντά εκείνος που τον δικαιώνει» (Ησ. 50:7–8), διότι «η σωτηρία του Θεού θα παραμείνει αιώνια και η δικαιοσύνη του δεν θα εκλείψει» (51:6).

Με αυτή την έννοια πρέπει να κατανοηθούν και τα πάρα πολλά χωρία της Αγίας Γραφής όπου οι δίκαιοι απορούν επειδή «ευοδώνεται ο δρόμος των ασεβών» ή επειδή οι δίκαιοι ταπεινώνονται και ο νόμος του Θεού χλευάζεται. Θα απέχουμε πολύ από το πνεύμα του λόγου του Θεού αν κατανοήσουμε όλες αυτές τις απορίες ως φίλαυτη δυσαρέσκεια, ως γογγυσμό εναντίον του Θεού· ως απαίτηση αμοιβής για την τήρηση του νόμου. Αυτές οι απορίες προέρχονταν από το ότι η ταπείνωση των δικαίων και γενικά της αληθινής πίστης και της ευσέβειας φαινόταν σαν να μη συμφωνεί με την αλήθεια του Θεού. Αν το κακό θριαμβεύει και δεν διαφαίνεται τέλος στον θρίαμβό του, μήπως αυτό είναι ο αληθινός νόμος της ύπαρξης; Μήπως δεν κυβερνά ο Θεός τον κόσμο; Μήπως το να ακολουθεί κανείς τον νόμο του Θεού δεν είναι παρά πλάνη; Η δυνατότητα μιας τέτοιας σκέψης —όχι για τους ίδιους, αλλά για όσους δεν γνωρίζουν τον Θεό— βασάνιζε τη συνείδηση των δικαίων της Παλαιάς Διαθήκης: ο θρίαμβος του κακού έδινε αφορμή στους εχθρούς να χλευάζουν τον νόμο του Θεού. «Στα καθαρά σου μάτια δεν αρμόζει να βλέπουν κακουργίες και δεν μπορείς να αντικρίζεις την καταπίεση. Γιατί λοιπόν κοιτάζεις τους κακούργους και σιωπάς, όταν ο ασεβής καταβροχθίζει εκείνον που είναι δικαιότερός του;» (Αββ. 1:13).

Τα προσωπικά τους βάσανα δεν βρίσκονται εδώ καθόλου στην πρώτη θέση· εκείνο που βασανίζει τον δίκαιο είναι η στρεβλότητα, η αφύσικη κατάσταση της τάξης των πραγμάτων. Γι’ αυτό, αν πρόκειται μόνο για προσωπικά βάσανα, αν έχει αποδειχτεί στον δίκαιο ότι ο Θεός του είναι ο αληθινός Θεός και κυριαρχεί οπωσδήποτε πάνω στο κακό, τότε ο δίκαιος μπορεί ούτε να θυμηθεί τα βάσανά του ούτε να φροντίσει για την προσωπική του μοίρα: ας υποφέρει ο ίδιος, ακόμη κι αν πρόκειται να υποφέρει αιώνια· εξακολουθεί πάντως να γνωρίζει ότι πιστεύει στην αλήθεια και ότι η αλήθεια θα νικήσει. Αυτή η σκέψη αναπτύσσεται με ιδιαίτερη σαφήνεια στο βιβλίο του Ιώβ. Ο Ιώβ υπομένει καρτερικά τις συμφορές του και δεν απομακρύνεται από τον Θεό όχι επειδή σκέφτεται την ανταμοιβή, αλλά απλώς επειδή πιστεύει στον Θεό. Γι’ αυτό, απαντώντας στην προτροπή της γυναίκας του που τον θέτει σε πειρασμό, ο Ιώβ ούτε καν αναφέρει τη μελλοντική ανταπόδοση, αλλά απλώς ομολογεί για μία ακόμη φορά την πίστη του στον Θεό: «Αν λάβαμε από αυτόν τα αγαθά, τι σημασία έχει αν τώρα λάβουμε τα κακά;» Ό,τι κι αν μας συμβεί, είτε μας ωφελεί να τηρούμε τον νόμο του Θεού είτε όχι, τίποτε δεν αλλάζει εξαιτίας αυτού· η αλήθεια παραμένει αλήθεια, ο Θεός εξακολουθεί να είναι Θεός.

............«Τι είναι ο άνθρωπος;» ρωτά ο άγιος Τύχων του Ζαντόνσκ. «Χώμα και κοπριά. Και τι είναι ο Θεός; Είναι ο Δημιουργός ολόκληρης της κτίσεως, της ορατής και της αόρατης» [33].
 ΜΠΟΡΕΙ ΕΝΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΟΠΟΙΟΣ ΚΙ' ΑΝ ΕΝΑΙ ΝΑ ΟΝΟΜΑΣΘΕΙ ΜΕΓΑΣ;
ΙΣΩΣ ΜΕΓΑΣ ΚΟΠΡΙΤΗΣ.

Σημειώσεις:

[73] Τόμ. III, σ. 292. Λόγος στο άγιο Βάπτισμα.
[74] Στρωματείς, βιβλ. IV, κεφ. 6. Library του Clark, τόμ. XII, σ. 152.
[75] Στρωματείς, IV, XXII. Στο ίδιο, σ. 203.
[76] Τόμ. III, σ. 283. Ο ίδιος λόγος.
[77] Περί του βίου Μωυσέως (ερμηνεία). Migne, τόμ. XLIV, στ. 429. Μετάφραση, τόμ. I, σ. 378.
[78] Προς Αντιοχ., τόμ. III, σ. 63. Περί κατανύξεως, λόγος II, 13. Αγία Πετρούπολη, 1848.
[79] Στην προς Ρωμαίους επιστολή, ομιλία V, 7. Migne, τόμ. LX, στ. 431. Μετάφραση, σ. 95–98.
[80] Προς Αντιοχ., τόμ. II, σ. 327–328. Περί μετανοίας, ομιλία IV, 3.
[81] Ομιλία XIII, 4, Στην προς Εβραίους επιστολή, σ. 233.
[82] Τόμ. IV, σ. 36. Λόγος 42, αποχαιρετιστήριος.
[83] Ομιλία XX, σ. 610.
[84] Τόμ. III, σ. 312. Περί αληθινού Χριστιανισμού, §434.

Συνεχίζεται

Δεν υπάρχουν σχόλια: