Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Irénée Hausherr - Ησυχασμός και Προσευχή. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Irénée Hausherr - Ησυχασμός και Προσευχή. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Δευτέρα 16 Νοεμβρίου 2026

Ησυχασμός και Προσευχή 16

Συνέχεια από Κυριακή 25. Οκτωβρίου 2026

Ησυχασμός και Προσευχή 16

ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA 176

IRÉNÉE HAUSHERR S.I.

Ο Ησυχασμός
Μελέτη πνευματικότητας (1)

ΕΝΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ, ΜΙΑ ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΕΝΑ ΕΡΩΤΗΜΑ

ΕΓΚΩΜΙΑ ΤΗΣ ΜΟΝΑΞΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥΣ

Υπάρχουν βαθμίδες στη μοναξιά.

Είναι κανείς μόνος όταν, στον χώρο όπου συνηθίζει να κινείται, δεν κινδυνεύει να συναντήσει κανέναν άνθρωπο. Αυτή είναι η φυγή από τους ανθρώπους με την εξωτερική έννοια. «Arseni, fuge homines» — «Αρσένιε, απόφευγε τους ανθρώπους» (1). Είναι επίσης μόνος όσο δεν συνομιλεί προφορικά με κανέναν. Αυτή είναι η μοναξιά της σιωπής: «Arseni, tace» — «Αρσένιε, σιώπα» (2). Τέλος, είναι μόνος όσο το πνεύμα, στο εσώτατο βάθος του, δεν έχει κανέναν συνομιλητή, καμία συντροφιά. Αυτή είναι η μοναξιά της καρδιάς: «Arseni, quiesce» — «Αρσένιε, ησύχαζε».

1 Αλφαβητική συλλογή, Αρσένιος 1., 2 Ό.π., 2.


Από εξωτερική άποψη, η πιο αυθεντική μοναξιά είναι η πρώτη: η φυγή από την ανθρώπινη κοινωνία. Από ηθική άποψη, η βαθύτερη μοναξιά είναι η τρίτη: εκείνη της καρδιάς. Η σιωπή βρίσκεται ανάμεσα στις δύο: αναγκαστική στην απομόνωση· δύσκολο να διατηρηθεί παρουσία άλλου ανθρώπου· άλλωστε, και αυτή είναι είτε εξωτερική —το απλό γεγονός ότι δεν προφέρει κανείς λέξεις— είτε εσωτερική, όταν, παρά την εξωτερική συνομιλία, η καρδιά παραμένει στη μοναξιά της, αναγκαστική ή εκούσια.
Ας δούμε πρώτα τι σκέφτηκαν οι χριστιανοί, και κυρίως οι μοναχοί, γι’ αυτά τα τρία πράγματα: τη φυγή από τους ανθρώπους, τη σιωπή, την εσωτερική μοναξιά.
Έπειτα θα χρειαστεί να συγκεντρώσουμε όσα είπαν για τη μεταξύ τους σχέση: σε ποιον βαθμό η εξωτερική μοναξιά και η εξωτερική σιωπή είναι αναγκαίες για την εσωτερική ησυχία.

Οι ιδέες όμως γι’ αυτή τη σχέση αποσαφηνίστηκαν σταδιακά, μέσα από τον θεολογικό στοχασμό και την εμπειρία. Θα χρειαστεί λοιπόν να ακούσουμε τους θεολόγους και τους αγιογράφους.

Για να προχωρήσουμε με σαφήνεια και απλότητα, θα εκθέσουμε διαδοχικά:
τα εγκώμια της μοναξιάς, στην τριπλή μορφή της: fuge, tace, quiesce·
τα εγκώμια της κοινής ζωής, που αποτελούν προειδοποιήσεις εναντίον της απομόνωσης·
τη συμφιλίωση των δύο τάσεων.


Fuge — Φεύγε

Η ερημιτική ζωή δεν επινοήθηκε από τους χριστιανούς. Η προέλευσή της συγχέεται ίσως με τις ίδιες τις απαρχές της φιλοσοφίας. Πώς να στοχαστεί κανείς βαθιά ανάμεσα σε όσα διασπούν την προσοχή του, παρουσία ανθρώπων που, για να ξεφύγουν από την ανία της εσωτερικής τους μοναξιάς, δεν έχουν άλλο καταφύγιο παρά τη φυγή μέσα από τη φλυαρία;

Όσο για την προέλευση της φιλοσοφίας, είναι γνωστή η περίφημη σχετική διαμάχη της ελληνικής αρχαιότητας. Ήταν οι πρώτοι φιλόσοφοι Αιγύπτιοι, Χαλδαίοι, Πέρσες, Ινδοί; (1) Οι νεότεροι μελετητές όμως θεωρούν υπερβολική τη μετριοφροσύνη αυτών των Ελλήνων των ύστερων χρόνων: ήταν πράγματι η ίδια η Ελλάδα που δημιούργησε τη φιλοσοφία της. Από τους άλλους αρχαίους λαούς, μόνο η Ινδία διέθετε φιλοσοφία με την κυριολεκτική σημασία της λέξης. Οι ασφαλέστερες γνώσεις για την Ινδία έφτασαν στους Έλληνες μετά τις κατακτήσεις του Αλεξάνδρου. Έκτοτε γινόταν πολύς λόγος για τους γυμνοσοφιστές, και τους θαύμαζαν τόσο πολύ, ώστε ο παλαιός Λυκούργος, του 9ου αιώνα προ Χριστού, επίσης αντικείμενο θαυμασμού, κατέληξε να θεωρείται ένας από τους μαθητές τους (2). Αυτοί όμως οι γυμνοί σοφοί απέφευγαν την ανθρώπινη κοινωνία. Τους γνώρισαν με τη σειρά τους και οι χριστιανοί, και αξίζει να σημειωθεί η πρώτη αντίδραση ενός από αυτούς, του Τερτυλλιανού: «Εμείς, οι χριστιανοί, δεν είμαστε ούτε Βραχμάνοι ούτε Ινδοί γυμνοσοφιστές, άνθρωποι των δασών, εξόριστοι από τη ζωή» (3).


1 Überweg, I, σ. 26 κ.εξ.
2 Πλούταρχος, Λυκούργος, 4, 8.
3 Απολογητικός, 42, 1.


Όπως κι αν έχουν αυτές οι μακρινές απαρχές, οι Έλληνες, αναμφίβολα πρωτίστως επειδή ήταν ο κατεξοχήν φιλοσοφικός λαός, κατανόησαν την αναγκαιότητα της μοναξιάς. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, οι σπάνιοι εκείνοι άνθρωποι που θα έχουν καταλάβει πόσο η πολιτική είναι μια ζούγκλα, όπου δεν υπάρχει καμία ελπίδα να φανούν χρήσιμοι σε οποιονδήποτε, θα επιδοθούν στην ησυχία και θα ασχοληθούν με τις δικές τους υποθέσεις —«ἡσυχίαν ἔχων καὶ τὰ αὐτοῦ πράττων»—, όπως σε καιρό θύελλας αναζητεί κανείς καταφύγιο πίσω από έναν τοίχο… (1) Στρέφεται κανείς προς «την εσωτερική πόλη που φέρει μέσα του» (2). «Λόγος θαυμαστός και βαθύς, ο τελευταίος λόγος —αν υπάρχει ποτέ τελευταίος λόγος—, πικρός και παραιτημένος, της μεγάλης πλατωνικής σοφίας» (3). Για τους Στωικούς θα μιλήσουμε παρακάτω, σχετικά με την ησυχία. Αξίζει όμως να σημειωθεί η αναβίωση του πυθαγορισμού κατά τον αιώνα που προηγήθηκε της εμφάνισης του χριστιανισμού, επειδή επρόκειτο να επιχειρήσει να θέσει ξανά σε εφαρμογή όσα διηγούνταν για την πειθαρχία της σιωπής που είχε επιβάλει άλλοτε ο μεγάλος Πυθαγόρας. Θα αρκεστούμε να πούμε λίγα λόγια για τον Φίλωνα, επηρεασμένο και αυτόν από τον νεοπυθαγορισμό.

Η πραγματεία De Vita Contemplativa, που παλαιότερα αμφισβητούνταν ότι ήταν δική του, αποδίδεται σήμερα γενικά σε αυτόν. Σε κάθε περίπτωση, είναι απολύτως βέβαιο ότι το έργο αυτό απολάμβανε αργότερα μεγάλη εκτίμηση ανάμεσα στους μοναχούς. Οι Θεραπευτές, των οποίων περιγράφει τη ζωή, κατοικούσαν σε «μοναστήρια», δηλαδή σε κελιά ή μικρά σπίτια που απείχαν το ένα από το άλλο, και αποτελούσαν ένα είδος αποικίας ερημιτών. Περνούσαν τον χρόνο τους σε κήπους ή απομονωμένα κτήματα, «ἐρημίαν μεταδιώκοντες», αναζητώντας τη μοναξιά (4). Η αρμενική μετάφραση αυτού του χωρίου προϋποθέτει ένα κείμενο με τη λέξη «ἠρεμία» —«ἠρεμία = Zuibqhun»—, δηλαδή την αναζήτηση της γαλήνης. Παρόμοιες παραλλαγές συναντώνται περισσότερες από μία φορές: για τον κοινό θνητό, «ἠρεμία = ἐρημία»· δεν υπάρχει εξασφαλισμένη γαλήνη παρά μόνο στην απομάκρυνση.

Ο Φίλων δεν περιορίζεται να εγκωμιάζει τη μοναχική ζωή μιλώντας για τους Θεραπευτές. Η ίδια η θεία Σοφία, λέει, «αγαπά την έρημο» —«φιλέρημος»— (5)· ο Λόγος του Θεού είναι «μονωτικός» (6)· γι’ αυτό όσοι θέλουν να αφοσιωθούν στη θεωρία επιδιώκουν να ζουν στη μοναξιά —«ἐρημίᾳ»— και στο σκοτάδι —«σκότῳ»— (7). Έτσι, για παράδειγμα, οι Εβδομήκοντα, οι μεταφραστές της Βίβλου, αναζήτησαν τη γαλήνη —«ἐνησυχάσαι»— μέσα στη μοναξιά —«ἐνερημῆσαι»— (8). Αρκετοί από τους όρους που χρησιμοποιεί ο Φίλων για να εκφράσει αυτές τις σκέψεις θα περάσουν στο λεξιλόγιο του μοναχισμού.

1 Πολιτεία, VI, 496d.
2 Πολιτεία, IX, 591г.
3 H.-I. Marrou, Histoire de l’Éducation dans l’Antiquité, Παρίσι 1948, κεφ. VI, σ. 120.
4 Vita Cont., 2, 20. Conybeare, σ. 53.
5 Quis ver. Div., Η, 26, τ. I, σ. 490.
6 Ό.π., 48, τ. I, σ. 506.
7 De Mig. Abr., 34· τ. I, σ. 466.
8 Vita Mosis, II, 6· II, σ. 140.

«Η μόρφωση και η φιλοσοφία απαιτούν, όπως φαίνεται, πολλή μοναξιά και απομάκρυνση» —«πολλῆς ἐρημίας καὶ ἀναχωρήσεως»—, σημειώνει ο Δίων Χρυσόστομος (1). Θα μπορούσαμε να συγκεντρώσουμε πολλά αποφθέγματα αυτού του είδους. Τις περισσότερες φορές εκφράζουν απλώς μια αλήθεια του κοινού νου, όταν συνιστούν τη μοναξιά, και μια αλήθεια της πείρας, όταν επιμένουν περισσότερο στην εσωτερική περισυλλογή παρά στην εξωτερική απομόνωση. Σε ποιον βαθμό η μία εξαρτάται από την άλλη, θα το ακούσουμε σε λίγο. Θα ήταν όμως ασυγχώρητο να ολοκληρώσουμε αυτή την παράγραφο χωρίς να θυμίσουμε τουλάχιστον την περίφημη καταληκτική φράση των Εννεάδων: «Τέτοια είναι η ζωή των θεών και των θείων ανθρώπων: αποδέσμευση από όλα τα άλλα, από τα πράγματα του κόσμου τούτου· ζωή απρόσιτη στην ηδονή των επίγειων πραγμάτων· φυγή του μόνου προς τον Μόνο» (2). Η ζωή του Πλωτίνου μάς βοηθά να ερμηνεύσουμε αυτά τα λόγια.

Σε όλα αυτά τα κείμενα, η φυγή από τους ανθρώπους αποβλέπει στο καλό του νου, στη μόρφωση ή στη θεωρία. Ύστερα από αυτά, δεν ωφελεί να σταχυολογούμε παραδείγματα ερημιτών που φαίνεται να επιδίωξαν την αναχώρηση για την ίδια την αναχώρηση. Ο Πλούταρχος αναφέρει έναν τέτοιον άνθρωπο (3), που ζούσε στις ακτές της Ερυθράς Θάλασσας, συναντούσε ανθρώπους μία φορά τον χρόνο και περνούσε τον υπόλοιπο καιρό συντροφιά, όπως έλεγε, με τις περιπλανώμενες νύμφες και τους δαίμονες. Ήταν, άλλωστε, ο ωραιότερος άνθρωπος που είχε δει ποτέ ο αφηγητής και, επιπλέον, προστατευόταν από κάθε ασθένεια καταπίνοντας κάθε μήνα τον σπόρο κάποιου φαρμακευτικού βοτάνου. Ο Πλούταρχος φροντίζει να μας προειδοποιήσει ότι ήταν «βάρβαρος». Θα μπορούσε ποτέ ένας Έλληνας να κάνει κάτι τέτοιο; Πολύ αργότερα, ο Λουκιανός ο Σαμοσατεύς μάς γνωρίζει έναν αξιοθαύμαστα σοφό ιερογραμματέα, ονόματι Παγκράτη, που είχε παραμείνει είκοσι τρία χρόνια σε ένα υπόγειο… (4) Σε χρόνους πιο κοντινούς σε εμάς υπήρξε επίσης ο Ροβινσώνας Κρούσος — στη φαντασία του Daniel Defoe και των αναρίθμητων νεαρών αναγνωστών του.

Οι μοναχοί, ως χριστιανοί, ως οι αληθινοί χριστιανοί που ήθελαν να είναι, δεν μπορούσαν με κανέναν τρόπο να αγαπούν τη μοναξιά για την ίδια τη μοναξιά. Τα πάντα στην κατήχησή τους, στο Ευαγγέλιό τους, στην Καινή Διαθήκη τους, στην Εκκλησία τους, τους μιλούσαν για κοινωνία, για ένωση, για ενότητα, για συμμετοχή στην κοινή ζωή.

1 Dionis Prusaensis quae exstant omnia, έκδ. J. de Arnim, II, σ. 261.
2 Πλωτίνος, Εννεάδες, VI.
3 De defectu Or., 21.
4 Φιλοψευδής, 34.


Μπορούμε εκ των προτέρων να υποθέσουμε ότι, αν τέτοιοι άνθρωποι, διαμορφωμένοι μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον, επέλεγαν τη μοναξιά, αυτό συνέβαινε επειδή έβλεπαν στην ίδια τη μοναξιά, αν όχι για όλους, τουλάχιστον για τους ίδιους, ένα εξαιρετικό μέσο για να φτάσουν σε μεγαλύτερη ένωση με τον Θεό και, μέσω αυτής, με ολόκληρη την κοινότητα της Αγάπης: τον Θεό και τα παιδιά του Θεού. «Μοναχός», γράφει ο Ευάγριος ο Ποντικός, «είναι εκείνος που είναι χωρισμένος από όλους και ενωμένος με όλους» (1). Και ας μη φανταστούμε ότι πρόκειται για έναν από εκείνους τους λεπτούς αφορισμούς που κάποιος φίλος των παραδόξων σμίλεψε επίμονα. Οι πρόγονοί μας είχαν εντονότερη από εμάς την αίσθηση της ζωντανής ενότητας μέσα στην Αγάπη. «Οι άγιοι», λέει ο Ωριγένης, «είναι μέσω της θεωρίας ενωμένοι με τον Θεό και μεταξύ τους» (2). Ας θυμηθούμε και το παραστατικό σχόλιο αυτής της αλήθειας από έναν από τους πιο κλασικούς πνευματικούς συγγραφείς της Ανατολής, έναν μοναχό, τον άγιο Δωρόθεο:
«Όσο περισσότερο ενώνεται ο άνθρωπος με τον πλησίον, τόσο περισσότερο ενώνεται με τον Θεό. Ακούστε, σας παρακαλώ· θα σας δώσω μια παρομοίωση που έμαθα από τους πατέρες μας. Υποθέστε ότι υπάρχει στη γη ένας κύκλος, καλά σχεδιασμένος σε στρογγυλό σχήμα, και ότι στη μέση του βρίσκεται ένα κέντρο· γιατί το κέντρο, ή το σημείο, είναι ακριβώς το μέσο του κύκλου. Προσέξτε καλά, σας παρακαλώ, αυτό που λέω. Θεωρήστε ότι αυτός ο κύκλος είναι ο κόσμος και ότι το κέντρο του κύκλου είναι ο Θεός. Και ότι οι γραμμές που ξεκινούν από την περιφέρεια του κύκλου και προχωρούν ευθεία προς το κέντρο είναι οι δρόμοι και οι τρόποι ζωής των ανθρώπων. Όσο λοιπόν οι άγιοι, που επιθυμούν να πλησιάσουν τον Θεό, προχωρούν προς τα μέσα ακολουθώντας αυτές τις γραμμές, τόσο πλησιάζουν τον Θεό και ο ένας τον άλλον, ανάλογα με το πόσο προχωρούν· και όσο περισσότερο πλησιάζουν τον Θεό, τόσο περισσότερο πλησιάζουν ο ένας τον άλλον· και όσο πλησιάζουν ο ένας τον άλλον, τόσο πλησιάζουν τον Θεό.

»Το ίδιο συμβαίνει και με την απομάκρυνση, όταν κινούνται προς τα έξω: είναι απολύτως βέβαιο ότι όσο περισσότερο αποτραβιούνται, τόσο περισσότερο απομακρύνονται από τον Θεό και ο ένας από τον άλλον· και όσο απομακρύνονται ο ένας από τον άλλον, τόσο απομακρύνονται από τον Θεό. Τέτοια είναι η φύση της αγάπης: όσο βρισκόμαστε έξω και δεν αγαπούμε τον Θεό, τόσο είμαστε απομακρυσμένοι από τον πλησίον μας. Και αντίστροφα, αν αρχίσουμε να αγαπούμε τον Θεό, όσο θα τον πλησιάζουμε με την αγάπη, τόσο θα ενωνόμαστε με την αγάπη με τον πλησίον και άλλο τόσο με τον Θεό.

»Είθε ο Θεός με τη χάρη του να μας καταστήσει άξιους να ακούμε όσα μας ωφελούν και άξιους επίσης να τα πράττουμε. Γιατί όσο περισσότερο φροντίζουμε και προσπαθούμε να εφαρμόζουμε όσα καλά ακούμε, τόσο περισσότερο ο Θεός μας θα μας φωτίζει και θα μας διδάσκει ποιο είναι το αγαθό και άγιο θέλημά του. Σε αυτόν η δόξα. Αμήν» (1).


1 Περί προσευχής, 124.
2 Εἰς Παροιμίας, XVI, PG 17, 196 D.

Αυτές οι λίγες γραμμές ήταν αναγκαίες για να προφυλάξουν τον αναγνώστη από μια λανθασμένη οπτική. Οτιδήποτε διαβάσει στη συνέχεια σχετικά με τη «φυγή από τους ανθρώπους», πρέπει να το βλέπει υπό το φως αυτής της πίστης στην Αγάπη, που καθιστά ολόκληρη τη χριστιανική κοινότητα ένα ζωντανό σώμα. Κάθε βελτίωση της υγείας ενός μέλους ωφελεί όλα τα μέλη· κάθε άνοδος προς τον Θεό δημιουργεί μια νέα επαφή ανάμεσα σε Εκείνον και την ανθρωπότητα ως τέτοια· κάθε όαση πνευματικότητας κάνει την έρημο αυτού του κόσμου λιγότερο άγρια και λιγότερο ακατοίκητη.

Οι ερημίτες, οι μοναχοί και οι ησυχαστές μας το γνωρίζουν αυτό και το συλλογίζονται με τον δικό τους τρόπο, ακόμη και όταν φαίνονται να αγαπούν τη μοναξιά από πεποίθηση, σαν να ήταν ένα αγαθό καθαυτό. Την αγαπούν μόνο για να επιτελούν μέσα σε αυτήν «το έργο του Θεού» —ο άγιος Αντώνιος είναι ο πρώτος που χρησιμοποιεί αυτή την έκφραση, στην έρημο— και πιστεύουν ότι αυτό το έργο του Θεού, όπως όλα τα άλλα, έχει ως μοναδική αρχή την Αγάπη και ως μοναδικό σκοπό την εγκαθίδρυση της βασιλείας του Θεού που είναι Αγάπη.

Πίστευαν, άλλωστε, ότι είχαν και σε ποιον να στηριχθούν. Ο ίδιος ο Κύριος, που ασφαλώς δεν είχε ανάγκη να «φύγει από τους ανθρώπους» για να βρει τον Θεό, «Αὐτὸς δὲ ἦν ὑποχωρῶν ἐν ταῖς ἐρήμοις καὶ προσευχόμενος»: συνήθιζε, κατά τη δημόσια ζωή του, να αποσύρεται σε έρημους τόπους για να προσευχηθεί (2)· και «πέρασε τη νύχτα προσευχόμενος στον Θεό» και «αποσύρθηκε μόνος στο βουνό για να προσευχηθεί». Αυτή η μοναξιά δεν απέκλειε πάντοτε την παρουσία των μαθητών (3): «Και συνέβη, ενώ προσευχόταν μόνος, να είναι μαζί του και οι μαθητές».

Αυτό το υπέρτατο παράδειγμα θα αρκεί για πάντα για την αναίρεση κάθε θεωρίας που θα περιόριζε ολόκληρη την προσευχή σε μια άσκηση της κοινότητας. Δεν αρκεί όμως για να στηρίξει την αναχώρηση ως τρόπο ζωής.

1 La Doctrine Spirituelle de Sainct Dorothé Abbé du pays de Palestine, μετάφραση του Paul du Mont, από το Douai, Douai 1597. Έκτη ομιλία, τέλος.
2 Λουκ. 5, 16.
3 Λουκ. 9, 18.


Στην πραγματικότητα, οι πρόδρομοι που επικαλούνται συνήθως οι εγκωμιαστές της αναχώρησης είναι ο Ηλίας και ο Ιωάννης ο Βαπτιστής. Ο Ηλίας είναι ο «ἀρχηγός» της «ἰσαγγέλου ἀγαμίας»· άλλωστε, χάρη σε αυτήν αναλήφθηκε στον ουρανό πάνω σε πύρινο άρμα (1). Η ισάγγελη ζωή είναι, στην απλή και σύνθετη ολότητά της, η ζωή εκείνων που φορούν το αγγελικό σχήμα· μοιάζει όμως με τη ζωή των αγγέλων κυρίως επειδή ο μοναχός γίνεται ίσος με τους αγγέλους μέσω της αληθινής προσευχής (2), επειδή, όπως οι άγγελοι, ποθεί να βλέπει το πρόσωπο του Πατέρα που βρίσκεται στους ουρανούς (3). Γι’ αυτό αναζητεί τα καλύτερα μέσα για να αποδεσμευτεί από την ύλη, για να πορευτεί «άυλος προς τον Άυλο» (4). Και ανάμεσα σε αυτά τα μέσα, ο Κάρμηλος του Ηλία και η έρημος του Βαπτιστή (5) πρέπει να έχουν εξαιρετική αξία, αφού «ανάμεσα σε όσους γεννήθηκαν από γυναίκα δεν υπάρχει κανένας μεγαλύτερος από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή» (7). «Αναλογιστείτε, μοναχοί, το αξίωμά σας: ο Ιωάννης είναι ο θεμελιωτής του θεσμού σας· είναι μοναχός, αφού, μόλις γεννήθηκε, ζει στην έρημο» (6). Και «ο Ιωάννης ήρθε με τη δύναμη και το πνεύμα του Ηλία, επειδή ήταν και αυτός ερημίτης» (8).

Αυτή η πνευματική καταγωγή, την οποία επικαλείται και ο ίδιος ο άγιος Ιερώνυμος γράφοντας τον βίο του αγίου Παύλου του Θηβαίου, λάμπρυνε την ερημιτική ζωή και τον μοναχισμό ως τέτοιον περισσότερο από όλα τα άλλα ένδοξα γνωρίσματά τους. Ο ίδιος ο άγιος Βασίλειος, όπως και ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, παρά τις διαφορετικές του απόψεις για τον αναγκαίο βαθμό μοναξιάς, συμμερίζεται την ευλάβεια του φίλου του προς τον Ηλία και τον Ιωάννη τον Βαπτιστή (9). Ο Κασσιανός έφερε από την Ανατολή την ίδια ιδέα (10). Οι συγγραφείς του βίου του αγίου Παχωμίου έχουν την ίδια βεβαιότητα: ο άγιος Αντώνιος είναι μιμητής του μεγάλου Ηλία, του Ελισαίου και του αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή (11).


1 Νείλος, Επιστολές, I, 181, PG 79, 152 C.
2 Ευάγριος, Περί προσευχής, 113.
3 Ό.π., 114.
4 Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Λόγος μετά την επιστροφή από τη φυγή, αρ. 1, PG 35, 828 A.
5 Ό.π., 66.
6 Χρυσόστομος, Ομιλία περί Ιωάννου του Βαπτιστού. Πρβλ. του ίδιου, Εἰς Μάρκον, ομιλία I.
7 Ματθ. 11, 11.
8 Θεοφύλακτος, Εἰς Λουκᾶν, κεφ. 1, PG 123, 700 A.
9 Επιστολή προς Χίλωνα, PG 32, 357 A κ.εξ.
10 Collationes, 18, κεφ. 6, CSEL 13, σ. 152. Ας θυμηθούμε ότι ήδη ο Πυθαγόρας είχε ζήσει τη μοναχική ζωή στις φοινικικές ακτές, στους πρόποδες του όρους Καρμήλου: «ἐμόναζε» (Ιάμβλιχος, Περὶ τοῦ Πυθαγορικοῦ βίου, III, 14· έκδ. Nauck, σ. 1–4).
11 Vita Prima, αρ. 2, Halkin, σ. 2.


Συνεχίζεται

ΚΑΙ ΟΜΩΣ ΣΤΗΡΙΓΜΕΝΟΙ ΣΤΗΝ ΑΓΙΟΡΕΙΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΜΕΧΡΙ ΠΡΟΤΙΝΟΣ ΤΟΥΛΑΧΙΣΤΟΝ ΑΚΟΥΜΕ ΨΥΧΡΑΙΜΑ ΤΟΥΣ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΟΥΣ ΝΑ ΚΑΤΗΓΟΡΟΥΝ ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΡΕΙΤΕΣ ΓΙΑ ΑΤΟΜΙΚΗ ΣΩΤΗΡΙΑ. ΠΩΣ ΧΑΣΑΜΕ ΤΗΝ ΨΥΧΗ ΜΑΣ;  
ΔΙΝΟΝΤΑΣ ΔΥΣΤΥΧΩΣ ΤΗΝ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗ ΜΑΣ ΣΕ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΠΟΥ ΕΖΗΣΑΝ ΣΕ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ ΠΑΛΕΥΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΑ ΚΑΙ ΥΦΗΓΕΣΙΕΣ.

Κυριακή 25 Οκτωβρίου 2026

Ησυχασμός και Προσευχή 15

Συνέχεια από Σάββατο 10. Οκτωβρίου 2026

Ησυχασμός και Προσευχή 15

ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA 176


IRÉNÉE HAUSHERR S.I.


Ο ησυχασμός
Μελέτη πνευματικότητας (1)
ΕΝΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ, ΜΙΑ ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΕΝΑ ΕΡΩΤΗΜΑ

3 Ένα ερώτημα

Ωστόσο, αυτές οι διακυμάνσεις στην έκφραση είναι μόνο επιφανειακές, όπως καθετί που αφορά τις λέξεις. Ένα πολύ σοβαρότερο ερώτημα τίθεται, όχι ακριβώς στους ησυχαστές, αλλά στους χριστιανούς ως τέτοιους, ιδιαίτερα σε εκείνους που οφείλουν να διδάσκουν τις οδούς της τελειότητας. Η ασκητική ζωή έχει έναν και μόνο σκοπό, τη σωτηρία της ψυχής, λέει ο άγιος Βασίλειος. Η σωτηρία της ψυχής συνίσταται στην αγάπη, σύμφωνα με μια θεμελιώδη αρχή που δεν αμφισβητήθηκε ποτέ πια θεωρητικά, αφότου ο άγιος Ειρηναίος την αντέταξε νικηφόρα στην νοησιαρχία των ψευδών γνωστικών. Επομένως, η μόνη σοφία και το μόνο καθήκον είναι να γνωρίσουμε και να ασπαστούμε τον τρόπο ζωής που οδηγεί με τη μεγαλύτερη ασφάλεια στην υψηλότερη αγάπη.

Τι είναι όμως η αγάπη; Αυτό το κεφαλαιώδες ερώτημα της χριστιανικής ηθικής, που επιλύεται θεωρητικά με την απάντηση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού —«Θα αγαπήσεις τον Θεό με όλη σου την ψυχή, με όλη σου τη διάνοια, με όλη σου την καρδιά, με όλες σου τις δυνάμεις, και τον πλησίον όπως τον εαυτό σου»—, δεν παύει να γεννά διαρκώς νέα προβλήματα κατά την εφαρμογή του σε κάθε εποχή και σε κάθε τόπο. Πώς να εναρμονίσουμε την αγάπη προς τον Θεό με την αγάπη προς τον πλησίον; Αν το μέτρο της αγάπης προς τον Θεό είναι να Τον αγαπάμε χωρίς μέτρο, όπως λέει ο Ωριγένης, δεν πρέπει να αφιερώνουμε κάθε στιγμή της ζωής στην άμεση αναζήτηση αυτής της αγάπης; Καθετί που δεν αποτελεί άμεση προσπάθεια προς αυτή την αγάπη, δηλαδή καθετί που δεν είναι προσευχή, δεν είναι αυτομάτως καθαρή ματαιότητα και καθαρή απώλεια, όπως υποστηρίζουν χωρίς δισταγμό συγγραφείς αγαπητοί στους ησυχαστές, όπως ο Νικόλαος Στηθάτος (1), ο οποίος θα μπορούσε να επικαλεστεί σεβάσμιες αυθεντίες, όπως τον άγιο Επιφάνιο (2);

1 Δεύτερη εκατοντάδα, 77, PG 120, 937 A–B· πρβλ. Γρηγόριος ο Σιναΐτης, De quietudine et duobus modis orationis, 11, PG 150, 1324 D.
2 Πρβλ. Αποφθέγματα Πατέρων, Αλφαβητική συλλογή, Επιφάνιος, αρ. 3, PG 65, 164 B.

Τότε όμως τι απομένει για την άσκηση των έργων της αδελφικής αγάπης; Και πώς να βεβαιωθούμε ότι τα αισθήματά μας προς τον πλησίον, ακόμη και η αφοσίωσή μας σε αυτόν, αποτελούν γνήσια αγάπη, όσο δεν έχει ακόμη νεκρωθεί μέσα μας η φιλαυτία, της οποίας ο ιός μολύνει την ίδια την πηγή του συναισθηματικού μας κόσμου, σύμφωνα με την ακατάπαυστη διδασκαλία του αγίου Μαξίμου του Ομολογητή; Και για να πραγματοποιήσουμε μέσα μας την τέλεια κάθαρση, χωρίς την οποία δεν υπάρχει καθαρή αγάπη ούτε προς τον Θεό ούτε προς τον πλησίον, από πού πρέπει να αρχίσουμε; Πού πρέπει κατά προτίμηση να στρέψουμε τις προσπάθειές μας; Στην εκρίζωση της φιλαυτίας, έργο αρνητικό και ίσως απογοητευτικό; Ή στη δραστηριότητα στην υπηρεσία των άλλων, έργο θετικό που υπόκειται όμως στην πλάνη; Ή μήπως να επιδιώξουμε αμέσως την ανάπτυξη μέσα μας της εκούσιας και συνειδητής αγάπης προς τον Θεό, με την εντατική προσήλωση στην προσευχή;[ΨΕΥΤΟΠΡΟΒΛΗΜΑ ΛΥΜΕΝΟ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥΣ. ΚΗΡΥΤΤΟΥΜΕ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΤΗΝ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΗΝ ΑΓΑΠΗ, ΚΑΘΟΤΙ Ο ΚΥΡΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Η ΑΓΑΠΗ]

Αυτό το πρωταρχικό πρόβλημα, δικαίως ή αδίκως, οι ησυχαστές το θεωρούσαν λυμένο, αν όχι για όλους τους χριστιανούς, τουλάχιστον για τους ίδιους. Ακριβώς η βεβαιότητά τους σε αυτό το σημείο συγκροτεί την κλήση τους ως ησυχαστών. Δεν αποτελούν την ιεραρχική Εκκλησία· καταρχήν δεν είναι ούτε επίσκοποι ούτε ιερείς ούτε κληρικοί, όπως άλλωστε δεν είναι και οι μοναχοί γενικά. Θα δεχθούν κληρικούς ανάμεσά τους μόνο με ορισμένες προφυλάξεις, τις οποίες μαρτυρεί ακόμη ο Κανόνας του αγίου Βενεδίκτου και από τις οποίες η κυριότερη είναι η παραίτηση από κάθε προνόμιο. Επομένως, δεν έχουν να αναμειχθούν σε αποστολικές διακονίες· ούτε να επιδοθούν ως κύριο έργο τους στη φιλοξενία, στη φροντίδα των ασθενών ή των φτωχών· τους αρκεί να ασκούν αυτές τις μορφές αγάπης όταν παρουσιάζεται η ευκαιρία. Η εσωτερική τους αγάπη δεν τους απαγορεύει, ίσως μάλιστα τους επιβάλλει, να αποσύρονται σε τόπους όπου μια τέτοια ευκαιρία παρουσιάζεται σπάνια.

Το πρόβλημα που τίθεται στον ησυχασμό δεν είναι δογματικής, αλλά ψυχολογικής και εμπειρικής τάξης. Αφού διακριθεί καθαρά ο σκοπός, ο δικός του σκοπός, και αφού γίνει επίσης δεκτό ότι για αυτόν τον σκοπό επιβάλλεται κάποιος βαθμός μοναξιάς, έστω κατά διαστήματα, ώστε να εξασφαλιστεί η εσωτερική ησυχία χωρίς την οποία δεν υπάρχει ένωση με τον Θεό, ποιο είναι αυτό το μέτρο; Όχι το ελάχιστο που ζητείται από κάθε χριστιανό, ούτε το μέγιστο που δεν υπήρξε ποτέ, αλλά το βέλτιστο, δηλαδή εκείνο που είναι πιο αποτελεσματικό για να επιτευχθεί, χωρίς πλάνη, το επιθυμητό ιδεώδες.

Για εμάς, ανθρώπους του εικοστού αιώνα, αν θέλουμε να προετοιμαστούμε ώστε να διατυπώσουμε δίκαιη κρίση για το ιστορικό φαινόμενο του ησυχασμού, πρέπει με τη σειρά μας να αρχίσουμε θέτοντας καθαρά μπροστά στα μάτια μας αυτόν τον πνευματικό στόχο, όπως μας τον παρουσιάζουν οι καλύτερα κατατοπισμένοι οπαδοί του. Αν τυχόν, αφού γνωρίσουμε τις περιγραφές τους, πιστέψουμε ή εξακολουθήσουμε να πιστεύουμε ότι το αντικείμενο των επιδιώξεών τους —που στα μάτια τους άξιζε, και με το παραπάνω, όλες τις θυσίες και όλες τις προσπάθειες— δεν αξίζει την ανθρώπινη συμπάθειά μας και τον χριστιανικό θαυμασμό μας, καλύτερα να μη διαβάσουμε τη συνέχεια αυτής της εργασίας. Ας ακούσουμε τον Κασσιανό, μέσα από τον οποίο μιλούν οι ήρωες της πρώτης γενιάς του αναχωρητισμού.[ΥΠΗΡΞΑΝ ΟΙ ΠΟΛΕΜΙΟΙ ΚΑΘΕ ΚΑΚΟΔΟΞΙΑΣ ΜΕΧΡΙ ΜΑΡΤΥΡΙΟΥ. ΟΠΩΣ ΔΙΔΑΣΚΕΙ Ο ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΑΞΙΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ]

Δύο παράγραφοι —η πέμπτη και η έκτη της δέκατης Συνομιλίας— θα αρκέσουν:

«Πόσο απαλλαγμένος πρέπει να είναι κανείς από κάθε φανταστική παράσταση όταν προσεύχεται. Ότι πρέπει, κατά το παράδειγμα του Ιησού Χριστού, να ανεβαίνει απομονωμένος σε ψηλό βουνό για να προσευχηθεί εκεί στον Θεό εν κρυπτώ…

Μόνον εκείνοι μπορούν να θεωρούν τη θεότητά του με μάτια ολοκάθαρα, οι οποίοι, υψωνόμενοι πάνω από όλα τα έργα και όλες τις χαμηλές και επίγειες σκέψεις, αποσύρονται και ανεβαίνουν μαζί του σε αυτό το ψηλό βουνό της μοναξιάς· εκεί ο Ιησούς Χριστός, απαλλάσσοντας τις ψυχές από την ταραχή των παθών και αποχωρίζοντάς τες από κάθε ανάμειξη με τις κακίες, τις στερεώνει σε ζωντανή πίστη και τις ανεβάζει στην υψηλότερη κορυφή των αρετών, όπου κατόπιν φανερώνει απροκάλυπτα τη δόξα και τη λαμπρότητα του προσώπου του σε όσους έχουν τα μάτια της καρδιάς αρκετά καθαρά για να τη θεωρήσουν. Όχι ότι ο Ιησούς δεν αφήνει να τον δουν και εκείνοι που παραμένουν στις πόλεις και στις κωμοπόλεις· δηλαδή εκείνοι που είναι αφοσιωμένοι στον πρακτικό βίο και στα έργα της αγάπης. Δεν τους φανερώνεται όμως μέσα σε εκείνη τη δόξα και την ακτινοβόλο μεγαλοπρέπεια, που τις δείχνει μόνο σε όσους μπορούν να ανεβούν, όπως ο άγιος Πέτρος, ο άγιος Ιάκωβος και ο άγιος Ιωάννης, στο βουνό των αρετών. Έτσι εμφανίστηκε άλλοτε στον Μωυσή και μίλησε στον Ηλία στα βάθη της ερημιάς.

Ο ίδιος ο Ιησούς Χριστός θέλησε να μας το επιβεβαιώσει με το παράδειγμά του και να μας προσφέρει στο πρόσωπό του το πρότυπο της τέλειας καθαρότητας. Διότι, μολονότι ήταν η ανεξάντλητη πηγή κάθε αγιότητας και δεν είχε, όπως εμείς, καμία ανάγκη από απομόνωση και μοναξιά για να την αποκτήσει, αφού, όντας η ίδια η καθαρότητα, δεν μπορούσε να υποστεί την παραμικρή αλλοίωση από το πλήθος και από τον μολυσμό των ανθρώπων —αυτός που, αντίθετα, καθαρίζει και αγιάζει, όποτε θελήσει, καθετί ακάθαρτο και μολυσματικό στους ανθρώπους—, αποσύρεται ωστόσο ολομόναχος σε ένα βουνό για να προσευχηθεί εκεί. Με αυτή την απομάκρυνση ήθελε να μας διδάξει να αποχωριζόμαστε, όπως εκείνος, από την ταραχή και τη σύγχυση του κόσμου, όταν θέλουμε να προσφέρουμε στον Θεό τέλειες προσευχές και τα καθαρά αισθήματα της καρδιάς μας, ώστε, ενώ βρισκόμαστε ακόμη μέσα σε θνητή σάρκα, να μπορούμε κατά κάποιον τρόπο να εξομοιωθούμε με εκείνη την υπέρτατη μακαριότητα που έχει υποσχεθεί στους αγίους στον άλλο κόσμο και να βλέπουμε τον Θεό ως εκείνον που είναι για εμάς τα πάντα μέσα στα πάντα».¹


1 Les Conférences de Cassien, traduites en François par le Sieur de Saligny, Docteur en Théologie, δέκατη Συνομιλία, κεφ. V, Λυών 1682, σ. 405 κ.ε.

«Σε τι συνίσταται η τέλεια προσευχή και ποια πρέπει να είναι για να είναι αδιάλειπτη.

Τότε θα εκπληρωθεί τέλεια εκείνη η προσευχή που απηύθυνε ο Σωτήρας στον Πατέρα του για τους μαθητές του. “Σε παρακαλώ, Πατέρα μου”, του λέει, “η αγάπη με την οποία με αγάπησες να είναι μέσα τους· και αυτοί να είναι μέσα μας. Να είναι όλοι ένα. Όπως εσύ, Πατέρα μου, είσαι μέσα μου και εγώ μέσα σου, έτσι και αυτοί να είναι μέσα μας ένα” (Ιω. 17). Αυτή η προσευχή του Σωτήρα, που δεν μπορεί παρά να πραγματοποιηθεί, θα επαληθευτεί μέσα μας όταν εκείνη η τέλεια αγάπη, με την οποία ο Θεός μάς αγάπησε πρώτος, περάσει στα βάθη της καρδιάς μας και μας κάνει να τον αγαπούμε όπως μας αγαπά.

Αυτό θα συμβεί όταν όλα όσα αγαπούμε, όλα όσα επιθυμούμε, όλα όσα αναζητούμε, όλα όσα ευχόμαστε, όλα όσα σκεφτόμαστε, όλα όσα βλέπουμε, όλα όσα λέμε, όλα όσα ελπίζουμε δεν θα είναι παρά ο Θεός· όταν αυτή η ενότητα του Πατέρα με τον Υιό και του Υιού με τον Πατέρα απλωθεί στον νου και στην καρδιά μας· δηλαδή όταν η αγάπη που θα έχουμε γι’ αυτόν θα είναι αδιάλειπτη και αχώριστη από εμάς, όπως η δική του αγάπη για εμάς είναι ολοκάθαρη και αιώνια. Έτσι, μένοντας πάντοτε ενωμένοι μαζί του και έχοντας όλες τις ελπίδες μας, όλες τις σκέψεις μας και όλα τα λόγια μας στραμμένα αποκλειστικά προς αυτόν, ώστε να μην είναι παρά αυτός, θα φτάσουμε σε εκείνη την τόσο υψηλή κατάσταση στην οποία ο ίδιος ο Σωτήρας επιθυμεί, με την ίδια προσευχή, να στερεωθούμε, όταν λέει: “Να είναι όλοι ένα, όπως εμείς είμαστε ένα. Εγώ μέσα τους και εσύ μέσα μου, για να φτάσουν στην τελειότητα της ενότητας. Πατέρα μου, θέλω εκείνοι που μου έδωσες να είναι μαζί μου παντού όπου θα είμαι”.

Αυτός λοιπόν είναι ο σκοπός που πρέπει να θέτει ο αναχωρητής· σε αυτό πρέπει να συγκεντρώνεται όλη η προσπάθεια του νου του: να καταστεί ικανός να κατέχει μέσα σε θνητό σώμα μια εικόνα της αιώνιας ευδαιμονίας και να αρχίσει να γεύεται μέσα σε ένα πήλινο και χωμάτινο σκεύος τις απαρχές και, κατά κάποιον τρόπο, τον αρραβώνα εκείνης της δόξας και της εξ ολοκλήρου θεϊκής ζωής που ελπίζει να έχει στον ουρανό. Γι’ αυτό ο τελικός σκοπός όλης της τελείωσης είναι να απογυμνώνεται η ψυχή καθημερινά από καθετί σαρκικό και επίγειο και να υψώνεται αδιάκοπα, όλο και περισσότερο, προς τα πνευματικά, ώσπου όλα τα έργα της, όλες οι σκέψεις της και όλες οι κινήσεις της καρδιάς της να γίνουν μία και μόνη αδιάλειπτη προσευχή».¹


Αυτό που λέει ο άγιος Θωμάς² —«Η ονομασία του μοναχού προέρχεται από την ενότητα, σε αντίθεση προς τη διαίρεση» (για την οποία γίνεται λόγος στην Α΄ Κορ. 7:33)— οι Έλληνες, που έχουν την αίσθηση της γλώσσας τους, το επαναλαμβάνουν με κάθε τρόπο.

«Ο μοναχός ονομάζεται μοναχός επειδή νύχτα και μέρα συνομιλεί με τον Θεό και η φαντασία του απασχολείται μόνο με τα πράγματα του Θεού, αφού άλλωστε δεν κατέχει τίποτε πάνω στη γη».³

«Τι είναι ο μοναχός και με ποιον τρόπο πραγματώνει αυτή την ονομασία; Αυτό πρέπει να γνωρίζουμε. Το εκθέτουμε λοιπόν, όσο μας δίνει τη δύναμη ο Χριστός. Πρώτον, ονομάζεται έτσι επειδή δεν παίρνει γυναίκα και απαρνείται τον κόσμο εξωτερικά και εσωτερικά· δηλαδή εξωτερικά τα υλικά πράγματα και τις υποθέσεις του κόσμου, και εσωτερικά τις σκέψεις που σχετίζονται με αυτά, χωρίς να δέχεται καμία κοσμική μέριμνα. Δεύτερον, ονομάζεται μοναχός —μονάζων— επειδή επικαλείται τον Θεό με αδιάλειπτη προσευχή, για να του καθαρίσει τον νου από την πολλαπλότητα των λογισμών που τον περιπλέκουν, ώστε αυτός ο μονάζων νους, απομονωμένος από τα πάντα, να μπορεί να αφοσιώνεται μόνο στον αληθινό Θεό, να μη δέχεται ποτέ τις υποβολές του κακού, αλλά να διατηρεί πάντοτε την απαιτούμενη καθαρότητα και να παραμένει διαυγής στη στροφή του προς τον Θεό».⁴


1 Les Conférences de Cassien…, δέκατη Συνομιλία, κεφ. VI.
2 Summa theologiae, II–II, ερ. 88, άρθρ. 11, κυρίως απάντηση, προς το τέλος.
3 Απόφθεγμα του αγίου Μακαρίου, στον Ευεργετινό, Α΄, σ. 75, στ. 2.
4 Μακάριος, Ομιλία 56: Marriott, Macarii Anecdota, Cambridge 1918, σ. 44.

Και θα μπορούσαμε να πολλαπλασιάσουμε τα παραθέματα, που ποικίλλουν στη μορφή, αλλά παραμένουν αναλλοίωτα ως προς το νόημα. «Εσείς», λέει ένας ιδρυτής στη μοναχική του κοινότητα, «εσείς, στους οποίους δεν έχει ανατεθεί ούτε το κήρυγμα του Ευαγγελίου ούτε η μέριμνα των Εκκλησιών, αλλά μόνο η φροντίδα της δικής σας ψυχής».¹ Το πλωτινικό «μόνος πρὸς μόνον»² ασφαλώς δεν αποτελεί την πηγή αυτού του ιδεώδους. Οι πρώτοι χριστιανοί μοναχοί δεν είχαν τίποτε κοινό με τις σχολές της αρχαίας σοφίας, ακόμη κι αν περιστασιακά διεκδικούσαν για τον εαυτό τους αυτόν τον τίτλο των φιλοσόφων, τον οποίο άλλοι επικαλούνταν εναντίον τους.³

Όταν όμως η πλωτινική διατύπωση έγινε γνωστή ανάμεσά τους,⁴ απέκτησε εντελώς φυσικά δικαίωμα παρουσίας, και πολλοί την επαναλαμβάνουν χωρίς πιθανότατα να γνωρίζουν την προέλευσή της. Ο Διονύσιος θα μπορέσει να γράψει ταυτόχρονα σύμφωνα με το πνεύμα του δασκάλου του Πρόκλου και των Πατέρων της ερήμου, μολονότι με ένα ύφος του οποίου τη μεγαλοστομία εκείνοι ελάχιστα θα εκτιμούσαν:⁵

«Ανάμεσα σε όλους τους μυημένους, την υψηλότερη βαθμίδα κατέχει η ευλογημένη τάξη των μοναχών, η οποία, έχοντας επιδοθεί με ανδρεία στην ολοκληρωτική κάθαρσή της και στην επιτέλεση των πράξεών της με τέλεια αγιότητα, γίνεται δεκτή, κατά τις δυνάμεις της, στη μετοχή και στη θεωρία των ιερών πραγμάτων… Γι’ αυτό οι ευσεβείς δάσκαλοί μας, αποδίδοντας σε αυτούς τους ανθρώπους ιερές ονομασίες, τους αποκάλεσαν άλλοτε θεραπευτές, εξαιτίας της ειλικρινούς λατρείας με την οποία προσκυνούν τη θεότητα, και άλλοτε μοναχούς, εξαιτίας αυτής της αδιαίρετης ζωής της ενότητας, με την οποία, επαναφέροντας τον νου τους από τη διάσπαση στα πολλά, τον κατευθύνουν ορμητικά προς τη θεία ενότητα και προς την τελειότητα της ιερής αγάπης».

Ο ψευδο-Διονύσιος θα μπορούσε να είχε αναφέρει και μια άλλη ονομασία που δόθηκε στους μοναχούς πριν από το έτος 500 και επαναλήφθηκε συχνά κατόπιν: «μονότροπος». Και αυτή υπήρχε στην κλασική γραμματεία, ήδη στον Ευριπίδη και κυρίως στον Πλούταρχο, όπου δήλωνε την ιδιοσυγκρασία ενός ανθρώπου που είχε την τάση να απομονώνεται ή να ξεχωρίζει από τους άλλους. Οι συγγραφείς μας την άντλησαν από τον Ψαλμό 67:7, σύμφωνα με τους Εβδομήκοντα: «Ο Θεός εγκαθιστά σε ένα σπίτι εκείνους που έχουν το ίδιο πνεύμα…». Ο Ευσέβιος⁶ μάς πληροφορεί ότι ο Σύμμαχος είχε αποδώσει την εβραϊκή λέξη με το «μοναχοί», ενώ άλλοι με διαφορετικό τρόπο· το νόημα όμως παραμένει πάντοτε το ίδιο και αναφέρεται στην τάξη των μοναχών, την πρώτη ανάμεσα σε εκείνους που προοδεύουν εν Χριστώ, οι οποίοι είναι μονότροποι και όχι πολύτροποι, επειδή δεν ακολουθούν άλλοτε έναν τρόπο ζωής και άλλοτε άλλον, αλλά πραγματώνουν έναν και μόνο, εκείνον που οδηγεί στην κορυφή της αρετής.


1 Τυπικόν της μονής του Αγίου Ιωάννου του Βαπτιστού τοῦ Φοβεροῦ, αρ. 7. Παπαδόπουλος-Κεραμεύς, Noctes Petropolitanae, Αγία Πετρούπολη 1914, σ. 16, στ. 7 κ.ε.
2 Πλωτίνος, Εννεάδες VI, 9, 11.
3 Πρβλ. G. Bardy, «Philosophies et philosophe dans le vocabulaire chrétien des premiers siècles», RAM 25, 1949, σ. 97–108.
4 Πρβλ. Peterson, «Herkunft und Bedeutung der μ. π. μ.-Formel bei Plotin», Philologus, τόμ. LXXXVIII, τεύχ. I, σ. 30–41.
5 Περί εκκλησιαστικής ιεραρχίας VI, 3. Μετάφραση Darboy, σ. 135 κ.ε.· μετάφραση Gandillac, σ. 307 κ.ε.
6 PG 23, 689 B.


Πάντοτε η ιδέα της μοναδικότητας, με μια διευκρίνιση που δεν περιέχεται στον όρο «μοναχός»: η μοναδικότητα της κατεύθυνσης, της διαγωγής, της σκέψης. Πρόκειται, συνολικά, για ένα λιγότερο συνηθισμένο και επομένως λιγότερο φθαρμένο συνώνυμο του «μοναχού», που δηλώνει, όπως λέει η δεύτερη επιστολή του Μακαρίου, «τη μονότροπη ορθότητα της εν Χριστώ ζωής»,¹ ή, κατά τον άγιο Νείλο, «τη μονοτροπία που χαρίζει την απάθεια».² Ο Κύριλλος ο Σκυθοπολίτης, ανακαλώντας τον Ψαλμό 67:7, που μιλά για την εγκατάσταση των μονοτρόπων σε ένα σπίτι, εφαρμόζει τη λέξη στους κελλιώτες, δηλαδή στους μοναχούς που έχουν προοδεύσει αρκετά, ώστε ο άγιος Σάββας να τους μεταφέρει από το κοινόβιο των δοκίμων σε ένα κελί της λαύρας.³ Από νωρίς, ωστόσο, η λέξη γίνεται απλώς ένα κάπως επιτηδευμένο συνώνυμο του «μοναχός»·⁴ ο Ιγνάτιος και ο Κάλλιστος Ξανθόπουλος, στον τίτλο των Εκατό κεφαλαίων τους, αποκαλούν τον εαυτό τους ελάχιστους ανάμεσα στους μονοτρόπους· και ούτω καθεξής. Στον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή, «μονότροπος» αποκαλείται η φιλοσοφία —εννοείται η αληθινή φιλοσοφία, δηλαδή η μοναχική πνευματικότητα.⁵

1 PG 34, 416 C· πρβλ. 417 B κ.α.
2 Λόγος ασκητικός VI, PG 79, 725 D.
3 Βίος του αγίου Σάββα, Schwartz, σ. 113, στ. 3–20.
4 Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, Λόγος 23, Παρίσι 1609, σ. 418 C· Θεόδοτος Καλλιπόλεως, 13ος αιώνας, Viz. Vrem. XIV (1907), σ. 10, στ. 4.
5 Περί διαφόρων αποριών, PG 91, 1368 B.


Καμία αμφιβολία λοιπόν ως προς τον σκοπό: ο μοναχός, από την ίδια την κλήση του, είναι αφιερωμένος αποκλειστικά στην επιδίωξη της ένωσης με τον Θεό μέσω της προσευχής, η οποία προϋποθέτει την ολοκληρωτική αποδέσμευση, την τέλεια κάθαρση, την παραίτηση από καθετί που θα μπορούσε να καθυστερήσει την πνευματική του άνοδο. Το ερώτημα που τίθεται γι’ αυτόν είναι επομένως μόνο μέχρι ποιο σημείο η συναναστροφή με τους συνανθρώπους του, οι ασχολίες και οι μέριμνες της κοινής ζωής συγκαταλέγονται σε αυτά τα εμπόδια· ας το πούμε στη δική του γλώσσα: μέχρι ποιο σημείο η μοναξιά, η εξωτερική ησυχία, είναι αναγκαία ή χρήσιμη για την εσωτερική του γαλήνη, για την εσωτερική του ησυχία. Ερώτημα ψυχολογικό, επομένως· ή, για να μιλήσουμε ακριβέστερα, ερώτημα της ιστορίας της ψυχολογίας. Αυτό που πρέπει τώρα να εκθέσουμε είναι οι ιδέες που διατύπωσαν ανά τους αιώνες οι χριστιανοί ασκητές σχετικά με τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα της «φυγής από τους ανθρώπους».

Οι διαφορετικές απαντήσεις που δόθηκαν ανά τους αιώνες σε αυτό το ερώτημα θα καθορίσουν την εξέλιξη του ησυχασμού.


ΕΠΑΙΝΟΙ ΤΗΣ ΜΟΝΑΞΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥΣ

Σάββατο 10 Οκτωβρίου 2026

Ησυχασμός και Προσευχή 14

  Συνέχεια από  Παρασκευή 9 Οκτωβρίου 2026

Ησυχασμός και Προσευχή 14

ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA 176

IRÉNÉE HAUSHERR S.I.


Ο ησυχασμός
Μελέτη πνευματικότητας (1)

ΕΝΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ, ΜΙΑ ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΕΝΑ ΕΡΩΤΗΜΑ

1. Ένας ορισμός

Ο όρος «ησυχασμός», στη βυζαντινή γλώσσα, δηλώνει ένα σύστημα πνευματικότητας που έχει ως αρχή την υπεροχή, ακόμη και την αναγκαιότητα, της ησυχίας.
Ησυχία σημαίνει γενικά γαλήνη. Η ετυμολογία της λέξης είναι αβέβαιη. Ίσως συνδέεται με το ἦσθαι: το να κάθεται κανείς. Για τους συντάκτες των Vitae Patrum, αυτό το ρήμα ή τα συνώνυμά του, χωρίς καμία περαιτέρω διευκρίνιση, σημαίνει ότι κάποιος διάγει τον βίο του ησυχαστή.

Υπάρχουν πολλά είδη ησυχίας: από την απουσία πολέμων μέχρι την αναστολή των ψυχικών δυνάμεων κατά τη μυστική ανάπαυση, περνώντας από την αδράνεια και την οκνηρία, τη σιωπή των πραγμάτων και των προσώπων, την καταλλαγή του νου και της καρδιάς. Όσα είναι τα όντα, τα σύνολα ή τα μέρη των όντων που επιδέχονται αναστάτωση, τόσες είναι και οι μορφές γαλήνης, οι οποίες μπορούν όλες να ονομαστούν ησυχία.

Για όλες αυτές τις σημασίες θα μπορούσαν να παρατεθούν παραδείγματα από τους θύραθεν συγγραφείς. Παντού, ωστόσο, ακόμη και όταν πρόκειται για τη σιωπή των πραγμάτων, διαπιστώνουμε ότι αυτή εξετάζεται σε σχέση με τον άνθρωπο. Και εδώ δεν υπάρχει λόγος να επικαλεστούμε τον ελληνικό ανθρωποκεντρισμό: αν δεν υπάρχει κανείς για να την αντιληφθεί και να την απολαύσει, θα ήταν άραγε ακόμη ορθό να μιλάμε για «την ειρήνη των πραγμάτων»; Θα ήταν προτιμότερο να μιλάμε για την ακινησία τους ή για την εύτακτη διάταξη των κινήσεών τους και να επιφυλάσσουμε την ονομασία της ειρήνης για την εντύπωση που προκαλεί στον άνθρωπο αυτή η ακινησία ή αυτή η τάξη. Αυτό ακριβώς κάνουν οι Έλληνες κατά τη χρήση του όρου «ησυχία». Τον χρησιμοποιούν αναφερόμενοι στον άνθρωπο και στις δυνάμεις του, στο σύνολο της ανθρώπινης ζωής ή σε ένα μέρος της, καθώς και στη γαλήνη που ακολουθεί την παύση του πολέμου. Κατέχει κανείς την ησυχία, διάγει έναν βίο ησυχίας ή περνά μια περίοδο ησυχίας. Πρόκειται, εν ολίγοις, για ένα είδος ασφάλειας και προφύλαξης από τις αιτίες της ταραχής: τις υποθέσεις, τις στάσεις μεταξύ των πολιτών, τις εχθροπραξίες μεταξύ των πολιτειών. Καθώς, εξάλλου, ο επιμέρους άνθρωπος αποτελεί εικόνα της πολιτικής κοινωνίας —ή και το αντίστροφο—, υπάρχει επίσης μια ψυχική ησυχία, η οποία προκύπτει από την ιεράρχηση των δυνάμεων της ψυχής, όταν αυτή έχει εγκαθιδρυθεί και διατηρείται. Οι ευυπόληπτοι άνθρωποι (κόσμιοι) είναι πάντοτε διατεθειμένοι να διάγουν τον βίο της ησυχίας (ἥσυχον βίον), λέει ο Πλάτων (1). Οι ιεροί συγγραφείς δεν είχαν κανέναν λόγο να αλλάξουν οτιδήποτε σε αυτό το λεξιλόγιο.

Στη μετάφραση των Εβδομήκοντα, η ησυχία και τα παράγωγά της διατηρούν όλες τις σημασίες που είχαν στην κοινή γλώσσα· πρωτίστως την εξωτερική ειρήνη, την απουσία εθνικών ή εμφύλιων πολέμων, στον βαθμό που αυτή απαλλάσσει τους πολίτες από την αγωνία και τους παρέχει ασφάλεια.

Αυτή η ευχάριστη κατάσταση ονομάζεται, όπως και στους θύραθεν συγγραφείς, ἡσυχίαν ἄγειν ή ἔχειν και, σε σχέση με τους άλλους, παρέχειν. Αυτό το αίσθημα ασφάλειας δεν εξαρτάται, ωστόσο, αποκλειστικά από τις εξωτερικές καταστάσεις· μπορεί να παραμένει ακόμη και ενώπιον της απειλής του πολέμου, χάρη στην πίστη στον Θεό. Έτσι, όταν ο Ρασίν, βασιλιάς της Συρίας, ανέβηκε εναντίον της Ιερουσαλήμ για να της επιτεθεί, «η καρδιά του βασιλιά και η καρδιά του λαού του ταράχθηκαν, όπως τα δέντρα του δάσους ταράζονται από τον άνεμο». Αλλά ο Γιαχβέ έστειλε τον Ησαΐα να του πει: «Πρόσεχε, μείνε ήσυχος, μη φοβάσαι» (φύλαξαι τοῦ ἡσυχάσαι καὶ μὴ φοβοῦ) κ.λπ. (*).

Η καλύτερη εγγύηση της εσωτερικής γαλήνης είναι ο φόβος του Θεού, η υποταγή στο θέλημά Του, η σοφία: «Εκείνος που με ακούει θα αναπαύεται με ασφάλεια, θα ζει ήσυχος χωρίς να φοβάται τη συμφορά» (κατασκηνώσει ἐπ᾿ ἐλπίδι καὶ ἡσυχάσει ἀπὸ παντὸς κακοῦ) (*).[Η ΕΜΜΟΝΗ ΤΗΣ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΜΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΓΝΩΜΙΚΟ ΘΕΛΗΜΑ ΚΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΘΕΛΗΜΑ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΟΦΕΙΛΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΕΧΘΡΑ ΤΗΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΝ ΗΣΥΧΑΣΜΟ. ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ. ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗΝ ΜΕΤΑΝΟΙΑ]

Ας προσέξουμε αυτή τη σύνταξη: ἡσυχάσαι ἀπό τινος. Η ησυχία είναι αφ’ εαυτής μια αρνητική έννοια, η οποία αποκλείει από την ψυχή ορισμένα οδυνηρά συναισθήματα και θεμελιώνει αυτή την εσωτερική καταλλαγή στη βεβαιότητα ότι βρίσκεται κανείς προφυλαγμένος από το κακό.

Μπορεί επίσης κανείς, εκουσίως, να προφυλαχθεί από ένα κακό, να αρνηθεί να κάνει εκείνο που θεωρεί κακό, με μια λέξη, να απέχει από κάτι· ιδιαίτερα από τον λόγο, απ’ όπου προέρχεται η συχνή σημασία «σιωπώ», ή από την κίνηση, απ’ όπου η σημασία «παραμένω». Και οι δύο αυτές σημασίες, οι οποίες απαντούν συχνά, ταιριάζουν πολύ καλά με τον ησυχασμό.

Στην Καινή Διαθήκη η λέξη είναι σπάνια και απαντά ιδιαιτέρως στον άγιο Λουκά (1) και στον άγιο Παύλο (*), καθώς και μία φορά στο Α΄ Πέτρ. 3, 4. Η κυριότερη σημασία της είναι «παραμένω ήσυχος», δηλαδή σιωπώ, τηρώ την ανάπαυση του Σαββάτου, αφήνω τους άλλους ήσυχους. Στις Πράξεις 11, 18: ἡσύχασαν καὶ ἐδόξασαν τὸν Θεόν· «σιώπησαν και δόξασαν τον Θεό», δηλαδή έπαψαν να προβάλλουν αντιρρήσεις στον άγιο Πέτρο σχετικά με το βάπτισμα του Κορνηλίου. Με λίγη όμως καλή διάθεση, δεν διαθέτει άραγε αυτό το χωρίο κάτι που θα μπορούσε να αρέσει στους ησυχαστές;

Πολύ περισσότερο, και χωρίς καμία τάση προσαρμοστικής ερμηνείας, το Α΄ Θεσσ. 4, 11: «Σας προτρέπουμε, αδελφοί, να θεωρείτε τιμή σας το να ζείτε ήσυχα (φιλοτιμεῖσθαι ἡσυχάσαι), να ασχολείστε με τις δικές σας υποθέσεις και να εργάζεστε με τα χέρια σας, όπως σας παραγγείλαμε, ώστε να συμπεριφέρεστε ευπρεπώς απέναντι στους έξω και να μην έχετε ανάγκη από κανέναν». Το Β΄ Θεσσ. 3, 12 προσφέρει ακόμη μία δυνατότητα εφαρμογής στον ησυχασμό, όταν συνιστά να εργάζεται κανείς «μετά ησυχίας» (μετὰ ἡσυχίας ἐργαζόμενοι), πράγμα που θα πραγματοποιήσουν κατεξοχήν οι ησυχαστές ακολουθώντας τον άγιο Αρσένιο.

Δεν θα υποστηρίξουμε ασφαλώς ότι ο ησυχασμός γεννήθηκε από αυτά τα χωρία. Το προοίμιο αυτό αποβλέπει μόνο στον καθορισμό της σημασίας του όρου στα αρχαία κείμενα, τόσο στα θύραθεν όσο και στα ιερά· δευτερευόντως, με αυτόν ακριβώς τον τρόπο δικαιολογείται από την Αγία Γραφή η χρήση του ησυχαστικού λεξιλογίου.

Ο όρος «ησυχία» δεσπόζει σε ολόκληρο αυτό το λεξιλόγιο. Υπάρχουν όμως και άλλοι, περισσότερο ή λιγότερο συνώνυμοι όροι, τους οποίους θα συναντήσουμε στην πορεία. Εδώ θα αρκεστούμε να επισημάνουμε ορισμένους από τους συνηθέστερους. Αναφέραμε ήδη το ρήμα sedere, καθέζεσθαι. Πλάι στο ἔρημος βρίσκεται και συχνά συγχέεται με αυτό το ἤρεμος, καθώς και το ἠρεμία. Πρβλ. Α΄ Τιμ. 2, 2: ἤρεμον καὶ ἡσύχιον βίον διάγειν, δηλαδή να διάγει κανείς ειρηνικό και ήσυχο βίο. Η ἠρεμία απαντά στη γραμματεία μας σπανιότερα από την ησυχία, αλλά θα μπορούσαν να γίνουν γι’ αυτήν οι ίδιες παρατηρήσεις: πρόκειται πρωτίστως για τη γαλήνη μιας ψυχής απαλλαγμένης από την εσωτερική ταραχή, αλλά επίσης ελεύθερης από τις εξωτερικές αιτίες αναστάτωσης (2).

Όσο για τους όρους φιλοσοφικής προέλευσης, όπως η απάθεια, η αταραξία, η γαλήνη, η ἐποχή κτλ., αυτοί σχεδόν δεν απαντούν στα συγγράμματα των Πατέρων. Εάν εισαχθούν αργότερα, δεν θα αποκτήσουν ποτέ ουσιώδη σημασία στο σύστημα πνευματικότητας των ησυχαστών. Ακόμη και η «απάθεια», την οποία καθιέρωσε ο Ευάγριος, θα απουσιάζει από έργα αυθεντικά ησυχαστών συγγραφέων και δεν θα επικρατήσει ποτέ έναντι του ευαγγελικού όρου ἀμεριμνία. Επιπλέον, το περιεχόμενο αυτών των φιλοσοφικών όρων μεταβάλλεται σημαντικά όταν αυτοί εισέρχονται στη χριστιανική γλώσσα.

Ο ησυχασμός είναι, επομένως, ένα σύστημα πνευματικότητας θεμελιωμένο στην ησυχία. Δεν βλέπει όμως σε αυτήν τον τελικό σκοπό, όπως βλέπει ο στωικισμός στην απάθεια ή ο επικουρισμός στην αταραξία. Η ησυχία είναι, όπως καθετί στον χριστιανισμό, ένα μέσο· ίσως το κατεξοχήν μέσο, και σε κάθε περίπτωση ένα εξαιρετικό μέσο για να φθάσει κανείς στον σκοπό, ο οποίος είναι η ένωση με τον Θεό και η αδιάλειπτη προσευχή. Για να μιλήσουμε με τον Cassianus: donec omnis volutatio cordis una et jugis efficiatur oratio, «έως ότου κάθε κίνηση της καρδιάς καταστεί μία και αδιάλειπτη προσευχή» (2), ή ad perpetuam Dei memoriam possidendam, «για την απόκτηση της αδιάλειπτης μνήμης του Θεού» (3).

Και γι’ αυτό, στον βαθμό που θεωρεί κανείς ότι μπορεί να φθάσει ή να διατηρήσει αυτή την ένωση και αυτή την προσευχή μέσα στις αιτίες των περισπασμών, η αναχώρηση χάνει τη σημασία της.

(1) Πρβλ. Alph. (Apophthegmata Patrum, αλφαβητική συλλογή), Σισώης, αρ. 26· ακολουθεί στον Εὐεργετινό, IV, κεφ. 5, σ. 22, η εξής παρατήρηση: «Δες πώς, ύστερα από τόσο μακρά άσκηση, ἐπόθει τὴν ἔρημον διὰ τὸ ἤρεμον — ποθούσε την έρημο εξαιτίας της γαλήνης».
(2) Coll. X, 7.
(3) Στο ίδιο, 10.


Μια διάκριση

Η διάκριση αυτή προκύπτει καθαρά από όσα προηγήθηκαν. Θα μπορούσε μάλιστα να είχε διατυπωθεί και a priori. Υπάρχουν δύο είδη γαλήνης, δύο ειρήνες, δύο είδη ησυχίας: μία εξωτερική και μία εσωτερική· μία μέσα στα πράγματα και μία μέσα στον άνθρωπο· μία σιωπή των δυνάμεων της φύσης και μία σιωπή των δυνάμεων της ψυχής.

Οι δύο αυτές μορφές δεν συμβαδίζουν κατ’ ανάγκην. Κάποιος ταράζεται εσωτερικά ενώ γύρω του τίποτε δεν κινείται· κάποιος άλλος διατηρεί τη γαλήνια αυτοκυριαρχία του ενώ ο κόσμος φαίνεται να καταρρέει. Αυτή ήταν η αξίωση των Στωικών· αποτελεί επίσης διαπιστωμένο γεγονός σε ορισμένους βίους αγίων.

Το σημαντικότερο είναι προφανώς η γαλήνη της ψυχής. «Non turbetur cor vestrum — Ας μην ταράζεται η καρδιά σας». Ακόμη και οι ησυχαστές που ήταν περισσότερο προσκολλημένοι στη μοναχική τους απομόνωση το γνώριζαν πολύ καλά. Γνώριζαν όμως επίσης πόσο πολύ επιδρά το εξωτερικό στο εσωτερικό. Δεν ασχολούνταν ιδιαίτερα με τη συστηματική ψυχολογία· θα δούμε μάλιστα ότι βρίσκονταν πολύ μακριά από την υπερβολικά μεταφυσική ηθική των Στωικών. Αντιθέτως, ασκούσαν σε μεγάλο βαθμό την ψυχανάλυση, αναζητώντας στα βάθη της ψυχής τους τα πάθη που γνώριζαν ότι κρύβονταν εκεί. Διέθεταν αρχές διάκρισης που τους επέτρεπαν να αναλύουν ένα ψυχικό σύμπλεγμα στα συστατικά του και να αποδίδουν σε καθένα από αυτά την αληθινή ή πιθανή αιτία του: τον Θεό, τα αγαθά ή τα πονηρά πνεύματα, τις παρούσες αισθητηριακές αντιλήψεις ή εκείνες που αναδύονταν εκ νέου από τους θησαυρούς της μνήμης, την πολύμορφη υποκειμενική συναισθηματικότητα, τις ιδέες και τις βουλήσεις της νοητικής τάξης.

Θα χρειαστεί ασφαλώς να εκθέσουμε λεπτομερέστερα τους νόμους αυτής της διακρίσεως, της diakrisis. Προς το παρόν αρκεί να δηλώσουμε ότι η διάκριση μεταξύ του εσωτερικού και του εξωτερικού —η οποία είναι άλλωστε ουσιώδης για κάθε ηθική διδασκαλία και διακηρύχθηκε πανηγυρικά, αν και με διαφορετικές σημασίες, τόσο από τους Στωικούς όσο και από το Ευαγγέλιο— δεν ήταν άγνωστη ακόμη και στους λιγότερο μορφωμένους ασκητές.

Ωστόσο, αυτή η διάκριση μεταξύ της ησυχίας ως αναχωρήσεως και της ψυχικής ησυχίας θα χρειαστεί πολύ χρόνο για να διατυπωθεί με σαφήνεια και να επιβληθεί στην πράξη.

Σε αρκετούς συγγραφείς δημιουργείται η εντύπωση ότι η μοναξιά και η γαλήνη συγχέονται· σαν να μην υπήρχε τελικά καμία ελπίδα ησυχίας μέσα στην κοινωνία αυτών των θορυβωδών και αδιάκριτων ενοχλητικών όντων που είναι οι άνθρωποι, ακριβώς επειδή στερούνται την εσωτερική ησυχία. Η ψυχική τους πτωχεία τούς ωθεί να τσιμπολογούν παντού, αναζητώντας κατασίγαση, περισπασμό, διασκέδαση ή διαφυγή, όπως η ανάγκη για τροφή ωθεί τα κοτοπουλάκια και τις κότες να σκαλίζουν ακούραστα το χώμα αναζητώντας σκουλήκια, σταματώντας μόνο κατά διαστήματα για να κακαρίσουν ή να κοιμηθούν.

Η συνωνυμία των λέξεων «αναχώρηση» και «ησυχία» εμφανίζεται συχνά, ακόμη και σε μεταγενέστερες εποχές που γνωρίζουν πολύ καλά τη διάκριση μεταξύ των δύο πραγμάτων· είναι βέβαια διακριτά, αλλά τόσο στενά συνδεδεμένα μεταξύ τους! «Ο αββάς Μωυσής είπε στον αββά Μακάριο στη Σκήτη —σημειωτέον, στην κατεξοχήν περιοχή του μετριοπαθούς αναχωρητισμού—: “Θέλω ἡσυχάσαι, να βρω την ησυχία, αλλά οι αδελφοί δεν με αφήνουν”. Ο αββάς Μακάριος του είπε: “Βλέπω ότι έχεις ευαίσθητο χαρακτήρα και ότι δεν είσαι ικανός να απομακρύνεις έναν αδελφό. Εάν επιθυμείς την ησυχία, πήγαινε στην έρημο, πολύ βαθιά, στην Πέτρα, και εκεί θα αναπαυθείς”. Το έκανε και βρήκε την ειρήνη» (1). Δηλαδή, όποιος δεν έχει ειρήνη και υποφέρει από περισπασμούς πρέπει να αυξήσει τον βαθμό της μοναξιάς του. Για ορισμένους συνομιλητές του αγίου Αρσενίου, οι ησυχαστές είναι μοναχοί που αποφεύγουν κάθε συνάντηση με οποιονδήποτε: τῶν ἡσυχαζόντων καὶ μηδενὶ ἀπαντώντων (*).

Οι εγκωμιαστές της ερήμου θα έχουν πάντοτε την τάση να επιστρέφουν σε αυτή τη συνωνυμία. Έχουν άλλωστε από πού να την κληρονομήσουν. Στον Ωριγένη η ησυχία ισοδυναμεί με την ἐρημία (). Ο άγιος Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός δεν θα κουραστεί να επαναλαμβάνει την αγάπη του «για εκείνο το αγαθό που είναι η ησυχία και η αναχώρηση» (). Για τον άγιο Γρηγόριο Νύσσης η ησυχία είναι, για παράδειγμα, η παραμονή του Μωυσή στην έρημο (). Ο Αμμωνάς δεν μιλά διαφορετικά όταν γράφει περὶ ἡσυχίας () ή περὶ τῶν θελόντων ἡσυχάσαι (). Το ίδιο συμβαίνει και με τον Θεοδώρητο, για παράδειγμα όταν αναφέρεται στην αγάπη του αγίου Συμεών του Πρεσβυτέρου για την ησυχία (). Ο Διονύσιος επίσης δεν προβαίνει σε μεγαλύτερη διάκριση: η φυγή του αγίου Ιωσήφ στην Αίγυπτο είναι αναχώρηση, προφανώς με την υλική σημασία· και λίγο πιο πάνω οι άγγελοι ευαγγελίζονται στους ποιμένες, επειδή εκείνοι έχουν καθαρθεί μέσω της αναχωρήσεως-ησυχίας: τῇ τῶν πολλῶν ἀναχωρήσει καὶ ἡσυχίᾳ —με ένα μόνο άρθρο για τις δύο λέξεις! (*).

Η επιμονή αυτής της συνωνυμίας μπορεί άλλωστε να εξηγηθεί με δύο τρόπους: είτε μέσω της ταύτισης της ησυχίας με τη μοναξιά είτε μέσω της εξασθένησης της σημασίας του όρου «αναχώρηση». Αυτή τη δεύτερη σημασία καθιερώνει ο Ιουστινιανός στη Νεαρά που διαιρεί τους μοναχούς σε κοινοβιάτες και ησυχαστές: η συνήθεια ονομάζει τους τελευταίους τόσο αναχωρητές όσο και ησυχαστές: οὓς δὴ καλεῖν ἀναχωρητάς τε καὶ ἡσυχαστὰς εἰώθασιν (10). Από την εποχή αυτή και εξής δεν πρέπει ποτέ να κατανοούμε τους δύο όρους με τη ριζική τους σημασία, εκτός εάν το επιβάλλουν τα συμφραζόμενα.

Έτσι γράφει ο Θαλάσσιος: «Η συναναστροφή με τους ανθρώπους είναι ωφέλιμη μόνο στους πνευματικούς· για όλους τους άλλους η ησυχία είναι προτιμότερη» (). Στο Τυπικό του αγίου Αθανασίου του Αθωνίτη (), για να διατηρηθεί η ισχυρή σημασία της λέξης «ησυχία», αυτή προσδιορίζεται με τη λέξη μόνωσις, δηλαδή απομόνωση.

Και η ζωή των λέξεων βρίσκεται επίσης σε κίνηση· η ακριβής σημασιολογική τους απόχρωση αποκαλύπτεται μόνο μέσω της προσεκτικής μελέτης του περιβάλλοντος στο οποίο χρησιμοποιούνται. Στον Ψευδο-Εφραίμ, για παράδειγμα (3), ο ἡσυχαστής αντιπαρατίθεται προς τον ἐρημίτη: ο ησυχαστής είναι έγκλειστος, ενώ ο ερημίτης είναι ένας μοναχικός ασκητής που δεν ζει έγκλειστος.

Ένα ερώτημα........

ΕΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΠΟΛΥΤΙΜΟΤΕΡΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΑΓΝΟΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΑΚΟΔΟΞΙΑΣ ΠΟΥ ΖΟΥΜΕ ΣΗΜΕΡΑ.

    Παρασκευή 9 Οκτωβρίου 2026

    Ησυχασμός και Προσευχή 13

    Συνέχεια από  Παρασκευή 11. Σεπτεμβρίου 2026

    Ησυχασμός και Προσευχή 13

    ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA 176

    IRÉNÉE HAUSHERR S.I.

    ΣΤΙΣ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΟΥ ΣΥΡΙΑΚΟΥ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟΥ: ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΚΥΠΡΙΟΣ Ή ΙΩΑΝΝΗΣ ΤΗΣ ΛΥΚΟΠΟΛΕΩΣ;

    VI.

    Ο συγγραφέας των Διαλόγων

    Εάν τώρα με ρωτήσετε ποιος είναι ο Ιωάννης ο Μοναχός, ο συγγραφέας των Διαλόγων, ομολογώ ότι δεν το γνωρίζω. Πιστεύω μάλιστα ότι υπάρχουν ελάχιστες πιθανότητες να το μαντέψουμε ποτέ. Οι μοναχοί με το όνομα Ιωάννης είναι αναρίθμητοι κατά τον 5ο και τον 6ο αιώνα· και εάν ήδη από τον 8ο ή τον 9ο αιώνα αναζήτησαν έναν Αιγύπτιο, τον οποίο αποκλείουν όλα τα δεδομένα, αυτό συνέβη ασφαλώς επειδή είχε ήδη χαθεί το ίχνος του γνησίου συγγραφέως.

    Εξάλλου, οι απόπειρες ταύτισης που εξακολουθεί να εμπνέει ο Ψευδο- Αρεοπαγίτης —για να αναφέρουμε μόνο αυτόν— πρέπει να μας καθιστούν εξαιρετικά προσεκτικούς. Οι κατασκευές ενός Stiglmayr, ενός Αθηναγόρα και ενός Ceslas Pera είχαν ως μοναδικό αποτέλεσμα να αποκλείσουν εκείνους τους  οποίους πρότειναν: τον Σεβήρο Αντιοχείας, τον Διονύσιο Αλεξανδρείας και τον
    βασιλειανό κύκλο. Δεν θα εκθέσω τον εαυτό μου σε μια παρόμοια περιπέτεια.
    Αντιθέτως, θα αποκλείσω το πρόσωπο το οποίο θα μπορούσε κανείς να μπει περισσότερο στον πειρασμό να σκεφθεί, αφού προηγουμένως παραμεριστεί ο Ιωάννης της Λυκόπολης. Στις αρχές του 6ου αιώνα υπήρξε ένας ερημίτης Ιωάννης, με την προσωνυμία «ο Προφήτης», στη μονή του αββά Σερίδου, κοντά στη Γάζα της Παλαιστίνης. Ήταν το alter ego του αγίου Βαρσανουφίου, ο οποίος ονομαζόταν Μέγας Γέρων. Οι δυο τους άφησαν σχεδόν χίλιες πνευματικές επιστολές, τις οποίες εξέδωσε ο Νικόδημος ο Αγιορείτης στη Βενετία το 1816. Ο π. S. Vailhé, A.A., συγκέντρωσε στα Échos d’Orient (VIII, σ. 154 κ.ε.) τις λιγοστές πληροφορίες που διαθέτουμε γι’ αυτόν.

    Δεν χρειάζεται να σταθούμε περισσότερο. Η προσωνυμία «Προφήτης», η οποία θα ήταν τόσο δελεαστική, δεν αποδεικνύει πλέον τίποτε, τώρα που δείξαμε ότι εμφανίζεται μόνο μεταγενέστερα προσαρτημένη στο όνομα του μοναχού Ιωάννη τον οποίο αναζητούμε. Επιπλέον, στις επιστολές του εγκλείστου της μονής του Σερίδου δεν υπάρχει η παραμικρή αναφορά σε κάποιο άλλο λογοτεχνικό έργο· ούτε και στα χειρόγραφα υπάρχει κάτι τέτοιο. Επίσης, η διδασκαλία, η νοοτροπία και το ύφος διαφέρουν πραγματικά πάρα πολύ από τον έναν στον άλλο. Από τη μία πλευρά έχουμε λακωνικά σημειώματα, τα οποία απαντούν σε συγκεκριμένα ερωτήματα σχετικά με λεπτομέρειες της ασκητικής πειθαρχίας· από την άλλη, πραγματικές πραγματείες σε περισσότερα βιβλία, με λόγιο χαρακτήρα. Ο
    Βαρσανούφιος και ο φίλος του επικαλούνται αποκλειστικά τους Πατέρες —εννοούνται οι Πατέρες της ερήμου—· ο Άγνωστος Ιωάννης παραθέτει βέβαια ορισμένα αποφθέγματα, κυρίως φιλοσόφων, αλλά η διδασκαλία του είναι ανεξάρτητη από αυτά. Και ούτω καθεξής... Πρέπει, επομένως, να
    εγκαταλείψουμε οριστικά αυτή την κατεύθυνση.¹

    ¹ Ομοίως, δεν πρέπει να σκεφθούμε τον Joannes Monachus για τον οποίο γίνεται λόγος στον Βίο του αγίου Αυξεντίου (πρβλ. Bardenhewer, Gesch. Allk. Lit., IV, σσ. 130–132), ούτε τον Ιωάννη τον Ησυχαστή, του οποίου τον Βίο διηγήθηκε ο Κύριλλος Σκυθοπολίτης (Acta SS., Mai III, σσ. 16–21). Κανένας από αυτούς δεν έγραψε τίποτε.


    Σε τελική ανάλυση, αυτό που μας ενδιαφέρει να αναζητήσουμε είναι μια απάντηση στα ερωτήματα της χρονολόγησης, της χώρας και της γλώσσας. Ελλείψει ατομικών στοιχείων ταυτότητας, θα έχουμε τουλάχιστον έναν Ιωάννη τον Μοναχό από μια ορισμένη περιοχή, μια ορισμένη εποχή και ένα ορισμένο πνευματικό περιβάλλον.
    Ας αρχίσουμε από το πρόβλημα της γλώσσας, το δυσκολότερο από όλα. Ομολογώ ότι δεν γνωρίζω από πού προέρχεται ο αδιαμφισβήτητος ισχυρισμός ότι η πρωτότυπη γλώσσα αυτών των έργων είναι η ελληνική. Κανένα από τα προσιτά κείμενα δεν παρουσιάζεται ως μετάφραση. Θα περιμέναμε τουλάχιστον μια προειδοποίηση όπως εκείνη που προηγείται, για παράδειγμα, του Βιβλίου του αγίου Ιεροθέου, έστω και αν την αποδεχόμασταν μόνο με κάθε επιφύλαξη.
    Η μοναδική σχετική ένδειξη βρίσκεται και πάλι στον Ebedjésu, στο κεφάλαιο 49, όπου αναφέρεται:
    «Nunc quando lucubrationes Patrum Graecorum recensuimus, enumerare aggredimur lucubrationes Patrum Syrorum»· δηλαδή: «Τώρα που εξετάσαμε τα συγγράμματα των Ελλήνων Πατέρων, αρχίζουμε να απαριθμούμε τα συγγράμματα των Σύρων Πατέρων» (μετάφραση του Assemani).

    Επομένως, ο Ιωάννης της Απάμειας, ο οποίος αναφέρεται στο κεφάλαιο 47, είναι Έλληνας Πατέρας. Οι ισχυρισμοί, όμως, του Ebedjésu χρειάζονται έλεγχο. Είναι δυνατόν να έσφαλε τόσο ως προς τη γλώσσα όσο και ως προς το όνομα, και ως προς τη γλώσσα εξαιτίας του ονόματος, εάν πίστευε ότι γνώριζε πως ο πραγματικός Ιωάννης της Απάμειας είχε γράψει στα ελληνικά. Ας παρατηρήσουμε καταρχάς ότι τα πρόσωπα που εμφανίζονται ως αλληλογράφοι ή συνομιλητές του Ιωάννη έχουν, στην πλειονότητά τους αλλά όχι όλα, ελληνικά ονόματα. Ο ίδιος ονομάζεται Johannan, που είναι συριακή μορφή και όχι Iwannis, που είναι ελληνική μορφή. Αυτό υποδεικνύει ασφαλώς ένα περιβάλλον στο οποίο υπερίσχυε ο ελληνικός πολιτισμός ή η ελληνική επιρροή. Την ίδια διαπίστωση θα κάναμε, για παράδειγμα, και στην αλληλογραφία του Ιακώβου του Σαρούγ, ο οποίος έγραφε στα συριακά.

    Εάν περάσουμε στην εσωτερική εξέταση των κειμένων που δημοσίευσε ο Sven Dedering, θα κάνουμε τις ακόλουθες παρατηρήσεις. Ο αριθμός των ελληνικών λέξεων δεν είναι ιδιαίτερα μεγάλος: περίπου τριάντα, και μάλιστα από εκείνες που είχαν εισέλθει στο συριακό λεξιλόγιο ήδη από τους αρχαιότερους χρόνους. Ας σημειώσουμε παρεμπιπτόντως ότι η λέξη θεωρία απαντά μόνο μία φορά (σ. 31)
    και δεν σημαίνει «ενατένιση». Ωστόσο, η μετάφραση ή η αναμετάφραση στα ελληνικά δεν παρουσιάζει γενικά καμία δυσκολία. Έκανα τη δοκιμή σε περίπου τριάντα σελίδες και διαπίστωσα ότι η εργασία αυτή ήταν ασύγκριτα ευκολότερη από τη μετάφραση στα γαλλικά.


    Σε ένα σημείο ο Dedering ομολογεί ότι δεν γνωρίζει τη νομική έκφραση « عقدإتدا » και προσθέτει: «Meines Wissens gibt es in der griechischen Sprache keinen entsprechenden Ausdruck» — «Από όσο γνωρίζω, δεν υπάρχει αντίστοιχη έκφραση στην ελληνική γλώσσα» (σ. XXV, σχετικά με τη σ. 31, στίχο 18). Πρόκειται, λοιπόν, για συριακό πρωτότυπο; Αλλά τι ακριβώς είναι αυτοί οι «ακροατές δικαστών» ή «ακροατές κρίσεων»; Δεν θα μπορούσε να πρόκειται για κάτι παρόμοιο με εκείνο που εξακολουθούμε να αποκαλούμε auditeurs στο Ελεγκτικό Συνέδριο ή στο Συμβούλιο της Επικρατείας; Και σε αυτή την περίπτωση θα είχαμε απλώς ένα ισοδύναμο του ελληνικού όρου πάρεδροι.

    Πολύ μεγαλύτερη δυσκολία παρουσιάζουν ορισμένα αφηρημένα ουσιαστικά. Συγκρίνοντας επίμονα όλα τα χωρία στα οποία εμφανίζονται [δύο δυσανάγνωστοι συριακοί όροι], ως έννοιες διακριτές μεταξύ τους, κατόρθωσα να σχηματίσω μια ιδέα για τη διαφορά τους, αλλά δεν μπόρεσα να μαντέψω ποιοι
    ελληνικοί όροι θα μπορούσαν να τους αντιστοιχούν. Οι Έλληνες ασκητικοί συγγραφείς, τους οποίους έχω διαβάσει συστηματικά, δεν μου πρόσφεραν ποτέ την παραμικρή αναφορά σε μια διάκριση αυτού του είδους. Ακόμη περισσότερο ιδιόμορφα συριακοί είναι οι όροι [δυσανάγνωστοι στο απόσπασμα] = «σωματικότητα», «ψυχικότητα», «πνευματικότητα»· αφηρημένα ουσιαστικά που δηλώνουν την κατάσταση εκείνων οι οποίοι, στη συγκεκριμένη μορφή, αποκαλούνται «σωματικοί», «ψυχικοί» και «πνευματικοί». Η ελληνική γλώσσα δεν προσφέρεται για ανάλογους σχηματισμούς από τα επίθετα
    σωματικός, ψυχικός, πνευματικός. Είναι βέβαιο ότι ορισμένοι όροι, ιδιαίτερα στον τέταρτο διάλογο, ο οποίος δεν είναι παρά μια ακολουθία ορισμών, αντιστέκονται σε κάθε απόπειρα απόδοσής τους με ελληνικά ισοδύναμα. Ας προσπαθήσει κανείς, για παράδειγμα, να δικαιολογήσει με βάση το ελληνικό λεξιλόγιο τη διάκριση που γίνεται στη σ. 86 μεταξύ [δυσανάγνωστων συριακών όρων].

    Δεν μπορώ να επιμείνω περισσότερο. Άλλωστε, δεν θα μπορέσουμε να καταλήξουμε σε βέβαιο συμπέρασμα παρά μόνο όταν θα διαθέτουμε πλουσιότερο σώμα κειμένων. Επιτρέπεται, ωστόσο, ακόμη και αν είμαστε εκ των προτέρων έτοιμοι να διαψευστούμε, να διατυπώσουμε μια άποψη: η πρωτότυπη γλώσσα αυτών των τεσσάρων διαλόγων είναι η συριακή, αλλά τα έργα γράφτηκαν από
    έναν άνθρωπο και μέσα σε ένα περιβάλλον διαποτισμένα από τον ελληνικό πολιτισμό. Τέτοιοι άνθρωποι υπήρξαν ο Φιλόξενος της Μαββούγ, ο Ιωάννης της Τέλλας και ο Ιωάννης Bar Aphthonia, συγγραφείς για τους οποίους μας δηλώνεται ρητά ότι γνώριζαν ελληνικά.


    Το συμπέρασμα αυτό, εάν είναι αληθινό, δεν ισχύει a priori για τα ανέκδοτα έργα.
    Ο Ευτρόπιος και άλλοι μαθητές του Ιωάννη μπορεί να έγραψαν σε γλώσσα διαφορετική από τη δική του, δεδομένου μάλιστα ότι παρουσιάζονται να καταφθάνουν κοντά του από μακριά, αφού προηγουμένως είχαν αλληλογραφήσει μαζί του.
    Είναι άραγε βέβαιο ακόμη και ότι ο Ιωάννης δεν έγραφε σε δύο γλώσσες; Ο Σέργιος της Rešaina, για παράδειγμα, θεωρείται ότι έγραψε μόνο στα συριακά —δεν γνωρίζω εάν αυτό είναι αληθινό— και, εντούτοις, διαβάζοντας τον Ψευδο- Ζαχαρία (IX, 19· Ahrens και Krüger, σ. 208), θα νόμιζε κανείς ότι η κύρια γλώσσα του ήταν η ελληνική, αφού, μετά τον έπαινο της ευρύτατης ελληνικής παιδείας
    του, προστίθεται: «Γνώριζε επίσης να διαβάζει και να μιλά τη συριακή». Ωστόσο, πρέπει ήδη από τώρα να προσθέσουμε την ακόλουθη διαπίστωση. Οι ιστορίες της συριακής λογοτεχνίας παραλείπουν να αναφέρουν ότι ο Cureton (Corpus Ignatianum, σσ. 205–210 και 239–242) δημοσίευσε εν μέρει μία από τις επιστολές που απηύθυνε ο Ιωάννης ο Μοναχός στον Ευσέβιο και στον Ευτρόπιο.
    Σε αυτήν περιέχονται αρκετά παραθέματα από την επιστολή του αγίου Ιγνατίου Αντιοχείας προς τους Ρωμαίους. Το κείμενο των παραθεμάτων αυτών συμφωνεί απολύτως, με εξαίρεση μία λέξη, με την παλαιά συριακή μετάφραση του Ιγνατίου, την οποία δημοσίευσε ο ίδιος ο Cureton.

    Η μοναδική παραλλαγή αφορά τη φράση ἐὰν σιωπήσητε ἀπ᾿ ἐμοῦ (σ. 41, στίχος 8), η οποία αποδίδεται κατά λέξη από τον Ιωάννη με τη συριακή έκφραση «المعلمحد», σε αντίθεση με τη γραφή του άλλου μάρτυρα. Πρέπει να παραδεχθούμε ότι οι δύο γραφές μοιάζουν τόσο πολύ μεταξύ τους, ώστε η δεύτερη πρέπει να εξηγηθεί ως εσφαλμένη ανάγνωση της πρώτης· πολύ περισσότερο επειδή η πρώτη, η οποία είχε διαμορφωθεί σύμφωνα με την ελληνική έκφραση και ήταν εξίσου ασυνήθιστη με αυτήν, ήταν εύκολο, εξαιτίας της ιδιομορφίας της, να θεωρηθεί εσφαλμένη. Φαίνεται, επομένως, βέβαιο ότι ο Ιωάννης ο Μοναχός διάβασε τις επιστολές του Ιγνατίου στα συριακά και ότι, κατά συνέπεια, έγραψε και ο ίδιος σε αυτή τη γλώσσα, τουλάχιστον όταν απευθυνόταν στον Ευτρόπιο και στον Ευσέβιο. Εναντίον αυτού του συμπεράσματος απομένει μόνο η πολύ απίθανη δυνατότητα να είχε χρησιμοποιήσει το συριακό κείμενο του Ιγνατίου κάποιος υποθετικός μεταφραστής του Ιωάννη.¹

    ¹ Ο Assemani —το αντιλαμβάνομαι εκ των υστέρων— εκφράζεται πιο κατηγορηματικά: «Verum, si stylum inspicias, Syriace eum scripsisse deprehendes»· δηλαδή: «Εάν, όμως, εξετάσεις το ύφος, θα διαπιστώσεις ότι έγραψε στα συριακά» (Bibl. Orient., I, σ. 431). Και πιστεύω ότι έχει δίκιο.

    Τα ζητήματα του τόπου και της χρονολόγησης πρέπει να εξεταστούν από κοινού, επειδή τα ίδια στοιχεία ισχύουν και για το ένα και για το άλλο. Οι διάλογοι περί των παθών της ψυχής μάς παρέχουν ένα μόνο κύριο όνομα συγχρόνου. Στο μέσο ακριβώς της τρίτης συνομιλίας εμφανίζεται ένας αντιρρησίας (σ. 74, στίχος 18). Αυτός ο παρείσακτος είναι ένας ανατολίτης αδελφός και ονομάζεται Maras της Άμιδας.Χωρίς να εισέλθουμε σε μακρές συζητήσεις σχετικά με την ελαστική σημασία των
    όρων «ανατολικός» και «δυτικός», θα συμπεράνουμε ότι βρισκόμαστε σε μια χώρα για την οποία η Άμιδα —το σημερινό Diyarbakır— βρίσκεται στην Ανατολή· επομένως, στην Οσροηνή, στην Ευφρατησία, στη Συρία ή ακόμη και στην Παλαιστίνη. Η Παλαιστίνη αποκλείεται από την ακόλουθη πληροφορία.
    Το χειρόγραφο Addit. 12.170 (Wright 573, A.D. 774), φ. 193a, περιέχει έξι διαλόγους του Ιωάννη του Μοναχού με κάποιον Θαυμάσιο. Αυτός είχε μορφωθεί στα ελληνικά γράμματα και κατόπιν έγινε μοναχός. Το μοναστήρι του βρισκόταν στην Παλαιστίνη. Κάποια ημέρα, ένας από τους ανατολίτες αδελφούς, καθ’ οδόν προς την Ιερουσαλήμ, πέρασε από αυτό το μοναστήρι, έχοντας μαζί του ένα
    σύγγραμμα που ονομαζόταν Έπαινοι. Ο Θαυμάσιος ρώτησε ποιος ήταν ο συγγραφέας του και επιθύμησε να τον συναντήσει προσωπικά.
    Από αυτό προέκυψαν οι προαναφερθέντες διάλογοι. Ο Ιωάννης ο Μοναχός είχε πράγματι γράψει μια thesbouhtha για τους Μακαρισμούς (πρβλ. Baumstark, Syr. Lit., σ. 90, σημ. 11). Ο ανατολίτης προσκυνητής γνώριζε καλά τον Ιωάννη μας, αφού έφερε τον Θαυμάσιο σε επαφή μαζί του. Επομένως, το μοναστήρι του Θαυμασίου βρισκόταν στην Παλαιστίνη, επάνω στον δρόμο από την Ανατολή
    προς την Ιερουσαλήμ· και ως προς τη χώρα του Ιωάννη οδηγούμαστε και πάλι προς την κατεύθυνση της Άμιδας, πιθανότατα αρκετά κοντά σε αυτή την πόλη, ώστε Ανατολίτες όπως ο Maras και ο προσκυνητής της Ιερουσαλήμ να μπορούν να είναι οικείοι του συγγραφέα μας.

    Ας επιστρέψουμε στον Maras της Άμιδας. Είναι ένας «αδελφός», επομένως μοναχός ή κληρικός· ένα πρόσωπο αρκετά σημαντικό, αφού μόνο αυτός αξιώνεται να κατονομαστεί· και θεωρεί και ο ίδιος τον εαυτό του σημαντικό, αφού επιτρέπει στον εαυτό του να διακόψει στο μέσο τους συλλογισμούς του
    διδασκάλου με την ακόλουθη προσφώνηση: «Εκείνο που πρέπει να μάθει κανείς είναι αυτό που δεν γνωρίζει. Όσο για τα πάθη, ποιος δεν τα γνωρίζει; Κάθε άνθρωπος γνωρίζει τι είναι καλό και τι κακό γι’
    αυτόν». Ο Ιωάννης τού συνιστά κάπως λιγότερη αυτοπεποίθηση και τον διδάσκει ότι η αληθινή σοφία συνίσταται στην υποταγή των παθών στη θέληση. Στον Maras επίσης παραθέτει τον Ιπποκράτη. Λόγιος άνθρωπος, λοιπόν, αυτός ο Maras! Αλλά ποιος ακριβώς είναι; Ελλείψει βεβαιότητας, ας διακινδυνεύσουμε μια υπόθεση, την οποία ίσως υποστηρίξουν και άλλα στοιχεία. Το 520 υπήρχε ένας επίσκοπος της Άμιδας με το όνομα Maras. Υποθέτω, χωρίς να μπορώ να το αποδείξω, ότι πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο πριν από την ανάδειξή του στο επισκοπικό αξίωμα. Αμέσως, όμως, εμφανίζονται αντιρρήσεις.

    1. Ο επίσκοπος αποκαλείται «της Άμιδας» από το όνομα της επισκοπικής του πόλης· ο συνομιλητής που διακόπτει τον Ιωάννη τον Μοναχό αποκαλείται έτσι πιθανότατα από το όνομα της χώρας καταγωγής του. Τίποτε, όμως, δεν αποδεικνύει ότι ο επίσκοπος καταγόταν από την επισκοπική του πόλη. Αλλά ούτε και το αντίθετο αποδεικνύεται. Επιπλέον, θα μπορούσε να ονομάζεται
    «της Άμιδας», εάν διέμενε εκεί πριν από την ανάδειξή του στο επισκοπικό αξίωμα, πράγμα που φαίνεται πράγματι να υποδεικνύει ο Ψευδο-Ζαχαρίας (Ahrens και Krüger, σ. 155). Ακόμη, οι διάλογοι στους οποίους εμφανίζεται δεν γράφτηκαν απευθείας από τον Ιωάννη τον Μοναχό, αλλά από τον Ευτρόπιο, με βάση τις αναμνήσεις του· επομένως, πιθανότατα αρκετό καιρό μετά τη διεξαγωγή τους.
    Στο μεταξύ, ο Maras θα μπορούσε να είχε γίνει επίσκοπος· και ο Ευτρόπιος μπορούσε να τον αποκαλέσει «της Άμιδας» αναχρονιστικά, όπως κάνουμε και εμείς καθημερινά.
    2. «Ένας από τους ανατολίτες αδελφούς», λέει ο διάλογος· δηλαδή ένας άνθρωπος της Εκκλησίας, ένας μοναχός ή κληρικός. Ιδού, όμως, τι διαβάζουμε στη γερμανική μετάφραση του Ψευδο-Ζαχαρία (loc. cit.): «Als seinen Nachfolger setzte er... den Landpfleger (ἡγεμών) Mara bar Kostant
    ein...» — «Ως διάδοχό του όρισε... τον διοικητή της επαρχίας (ἡγεμών) Mara bar Kostant...».
    Ένας μοναχός, διοικητής επαρχίας; Αυτό δεν είναι δυνατόν! Και ο «υιός του Κωνσταντίνου» είναι επίσης οικονόμος εκκλησίας. Ένας διοικητής χώρας, οικονόμος εκκλησίας; Ούτε αυτό είναι δυνατόν! Είναι, όμως, δυνατόν ο γιος ενός διοικητή να γίνει μοναχός ή κληρικός και κατόπιν οικονόμος μιας εκκλησίας. Και αυτή είναι η σημασία του Ψευδο-Ζαχαρία: « حصراحزمهههيهوصور ».

    Ο Ιωάννης της Ασίας επιβεβαιώνει αυτή την ερμηνεία (Bibl. Orient., II, σσ. 49 και 51): «Et factus est post ipsum beatus Maras ex nobili et praeclaro Constantin genere oriundus»· δηλαδή: «Και μετά από αυτόν αναδείχθηκε ο μακάριος Maras, καταγόμενος από την ευγενή και επιφανή οικογένεια του Κωνσταντίνου» —« ܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐ ». Επομένως, ούτε από αυτή την άποψη υπάρχει κάποιο εμπόδιο στην ταύτισή μας. Γνωρίζουμε, όμως, και άλλους Maras της Άμιδας: εκείνον που συμμετείχε στη Σύνοδο των εκατόν πενήντα Πατέρων στην Κωνσταντινούπολη το 381 —πρβλ. Land, Anecdota Syriaca, I, σ. 119— και έναν άλλον το 461 —πρβλ. τον κατάλογο
    του Wright, σ. 5—, χωρίς να υπολογίσουμε τους αγνώστους. Υπάρχουν, εντούτοις, λόγοι για να επιλέξουμε έναν Maras των αρχών του 6ου αιώνα; Θα είχαμε έναν αποφασιστικό λόγο, εάν μπορούσαμε να ακολουθήσουμε με εμπιστοσύνη τον Assemani. Στο Bibl. Or., I, σσ. 430 και 433, μας λέει ότι ο Ιωάννης της Απάμειας παραθέτει δύο φορές τον αββά Ησαΐα: σε μια επιστολή προς τον Λεόντιο και στο τρίτο από είκοσι Capita Doctrinae. Δεν μπορεί να πρόκειται παρά για τον μονοφυσίτη πνευματικό συγγραφέα που πέθανε το 488.

    Δυστυχώς, στον κατάλογό του ο Assemani ομολογεί ότι το χειρόγραφο από το οποίο άντλησε αυτές τις πληροφορίες είχε καταστεί σχεδόν δυσανάγνωστο από το νερό και τη λάσπη του Νείλου (Codex Vat. Syr. 93 — Nitriensis XVII). Η εξέταση επιβεβαιώνει ότι αυτό είναι πέρα για πέρα αληθινό.
    Η επιστολή προς τον Λεόντιο, η οποία δεν αναφέρεται σε κανέναν άλλο κατάλογο, αρχίζει στο φ. 140a: « ܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐ » — «Από τον λόγο προς τον Λεόντιο». Τίτλος:«ܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐχ ܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐܐ » — «Περί της
    πνευματικής κοινωνίας που πρόκειται να έχουμε με τον Θεό στον τόπο της ζωής». Είναι αδύνατον να διακρίνουμε πού τελειώνει. Στο φ. 144b διαβάζονται πολύ καθαρά οι λέξεις « مأحالم », των οποίων τη γραφή ανανέωσε ένα άγνωστο χέρι — ίσως του Assemani. Στο φ. 146b εμφανίζεται και πάλι η διατύπωση « مىأحل لمحمل». Αυτό είναι το τρίτο από τα είκοσι προαναφερθέντα κεφάλαια. Το
    τέταρτο, στο κάτω μέρος της σελίδας, αρχίζει ως εξής: « اماوالحملاصلىسريروانه لمزه(3)سر ».

    Φαίνεται, επομένως, ότι αυτή η συλλογή των capita αποτελεί ανθολόγιο διαφόρων συγγραφέων¹ (¹ Θα μπορούσε κάλλιστα να πρόκειται για το Wright 819 = Add. 12.163, φφ. 127 + 128b: «γραμμένο από μεταγενέστερο χέρι: α) απόσπασμα από τον Ησαΐα της Σκήτης· δ) σύντομα αποσπάσματα...».)
    και όχι έργο του Ιωάννη του Μοναχού, στο οποίο αυτός παραθέτει τον Ησαΐα.
    Άρα, δεν μπορούμε να αντλήσουμε τίποτε από αυτό. Ακόμη λιγότερα μπορούμε να συμπεράνουμε από το όνομα του Ξύστου Ρώμης, το οποίο ο Assemani λέει ότι διάβασε στις ίδιες σελίδες. Οι γνώμες του Σέξτου Εμπειρικού, που αποδίδονταν στον άγιο Ξύστο, κυκλοφορούσαν ήδη από τα τέλη
    του 4ου αιώνα.

    Ας ελπίσουμε ότι νέα κείμενα θα μας προσφέρουν ασφαλέστερες ενδείξεις. Δύο κυρίως έργα περιέχουν στους τίτλους τους μια υπόσχεση:
    1. Παραμυθία προς εκείνους που διώκονται για την αγάπη του Χριστού (Addit. 17.170, φφ. 52b–54a· Wright 573, αρ. 10).
    2. Οι λόγοι προς τον Θαυμάσιο (στο ίδιο, αρ. 13–15). Οι διωκόμενοι θα μπορούσαν να είναι οι μονοφυσίτες μοναχοί που διασκορπίστηκαν μετά το 518. Οι εξηγήσεις που δόθηκαν στον Θαυμάσιο σχετικά με το μυστήριο του Χριστού θα μπορούσαν ίσως να μας πληροφορήσουν για τη
    χριστολογία του συγγραφέα.

    Ένα άλλο μέσο για να εξέλθουμε από την αβεβαιότητα ίσως μας το προσφέρει ο Φιλόξενος της Μαββούγ. Μιλήσαμε για το τριμερές σχήμα του Ιωάννη του Μοναχού: σωματικό, ψυχικό, πνευματικό. Το σύστημα αυτό απαντά και στον Φιλόξενο, σε ένα έργο περί των βαθμίδων της μοναχικής τελειότητας (Ms. Sachau 202, φφ. 24b–76a).
    Όταν γνωρίσουμε αυτό το κείμενο, θα δούμε ασφαλώς εάν εμπνέεται από τον Ιωάννη τον Μοναχό ή εάν χρησιμοποιήθηκε από εκείνον. Έχω την εντύπωση ότι θα επιβεβαιωθεί η πρώτη από αυτές τις δύο δυνατότητες. Τότε θα χρειαστεί πιθανότατα να εγκαταλείψουμε τον Maras της Άμιδας του έτους 520 και να τοποθετήσουμε τον Ιωάννη τον Μοναχό προς τα μέσα του 5ου αιώνα, στην εποχή κατά την οποία ο Θεοδώρητος έγραφε την Historia Religiosa...
    Μέχρι να χυθεί φως σε αυτά τα ζητήματα, δεν υπάρχει κανένα όφελος να συνεχίσουμε να ψηλαφούμε μέσα στο σκοτάδι. Ας περιμένουμε υπομονετικά και ας αρκεστούμε προς το παρόν σε αυτό το κυρίως αρνητικό αποτέλεσμα: Ο Ιωάννης ο Μοναχός, συγγραφέας των κεφαλαίων που δημοσίευσε ο A.J.
    Wensinck, δεν είναι ο Ιωάννης της Λυκόπολης, αλλά θα μπορούσε να είναι ο Ιωάννης της Απάμειας.

    Ο Ιωάννης ο Μοναχός, συγγραφέας των διαλόγων που δημοσίευσε ο Sven Dedering —καθώς και των έργων του ίδιου πνεύματος που διατηρούνται στα μη συλλογικά χειρόγραφα του 6ου και του 8ου αιώνα—, επίσης δεν είναι ο Ιωάννης της Λυκόπολης, αλλά ένας Σύρος, οπωσδήποτε προγενέστερος του έτους 581, σχεδόν βέβαια προγενέστερος του 520, ίσως των μέσων του 5ου αιώνα και, σε
    κάθε περίπτωση, ακόμη ανεπηρέαστος από τον αλεξανδρινό νεοπλατωνισμό.


    Ρώμη, Μάιος 1938

    IRÉNÉE HAUSHERR, S.I.

    ΟΛΟ ΤΟ ΒΑΘΟΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ. 
    ΓΙΑ ΝΑ ΕΡΘΕΙ Η ΑΥΤΟΥ ΕΤΕΡΟΤΗΣ ΝΑ ΔΗΛΩΣΕΙ ΟΤΙ Ο ΗΣΥΧΑΣΜΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΕΧΘΡΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΜΟΥ. 
    ΚΑΙ Ο ΚΟΛΛΗΤΟΣ ΤΟΥ ΟΤΙ ΕΙΜΑΣΤΕ ΡΩΜΑΙΟΙ.
     ΚΑΤΑ ΤΑ ΑΛΛΑ Ο ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ ΑΓΩΝΙΟΥΣΕ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ. 
    ΔΕΝ ΞΕΡΟΥΜΕ ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΑΝΟΗΤΟΣ ΑΥΤΟΙ Ή ΕΜΕΙΣ ΠΟΥ ΤΟΥΣ ΑΚΟΥΣΑΜΕ; ΕΣΤΩ ΜΕ ΑΠΟΡΙΑ!

    Παρασκευή 11 Σεπτεμβρίου 2026

    Ησυχασμός και Προσευχή 12

    Συνέχεια από Τρίτη 25. Αυγούστου 2026

    Ησυχασμός και Προσευχή 12

    ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA 176


    IRÉNÉE HAUSHERR S.I.


    ΣΤΙΣ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΟΥ ΣΥΡΙΑΚΟΥ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟΥ: ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΚΥΠΡΙΟΣ Ή ΙΩΑΝΝΗΣ ΤΗΣ ΛΥΚΟΠΟΛΕΩΣ;

    IV. Η προέλευση της πλάνης

    Από πού προέρχεται, λοιπόν, η πλάνη τόσων μελετητών; Είναι γνωστό ότι ο Assemani, ακολουθώντας τον Ebedjésu, απέδωσε όλα τα κείμενά μας στον Ιωάννη της Απάμειας. Γνώριζε τον Ιωάννη της Λυκοπόλεως ως συγγραφέα μόνο από μία παραπομπή του Denis Bar-Şalibi (Bibl. Or. II, σ. 158· στο Ευρετήριο, σ. 538, αναφέρεται κατά λάθος ο Bar Hebraeus) και από τον Codex Beroeensis I (Vat. Syr. 159), ο οποίος γράφτηκε το έτος 1933 των Ελλήνων (Bibl. Or. I, σ. 585) και στον οποίο παραπέμπει σχετικά με το κεφάλαιο 39 του Ebedjésu. Αυτό οφείλεται στο ότι τα χειρόγραφα που είχε στη διάθεσή του ο Assemani ονόμαζαν τον συγγραφέα μας απλώς Ιωάννη τον Αναχωρητή. Η συντριπτική πλειονότητα των κειμένων βρίσκεται στο British Museum. Τι θα είχε κάνει ο Assemani, αν τα γνώριζε; Θα είχε —ή, τουλάχιστον, θα όφειλε να είχε— ταξινομήσει τις επιγραφές σύμφωνα με τη χρονολογική σειρά των κωδίκων. Ας το κάνουμε, λοιπόν, εμείς στη θέση του.

    Ο αρχαιότερος, Addit. 17 169–Wright 572, χρονολογείται στο έτος 892 των Ελλήνων, δηλαδή στο 581 μετά Χριστόν: «Έργα του Ιωάννη του Μοναχού, του Οραματιστή της Θηβαΐδας اباحامه» (βλ. Addit. 17 172, φ. 164a). Σε σημείωση αναφέρεται: «Σχετικά με τη σύγχυση μεταξύ του Ιωάννη της Λυκοπόλεως (Assem. Bibl. Or., τ. III, Pars 1, σ. 45) και του Ιωάννη της Απάμειας (Assem. Bibl. Or., τ. I, σ. 50), βλ. Cureton, Corpus Ignatianum, 1849, σσ. 351–352».

    Για μία φορά, ο θαυμάσιος κατάλογος του Wright μάς παραπλανά ή, τουλάχιστον, μας αφήνει σε αμηχανία. Βρίσκονται άραγε οι λέξεις «ο Οραματιστής της Θηβαΐδας» στο χειρόγραφο του έτους 581 ή αποτελούν απλώς έναν προσδιορισμό που δανείστηκε ο Wright από το Add. 17 172 (αρ. 780), το οποίο είναι επίσης χρονολογημένο, αλλά στα έτη 819–830 μ.Χ.; Ευτυχώς, η σημείωση μας βγάζει από τη δυσκολία παραπέμποντάς μας στον Cureton. Εκείνος γράφει στο σημείο που υποδεικνύεται:
    «Υπάρχουν αρκετοί τόμοι σε αυτή τη συλλογή της Νιτρίας οι οποίοι περιέχουν πραγματείες του Ιωάννη του Μοναχού. Από αυτούς, ένα χειρόγραφο, το Brit. Mus. Add. 17 169, το οποίο περιέχει αρκετές επιστολές και πραγματείες, αντιγράφηκε ήδη από το έτος 892 των Ελλήνων, δηλαδή το 581 μ.Χ. Ένας από τους τόμους που απέκτησε ο M. Pacho (Brit. Mus. Add. MS. 17, 172) περιέχει διάφορα έργα ασκητικών συγγραφέων… Ανάμεσά τους βρίσκονται αρκετές πραγματείες του Ιωάννη του Μοναχού, των οποίων προηγείται ένας Βίος με τον ακόλουθο τίτλο» —παραλείπω το συριακό κείμενο—: «Με τη δύναμη και τη βοήθεια της Αγίας Τριάδας αρχίζουμε να γράφουμε το βιβλίο του αγίου Ιωάννη, του Μοναχού και Οραματιστή της Θηβαΐδας. Πρώτα, όμως, μία διήγηση γι’ αυτόν από τον Παλλάδιο, επίσκοπο Ιεροσολύμων» —διάβαζε: Ελενοπόλεως.

    Ο Cureton γνώριζε, επομένως, το χειρόγραφο του έτους 581· για να ταυτίσει όμως τον αναχωρητή Ιωάννη με τον Οραματιστή της Θηβαΐδας, αναγκάστηκε να προσφύγει σε έναν κώδικα του 9ου αιώνα. Βασιζόμενος σε αυτόν, συμπέρανε χωρίς κανέναν δισταγμό ότι ο Assemani είχε σφάλει ονομάζοντας τον συγγραφέα μας Ιωάννη της Απάμειας. Ό,τι κι αν ισχύει προς το παρόν σχετικά με τον Assemani, μας επιτρέπεται να θαυμάσουμε τη… φιλανθρωπία του Cureton, ο οποίος αποδέχεται, χωρίς την παραμικρή επιφύλαξη και παρά τη σιωπή των προγενέστερων μαρτύρων, τη διαβεβαίωση ενός αντιγραφέα που, στην ίδια ακριβώς γραμμή, καθιστά τον Παλλάδιο επίσκοπο Ιεροσολύμων! Η απόδειξη έχει μικρότερη και από μηδενική αξία.

    Είναι γεγονός ότι πριν από τον 9ο αιώνα όλα τα γνωστά χειρόγραφα αναφέρουν απλώς: Ιωάννης ο Μοναχός. Έτσι, το Add. 14, 581–Wright αρ. 734, του 6ου αιώνα· το Add. 17, 167–Wright 743, του 6ου ή του 7ου αιώνα· το Add. 14, 618–Wright 768, του 7ου έως 8ου αιώνα· το Add. 14, 614–Wright 773, περίπου του 8ου αιώνα· και ακόμη το Add. 14, 582–Wright 752, του έτους 816· το Add. 14, 580–Wright 783, του έτους 866. Το πρώτο που συμπληρώνει την ονομασία «Ιωάννης ο Αναχωρητής» με τις λέξεις «ο Οραματιστής της Θηβαΐδας» είναι το Add. 14, 621–Wright 779, το οποίο χρονολογείται στο 802.

    Δεν έχει, επομένως, αποδειχθεί ότι ο Assemani έσφαλε όταν μιλούσε για τον Ιωάννη της Απάμειας· εκείνο όμως που επιβεβαιώνεται επαρκώς είναι ότι δεν μπορεί πλέον να γίνεται λόγος για τον Ιωάννη της Λυκοπόλεως. Απέναντι σε όλους τους λόγους που παραθέσαμε —την ομόφωνη σιωπή της παράδοσης και την αδυναμία να είχε αναπτύξει αυτού του είδους τη συγγραφική δραστηριότητα ο αγράμματος προφήτης της Θηβαΐδας— δεν αντιπαρατίθεται παρά η αυθαίρετη επινόηση ενός γραφέα, μεταγενέστερου κατά τετρακόσια χρόνια από το γεγονός για το οποίο είναι ο πρώτος που μαρτυρεί. Αυτή ακριβώς η ψευδής μαρτυρία, την οποία έλαβε στα σοβαρά ο Cureton, την οποία αποδέχθηκε ο Wright επικαλούμενος το κύρος του Cureton και την οποία αντέγραψαν από τον Wright όλοι οι ιστορικοί της συριακής γραμματείας, οδήγησε στο να θεωρηθεί ένας από τους παραγωγικότερους πνευματικούς συγγραφείς της χριστιανικής αρχαιότητας ένας άνθρωπος για τον οποίο ολόκληρη η αρχαιότητα δεν γνώριζε παρά μόνο ορισμένα αποφθέγματα, καταγεγραμμένα από άλλους στα Vitae Patrum.

    Έτσι πορεύεται ενίοτε η επιστήμη.


    Αποφθέγματα που αποδίδονται στον Ιωάννη της Λυκοπόλεως βρίσκουμε σε συγγραφείς προγενέστερους του 9ου αιώνα. Ο Ισαάκ της Νινευή, στα τέλη του 7ου αιώνα, τον παραθέτει δύο φορές, τουλάχιστον αν εμπιστευτούμε το «Γενικό Ευρετήριο» του μεταφραστή του, M. Wensinck. Στην πραγματικότητα, μόνο σε ένα χωρίο κατονομάζεται ρητά «ο άγιος Ιωάννης της Θηβαΐδας, αυτός ο θησαυρός της αρετής, αυτή η πηγή της προφητείας» (έκδ. Bedjan, σ. 152). Εκεί, όμως, αναφέρεται προκειμένου να προταθεί ο βίος του ως πρότυπο και όχι για να του αποδοθεί κάποια ρήση, έστω και προφορική.

    Σε ένα άλλο σημείο, ο Ισαάκ μεταφέρει έναν λόγο του μακαρίου Ιωάννη. Αν ο M. Wensinck χωρίζει σωστά το κείμενο, πράγμα που δεν είναι βέβαιο —διότι ίσως ο λόγος του Ιωάννη βρίσκεται πριν από την παρενθετική φράση «όπως λέει ο μακάριος Ιωάννης» και όχι μετά από αυτήν· ο Bedjan τοποθετεί συνετά μία τελεία πριν και μία μετά—, τότε τα δύο χωρία του Νινευίτη βρίσκονται σε κατάφωρη αντίθεση μεταξύ τους. Ο άγιος Ιωάννης της Θηβαΐδας επαινείται επειδή δεν έκανε ακριβώς αυτό που συνιστά να γίνεται ο μακάριος Ιωάννης, ο οποίος δεν αποκαλείται «της Θηβαΐδας», δηλαδή να παρέχει στους άλλους σωματική ανακούφιση. Σε κάθε περίπτωση, ο Θηβαίος δεν λέει τίποτε, ενώ εκείνος που λέει κάτι δεν χαρακτηρίζεται Θηβαίος.

    Στο Woodbrooke Studies, τόμ. VIII, σσ. 70–143, ο A. Mingana δημοσίευσε μια πραγματεία Περί μοναχικής απομόνωσης του Dadišo, ο οποίος καταγόταν, όπως και ο Ισαάκ, από την Beth Qatraye. Εκεί υπάρχουν τέσσερις ρήσεις του Ιωάννη, του προφήτη της Θηβαΐδας (σσ. 86, 88, 97, 99)· τουλάχιστον δύο φορές αποκαλείται με αυτό το όνομα —ο Mingana μεταφράζει the Seer, «ο Οραματιστής». Θα είχαμε πολλά να πούμε σχετικά με αυτό· όμως δεν είναι εδώ ο κατάλληλος τόπος. Ας παρατηρήσουμε μόνο τα εξής:

    Το μοναδικό χειρόγραφο, του οποίου ο εκδότης μάς προσφέρει φωτογραφική αναπαραγωγή, χρονολογείται γύρω στο 1730. Μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι κανένας γραφέας, στη διάρκεια χιλίων ετών, δεν πρόσθεσε σε αυτό κάτι από τη δική του μικρή λογιοσύνη;

    Πότε έζησε ο Dadišo Qatraya; Φαίνεται ότι άκμασε προς τα τέλη του 7ου αιώνα, μας λέει ο A. Mingana, και ότι πέθανε γύρω στο 690. Παραπεμπόμαστε στον Baumstark (Geschichte der syrischen Literatur, σ. 226 κ.ε.), όπου βρίσκονται όλα όσα γνωρίζουμε για αυτόν τον συγγραφέα και τα έργα του. Ο Baumstark, όμως, παρά τις μελέτες του Addaï Scher, τις οποίες παραθέτει σε σημείωση, αποφεύγει προσεκτικά να δώσει οποιαδήποτε χρονολογική ένδειξη. Περιορίζεται να τοποθετήσει τον Dadišo μετά τον Ιωάννη της Dalyatha, ο οποίος ανήκει στον 8ο αιώνα, και μετά τον Νεστόριο της Beth Nuhadra, ο οποίος χειροτονήθηκε το 790/791. Ο Addaï Scher (Revue de l’Orient Chrétien, XII, σ. 25) λέει ότι διάβασε σε ένα ανέκδοτο έργο πως ο Dadišo έζησε έναν αιώνα μετά τον Babaï τον Μέγα. Καθώς ο τελευταίος πέθανε μετά το 628, αυτό θα μας οδηγούσε στις αρχές του 8ου αιώνα.

    Ας δεχτούμε, λοιπόν, προσωρινά και με κάθε επιφύλαξη, ότι ο αντιγραφέας του έτους 802 είχε κάποιον προκάτοχο ως προς τη σύγχυση του μοναχού Ιωάννη με τον Ιωάννη της Λυκοπόλεως. Η σύγχυση αυτή, όμως, δεν παύει να αποτελεί πλάνη επειδή αλλάζει εκείνος στον οποίο αποδίδεται. Και τούτο πολύ περισσότερο επειδή αυτός ο Dadišo άφησε επίσης ένα υπόμνημα στα συγγράμματα του Ησαΐα της Σκήτης, ο οποίος είχε ακριβώς την ίδια τύχη με τον Ιωάννη της Θηβαΐδας (¹): θεωρήθηκε πνευματικός συγγραφέας, χωρίς να έχει γράψει ποτέ τίποτε, επειδή ταυτίστηκε με έναν συνώνυμό του Μονοφυσίτη από τα τέλη του 5ου αιώνα (*).

    Ας ολοκληρώσουμε επαναλαμβάνοντας τον τίτλο μας: στις απαρχές της συριακής μυστικής παράδοσης, Γρηγόριος της Κύπρου ή Ιωάννης της Λυκοπόλεως; Ούτε ο ένας ούτε ο άλλος.

    V. Ένας ακόμη ψευδεπίγραφος Ιωάννης της Λυκοπόλεως

    Στο ζήτημα της δυνατότητας να υπάρξουν σε αυτόν τον κόσμο όλα όσα συγκροτούν ή προϋποθέτουν άμεσα την υψηλή θεωρία (πρβλ. παραπάνω, σ. 502), ο συγγραφέας μας λαμβάνει μια τόσο ξεκάθαρα αρνητική θέση, ώστε κάθε κείμενο που εκθέτει διαφορετική διδασκαλία καθίσταται ύποπτο ότι ανήκει σε κάποιον άλλο μοναχό με το όνομα Ιωάννης. Ας προσπαθήσει κανείς να συμφιλιώσει τις τόσο κατηγορηματικές και τόσο συχνές διατυπώσεις που συνέλεξε ο Dedering (σ. XIV κ.ε.) με τα δεκαεννέα κεφάλαια που δημοσίευσε ο A. J. Wensinck (New Data concerning Syriac Mystic Literature, Mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen, Afdeeling Letterkunde, Deel 55, Serie A, αρ. 4, Amsterdam 1923). Ολόκληρο αυτό το απόσπασμα, το οποίο άντλησε ο Wensinck από το χειρόγραφο Sachau 203, ανήκει σε ένα διαφορετικό δογματικό ρεύμα και καταφάσκει συνεχώς όσα οι διάλογοι με τον Εύτροπο και τον Ευσέβιο αρνούνται συνεχώς. Ο Dedering προσπαθεί να τα συμφιλιώσει, επιχειρώντας να ερμηνεύσει το κείμενο του Wensinck σύμφωνα με το τόσο σαφές νόημα των διαλόγων. Αυτό δεν μου φαίνεται δυνατό. Θα ήταν σαν να προσπαθούσαμε να συμφιλιώσουμε τον Εφραίμ με τον Ευάγριο, τον Φιλόξενο της Mabbug με τον Bar-Şudaili. Διότι ο Wensinck διέκρινε απολύτως σωστά τη συγγένεια του κειμένου του με το Βιβλίο του αγίου Ιεροθέου (New Data, σ. 4). Και, χωρίς αμφιβολία, ορθά συμπεραίνει ότι ο Ιωάννης ο Μοναχός, συγγραφέας του συγκεκριμένου έργου, ταυτίζεται με τον Ιωάννη τον Αιγύπτιο, τον οποίο ο Φιλόξενος παρουσιάζει ως έναν από τους δασκάλους του Στεφάνου Bar-Şudaili.

    Πρέπει μόνο να πάψουμε να ταυτίζουμε αυτόν τον Αιγύπτιο με τον Ιωάννη της Λυκοπόλεως. Ας παραθέσουμε τη φράση του Φιλοξένου: «Εκείνος [ο Bar-Şudaili], φουσκωμένος καθώς ήταν σαν άνθρωπος ματαιόδοξος και αλαζόνας, θέλησε να επινοήσει και αυτός αιρέσεις, όπως ο Ιωάννης ο Αιγύπτιος, με τον οποίο είχε πράγματι συνδεθεί για κάποιο χρονικό διάστημα» (Frothingham, Stephen Bar-Sudaili, σ. 32 κ.ε.). Παρά τη γνώμη του Wensinck, πιστεύω ότι το ρήμα, σύμφωνα με τα συμφραζόμενα, δηλώνει μάλλον προσωπικές σχέσεις παρά την ανάγνωση παλαιότερων συγγραμμάτων. Αυτό όμως που επιλύει οριστικά το ζήτημα είναι ότι ο ίδιος ο Φιλόξενος, στην επιστολή του προς τον Πατρίκιο της Έδεσσας (Rahmani, Studia Syriaca, fasc. IV, σσ. 70–73), μας λέει ότι «ο Ιωάννης ο Αιγύπτιος εμφανίστηκε πριν από λίγο καιρό». Ο Οραματιστής της Θηβαΐδας είναι ένας απολύτως ορθόδοξος άγιος, ο οποίος δεν έγραψε τίποτε. Μέχρι σήμερα θεωρούσαν ότι αυτός ο Αιγύπτιος έπρεπε να είναι ο Ιωάννης της Απάμειας, ο αιρετικός τον οποίο πολέμησε με τόση σφοδρότητα ο Φιλόξενος. Θα εξετάσουμε την περίπτωσή του σε λίγο.

    Για να τελειώνουμε όμως πρώτα με τον Οραματιστή, ας σημειώσουμε ότι ο Wensinck άντλησε το κείμενό του από ένα μόνο χειρόγραφο, το Sachau 203 του 13ου αιώνα, το μοναδικό που το αποδίδει στον Ιωάννη τον Οραματιστή. Τα άλλα χειρόγραφα —Rich 7190, αρ. 50, 13ος αι.· Add. 14, 590, φφ. 86b–89b = Wright 783, A.D. 866, 2k· Add. 12, 167, φφ. 203a–206b = Wright 785, IX.1, A.D. 876· Add. 17, 218, φφ. 79a–83a = Wright 802.2, 9ος αιώνας· Add. 12, 163, φ. 303b = Wright 819.7, 10ος ή 11ος αιώνας· Vat. 93— αναφέρουν απλώς: «Ιωάννης ο Μοναχός».

    Συναντούμε εδώ το φαινόμενο που έχουμε ήδη επισημάνει: την όψιμη και αυθαίρετη ταύτιση ενός αγνώστου με τον επιφανέστερο φορέα του ίδιου ονόματος. Και για μία ακόμη φορά συλλαμβάνουμε την επιστήμη επ’ αυτοφώρω να επιδεικνύει ευπιστία. Το Rich 7190, αρ. 44, μας προσφέρει ένα παράδειγμα αυτής της μεθόδου οικειοποίησης, μέσω του γραφέα που γράφει: صے محل إصحاحيل حقبيل توسلية وأحل سوال تسري، «Από το βιβλίο που ονομάζεται “Πνευματικές Πλάκες” του αββά Iwanni, ο οποίος είναι ο Αναχωρητής». Αυτές όμως οι Πνευματικές Πλάκες είναι τα έργα του Ιωάννη της Κλίμακος. Πρβλ. Wright, αρ. 703.1: στα συριακά «πνευματικές πλάκες»· στα ελληνικά Climacos.

    Τα δεκαεννέα κεφάλαια των New Data δεν ανήκουν, επομένως, στον Ιωάννη της Λυκοπόλεως. Δεν ανήκουν ούτε στον Ιωάννη, τον δάσκαλο του Ευτρόπου και του Ευσεβίου. Δεν βρίσκονται στα αρχαιότερα χειρόγραφα του 6ου και του 8ου αιώνα, τα οποία είναι αποκλειστικά αφιερωμένα σε αυτόν τον συγγραφέα, αλλά μόνο σε συλλογές συγγραφέων από τον 9ο αιώνα και εξής, υπό το όνομα του Ιωάννη του Μοναχού, και κατόπιν, από τον 13ο αιώνα και εξής, υπό το όνομα του Ιωάννη του Οραματιστή. Η εσωτερική κριτική αποκαλύπτει μια αγεφύρωτη δογματική απόκλιση ανάμεσα στα Κεφάλαια και στους Διαλόγους. Οι τελευταίοι αγνοούν τη θεωρία· τα πρώτα δεν αποβλέπουν παρά μόνο σε αυτήν, όπως και ο Ευάγριος, από τον οποίο εμπνέονται.

    Ιδού, για παράδειγμα, το Κεφάλαιο XVIII: «Η ανάπαυση του νου είναι η εξής: όταν έχει αποκτήσει μέσα του τη θεωρία της μίας φύσεως (= Μονάδα) της Αγίας Τριάδας». Πρβλ. Ευάγριος, Εκατοντάδα I.65: «Στην αύξηση των λογισμών περί των κτισμάτων (= φυσική θεωρία) υπάρχουν κόποι και αγώνες· η θεωρία όμως της Αγίας Τριάδας είναι ειρήνη και ανείπωτη ησυχία». Και ακόμη I.54: «…τα δεύτερα όντα (= οι άνθρωποι) θα αναπαυθούν, όταν το τέλειο πλήρωμα οδηγήσει εκείνους που είναι ικανοί γι’ αυτό στη γνώση της Ενότητας της Αγίας Τριάδας».

    Το Κεφάλαιο II αρχίζει με τις λέξεις: «Η γυμνή έφεση της ψυχής…», και ο Wensinck παραπέμπει, για σύγκριση, στον Ισαάκ της Νινευή, ο οποίος μιλά για «γυμνό νου». Ο Ισαάκ οφείλει αυτή την έννοια στον Ευάγριο.


    Θα χάναμε τον χρόνο μας αν συνεχίζαμε αυτή την αντιπαραβολή, τόσο εντυπωσιακή είναι η ομοιότητα. Ας σημειώσουμε μόνο ακόμη τον ορισμό της καθαρής προσευχής στο Κεφάλαιο XV: «Καθαρή προσευχή είναι η εξής: όταν η ψυχή στέκεται σε γαλήνη, χωρίς να υπάρχει τίποτε από αυτόν τον κόσμο που να την κινεί». Πρβλ. τις ευαγριανές ρήσεις που παρατίθενται στο Η πραγματεία Περί προσευχής του Ευαγρίου του Ποντικού, σχετικά με το De Oratione 68.

    Ο Ιωάννης ο Μοναχός, ο συγγραφέας των διαλόγων, όρισε επίσης την καθαρή προσευχή. Ο Παράδεισος του ‘Enanišo (Bedjan, Acta Martyrum et Sanctorum VII, σ. 964 κ.ε.· Wallis Budge, Paradise of the Fathers II, σ. 262 κ.ε.) περιέχει μια ερωταπόκριση μεταξύ ορισμένων αδελφών και ενός γέροντα, του οποίου το όνομα δεν αναφέρεται. Το απόσπασμα αυτό βρίσκεται και υπό το όνομα του Ιωάννη του Μοναχού στο Add. 17, 170–Wright 573, του έτους 774/775, ένα από τα λίγα χειρόγραφα που περιέχουν αποκλειστικά έργα αυτού του συγγραφέα. Ιδού πώς χαρακτηρίζεται εδώ η καθαρή προσευχή:

    «Οι αδελφοί λένε: “Τι είναι η καθαρή προσευχή;” Ο γέροντας λέει: “Εκείνη που είναι μικρή στα λόγια και μεγάλη στα έργα. Διότι, αν τα έργα δεν υπερέχουν από το αίτημα, τότε δεν πρόκειται παρά για λόγια κενά από τον σπόρο που δίνει τα δεμάτια. Αν δεν ήταν έτσι, γιατί συμβαίνει να ζητούμε χωρίς να λαμβάνουμε, ενώ η Χάρη υπεραφθονεί σε έλεος; Άλλος είναι, εξάλλου, ο τρόπος των μετανοούντων και άλλος ο τρόπος ενέργειας των ταπεινών· οι μετανοούντες είναι μισθωτοί, ενώ οι ταπεινοί είναι υιοί”».

    Τίποτε δεν είναι σαφέστερο από τη διαφορά ανάμεσα σε αυτούς τους δύο ορισμούς της καθαρής προσευχής. Ο ένας προέρχεται από έναν άνθρωπο της πράξης, έναν ασκητή, και ο άλλος από έναν θεωρητικό· ο ένας συγγενεύει με την πρωτογενή πνευματικότητα ενός Αφραάτη —πρβλ. το λήμμα «Aphraate» στο Dictionnaire de Spiritualité του M. Viller— και ενός Εφραίμ· ο άλλος έχει διατυπωθεί μέσα στο πνεύμα του χριστιανικού νεοπλατωνισμού. Η ίδια διαφοροποίηση εκδηλώνεται καθαρά και στο σύνολο των δύο κειμένων. Το ένα είναι εξ ολοκλήρου εσχατολογικό, εμψυχωμένο από τη μοναδική επιθυμία για «τη ζωή που ακολουθεί την ανάσταση», όπως ακριβώς και οι διάλογοι με τον Εύτροπο και τον Ευσέβιο· το άλλο είναι μυστικό και αποβλέπει στη θεωρία ήδη από αυτόν τον κόσμο.

    Το γεγονός αυτό περιέχει μια χρονολογική ένδειξη: η νεοπλατωνική φιλοσοφία εισέβαλε στη συριακή πνευματικότητα στις αρχές του 6ου αιώνα (πρβλ. Les grands courants de la spiritualité orientale, Orientalia Christiana Periodica I, σ. 119). Ένας συγγραφέας που παραμένει ανεπηρέαστος από αυτήν πρέπει να έγραψε το αργότερο περίπου εκείνη την εποχή.


    Σε κάθε περίπτωση, καθώς δεν διαθέτουμε καμία έγκυρη απόδειξη για την ταυτότητά τους, είμαστε υποχρεωμένοι να θεωρήσουμε ως δύο διαφορετικά πρόσωπα τον Ιωάννη τον Μοναχό, συγγραφέα αυτών των δεκαεννέα κεφαλαίων, και τον Ιωάννη τον Μοναχό, συγγραφέα των διαλόγων. Αντίθετα, η συγγένεια που διαπίστωσε ο Wensinck ανάμεσα σε αυτά τα κεφάλαια και στο Βιβλίο του αγίου Ιεροθέου μας επιτρέπει να πιστέψουμε ότι τα κεφάλαια αυτά ανήκουν πράγματι στον Ιωάννη τον Αιγύπτιο, τον οποίο ο Φιλόξενος κατονομάζει ως έναν από τους δασκάλους του Bar-Şudaili. Αυτή η πιθανότητα ενισχύεται και από την αντιπαραβολή που κάναμε με τον Ευάγριο τον Ποντικό, τον άλλο εμπνευστή του Bar-Şudaili, σύμφωνα με τον ίδιο τον Φιλόξενο. Το να ακολουθεί κανείς και τον έναν και τον άλλο σήμαινε ότι παρέμενε στην ίδια δογματική γραμμή.

    Μπορεί όμως ο Ιωάννης ο Αιγύπτιος να είναι ο Ιωάννης της Απάμειας; Έχω επισημάνει αλλού τη γεωγραφική δυσκολία που φαίνεται να αντιτίθεται σε αυτή την ταύτιση (De doctrina spirituali christianorum orientalium, Rome 1933, σ. [45]). Δεν μου φαίνεται ανυπέρβλητη. Ο Φιλόξενος θα μπορούσε κάλλιστα να αποκαλέσει τον Ιωάννη της Απάμειας «Αιγύπτιο» για έναν ιστορικό και για έναν μυστικό λόγο. Είναι Αιγύπτιος λόγω της μόρφωσης που έλαβε στην Αλεξάνδρεια (Θεόδωρος Bar-Koni, Livre des Scholies, έκδ. Addaï Scher II, σσ. 331–333· Μιχαήλ ο Σύρος, έκδ. Chabot II, σ. 250). Είναι Αιγύπτιος —νοητὸς αἰγύπτιος— εξαιτίας των πλανών και της διαστροφής του, εφόσον, στη γλώσσα των πνευματικών συγγραφέων, από τον Κλήμεντα και τον Ωριγένη και εξής, η Αίγυπτος είναι το κακό σε όλες του τις μορφές.

    Ο πρώτος από αυτούς τους λόγους θα αρκούσε: ο Κλήμης Αλεξανδρείας δεν γεννήθηκε σε αυτή την πόλη. Πόσοι Σιναΐτες υπάρχουν, για παράδειγμα, από τον Αναστάσιο μέχρι τον Γρηγόριο; Κανένας δεν γεννήθηκε στο άγιο όρος και αρκετοί παρέμειναν εκεί μόνο για λίγα χρόνια. Αυτό όμως αρκούσε για να τους κοσμήσει το επίθετο «Σιναΐτες», σαν να επρόκειτο για τίτλο δόξας, επειδή έζησαν εκεί και αγωνίστηκαν τον καλό αγώνα… περίπου όπως ο Σκιπίων ο Αφρικανός. Πιστεύω, ωστόσο, ότι ο Φιλόξενος της Mabbug, ο ορμητικός πολεμιστής, ήταν απολύτως ικανός να εκφράσει μια σκληρή ειρωνεία χαρακτηρίζοντας τον αντίπαλό του με ένα επίθετο διπλής σημασίας· πολύ περισσότερο αφού αυτός ο μυστικός συγγραφέας και οι οπαδοί του δεν θα μπορούσαν να αγνοούν τη ζοφερή σημασία που είχε, στη δική τους ιδιόλεκτο, το παρωνύμιο «Αιγύπτιος».

    Ας συνοψίσουμε: «Ιωάννης ο Μοναχός» είναι μια ονομασία που θα μπορούσε να ταιριάζει σε πολλά πρόσωπα. Οι σελίδες που δημοσίευσε ο Wensinck αντιτίθενται υπερβολικά έντονα προς τους διαλόγους που εξέδωσε ο Dedering, καθώς και προς αρκετά άλλα κείμενα που είχε ήδη μελετήσει ο τελευταίος, ώστε να μπορέσουμε να τα αποδώσουμε σε έναν μόνο συγγραφέα. Επιπλέον, αυτό το μυστικό έργο των δεκαεννέα κεφαλαίων βρίσκεται μόνο σε χειρόγραφα συλλογών διαφόρων συγγραφέων, από τα οποία τα αρχαιότερα χρονολογούνται στον 9ο αιώνα· υπό το όνομα του Οραματιστή εμφανίζεται μόλις από τον 13ο αιώνα. Απουσιάζει από τους κώδικες του 6ου και του 8ου αιώνα που περιέχουν αποκλειστικά έργα του Ιωάννη του Μοναχού.

    Από την άλλη πλευρά, η διδασκαλία που συνοψίζεται εκεί ταιριάζει αρκετά με όσα γνωρίζουμε για τον Ιωάννη της Απάμειας και κινείται στα ίχνη του Ευαγρίου, ενός από τους εμπνευστές του Στεφάνου Bar-Şudaili. Τίποτε δεν αντιτίθεται επίσης στην ταύτιση ενός άλλου δασκάλου του Şudaili, του Ιωάννη του Αιγυπτίου, με τον Ιωάννη της Απάμειας. Και θα καταλήξουμε στα εξής:
    Ο Ιωάννης της Λυκοπόλεως είναι απολύτως αθώος ως προς αυτό το κείμενο.
    Το ίδιο ισχύει και για τον συγγραφέα των διαλόγων με τον Εύτροπο και τον Ευσέβιο.
    Πιθανότατα έχουμε εδώ μια συλλογή κεφαλαίων του Ιωάννη της Απάμειας, του αιρετικού τον οποίο πολέμησε ο Φιλόξενος.

    Κλείνοντας, ας πούμε ότι ο Ebedjésu και ο Assemani δεν φαίνεται, επομένως, να έσφαλαν εντελώς όταν μιλούσαν για τον Ιωάννη της Απάμειας. Ο Νεστοριανός, ο οποίος δεν είχε λόγο να ενδιαφέρεται για τα αναθέματα του μονοφυσίτη επισκόπου της Mabbug, θα πρέπει να προσάρτησε στα αυθεντικά συγγράμματα του Απαμέως πολλά άλλα κείμενα που γνώριζε υπό το όνομα του Ιωάννη του Μοναχού, διατηρώντας συγχρόνως στα κεφάλαια 39 και 47 τα ίχνη της διάκρισης μεταξύ των δύο. Οι Ιακωβίτες πραγματοποίησαν την αντίστροφη ενέργεια, αποδίδοντας αποσπάσματα του αιρετικού συγγραφέα αρχικά σε έναν απολύτως ακίνδυνο «Ιωάννη τον Μοναχό» και, τελικά, στον Οραματιστή της Θηβαΐδας.

    VI. Ο συγγραφέας των Διαλόγων

    Σημειώσεις:

    1) Και ακόμη ο Δανιήλ της Σκήτης· πρβλ. L. CLUGNET, Vie (et Récits) de l’abbé David le Scétiote, Paris 1901, σ. I κ.ε. — Και ο Μακάριος των Πνευματικών Ομιλιών!

    (*) Ο Addaï Scher πιστεύει ότι ο Babai ο Μέγας έγραψε υπόμνημα σε μια επιστολή του Ιωάννη του Οραματιστή της Λυκοπόλεως. Καταλήγει σε αυτό το συμπέρασμα διορθώνοντας έναν στίχο του Ebedjésu. Ο τελευταίος παραθέτει ανάμεσα στα συγγράμματα του Babai: ات مهد. Πρέπει, λέει ο Scher, να τοποθετήσουμε το όνομα Ιωάννης στη θέση του Ιωσήφ. Πράγματι, η Νεστοριανή Ιστορία, την οποία δημοσίευσε ο ίδιος μελετητής (P. O. XIII, σ. 533), αναγράφει: تفسير رسالة يوحنا حربابا.

    Για μεγαλύτερη βεβαιότητα, έλεγξα αυτό το κείμενο στον κώδικα Paris Arabe 6656, φ. 239, ο οποίος είναι το ίδιο το χειρόγραφο που χρησιμοποίησε ο A. Scher. Εκτός από τα διακριτικά σημεία, τα οποία απουσιάζουν σχεδόν ολοκληρωτικά από το χειρόγραφο, η έκδοση είναι απολύτως πιστή. Η τελευταία από τις τέσσερις παραπάνω λέξεις ασφαλώς δεν σημαίνει «ο Οραματιστής» για τον συγγραφέα του Χρονικού της Séert. Εκείνος αποκαλεί τον Ιωάννη της Λυκοπόλεως الناظر, όπως έχουμε σημειώσει.

    Για να δεχτούμε την υπόθεση του Σεβ. Scher, πρέπει επομένως να καταφύγουμε σε μια εκλεκτική σύνθεση, διατηρώντας το κύριο όνομα που παρέχει αποκλειστικά η Νεστοριανή Ιστορία και τον χαρακτηρισμό που παρέχει αποκλειστικά ο Ebedjésu. Για τον παρόντα σκοπό μας, άλλωστε, αυτό έχει μικρή σημασία. Ακόμη και αν δεχτούμε προσωρινά το συμπέρασμα του A. Scher, από αυτό προκύπτει μόνο ότι ο Babai σχολίασε μια επιστολή κάποιου Ιωάννη, ο οποίος μπορεί να είναι ο δικός μας, και όχι ότι ο Babai τον αποκάλεσε «Οραματιστή».

    Ενδέχεται να πρόκειται για μια επεξηγηματική προσθήκη που ενσωματώθηκε στα χειρόγραφα του Babai τα οποία χρησιμοποίησε ο Ebedjésu, όπως την είδαμε να προστίθεται και στα χειρόγραφα του Ιωάννη του Μοναχού από τον 9ο αιώνα και εξής. Και, τελικά, ακόμη και αν ο Babai είχε ταυτίσει τον μοναχό μας Ιωάννη με τον Ιωάννη τον Οραματιστή, αυτό θα αποδείκνυε μόνο ότι μια χρονική απόσταση 150 ή 200 ετών αρκεί για να εισαχθεί μια σύγχυση.