Συνέχεια από Δευτέρα 9. Νοεμβρίου 2026
ΤΟ ΒΑΘΥ ΚΡΑΤΟΣ 2
Του Mike Lofgren
Penguin Books, 2016
Του Mike Lofgren
Penguin Books, 2016
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Επί είκοσι οκτώ χρόνια ήμουν υπάλληλος του Κογκρέσου, με μια ενδιαφέρουσα και απαιτητική, αλλά καθόλου αξιοσημείωτη σταδιοδρομία στο Καπιτώλιο, ως μέλος του προσωπικού και αναλυτής εθνικής άμυνας στις επιτροπές προϋπολογισμού της Βουλής των Αντιπροσώπων και της Γερουσίας. Ξεκίνησα τη θητεία μου ως Ρεπουμπλικανός του κυρίαρχου ρεύματος, στις πρώτες ημέρες της προεδρίας Reagan. Στο τέλος της σταδιοδρομίας μου θεωρούσα τον εαυτό μου σταθερά ακομμάτιστο και έβλεπα ολοένα περισσότερο όλες τις πολιτικές ιδεολογίες ως διανοητικά και συναισθηματικά δεκανίκια ή ως υποκατάστατα θρησκείας: για τους ηγέτες, ένα μέσο χειραγώγησης στάσεων και συμπεριφορών· για τη βάση, ένα οκνηρό υποκατάστατο της επίλυσης προβλημάτων και έναν τρόπο να ικανοποιείται η λαχτάρα να ανήκει κανείς σε κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό του.[ΧΩΡΙΣ ΠΑΤΡΙΔΑ]
Αντιλήφθηκα για πρώτη φορά αυτό το ιδεολογικό σύνδρομο στα μέσα της δεκαετίας του 1990, όταν οι Ρεπουμπλικανοί είχαν κατακτήσει την πλειοψηφία στη Βουλή των Αντιπροσώπων για πρώτη φορά έπειτα από σαράντα χρόνια. Ήταν ασφαλώς μια συναρπαστική εποχή, αλλά και ταραχώδης. Ο πρόεδρος της Βουλής Newt Gingrich, ο Robespierre της ρεπουμπλικανικής επανάστασης, χρησιμοποιούσε το χάος, την πόλωση και την κατασκευή αποδιοπομπαίων τράγων ως μέσα για την εφαρμογή μιας στρατηγικής τού «διαίρει και βασίλευε». Για ένα διάστημα λειτούργησε, αλλά εκ των υστέρων είδα ότι επρόκειτο για μια τεχνική που παρέλυσε τη νομοθετική εξουσία, ώστε να μην μπορεί πλέον να λειτουργεί αποτελεσματικά. Δεν βοηθούσε το γεγονός ότι πολλοί Ρεπουμπλικανοί βουλευτές ήταν υπερβολικά απασχολημένοι να χαζεύουν λάγνα τις βρόμικες λεπτομέρειες της έκθεσης του Kenneth Starr για την υπόθεση Monica Lewinsky, ώστε να προσέξουν ότι εκείνη η ελάχιστα γνωστή εξτρεμιστική οργάνωση, η al-Qaeda, είχε ανατινάξει δύο πρεσβείες μας στην Αφρική.
Το πραγματικό ξύπνημα για μένα ήρθε κατά την εξωπραγματική εκείνη περίοδο ανάμεσα στις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 και στην εισβολή στο Ιράκ τον Μάρτιο του 2003. Αν υπήρξε κάποια στιγμή στη μεταπολεμική ιστορία μας που απαιτούσε προσεκτική ανάλυση των γεγονότων και ορθολογικές αντιδράσεις οι οποίες θα υπηρετούσαν τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα ασφάλειας του έθνους, ήταν ασφαλώς αυτή. Αντί γι’ αυτό, μια κλίκα νεοσυντηρητικών ιδεολόγων, τόσο μέσα όσο και έξω από την κυβέρνηση του George W. Bush, με τη συνδρομή των μεγάλων ειδησεογραφικών μέσων σε κάθε της βήμα, λειτούργησε ως κράχτης πανηγυριού για τις πιο καταστροφικές και αυτοϋπονομευτικές πολιτικές από την εποχή του Βιετνάμ, ίσως ακόμη και από τις παραμονές του Εμφυλίου Πολέμου. Η πλειονότητα των πολιτικών στο Καπιτώλιο, μαζί με ένα σημαντικό τμήμα του αμερικανικού λαού, περιφέρονταν σαν υπνοβάτες στο χείλος ενός γκρεμού, αγνοώντας τον κίνδυνο στον οποίο τους παρέσυραν οι ιδεολόγοι.
Όταν η Επιτροπή Διοίκησης της Βουλής έδωσε εντολή στα εστιατόρια του θεσμού να μετονομάσουν τις τηγανητές πατάτες, τις «French fries», σε «πατάτες της ελευθερίας», επειδή η κυβέρνηση στο Παρίσι επέμενε να μη μαγεύεται από τα επιχειρήματα της κυβέρνησης Bush υπέρ του πολέμου στη Μέση Ανατολή, κατάλαβα ότι η Βουλή του Λαού είχε φτάσει στον πνευματικό πάτο. Παρ’ όλα αυτά, έλεγα σε όποιον ήταν πρόθυμος να με ακούσει ότι τα «ατράνταχτα» στοιχεία για τα όπλα μαζικής καταστροφής του Saddam Hussein ήταν αδύναμα και ότι, εισβάλλοντας στο Ιράκ, οι Ηνωμένες Πολιτείες ίσως αποκτούσαν τη δική τους Δυτική Όχθη με αναβολικά — όχι ότι οι αντιρρήσεις μου άλλαξαν τη γνώμη κανενός. Αργότερα, όταν άρχισαν να συσσωρεύονται οι λογαριασμοί —το συνολικό κόστος για το Ιράκ έφτασε στο ωραίο, στρογγυλό ποσό του ενός τρισεκατομμυρίου δολαρίων, χωρίς την εξυπηρέτηση του χρέους—, προσπάθησα, από τη θέση μου στην Επιτροπή Προϋπολογισμού, να συμβιβάσω αυτή τη σπατάλη, όσο το επέτρεπαν οι αριθμοί, με τις μηχανικά επαναλαμβανόμενες δηλώσεις βουλευτών και γερουσιαστών ότι οι δαπάνες που δημιουργούσαν ελλείμματα ήταν ένδειξη μιας κυβέρνησης εκτός ελέγχου και μια ηθική κηλίδα για το έθνος, που θα οδηγούσε τα παιδιά μας στη φτώχεια.
Παράλληλα με αυτές τις εξελίξεις, η αμερικανική οικονομία μεταλλασσόταν σε ένα καζίνο με πειραγμένη ρουλέτα. Με την αποτελεσματική βοήθεια των πολιτικών, τους οποίους άρχισα να βλέπω όλο και λιγότερο ως ηγέτες και όλο και περισσότερο ως θεληματάρηδες των μεγάλων επιχειρήσεων, οι τιτάνες της Wall Street κατασκεύασαν ένα οικονομικό σύστημα του τύπου «κορώνα κερδίζω, γράμματα χάνεις», βασισμένο σε σχήματα Ponzi, στην απογύμνωση επιχειρήσεων από τα περιουσιακά τους στοιχεία και στην απόσπαση προσόδων. Το αναπόφευκτο αποτέλεσμα ήταν η οικονομική κατάρρευση του 2008. Η τελική λύση σε εκείνη την καταστροφή δεν ήταν η εθνική ανασυγκρότηση, αλλά η διάσωση των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων που είχαν εξαρχής προκαλέσει την καταστροφή. Σύντομα επέστρεψαν σε κερδοφορία ρεκόρ και στην κυριαρχία επί της αγοράς, ενώ η υπόλοιπη χώρα βίωνε την πιο αργή ανάκαμψη από τη Μεγάλη Οικονομική Κρίση.
Το διπλό σοκ της 11ης Σεπτεμβρίου και της Μεγάλης Ύφεσης φαίνεται να έχει διαταράξει τα λογικά ενός τμήματος του αμερικανικού λαού και μεγάλου μέρους της πολιτικής τάξης. Τα επόμενα χρόνια αναλώθηκαν σε παρανοϊκές διαμάχες για το πιστοποιητικό γέννησης του προέδρου, τις «επιτροπές θανάτου» και τους ψηφοφόρους που φώναζαν ότι η κυβέρνηση έπρεπε να κρατήσει τα χέρια της μακριά από το Medicare τους, το οποίο παρείχε η ίδια η κυβέρνηση. Το 2011, όταν μια νέα φουρνιά νεοεκλεγμένων του Tea Party κατέλαβε τις έδρες της στο Κογκρέσο και ανακοίνωσε ότι πρώτη της προτεραιότητα ήταν να οδηγήσει τη χώρα σε αθέτηση πληρωμών του δημόσιου χρέους, αποφάσισα ότι είχα φτάσει στα όριά μου. Το τσίρκο διευθυνόταν από το κλουβί των πιθήκων, και ήταν καιρός να προχωρήσω παρακάτω.
Επιστρέφοντας στην ιδιωτική ζωή, έγραψα για την απότομη δεξιά στροφή του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος και το δυσεπίλυτο αδιέξοδο στο Καπιτώλιο σε ένα βιβλίο με τίτλο Το πάρτι τελείωσε: Πώς οι Ρεπουμπλικανοί τρελάθηκαν, οι Δημοκρατικοί έγιναν άχρηστοι και η μεσαία τάξη την πλήρωσε. Ίσως μπορώ να διεκδικήσω ένα μικρό μερίδιο αναγνώρισης επειδή συνέβαλα στην εκκίνηση της ανθηρής πλέον οικοτεχνίας πολιτικών σχολιαστών που παρατηρούν την παραφροσύνη του σημερινού κόμματος του Lincoln με τη γεμάτη αμηχανία αποστροφή ενός Αγγλικανού επισκόπου που βρίσκεται αντιμέτωπος με μια φυλή κανιβάλων. Παρ’ όλα αυτά, κάθε άλλο παρά ήμουν έτοιμος να πέσω στην αγκαλιά του κόμματος των Jefferson και Jackson. Κι εκείνη η παρέα είχε σοβαρά προβλήματα.
Λίγο αφότου τελείωσα το βιβλίο, άρχισα να αισθάνομαι ότι είχα ασχοληθεί με τα συμπτώματα —κραυγαλέα συμπτώματα, ασφαλώς— και όχι με τις θεμελιώδεις αιτίες. Οι ασθένειες εκδηλώνονται πάντοτε με συμπτώματα, αλλά αυτά δεν πρέπει να συγχέονται με την υποκείμενη αιτία της νόσου. Η πολιτική της Αμερικής είχε αποδιοργανωθεί, αλλά το ίδιο ίσχυε για την οικονομική της μηχανή και την υποτιθέμενα διακομματική εξωτερική πολιτική της. Κοινωνικοί δείκτες ανθρώπινης ανάπτυξης, όπως το προσδόκιμο ζωής και η μητρική θνησιμότητα, έδειχναν ότι η Αμερική υποχωρούσε σε σύγκριση με άλλες ανεπτυγμένες χώρες. Η οικονομική ανισότητα αυξανόταν. Οι υποδομές γίνονταν ετοιμόρροπες. Η εκπαιδευτική πολιτική ήταν συγκεχυμένη και αναποτελεσματική. Το Tea Party, όσο κραυγαλέα και παράλογη κι αν ήταν η οργή του, αποτελούσε απλώς ένα από τα πολλά προειδοποιητικά σημάδια μιας βαθιά ριζωμένης δυσλειτουργίας στον τρόπο με τον οποίο διοικούνταν η αμερικανική κοινωνία στην κορυφή της.
Όποιος έχει περάσει κάποιο διάστημα στο Καπιτώλιο θα νιώσει ενίοτε, παρακολουθώντας τις συζητήσεις στις αίθουσες της Βουλής ή της Γερουσίας, ότι βλέπει ένα είδος θεάτρου με μαριονέτες, με μέλη του Κογκρέσου να διαβάζουν προσεκτικά ελεγμένα σημεία επιχειρηματολογίας για προκατασκευασμένα ζητήματα. Αυτή η εντύπωση ήταν ιδιαίτερα έντονη τόσο κατά την προετοιμασία του πολέμου στο Ιράκ όσο και αργότερα, κατά τις προσχηματικές διαβουλεύσεις για τη χρηματοδότηση εκείνης της συνεχιζόμενης πανωλεθρίας. Μολονότι το κοινό γνωρίζει πλέον τη δυσανάλογη επιρροή των ισχυρών εταιρειών στην Ουάσινγκτον, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τη δικαστική παρωδία που είναι γνωστή ως απόφαση Citizens United, λίγοι αντιλαμβάνονται πλήρως ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν υποστεί σταδιακά, τις τελευταίες δεκαετίες, μια διαδικασία που πρώτος εντόπισε ο Αριστοτέλης και αργότερα υποστήριξε ο Machiavelli, και την οποία ο δημοσιογράφος Edward Peter Garrett περιέγραψε τη δεκαετία του 1930 ως μια «[…] εντός της μορφής». Οι σεβάσμιοι θεσμοί διακυβέρνησής μας έχουν παραμείνει εξωτερικά ίδιοι, αλλά αντιστέκονται ολοένα περισσότερο στη λαϊκή βούληση, καθώς έχουν συνδεθεί οργανικά με ένα δίκτυο εταιρικής και ιδιωτικής επιρροής που διαθέτει σχεδόν απεριόριστα χρήματα για να επιβάλλει τη θέλησή του.
Ακόμη κι όταν οι σχολιαστές καταγγέλλουν μια αποδιοργανωμένη κυβέρνηση που δεν μπορεί να εξασφαλίσει τα χρήματα, τη βούληση ή την ικανότητα να επισκευάσει τους δρόμους και τις γέφυρές μας, να περιθάλψει τους βετεράνους πολέμου μας ή ακόμη και να θέσει σε λειτουργία έναν ιστότοπο υγειονομικής περίθαλψης, υπάρχουν πάντοτε αρκετά χρήματα και βούληση, και ίσως ένα απολύτως ελάχιστο επίπεδο ικανότητας, για να ανατρέπονται ξένες κυβερνήσεις, να διεξάγεται ο μακροβιότερος πόλεμος στην ιστορία των ΗΠΑ και να ασκείται σαρωτική παρακολούθηση σε ολόκληρη την επιφάνεια του πλανήτη.
Αυτό το παράδοξο της ένδειας και της δυσλειτουργίας από τη μία πλευρά και του απεριόριστου πλούτου και της φαινομενικής παντοδυναμίας από την άλλη επαναλαμβάνεται και έξω από την κυβέρνηση. Σύμφωνα με κάθε διεθνή δείκτη υγείας και βιοτικού επιπέδου, οι αγροτικές κομητείες της νότιας Δυτικής Βιρτζίνια και του ανατολικού Κεντάκι κατατάσσονται στον Τρίτο Κόσμο. Το ίδιο ισχύει για μεγάλες περιοχές του Detroit, του Cleveland, του Camden, του Gary και πολλών άλλων αμερικανικών πόλεων. Ταυτόχρονα, πλούτος πέρα από κάθε υπολογισμό, σχεδόν πέρα από κάθε φαντασία, συσσωρεύεται στο χρηματοπιστωτικό κέντρο της Νέας Υόρκης και στον τεχνολογικό κόμβο του Palo Alto. Συσσωρεύεται για όσο χρειάζεται ώστε να αγοραστεί μια τρούφα αξίας 95.000 δολαρίων, μια συλλεκτική Ferrari GTO αξίας 38 εκατομμυρίων δολαρίων ή ένας Picasso αξίας 179 εκατομμυρίων δολαρίων, προτού το υπόλοιπο βρει τον δρόμο του προς κάποιο υπεράκτιο κρησφύγετο.
Αυτά τα παράδοξα, τόσο στο εσωτερικό της κυβέρνησης όσο και στο εσωτερικό της φαινομενικά ιδιωτικής οικονομίας, συνδέονται μεταξύ τους. Είναι συμπτώματα μιας σκιώδους κυβέρνησης που κυβερνά τις Ηνωμένες Πολιτείες δίνοντας ελάχιστη σημασία στα σαφή λόγια του Συντάγματος. Η φιλοσοφία διακυβέρνησής της επηρεάζει βαθιά την εξωτερική πολιτική και την πολιτική εθνικής ασφάλειας, καθώς και εσωτερικά ζητήματα όπως οι προτεραιότητες των δαπανών, το εμπόριο, οι επενδύσεις, η εισοδηματική ανισότητα, η ιδιωτικοποίηση των κρατικών υπηρεσιών, τα μέσα ενημέρωσης και ολόκληρο το νόημα και η αξία της συμμετοχής των πολιτών στη διακυβέρνησή τους. Έχω καταλήξει να αποκαλώ αυτή τη σκιώδη κυβέρνηση Βαθύ Κράτος. Ο όρος επινοήθηκε στην Τουρκία και λέγεται ότι περιγράφει ένα σύστημα αποτελούμενο από υψηλόβαθμα στοιχεία των υπηρεσιών πληροφοριών, του στρατού, των μηχανισμών ασφαλείας, της δικαιοσύνης και του οργανωμένου εγκλήματος. Στο πρόσφατο μυθιστόρημα του John le Carré A Delicate Truth, ένας χαρακτήρας περιγράφει το Βαθύ Κράτος ως «τον διαρκώς διευρυνόμενο κύκλο προσώπων εκτός κυβέρνησης με προνομιακές προσβάσεις, από τον τραπεζικό τομέα, τη βιομηχανία και το εμπόριο, που είχαν εξουσιοδότηση πρόσβασης σε άκρως απόρρητες πληροφορίες, απρόσιτες σε μεγάλα τμήματα του Whitehall και του Westminster». Χρησιμοποιώ τον όρο για να δηλώσω μια υβριδική σύμπραξη καίριων στοιχείων της κυβέρνησης και τμημάτων των ανώτερων κλιμακίων του χρηματοπιστωτικού τομέα και της βιομηχανίας, η οποία είναι ουσιαστικά σε θέση να κυβερνά τις Ηνωμένες Πολιτείες με περιορισμένη μόνο αναφορά στη συναίνεση των κυβερνωμένων, όπως αυτή εκφράζεται συνήθως μέσω των εκλογών.
Το Βαθύ Κράτος είναι η μεγάλη υπόθεση της εποχής μας. Είναι το κόκκινο νήμα που διατρέχει τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας και τη στρατιωτικοποίηση της εξωτερικής πολιτικής, τη χρηματιστικοποίηση και την αποβιομηχάνιση της αμερικανικής οικονομίας, την άνοδο μιας πλουτοκρατικής κοινωνικής δομής που μας έχει δώσει την πιο άνιση κοινωνία εδώ και σχεδόν έναν αιώνα, καθώς και την πολιτική δυσλειτουργία που έχει παραλύσει την καθημερινή διακυβέρνηση και έχει ωθήσει τους ψηφοφόρους να αγκαλιάσουν τον Trump. Η αποκάλυψη από τον Edward Snowden, τον Ιούνιο του 2013, της πανταχού παρουσίας της παρακολούθησης από την Υπηρεσία Εθνικής Ασφάλειας αφύπνισε εν μέρει ένα Κογκρέσο που κοιμόταν στο πόστο του και πυροδότησε μια εθνική συζήτηση για το ποιος έχει πραγματικά τον έλεγχο της κυβέρνησής μας. Ταυτόχρονα, ορισμένοι πολιτικοί, κυρίως η Elizabeth Warren και ο Bernie Sanders, αρχίζουν να υποστηρίζουν ότι η αμερικανική οικονομία είναι στημένη. Όμως αυτές οι μεμονωμένες περιπτώσεις δεν έχουν προσφέρει ένα πλαίσιο για την κατανόηση της έκτασης της σκιώδους κυβέρνησης, του τρόπου με τον οποίο προέκυψε, των αλληλεπιδράσεων των διάφορων μερών της και του βαθμού στον οποίο επηρεάζει και ελέγχει τους ηγέτες που νομίζουμε ότι επιλέγουμε στις εκλογές. Αυτό το βιβλίο, βασισμένο σε μεγάλο βαθμό στις εμπειρίες και τις παρατηρήσεις μου κατά τη δημόσια υπηρεσία μου, αποσκοπεί στο να προσφέρει αυτό το πλαίσιο.
Ο στοχασμός μου πάνω στο σκιώδες σύστημα διακυβέρνησής μας ήρθε μόνο μετά τη συνταξιοδότησή μου το 2011 και τη φυσική μου απομάκρυνση από την ίδια την πόλη της Ουάσινγκτον και τους θεσμούς που βρίσκονται εκεί. Σε αντίθεση με τη συντριπτική πλειονότητα των φιλόδοξων στελεχών του Καπιτωλίου που εγκαταλείπουν τον χώρο για πιο προσοδοφόρα πόστα, δεν είχα καμία επιθυμία να ενταχθώ σε κάποιο γραφείο άσκησης πιέσεων, κλαδική ένωση, δεξαμενή σκέψης ή συμβουλευτική εταιρεία. Είχα όμως την ανάγκη να δω από απόσταση τα γεγονότα των οποίων είχα γίνει μάρτυρας, και συνειδητοποίησα ότι η πρωτεύουσα του έθνους, όπου έζησα και εργάστηκα για περισσότερο από τη μισή ζωή μου, έχει τη δική της ιδιαίτερη οικολογία. Κοιτάζοντας ξανά την Ουάσινγκτον με φρέσκια ματιά, αισθάνομαι μερικές φορές όπως πρέπει να αισθάνθηκε ο Darwin όταν πάτησε για πρώτη φορά στα νησιά Γκαλαπάγκος. Από το Πεντάγωνο μέχρι την K Street και από τις συστοιχίες γραφειακών κουβουκλίων των εργοληπτικών εταιρειών στο Crystal City μέχρι τα ιδρύματα δημόσιας πολιτικής κατά μήκος της Massachusetts Avenue, το τοπίο και οι άνθρωποί του έχουν έναν εξωτικό χαρακτήρα και αξίζει πραγματικά να εξεταστούν με επιστημονικό τρόπο. Η επίσημη κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών έχει εκεί την πρωτεύουσά της, όπως και το κράτος εν κράτει μας. Για να τα περιγράψουμε με τη γλώσσα της φυσικής, συνυπάρχουν όπως είναι δυνατόν να συνυπάρχουν δύο υποατομικά σωματίδια σε μια κβαντική κατάσταση διεμπλοκής. Τα χαρακτηριστικά κάθε σωματιδίου, ή κάθε δομής διακυβέρνησης, δεν μπορούν να περιγραφούν πλήρως ανεξάρτητα· αντίθετα, πρέπει να βρούμε έναν τρόπο να περιγράψουμε το σύστημα ως όλον.
1
Η ΧΩΡΑ ΤΟΥ BELTWAY
Η Ρώμη ζούσε από το κεφάλαιό της ώσπου βρέθηκε αντιμέτωπη με την καταστροφή. Η βιομηχανία είναι η μόνη αληθινή πηγή πλούτου, και στη Ρώμη δεν υπήρχε βιομηχανία. Την ημέρα, ο δρόμος της Όστιας ήταν γεμάτος κάρα και μουλαράδες που μετέφεραν στη μεγάλη πόλη τα μεταξωτά και τα μπαχαρικά της Ανατολής, το μάρμαρο της Μικράς Ασίας, την ξυλεία του Άτλαντα, τα σιτηρά της Αφρικής και της Αιγύπτου· και τα κάρα δεν έβγαζαν από την πόλη τίποτε άλλο παρά φορτία κοπριάς. Αυτό ήταν το φορτίο της επιστροφής τους.
— Winwood Reade, The Martyrdom of Man (1871)
Αν ήθελα να τρελαθώ, θα το έκανα στην Ουάσινγκτον, γιατί εκεί δεν θα το πρόσεχε κανείς.
— Αποδίδεται στον Irvin S. Cobb, στο Respectfully Quoted: A Dictionary of Quotations Requested from the Congressional Research Service (1989)
Αυτοκρατορική πόλη στον βάλτο του Ποτόμακ
Επί είκοσι οκτώ χρόνια ήμουν υπάλληλος του Κογκρέσου, με μια ενδιαφέρουσα και απαιτητική, αλλά καθόλου αξιοσημείωτη σταδιοδρομία στο Καπιτώλιο, ως μέλος του προσωπικού και αναλυτής εθνικής άμυνας στις επιτροπές προϋπολογισμού της Βουλής των Αντιπροσώπων και της Γερουσίας. Ξεκίνησα τη θητεία μου ως Ρεπουμπλικανός του κυρίαρχου ρεύματος, στις πρώτες ημέρες της προεδρίας Reagan. Στο τέλος της σταδιοδρομίας μου θεωρούσα τον εαυτό μου σταθερά ακομμάτιστο και έβλεπα ολοένα περισσότερο όλες τις πολιτικές ιδεολογίες ως διανοητικά και συναισθηματικά δεκανίκια ή ως υποκατάστατα θρησκείας: για τους ηγέτες, ένα μέσο χειραγώγησης στάσεων και συμπεριφορών· για τη βάση, ένα οκνηρό υποκατάστατο της επίλυσης προβλημάτων και έναν τρόπο να ικανοποιείται η λαχτάρα να ανήκει κανείς σε κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό του.[ΧΩΡΙΣ ΠΑΤΡΙΔΑ]
Αντιλήφθηκα για πρώτη φορά αυτό το ιδεολογικό σύνδρομο στα μέσα της δεκαετίας του 1990, όταν οι Ρεπουμπλικανοί είχαν κατακτήσει την πλειοψηφία στη Βουλή των Αντιπροσώπων για πρώτη φορά έπειτα από σαράντα χρόνια. Ήταν ασφαλώς μια συναρπαστική εποχή, αλλά και ταραχώδης. Ο πρόεδρος της Βουλής Newt Gingrich, ο Robespierre της ρεπουμπλικανικής επανάστασης, χρησιμοποιούσε το χάος, την πόλωση και την κατασκευή αποδιοπομπαίων τράγων ως μέσα για την εφαρμογή μιας στρατηγικής τού «διαίρει και βασίλευε». Για ένα διάστημα λειτούργησε, αλλά εκ των υστέρων είδα ότι επρόκειτο για μια τεχνική που παρέλυσε τη νομοθετική εξουσία, ώστε να μην μπορεί πλέον να λειτουργεί αποτελεσματικά. Δεν βοηθούσε το γεγονός ότι πολλοί Ρεπουμπλικανοί βουλευτές ήταν υπερβολικά απασχολημένοι να χαζεύουν λάγνα τις βρόμικες λεπτομέρειες της έκθεσης του Kenneth Starr για την υπόθεση Monica Lewinsky, ώστε να προσέξουν ότι εκείνη η ελάχιστα γνωστή εξτρεμιστική οργάνωση, η al-Qaeda, είχε ανατινάξει δύο πρεσβείες μας στην Αφρική.
Το πραγματικό ξύπνημα για μένα ήρθε κατά την εξωπραγματική εκείνη περίοδο ανάμεσα στις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 και στην εισβολή στο Ιράκ τον Μάρτιο του 2003. Αν υπήρξε κάποια στιγμή στη μεταπολεμική ιστορία μας που απαιτούσε προσεκτική ανάλυση των γεγονότων και ορθολογικές αντιδράσεις οι οποίες θα υπηρετούσαν τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα ασφάλειας του έθνους, ήταν ασφαλώς αυτή. Αντί γι’ αυτό, μια κλίκα νεοσυντηρητικών ιδεολόγων, τόσο μέσα όσο και έξω από την κυβέρνηση του George W. Bush, με τη συνδρομή των μεγάλων ειδησεογραφικών μέσων σε κάθε της βήμα, λειτούργησε ως κράχτης πανηγυριού για τις πιο καταστροφικές και αυτοϋπονομευτικές πολιτικές από την εποχή του Βιετνάμ, ίσως ακόμη και από τις παραμονές του Εμφυλίου Πολέμου. Η πλειονότητα των πολιτικών στο Καπιτώλιο, μαζί με ένα σημαντικό τμήμα του αμερικανικού λαού, περιφέρονταν σαν υπνοβάτες στο χείλος ενός γκρεμού, αγνοώντας τον κίνδυνο στον οποίο τους παρέσυραν οι ιδεολόγοι.
Όταν η Επιτροπή Διοίκησης της Βουλής έδωσε εντολή στα εστιατόρια του θεσμού να μετονομάσουν τις τηγανητές πατάτες, τις «French fries», σε «πατάτες της ελευθερίας», επειδή η κυβέρνηση στο Παρίσι επέμενε να μη μαγεύεται από τα επιχειρήματα της κυβέρνησης Bush υπέρ του πολέμου στη Μέση Ανατολή, κατάλαβα ότι η Βουλή του Λαού είχε φτάσει στον πνευματικό πάτο. Παρ’ όλα αυτά, έλεγα σε όποιον ήταν πρόθυμος να με ακούσει ότι τα «ατράνταχτα» στοιχεία για τα όπλα μαζικής καταστροφής του Saddam Hussein ήταν αδύναμα και ότι, εισβάλλοντας στο Ιράκ, οι Ηνωμένες Πολιτείες ίσως αποκτούσαν τη δική τους Δυτική Όχθη με αναβολικά — όχι ότι οι αντιρρήσεις μου άλλαξαν τη γνώμη κανενός. Αργότερα, όταν άρχισαν να συσσωρεύονται οι λογαριασμοί —το συνολικό κόστος για το Ιράκ έφτασε στο ωραίο, στρογγυλό ποσό του ενός τρισεκατομμυρίου δολαρίων, χωρίς την εξυπηρέτηση του χρέους—, προσπάθησα, από τη θέση μου στην Επιτροπή Προϋπολογισμού, να συμβιβάσω αυτή τη σπατάλη, όσο το επέτρεπαν οι αριθμοί, με τις μηχανικά επαναλαμβανόμενες δηλώσεις βουλευτών και γερουσιαστών ότι οι δαπάνες που δημιουργούσαν ελλείμματα ήταν ένδειξη μιας κυβέρνησης εκτός ελέγχου και μια ηθική κηλίδα για το έθνος, που θα οδηγούσε τα παιδιά μας στη φτώχεια.
Παράλληλα με αυτές τις εξελίξεις, η αμερικανική οικονομία μεταλλασσόταν σε ένα καζίνο με πειραγμένη ρουλέτα. Με την αποτελεσματική βοήθεια των πολιτικών, τους οποίους άρχισα να βλέπω όλο και λιγότερο ως ηγέτες και όλο και περισσότερο ως θεληματάρηδες των μεγάλων επιχειρήσεων, οι τιτάνες της Wall Street κατασκεύασαν ένα οικονομικό σύστημα του τύπου «κορώνα κερδίζω, γράμματα χάνεις», βασισμένο σε σχήματα Ponzi, στην απογύμνωση επιχειρήσεων από τα περιουσιακά τους στοιχεία και στην απόσπαση προσόδων. Το αναπόφευκτο αποτέλεσμα ήταν η οικονομική κατάρρευση του 2008. Η τελική λύση σε εκείνη την καταστροφή δεν ήταν η εθνική ανασυγκρότηση, αλλά η διάσωση των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων που είχαν εξαρχής προκαλέσει την καταστροφή. Σύντομα επέστρεψαν σε κερδοφορία ρεκόρ και στην κυριαρχία επί της αγοράς, ενώ η υπόλοιπη χώρα βίωνε την πιο αργή ανάκαμψη από τη Μεγάλη Οικονομική Κρίση.
Το διπλό σοκ της 11ης Σεπτεμβρίου και της Μεγάλης Ύφεσης φαίνεται να έχει διαταράξει τα λογικά ενός τμήματος του αμερικανικού λαού και μεγάλου μέρους της πολιτικής τάξης. Τα επόμενα χρόνια αναλώθηκαν σε παρανοϊκές διαμάχες για το πιστοποιητικό γέννησης του προέδρου, τις «επιτροπές θανάτου» και τους ψηφοφόρους που φώναζαν ότι η κυβέρνηση έπρεπε να κρατήσει τα χέρια της μακριά από το Medicare τους, το οποίο παρείχε η ίδια η κυβέρνηση. Το 2011, όταν μια νέα φουρνιά νεοεκλεγμένων του Tea Party κατέλαβε τις έδρες της στο Κογκρέσο και ανακοίνωσε ότι πρώτη της προτεραιότητα ήταν να οδηγήσει τη χώρα σε αθέτηση πληρωμών του δημόσιου χρέους, αποφάσισα ότι είχα φτάσει στα όριά μου. Το τσίρκο διευθυνόταν από το κλουβί των πιθήκων, και ήταν καιρός να προχωρήσω παρακάτω.
Επιστρέφοντας στην ιδιωτική ζωή, έγραψα για την απότομη δεξιά στροφή του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος και το δυσεπίλυτο αδιέξοδο στο Καπιτώλιο σε ένα βιβλίο με τίτλο Το πάρτι τελείωσε: Πώς οι Ρεπουμπλικανοί τρελάθηκαν, οι Δημοκρατικοί έγιναν άχρηστοι και η μεσαία τάξη την πλήρωσε. Ίσως μπορώ να διεκδικήσω ένα μικρό μερίδιο αναγνώρισης επειδή συνέβαλα στην εκκίνηση της ανθηρής πλέον οικοτεχνίας πολιτικών σχολιαστών που παρατηρούν την παραφροσύνη του σημερινού κόμματος του Lincoln με τη γεμάτη αμηχανία αποστροφή ενός Αγγλικανού επισκόπου που βρίσκεται αντιμέτωπος με μια φυλή κανιβάλων. Παρ’ όλα αυτά, κάθε άλλο παρά ήμουν έτοιμος να πέσω στην αγκαλιά του κόμματος των Jefferson και Jackson. Κι εκείνη η παρέα είχε σοβαρά προβλήματα.
Λίγο αφότου τελείωσα το βιβλίο, άρχισα να αισθάνομαι ότι είχα ασχοληθεί με τα συμπτώματα —κραυγαλέα συμπτώματα, ασφαλώς— και όχι με τις θεμελιώδεις αιτίες. Οι ασθένειες εκδηλώνονται πάντοτε με συμπτώματα, αλλά αυτά δεν πρέπει να συγχέονται με την υποκείμενη αιτία της νόσου. Η πολιτική της Αμερικής είχε αποδιοργανωθεί, αλλά το ίδιο ίσχυε για την οικονομική της μηχανή και την υποτιθέμενα διακομματική εξωτερική πολιτική της. Κοινωνικοί δείκτες ανθρώπινης ανάπτυξης, όπως το προσδόκιμο ζωής και η μητρική θνησιμότητα, έδειχναν ότι η Αμερική υποχωρούσε σε σύγκριση με άλλες ανεπτυγμένες χώρες. Η οικονομική ανισότητα αυξανόταν. Οι υποδομές γίνονταν ετοιμόρροπες. Η εκπαιδευτική πολιτική ήταν συγκεχυμένη και αναποτελεσματική. Το Tea Party, όσο κραυγαλέα και παράλογη κι αν ήταν η οργή του, αποτελούσε απλώς ένα από τα πολλά προειδοποιητικά σημάδια μιας βαθιά ριζωμένης δυσλειτουργίας στον τρόπο με τον οποίο διοικούνταν η αμερικανική κοινωνία στην κορυφή της.
Όποιος έχει περάσει κάποιο διάστημα στο Καπιτώλιο θα νιώσει ενίοτε, παρακολουθώντας τις συζητήσεις στις αίθουσες της Βουλής ή της Γερουσίας, ότι βλέπει ένα είδος θεάτρου με μαριονέτες, με μέλη του Κογκρέσου να διαβάζουν προσεκτικά ελεγμένα σημεία επιχειρηματολογίας για προκατασκευασμένα ζητήματα. Αυτή η εντύπωση ήταν ιδιαίτερα έντονη τόσο κατά την προετοιμασία του πολέμου στο Ιράκ όσο και αργότερα, κατά τις προσχηματικές διαβουλεύσεις για τη χρηματοδότηση εκείνης της συνεχιζόμενης πανωλεθρίας. Μολονότι το κοινό γνωρίζει πλέον τη δυσανάλογη επιρροή των ισχυρών εταιρειών στην Ουάσινγκτον, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τη δικαστική παρωδία που είναι γνωστή ως απόφαση Citizens United, λίγοι αντιλαμβάνονται πλήρως ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν υποστεί σταδιακά, τις τελευταίες δεκαετίες, μια διαδικασία που πρώτος εντόπισε ο Αριστοτέλης και αργότερα υποστήριξε ο Machiavelli, και την οποία ο δημοσιογράφος Edward Peter Garrett περιέγραψε τη δεκαετία του 1930 ως μια «[…] εντός της μορφής». Οι σεβάσμιοι θεσμοί διακυβέρνησής μας έχουν παραμείνει εξωτερικά ίδιοι, αλλά αντιστέκονται ολοένα περισσότερο στη λαϊκή βούληση, καθώς έχουν συνδεθεί οργανικά με ένα δίκτυο εταιρικής και ιδιωτικής επιρροής που διαθέτει σχεδόν απεριόριστα χρήματα για να επιβάλλει τη θέλησή του.
Ακόμη κι όταν οι σχολιαστές καταγγέλλουν μια αποδιοργανωμένη κυβέρνηση που δεν μπορεί να εξασφαλίσει τα χρήματα, τη βούληση ή την ικανότητα να επισκευάσει τους δρόμους και τις γέφυρές μας, να περιθάλψει τους βετεράνους πολέμου μας ή ακόμη και να θέσει σε λειτουργία έναν ιστότοπο υγειονομικής περίθαλψης, υπάρχουν πάντοτε αρκετά χρήματα και βούληση, και ίσως ένα απολύτως ελάχιστο επίπεδο ικανότητας, για να ανατρέπονται ξένες κυβερνήσεις, να διεξάγεται ο μακροβιότερος πόλεμος στην ιστορία των ΗΠΑ και να ασκείται σαρωτική παρακολούθηση σε ολόκληρη την επιφάνεια του πλανήτη.
Αυτό το παράδοξο της ένδειας και της δυσλειτουργίας από τη μία πλευρά και του απεριόριστου πλούτου και της φαινομενικής παντοδυναμίας από την άλλη επαναλαμβάνεται και έξω από την κυβέρνηση. Σύμφωνα με κάθε διεθνή δείκτη υγείας και βιοτικού επιπέδου, οι αγροτικές κομητείες της νότιας Δυτικής Βιρτζίνια και του ανατολικού Κεντάκι κατατάσσονται στον Τρίτο Κόσμο. Το ίδιο ισχύει για μεγάλες περιοχές του Detroit, του Cleveland, του Camden, του Gary και πολλών άλλων αμερικανικών πόλεων. Ταυτόχρονα, πλούτος πέρα από κάθε υπολογισμό, σχεδόν πέρα από κάθε φαντασία, συσσωρεύεται στο χρηματοπιστωτικό κέντρο της Νέας Υόρκης και στον τεχνολογικό κόμβο του Palo Alto. Συσσωρεύεται για όσο χρειάζεται ώστε να αγοραστεί μια τρούφα αξίας 95.000 δολαρίων, μια συλλεκτική Ferrari GTO αξίας 38 εκατομμυρίων δολαρίων ή ένας Picasso αξίας 179 εκατομμυρίων δολαρίων, προτού το υπόλοιπο βρει τον δρόμο του προς κάποιο υπεράκτιο κρησφύγετο.
Αυτά τα παράδοξα, τόσο στο εσωτερικό της κυβέρνησης όσο και στο εσωτερικό της φαινομενικά ιδιωτικής οικονομίας, συνδέονται μεταξύ τους. Είναι συμπτώματα μιας σκιώδους κυβέρνησης που κυβερνά τις Ηνωμένες Πολιτείες δίνοντας ελάχιστη σημασία στα σαφή λόγια του Συντάγματος. Η φιλοσοφία διακυβέρνησής της επηρεάζει βαθιά την εξωτερική πολιτική και την πολιτική εθνικής ασφάλειας, καθώς και εσωτερικά ζητήματα όπως οι προτεραιότητες των δαπανών, το εμπόριο, οι επενδύσεις, η εισοδηματική ανισότητα, η ιδιωτικοποίηση των κρατικών υπηρεσιών, τα μέσα ενημέρωσης και ολόκληρο το νόημα και η αξία της συμμετοχής των πολιτών στη διακυβέρνησή τους. Έχω καταλήξει να αποκαλώ αυτή τη σκιώδη κυβέρνηση Βαθύ Κράτος. Ο όρος επινοήθηκε στην Τουρκία και λέγεται ότι περιγράφει ένα σύστημα αποτελούμενο από υψηλόβαθμα στοιχεία των υπηρεσιών πληροφοριών, του στρατού, των μηχανισμών ασφαλείας, της δικαιοσύνης και του οργανωμένου εγκλήματος. Στο πρόσφατο μυθιστόρημα του John le Carré A Delicate Truth, ένας χαρακτήρας περιγράφει το Βαθύ Κράτος ως «τον διαρκώς διευρυνόμενο κύκλο προσώπων εκτός κυβέρνησης με προνομιακές προσβάσεις, από τον τραπεζικό τομέα, τη βιομηχανία και το εμπόριο, που είχαν εξουσιοδότηση πρόσβασης σε άκρως απόρρητες πληροφορίες, απρόσιτες σε μεγάλα τμήματα του Whitehall και του Westminster». Χρησιμοποιώ τον όρο για να δηλώσω μια υβριδική σύμπραξη καίριων στοιχείων της κυβέρνησης και τμημάτων των ανώτερων κλιμακίων του χρηματοπιστωτικού τομέα και της βιομηχανίας, η οποία είναι ουσιαστικά σε θέση να κυβερνά τις Ηνωμένες Πολιτείες με περιορισμένη μόνο αναφορά στη συναίνεση των κυβερνωμένων, όπως αυτή εκφράζεται συνήθως μέσω των εκλογών.
Το Βαθύ Κράτος είναι η μεγάλη υπόθεση της εποχής μας. Είναι το κόκκινο νήμα που διατρέχει τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας και τη στρατιωτικοποίηση της εξωτερικής πολιτικής, τη χρηματιστικοποίηση και την αποβιομηχάνιση της αμερικανικής οικονομίας, την άνοδο μιας πλουτοκρατικής κοινωνικής δομής που μας έχει δώσει την πιο άνιση κοινωνία εδώ και σχεδόν έναν αιώνα, καθώς και την πολιτική δυσλειτουργία που έχει παραλύσει την καθημερινή διακυβέρνηση και έχει ωθήσει τους ψηφοφόρους να αγκαλιάσουν τον Trump. Η αποκάλυψη από τον Edward Snowden, τον Ιούνιο του 2013, της πανταχού παρουσίας της παρακολούθησης από την Υπηρεσία Εθνικής Ασφάλειας αφύπνισε εν μέρει ένα Κογκρέσο που κοιμόταν στο πόστο του και πυροδότησε μια εθνική συζήτηση για το ποιος έχει πραγματικά τον έλεγχο της κυβέρνησής μας. Ταυτόχρονα, ορισμένοι πολιτικοί, κυρίως η Elizabeth Warren και ο Bernie Sanders, αρχίζουν να υποστηρίζουν ότι η αμερικανική οικονομία είναι στημένη. Όμως αυτές οι μεμονωμένες περιπτώσεις δεν έχουν προσφέρει ένα πλαίσιο για την κατανόηση της έκτασης της σκιώδους κυβέρνησης, του τρόπου με τον οποίο προέκυψε, των αλληλεπιδράσεων των διάφορων μερών της και του βαθμού στον οποίο επηρεάζει και ελέγχει τους ηγέτες που νομίζουμε ότι επιλέγουμε στις εκλογές. Αυτό το βιβλίο, βασισμένο σε μεγάλο βαθμό στις εμπειρίες και τις παρατηρήσεις μου κατά τη δημόσια υπηρεσία μου, αποσκοπεί στο να προσφέρει αυτό το πλαίσιο.
Ο στοχασμός μου πάνω στο σκιώδες σύστημα διακυβέρνησής μας ήρθε μόνο μετά τη συνταξιοδότησή μου το 2011 και τη φυσική μου απομάκρυνση από την ίδια την πόλη της Ουάσινγκτον και τους θεσμούς που βρίσκονται εκεί. Σε αντίθεση με τη συντριπτική πλειονότητα των φιλόδοξων στελεχών του Καπιτωλίου που εγκαταλείπουν τον χώρο για πιο προσοδοφόρα πόστα, δεν είχα καμία επιθυμία να ενταχθώ σε κάποιο γραφείο άσκησης πιέσεων, κλαδική ένωση, δεξαμενή σκέψης ή συμβουλευτική εταιρεία. Είχα όμως την ανάγκη να δω από απόσταση τα γεγονότα των οποίων είχα γίνει μάρτυρας, και συνειδητοποίησα ότι η πρωτεύουσα του έθνους, όπου έζησα και εργάστηκα για περισσότερο από τη μισή ζωή μου, έχει τη δική της ιδιαίτερη οικολογία. Κοιτάζοντας ξανά την Ουάσινγκτον με φρέσκια ματιά, αισθάνομαι μερικές φορές όπως πρέπει να αισθάνθηκε ο Darwin όταν πάτησε για πρώτη φορά στα νησιά Γκαλαπάγκος. Από το Πεντάγωνο μέχρι την K Street και από τις συστοιχίες γραφειακών κουβουκλίων των εργοληπτικών εταιρειών στο Crystal City μέχρι τα ιδρύματα δημόσιας πολιτικής κατά μήκος της Massachusetts Avenue, το τοπίο και οι άνθρωποί του έχουν έναν εξωτικό χαρακτήρα και αξίζει πραγματικά να εξεταστούν με επιστημονικό τρόπο. Η επίσημη κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών έχει εκεί την πρωτεύουσά της, όπως και το κράτος εν κράτει μας. Για να τα περιγράψουμε με τη γλώσσα της φυσικής, συνυπάρχουν όπως είναι δυνατόν να συνυπάρχουν δύο υποατομικά σωματίδια σε μια κβαντική κατάσταση διεμπλοκής. Τα χαρακτηριστικά κάθε σωματιδίου, ή κάθε δομής διακυβέρνησης, δεν μπορούν να περιγραφούν πλήρως ανεξάρτητα· αντίθετα, πρέπει να βρούμε έναν τρόπο να περιγράψουμε το σύστημα ως όλον.
1
Η ΧΩΡΑ ΤΟΥ BELTWAY
Η Ρώμη ζούσε από το κεφάλαιό της ώσπου βρέθηκε αντιμέτωπη με την καταστροφή. Η βιομηχανία είναι η μόνη αληθινή πηγή πλούτου, και στη Ρώμη δεν υπήρχε βιομηχανία. Την ημέρα, ο δρόμος της Όστιας ήταν γεμάτος κάρα και μουλαράδες που μετέφεραν στη μεγάλη πόλη τα μεταξωτά και τα μπαχαρικά της Ανατολής, το μάρμαρο της Μικράς Ασίας, την ξυλεία του Άτλαντα, τα σιτηρά της Αφρικής και της Αιγύπτου· και τα κάρα δεν έβγαζαν από την πόλη τίποτε άλλο παρά φορτία κοπριάς. Αυτό ήταν το φορτίο της επιστροφής τους.
— Winwood Reade, The Martyrdom of Man (1871)
Αν ήθελα να τρελαθώ, θα το έκανα στην Ουάσινγκτον, γιατί εκεί δεν θα το πρόσεχε κανείς.
— Αποδίδεται στον Irvin S. Cobb, στο Respectfully Quoted: A Dictionary of Quotations Requested from the Congressional Research Service (1989)
Αυτοκρατορική πόλη στον βάλτο του Ποτόμακ
ΕΞΟΥΘΕΝΩΤΙΚΟ!
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου