Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Meister Eckhart - Η αιώνια γέννηση. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Meister Eckhart - Η αιώνια γέννηση. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τρίτη 20 Οκτωβρίου 2026

Meister Eckhart-Η αιώνια γέννηση 3

 Συνέχεια από Δευτέρα 18. Μαΐου 2026



Meister Eckhart-Η αιώνια γέννηση 3

Συστηματική ανθολογία από τα λατινικά και γερμανικά έργα

Εισαγωγικό δοκίμιο και σημειώσεις επιμέλεια Giuseppe Faggin

Αν η σχέση ανάμεσα στον Θεό και στον Άνθρωπο εξαντλούνταν απολύτως στη γέννηση, δεν θα μπορούσε να γίνει λόγος για επιστροφή του ανθρώπου στον Θεό. Αν η ανθρώπινη σκέψη είναι εμμενής στη θεία Σκέψη, αν το ον είναι εμμενές στο Είναι, τότε στον Θεό δεν επιστρέφει κανείς, διότι ήδη είναι μέσα σε Αυτόν. Είναι το πρόβλημα που διαισθάνθηκε ο Silesius και υπαινίχθηκε με εckhartικούς τόνους:
Το κτίσμα είναι περισσότερο μέσα στον Θεό παρά μέσα στον εαυτό του: παρέρχεται, κι όμως παραμένει ολόκληρο μέσα σε Αυτόν.
—Der Cherubinische Wandersmann, I 193.


Η επιστροφή είναι ένα e-gredere για να ad-ire: μια έξοδος για να προσέλθει κανείς· η εγκατάλειψη εκείνου που δεν πρέπει να είναι και η ανάκτηση του ουσιώδους.

Τώρα, εκείνο που δεν πρέπει να είναι δεν είναι το Είναι, αλλά η αξίωση του να είναι· αν ήταν το Είναι, δεν θα μπορούσαμε ούτε θα έπρεπε να το υπερβούμε· αν δεν ήταν απολύτως, θα ήταν μηδέν και η υπέρβασή του δεν θα είχε κανένα νόημα. Για τον Eckhart, εκείνο που πρέπει να υπερβεί κανείς είναι το αισθητό, η πολλαπλότητα, η φύση, δηλαδή το κτιστό ως τέτοιο.

Το κτιστό είναι εκείνο που δεν είναι και δεν πρέπει να είναι, ώστε εκείνο που είναι και πρέπει να είναι να είναι: δεν έχει οντολογική, αλλά διαλεκτική αξία, και έτσι επανεντάσσεται μέσα στον κύκλο της μοναδικότατης θείας Ζωής. Ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο μόνο για να πραγματοποιηθεί, πέρα από το πεδίο των κτισμάτων, η διαδικασία της αιώνιας γέννησης, όχι για να γίνει ο κόσμος η αρχή μιας αυθεντικά ανθρώπινης δραστηριότητας, η εγκαθίδρυση μιας νέας ιστορίας μέσα στον χρόνο.

Από τον άνθρωπο ο Eckhart δεν ζητά να συνεργαστεί με τον Θεό μεταμορφώνοντας το κτιστό και συνεχίζοντας το θείο δημιουργικό έργο μέσα στην αδιάκοπη εναλλαγή των γενεών. Μόνο ο Θεός είναι Αιτιότητα και Πράξη. Το πράττειν που αρμόζει στον άνθρωπο και στο οποίο συνοψίζεται η ηθικότητά του είναι ένα μη-πράττειν: είναι η αφαίρεση του τυχαίου, του φαινομενικού, του πολλαπλού, η διάλυση της απατηλότητας του κτιστού, ώστε μέσα μας να υπάρχει και να ενεργεί μόνο ο Θεός.

Αλλά το πράττειν του Θεού είναι μηδέν αν δεν πραγματώνεται μέσα μας, στη συνείδησή μας ως σκεπτόμενων υποκειμένων· γι’ αυτό απαιτεί το δικό μας μη-πράττειν: ο Θεός αποκαλύπτεται επειδή εμείς Τον αποκαλύπτουμε. Η ταπείνωσή μας συμπίπτει με την επιφάνεια της θείας Δύναμης, της οποίας είναι όρος.

Homo humilis est ita potens super Deum, sicut ipse sui ipsius. et quidquid est in omnibus angelis et omnibus sanctis, hoc est proprium humilis hominis: quidquid Deus operatur, hoc operatur ipse, et quidquid Deus est, hoc ipse est, una vita et unum esse.
= Ο ταπεινός άνθρωπος έχει τέτοια δύναμη πάνω στον Θεό, όπως ο Θεός έχει πάνω στον εαυτό Του. Και ό,τι υπάρχει σε όλους τους αγγέλους και σε όλους τους αγίους, αυτό ανήκει στον ταπεινό άνθρωπο: ό,τι ενεργεί ο Θεός, αυτό το ενεργεί και ο ίδιος· και ό,τι είναι ο Θεός, αυτό είναι και ο ίδιος: μία ζωή και ένα είναι.

Η αποδέσμευση είναι η αναγκαία αρετή της επιστροφής· μάλλον, είναι η ίδια η επιστροφή. Η ψυχή πρέπει να αποδεσμευθεί από το άμεσο. Αλλά ο Θεός δεν είναι το άμεσο, δεν είναι αίσθηση ούτε συναίσθημα, μολονότι είναι πιο παρών σε εμάς απ’ όσο είμαστε εμείς στον εαυτό μας. Το άμεσο είναι το αισθητό και το πολλαπλό, το πρόσκαιρο και το χωρικό: ένα ασυνεπές και εύθραυστο γίγνεσθαι.

Η ψυχή βρίσκεται στο κέντρο του, ριζωμένη στα φαινόμενα με τις κατώτερες δυνάμεις της· και τα φαινόμενα είναι ριζωμένα μέσα της. Ένα μηδέν που στηρίζει ένα μηδέν. Με τις κατώτερες δυνάμεις η ψυχή διασκορπίζεται στο μη-είναι: η αίσθηση τη δένει στις τυχαίες ποιότητες των πραγμάτων που μεταβάλλονται· η μνήμη σε ένα παρελθόν που δεν είναι πια· η επιθυμία σε ένα μέλλον που δεν είναι ακόμη· η φαντασία σε μια χλωμή και φθαρτή εικόνα· η θυμοειδής δύναμη σε παροδικά ερεθίσματα· η επιθυμητική δύναμη σε μάταιες ηδονές.

Σε σχέση με τα πράγματα, η ψυχή προσλαμβάνει ονόματα και λειτουργίες, πολλαπλασιάζεται μέσα στο πολλαπλό, και εξωτερικευόμενη λησμονεί τον εαυτό της. Μόνο η νοητική γνώση την κάνει να ξαναβρεί το Είναι και τον εαυτό της¹. [1 In Sap. III, 331 Théry: cogitatio sine intellectu est omnis cogitatio mala, vel de malo, aut etiam de preterito vel futuro, sive de ente quocunque includente nihil, idest negationem.
= κάθε σκέψη χωρίς νόηση είναι κακή σκέψη, ή σκέψη περί του κακού, ή ακόμη σκέψη περί του παρελθόντος ή του μέλλοντος, ή περί οποιουδήποτε όντος που περιλαμβάνει το μηδέν, δηλαδή την άρνηση.


Είναι η εξύψωση της ανθρώπινης νοήσεως —tolle scientiam, remanet unum purum nichil, «αφαίρεσε τη γνώση, και απομένει ένα καθαρό μηδέν»— εναντίον του συναισθηματισμού των βολονταριστών, σε αντιστοιχία προς την πράξη της θείας γέννησης, η οποία είναι πράξη νοήσεως.]

Στο Είναι επιστρέφει μέσω της αφαίρεσης, εξαλείφοντας το μη-ον, δηλαδή το τυχαίο, το επιμέρους, το ενδεχόμενο, το αισθητό. Αυτή η εξάλειψη είναι η πράξη της: ένα πράττειν που είναι μη-πράττειν. Η καθολική ιδέα στην οποία φθάνει δεν είναι έργο της ψυχής· είναι εκείνο που απομένει και αποκαλύπτεται όταν έχουμε αφαιρέσει ό,τι την έκρυβε.

Είναι ο Λόγος που ο Θεός γεννά μέσα μας, όταν εμείς προσφερόμαστε σε Αυτόν με απόλυτη γυμνότητα· είναι ένα δωρεάν δώρο του Θεού, στον βαθμό που, με την αφαίρεση, το έχουμε ελκύσει μέσα μας. Στη νοητική γνώση ο άνθρωπος απογυμνώνεται από την κτιστή ατομικότητά του, γίνεται Υιός του Θεού, καθολικός Άνθρωπος, τόπος της Αλήθειας: εκείνη η γνώση δεν είναι πλέον δική του ενέργεια, αλλά ενέργεια του Θεού μέσα του.

Μέσα σε αυτόν, που έγινε exemplar hominis, υπόδειγμα του ανθρώπου, ο Θεός ενεργεί, σκέπτεται, γεννά· και γεννά μέσα του τον Υιό, μόνο επειδή ο άνθρωπος πέθανε ως προς το κτιστό. Έτσι η γνωστική διαδικασία ολοκληρώνεται από την ανομοιότητα, μέσω της ομοιότητας, στην απόλυτη ταυτότητα.

Η dissimilitudo, η ανομοιότητα, βρίσκεται εκεί όπου είναι οι αισθήσεις, ανομοιες μεταξύ τους και σε σχέση με τη νόηση· και όπου υπάρχει ανομοιότητα, η γνώση είναι αδύνατη.

Και η similitudo, η ομοιότητα, καθιστά ανεπαρκή τη γνώση: ανάμεσα στο υποκείμενο και στο αντικείμενο πρέπει να υπάρχει ταυτότητα, όχι ομοιότητα¹ [1 Στο Sermo XIII, αρ. 146, η dissimilitudo —ανομοιότητα— ορίζεται ως causa odii, «αιτία του μίσους», ενώ in spiritualibus et superioribus, ubi verior et maior est similitudo, potissima est dilectio sive amor, qui est unitivus ratione similitudinis.
= στα πνευματικά και ανώτερα πράγματα, όπου υπάρχει αληθέστερη και μεγαλύτερη ομοιότητα, κυρίαρχη είναι η αγάπη ή ο έρωτας, που είναι ενοποιητικός λόγω της ομοιότητας.


Αλλά, επειδή ο τελικός σκοπός είναι η απόλυτη ενότητα, ακόμη και η ομοιότητα καταδικάζεται ως mater falsitatis, «μητέρα της ψευδότητας» —Proc. Col. III, 4 a. 14—:simile enim aliquam alietatem et diversitatem includit numeralem —in Joh., αρ. 342—
= διότι το όμοιο περιλαμβάνει κάποια ετερότητα και αριθμητική διαφορά.
si essem unum tunc non essem similis. Nichil est estraneum in unitate. Unitas dat michi unum esse, non similem esse —Proc. Col. I, § 11, 4, a. 14— = αν ήμουν ένα, τότε δεν θα ήμουν όμοιος. Τίποτε δεν είναι ξένο μέσα στην ενότητα. Η ενότητα μου δίνει ένα είναι, όχι ένα όμοιο είναι.]. Ή είναι εγγυημένη η σχέση ταυτότητας —δηλαδή ετερότητας μέσα στην ενότητα—, ή, με άλλα λόγια, η δική μου σκέψη είναι η ίδια η θεία Σκέψη, και τότε η γνώση είναι δυνατή· ή υπάρχει ανομοιότητα, ή απλή ομοιότητα —δηλαδή μη ταυτότητα— ανάμεσα στην ανθρώπινη σκέψη και στην απόλυτη Σκέψη, και τότε η γνώση —δηλαδή η αιώνια γέννηση του Λόγου— είναι αδύνατη.

Η πρωτοκαθεδρία της νοήσεως, την οποία υμνεί ο Eckhart, είναι η εξύψωση της καθολικότητας του Πνεύματος και συγχρόνως της καθαρής του ελευθερίας. Εφόσον το πνεύμα είναι ουσιωδώς νόηση, και η νόηση είναι πράξη που υπερβαίνει το αισθητό και το τυχαίο, η ελευθερία ανήκει στη νόηση, όχι στη βούληση.


Το κτιστό, ως τέτοιο, καθόσον είναι πολλαπλότητα διασκορπισμένη μέσα στον χρόνο και στον χώρο, δεν είναι ελεύθερο² [Pred. LXXXI Pf. Πρβλ. επίσης In Sap. IV, 282:

Omnia vero opera que operamur propter quid aliud extra ipsum, qui solus vere intimus est nobis et essentie illabitur, utpote esse, mortua sunt, eo quod in ipsis talis operibus nos movet et movemur ab aliquo extra, sicut mortuum et iam non vivum.= Όλα όμως τα έργα που πράττουμε για κάτι άλλο έξω από Εκείνον, ο οποίος μόνος είναι αληθινά εσώτατος σε εμάς και εισδύει στην ουσία, ως το ίδιο το είναι, είναι νεκρά, διότι σε τέτοια έργα μας κινεί και κινούμαστε από κάτι εξωτερικό, όπως κάτι νεκρό και ήδη μη ζωντανό.

ib. IV 321-322: opus enim extra servum est, non liberum.... Opus extra, corporale, servum est, opus servi est, timoris non amoris.... Passiones ab extra in nobis sunt; actiones vero a nobis procedunt. = διότι το εξωτερικό έργο είναι δουλικό, όχι ελεύθερο... Το εξωτερικό, σωματικό έργο είναι δουλικό, είναι έργο δούλου, έργο φόβου και όχι αγάπης... Τα πάθη βρίσκονται μέσα μας από έξω· οι πράξεις όμως προέρχονται από εμάς.]· είναι ένα σύνολο σχέσεων που παραπέμπουν η μία στην άλλη μέσα σε μια αόριστη διαδικασία, η οποία αλλοτριώνει την ψυχή από τον εαυτό της. Μόνο η νόηση, καθόσον εγκαθιδρύει τη θεία γέννηση του Λόγου, επαναφέρει την ψυχή στην εσωτερική της φύση, με πλήρη επιστροφή —reditione completa.

Συγχρόνως, η νοητική γνώση ταυτίζεται με την ηθική δραστηριότητα: η αφαίρεση από το αισθητό και το επιμέρους είναι συγχρόνως ηθική αποδέσμευση από το προσωπικό συμφέρον, από τις ηδονές της αίσθησης, από τη μολυσμένη γοητεία των φαινομενικών αγαθών· η ενόραση του Καθολικού, που είναι το αιώνιο Είναι, είναι συγχρόνως ηρωική υπέρβαση των οδυνηρών νοσταλγιών του παρελθόντος και των αγωνιωδών επιθυμιών του μέλλοντος.
Ο χρόνος, ως αισθητηριακή-συναισθηματική δομή, νικιέται: η ψυχή τοποθετείται στη Ζωή του αιώνιου παρόντος. Το εξωτερικό έργο, που γεννιέται από ένα εξωτερικό ερέθισμα και επιστρέφει στον κόσμο των εξωτερικών σχέσεων, και γι’ αυτό δεν είναι ελεύθερο αλλά δουλικό, χάνει νόημα και αξία¹ [1 Πρβλ. τα άρθρα XVI-XIX που καταδικάστηκαν από τη Βούλα.]. Μέσα στην επανευρεθείσα ενότητα του αιώνιου Λόγου, όπου το κτιστό επιστρέφει και διαλύεται, ακόμη και τα έργα που επιτάσσει η Εκκλησία είναι, το πολύ, αφορμές και προπαρασκευές.

Η ενόραση της Αλήθειας είναι ο τελικός σκοπός, μέσα στον οποίο καταπαύουν οι ταραχές της κοσμικής δραστηριότητας και όπου βρίσκεται το απόλυτο νόημα των πράξεων. Όχι ότι ο Eckhart υμνεί το μη-πράττειν ως αδρανή ησυχασμό: ο άνθρωπος πρέπει να ενεργεί όπως ενεργεί ο Θεός, με πλήρη αποδέσμευση από τις πρακτικές συνέπειες της πράξης· πρέπει να ενεργεί ανιδιοτελώς, «χωρίς ένα γιατί», μόνο από αγάπη προς τον Θεό² [2 In Sap. III, 384:

iustus est non qui deum timet, sed amat, qui bonum operatur, non timore cuiuscunque, sed amore boni, non iam huius boni aut illius, sed boni, quia bonum in se ipso. = δίκαιος δεν είναι εκείνος που φοβάται τον Θεό, αλλά εκείνος που Τον αγαπά· εκείνος που πράττει το αγαθό όχι από φόβο οποιουδήποτε πράγματος, αλλά από αγάπη προς το αγαθό· όχι πλέον προς αυτό ή εκείνο το αγαθό, αλλά προς το αγαθό, επειδή είναι αγαθό καθαυτό.

In Exod., αρ. 247: proprium est deo, ut non habeat quare extra se aut praeter se. = ίδιον του Θεού είναι να μην έχει κάποιο “γιατί” έξω από τον εαυτό Του ή πέρα από τον εαυτό Του.

Igitur omne opus habens «quare», ipsum ut sic non est divinum, nec fit deo. = το έργο που έχει ένα «γιατί», αυτό, ως τέτοιο, δεν είναι θείο ούτε γίνεται για τον Θεό.

Pred. XLIII, 146, 20-24 Pf.:
also als got wirket sunder warumbe und enkein warumbe hât, in der wise alse got wirket als wirket ouch der gerehte sunder warumbe und alsô alse daz leben lebet umbe sich selber unde suochet enkein warumbe, dar umbe ez lebe, also enhât ouch der gerehte enkein warumbe, dar umbe er iht tüeje.= όπως λοιπόν ο Θεός ενεργεί χωρίς γιατί και δεν έχει κανένα γιατί, έτσι όπως ενεργεί ο Θεός, έτσι ενεργεί και ο δίκαιος χωρίς γιατί· και όπως η ζωή ζει για τον εαυτό της και δεν ζητά κανένα γιατί για το οποίο ζει, έτσι και ο δίκαιος δεν έχει κανένα γιατί για το οποίο πράττει κάτι.

In Sap. III, 329 Théry:
qui enim aliquid extra deum, vel praeter deum, vel etiam aliquid cum deo quaerit, non bene sentit de deo. Nichil enim potest esse extra deum, nec quidquam aliud est melius cum deo, nec extensive, alias non esset infinite bonum. = διότι όποιος ζητεί κάτι έξω από τον Θεό ή πέρα από τον Θεό, ή ακόμη κάτι μαζί με τον Θεό, δεν σκέπτεται ορθά για τον Θεό. Διότι τίποτε δεν μπορεί να υπάρχει έξω από τον Θεό, ούτε υπάρχει κάτι άλλο καλύτερο μαζί με τον Θεό, ούτε κατά επέκταση· αλλιώς ο Θεός δεν θα ήταν άπειρα αγαθός.

In Joh., n. 51: vis scire de omni actione tua interiori et exteriori, utrum sit divina vel non, et utrum deus ipsam operetur in te, et per ipsum sit facta: vide si finis intentionis tuae est deus. Quod si sit, actio est divina, quia principium et finis idem: deus. = θέλεις να γνωρίζεις για κάθε εσωτερική και εξωτερική σου πράξη αν είναι θεία ή όχι, και αν ο Θεός την ενεργεί μέσα σου και αν έχει γίνει μέσω Αυτού; Δες αν ο σκοπός της προθέσεώς σου είναι ο Θεός. Αν είναι έτσι, η πράξη είναι θεία, διότι η αρχή και το τέλος είναι το ίδιο: ο Θεός.]· πρέπει να κάνει το καλό μόνο από αγάπη προς το Καλό.

Κάθε άλλο κίνητρο, ακόμη κι αν ήταν το πιο ευγενές, θα καθιστούσε την πράξη ακάθαρτη, θα αποξένωνε την ψυχή από τον Θεό. Αυτή η καθαρή πράξη συμπίπτει με την τέλεια γνώση και με την τέλεια αγάπη.

Όπως ο Θεός αγαπά μόνο το Είναι των πραγμάτων μέσα στον εαυτό Του και γι’ αυτό amat quemlibet unum sicut alium equaliter, et unum sicut omnes, et quemlibet unum sicut et quantum se ipsum, έτσι και ο άνθρωπος που αγαπά τον Θεό vere et proprie amat omnia, et pariter sive equaliter omnia, et quodlibet sicut omnia tanquam se ipsum, id est tantum tanquam se ipsum².
= αγαπά τον καθένα εξίσου όπως τον άλλον, και τον έναν όπως όλους, και τον καθένα όπως και όσο τον ίδιο τον εαυτό Του· έτσι και ο άνθρωπος που αγαπά τον Θεό αληθινά και κυριολεκτικά αγαπά τα πάντα, και όλα εξίσου ή ισότιμα, και το καθετί όπως όλα, σαν τον εαυτό του, δηλαδή τόσο όσο τον εαυτό του.

Το να αγαπά κανείς τα πράγματα μέσα στη δυσαρμονική πολλαπλότητά τους έξω από τον Θεό, ο οποίος είναι Ενότητα και Είναι, είναι αμαρτία· αλλά επειδή έξω από το Είναι τα πράγματα είναι unum purum nichil, «ένα καθαρό μηδέν», η αγάπη των πραγμάτων είναι αγάπη του μηδενός: peccatum vere nichil est³ [3 In Sap. IV, 265 Théry.

In Sap. III, 378: malum ex sui natura non computatur inter entia, cum non sit ens, nec numeratur. = το κακό από τη φύση του δεν συγκαταλέγεται μεταξύ των όντων, αφού δεν είναι ον, ούτε αριθμείται.

In Sap. III, 335-336 Théry:
malum non habet causam. Causa enim effectum respicit, et omnis effectus habet causam. Malum autem non est effectus, sed defectus, negatio effectus. = το κακό δεν έχει αιτία. Διότι η αιτία αναφέρεται σε αποτέλεσμα, και κάθε αποτέλεσμα έχει αιτία. Το κακό όμως δεν είναι αποτέλεσμα, αλλά έλλειψη, άρνηση αποτελέσματος.

Proc. Col. II, a. 28:
quandocunque ego pecco, tunc ego sum in malo, et tunc deus non videt me nec cognoscit me. = κάθε φορά που αμαρτάνω, τότε είμαι μέσα στο κακό, και τότε ο Θεός δεν με βλέπει ούτε με γνωρίζει.

In Sap. IV, 315 Théry.], «η αμαρτία είναι αληθινά μηδέν»· ο ασεβής άνθρωπος, in quantum homo, est; in quantum impius, non est et nichil est: καθόσον είναι άνθρωπος, υπάρχει· καθόσον είναι ασεβής, δεν υπάρχει και είναι μηδέν.

Αν ο άνθρωπος, αγαπώντας μέσα στον Θεό όλα τα πράγματα, εγκαθιδρύει στον εαυτό του το Είναι και μέσα στο Είναι επανεντάσσει όλα τα πράγματα, τότε η αρετή είναι η ανακάλυψη εκ νέου του αιώνιου Είναι. Στην ηθική δραστηριότητα, όπως και στη γνώση, ο άνθρωπος εξαντλεί τη δική του ιδιαίτερη δραστηριότητα μέσα στην «αποδέσμευση». Όπως η αλήθεια είναι μέσα μας, αλλά δεν αποκαλύπτεται από εμάς —αποκαλύπτεται από τον Θεό—, έτσι και η Αρετή είναι μέσα μας, αλλά δεν την παράγουμε· δεν φθάνουμε στο καλό, αλλά το δεχόμαστε: η αποδέσμευσή μας το αποκαλύπτει, εξαναγκάζοντας τον Θεό να ενεργήσει μέσα μας όπως μέσα στον εαυτό Του.

Η αρετή είναι εκείνο που απομένει στον εσώτατό μας πυρήνα· και επειδή εμείς είμαστε μέσα στον Θεό, γεννημένοι από Αυτόν κατά την ίδια πράξη με την οποία προσφερόμαστε σε Αυτόν με απόλυτη γυμνότητα, αυτή είναι μέσα μας επειδή είναι μέσα στον Θεό τον ίδιο:
virtus habet radicem in fundo divinitatis radicatam et plantatam, ubi solum ibi et nusquam alibi habet esse suum et essentiam suam².
= η αρετή έχει τη ρίζα της ριζωμένη και φυτεμένη στο βάθος της θεότητας, όπου, μόνο εκεί και πουθενά αλλού, έχει το είναι της και την ουσία της.

Ο δίκαιος, ως τέτοιος, δεν λάμπει αφ’ εαυτού, αλλά μέσω της Δικαιοσύνης και μέσα στη Δικαιοσύνη, η οποία είναι η αρχή του· και η Δικαιοσύνη λάμπει μέσα του. Η Δικαιοσύνη είναι η ζωή του και το είναι του, και εκείνος είναι η μαρτυρία της: μέσα σε αυτήν υπάρχει και ενεργεί.

Επειδή η Δικαιοσύνη δεν είναι έργο του δικαίου, αλλά είναι η ενέργεια του Πατέρα μέσα του, όπως και στη γνώση της αλήθειας δεν είναι ο άνθρωπος που σκέπτεται, αλλά μάλλον ο Θεός που σκέπτεται μέσα του. Ο δίκαιος, επανενταγμένος στον Θεό, είναι Υιός του Θεού· και όπως ο Υιός είναι ο μοναδικός Λόγος του Θεού και μοναδικό είναι το έργο του Πατέρα, έτσι και μέσα στον δίκαιο ο Θεός επιτελεί ένα μόνο έργο: η δικαιοσύνη του δικαίου είναι μία μοναδική τελειότητα που περιλαμβάνει όλες τις τελειότητες¹[ 1 Pred. LXXVI, 25 κ.ε. Pf.· Pred. LIX Pf.

In Sap. II, 426 Théry:

iustitia in suo fonte, in suo supremo et pleno, est omnis virtus; et quaelibet omnis virtus et omnis perfectio, una perfectio; in supremo enim, necessario omnia sunt unum perfectissima unitate, quae inferius et in se ipsis sunt divisa.... Justitia, sapientia et cetera huiusmodi unum sunt; hoc est unum in quo deus habitat, in quo et quo nos sibi unit; in hoc uno deus invenitur, ibi docet et operatur omnia.
= η δικαιοσύνη στην πηγή της, στο ύψιστο και πλήρες της, είναι κάθε αρετή· και κάθε αρετή είναι κάθε αρετή και κάθε τελειότητα, μία τελειότητα· διότι στο ύψιστο, αναγκαστικά, όλα είναι ένα με τελειότατη ενότητα, όσα κατώτερα και μέσα στον εαυτό τους είναι διαιρεμένα... Η Δικαιοσύνη, η Σοφία και τα παρόμοια είναι ένα· αυτό είναι το ένα μέσα στο οποίο κατοικεί ο Θεός, μέσα στο οποίο και με το οποίο μας ενώνει με τον εαυτό Του· σε αυτό το ένα βρίσκεται ο Θεός, εκεί διδάσκει και ενεργεί τα πάντα.

2 Proc. Col. I, § 11, 4, a. 14 b. Sermo IX, αρ. 99:

nec deus animae illabitur nisi nudus ab omni addito, etiam cogitatu. = ούτε ο Θεός εισδύει στην ψυχή παρά μόνο γυμνός από κάθε πρόσθετο, ακόμη και από τη σκέψη.

Proc. Col. I, § 11, 4, a. 5:

una virtus est in anima quae habet unam operationem cum deo. Ipsa creat et facit omnia cum deo et cum nullo habet aliquod commune et generat cum patre eundem filium unigenitum.
= υπάρχει μία δύναμη στην ψυχή, η οποία έχει μία και την ίδια ενέργεια με τον Θεό. Αυτή δημιουργεί και ποιεί τα πάντα μαζί με τον Θεό και δεν έχει τίποτε κοινό με κανέναν, και γεννά μαζί με τον Πατέρα τον ίδιο μονογενή Υιό.

Για το σκοτεινό πρόβλημα του increatum in anima και του grûnt der sêle —του «ακτίστου μέσα στην ψυχή» και του «βάθους της ψυχής»— παραπέμπω τον αναγνώστη στο βιβλίο μου Meister Eckhart e la mistica tedesca “preprotestante”, Milano, 1946, από το οποίο μερικές φορές έχω συνοψίσει.].

Το κτιστό επανεκρέει μέσα στην αιώνια γέννηση, όπου χάνει την απατηλότητα του χρονικού και χωρικού γίγνεσθαι και λυτρώνει την πολλαπλότητα από τη διασπορά· στη θεία γέννηση ο άνθρωπος γεννιέται στην Αιωνιότητα και στην Καθολικότητα του Λόγου, γίνεται Υιός του Θεού. Αλλά είναι αναγκαίο να προχωρήσει ακόμη πέρα από την ετερότητα της νοήσεως, πέρα από το γνωρίζειν, πέρα από τον Θεό, προς εκείνη την αβυσσαλέα Divinitas, μέσα στην οποία η απόλυτη Ενότητα καταπραΰνει μέσα της όλες τις επιδιώξεις της γνώσης και της αγάπης και διαλύει μέσα της τις ανθρώπινες προσωπικότητες.

Ως σύμπλεγμα κατώτερων ψυχικών δραστηριοτήτων, η ψυχή είναι κτιστή, στραμμένη προς το κτιστό· ως νόηση, είναι γεννημένη, όχι κτιστή, υποκείμενο απόλυτης γνώσης· ως ενιαίο και αρχέγονο «βάθος» των κατώτερων δυνάμεων και της νοήσεως, είναι χωρίς όνομα, ταυτόσημη με την ίδια την άρρητη Divinitas:

aliquid est in anima ita cognatum deo quod est unum et non unitum.
= υπάρχει κάτι στην ψυχή τόσο συγγενές με τον Θεό, ώστε είναι ένα και όχι ενωμένο.

Η ψυχή δεν μπορεί να επιστρέψει στο Ένα, να γίνει ένα με το Ένα, αν δεν είναι ταυτόσημη, στο βάθος της, με το Ένα: στη ζωή της επαναλαμβάνεται ο ίδιος ρυθμός της θείας Ζωής· στη ζωή της αυτός ο ρυθμός ολοκληρώνεται και ο θείος κύκλος κλείνει. Το Ένα, μέσω της ψυχής, επιστρέφει στον εαυτό του· η ψυχή, επιστρέφοντας στο Ένα, επανενώνεται με τον εαυτό της, απογυμνούμενη από ό,τι είχε, για να παραμείνει στο αρχέγονο είναι της.

Ο Meister Eckhart ολοκληρώνει την ιστορία της σχολαστικής φιλοσοφίας με εκείνη την ίδια απαίτηση με την οποία ο Πλωτίνος ολοκλήρωνε την ιστορία της ελληνικής θεωρητικής σκέψης. Ο Πλωτίνος συνόψιζε τις ορθολογικές απαιτήσεις μιας σκέψης κλημένης στη σαφήνεια του λόγου, αλλά πέρα από τις αξίες της νοήσεως διαισθανόταν μια Παρουσία, την οποία ο λόγος δήλωνε ανίκανος να αποκρυπτογραφήσει. Ο Eckhart δέχεται τον θωμιστικό διανοητισμό, αλλά μόνο για να πάει πέρα από αυτόν, συνδεόμενος έτσι ξανά με τη νεοπλατωνική παράδοση.

Ενώ ο αιώνας του ετοιμαζόταν να ανακαλύψει εκ νέου την «κτιστή πραγματικότητα», για να οικοδομήσει πάνω της το regnum hominis, ο Eckhart κηρύσσει, σε μια γλώσσα που αστράφτει από εικόνες και είναι βαριά από σκοτεινά νοήματα, την εσωτερική γυμνότητα, την αποδέσμευση από τον ορατό κόσμο, την αγάπη χωρίς γιατί, την παντοδυναμία του μη-πράττειν.

Ο Μεσαίωνας, διψασμένος για αιωνιότητα, τελειώνει με αυτόν· αλλά αφήνει, μέσα από αυτόν, ένα μήνυμα που δεν έπαψε ακόμη να ζυμώνει τη σκέψη και την τέχνη της δικής μας εποχής.


Τέλος Εισαγωγής

ΑΠΟΛΑΥΣΤΙΚΗ ΕΜΜΕΝΕΙΑ. ΚΑΤΗΓΟΡΗΜΑΤΙΚΟΣ ΘΕΟΣΟΦΟΣ ΣΥΓΓΕΝΗΣ ΤΟΥ ΚΑΝΤ. ΕΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΔΑΣΚΑΛΟΥΣ ΤΟΥ ΕΓΕΛΟΥ.

Πέμπτη 21 Μαΐου 2026

Meister Eckhart-Η αιώνια γέννηση 3

Συνέχεια από Δευτέρα 18. Μαΐου 2026



Meister Eckhart-Η αιώνια γέννηση 3

Συστηματική ανθολογία από τα λατινικά και γερμανικά έργα

Εισαγωγικό δοκίμιο και σημειώσεις επιμέλεια Giuseppe Faggin

Αν η σχέση ανάμεσα στον Θεό και στον Άνθρωπο εξαντλούνταν απολύτως στη γέννηση, δεν θα μπορούσε να γίνει λόγος για επιστροφή του ανθρώπου στον Θεό. Αν η ανθρώπινη σκέψη είναι εμμενής στη θεία Σκέψη, αν το ον είναι εμμενές στο Είναι, τότε στον Θεό δεν επιστρέφει κανείς, διότι ήδη είναι μέσα σε Αυτόν. Είναι το πρόβλημα που διαισθάνθηκε ο Silesius και υπαινίχθηκε με εckhartικούς τόνους:
Το κτίσμα είναι περισσότερο μέσα στον Θεό παρά μέσα στον εαυτό του: παρέρχεται, κι όμως παραμένει ολόκληρο μέσα σε Αυτόν.
—Der Cherubinische Wandersmann, I 193.


Η επιστροφή είναι ένα e-gredere για να ad-ire: μια έξοδος για να προσέλθει κανείς· η εγκατάλειψη εκείνου που δεν πρέπει να είναι και η ανάκτηση του ουσιώδους.

Τώρα, εκείνο που δεν πρέπει να είναι δεν είναι το Είναι, αλλά η αξίωση του να είναι· αν ήταν το Είναι, δεν θα μπορούσαμε ούτε θα έπρεπε να το υπερβούμε· αν δεν ήταν απολύτως, θα ήταν μηδέν και η υπέρβασή του δεν θα είχε κανένα νόημα. Για τον Eckhart, εκείνο που πρέπει να υπερβεί κανείς είναι το αισθητό, η πολλαπλότητα, η φύση, δηλαδή το κτιστό ως τέτοιο.

Το κτιστό είναι εκείνο που δεν είναι και δεν πρέπει να είναι, ώστε εκείνο που είναι και πρέπει να είναι να είναι: δεν έχει οντολογική, αλλά διαλεκτική αξία, και έτσι επανεντάσσεται μέσα στον κύκλο της μοναδικότατης θείας Ζωής. Ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο μόνο για να πραγματοποιηθεί, πέρα από το πεδίο των κτισμάτων, η διαδικασία της αιώνιας γέννησης, όχι για να γίνει ο κόσμος η αρχή μιας αυθεντικά ανθρώπινης δραστηριότητας, η εγκαθίδρυση μιας νέας ιστορίας μέσα στον χρόνο.

Από τον άνθρωπο ο Eckhart δεν ζητά να συνεργαστεί με τον Θεό μεταμορφώνοντας το κτιστό και συνεχίζοντας το θείο δημιουργικό έργο μέσα στην αδιάκοπη εναλλαγή των γενεών. Μόνο ο Θεός είναι Αιτιότητα και Πράξη. Το πράττειν που αρμόζει στον άνθρωπο και στο οποίο συνοψίζεται η ηθικότητά του είναι ένα μη-πράττειν: είναι η αφαίρεση του τυχαίου, του φαινομενικού, του πολλαπλού, η διάλυση της απατηλότητας του κτιστού, ώστε μέσα μας να υπάρχει και να ενεργεί μόνο ο Θεός.

Αλλά το πράττειν του Θεού είναι μηδέν αν δεν πραγματώνεται μέσα μας, στη συνείδησή μας ως σκεπτόμενων υποκειμένων· γι’ αυτό απαιτεί το δικό μας μη-πράττειν: ο Θεός αποκαλύπτεται επειδή εμείς Τον αποκαλύπτουμε. Η ταπείνωσή μας συμπίπτει με την επιφάνεια της θείας Δύναμης, της οποίας είναι όρος.

Homo humilis est ita potens super Deum, sicut ipse sui ipsius. et quidquid est in omnibus angelis et omnibus sanctis, hoc est proprium humilis hominis: quidquid Deus operatur, hoc operatur ipse, et quidquid Deus est, hoc ipse est, una vita et unum esse.
= Ο ταπεινός άνθρωπος έχει τέτοια δύναμη πάνω στον Θεό, όπως ο Θεός έχει πάνω στον εαυτό Του. Και ό,τι υπάρχει σε όλους τους αγγέλους και σε όλους τους αγίους, αυτό ανήκει στον ταπεινό άνθρωπο: ό,τι ενεργεί ο Θεός, αυτό το ενεργεί και ο ίδιος· και ό,τι είναι ο Θεός, αυτό είναι και ο ίδιος: μία ζωή και ένα είναι.

Η αποδέσμευση είναι η αναγκαία αρετή της επιστροφής· μάλλον, είναι η ίδια η επιστροφή. Η ψυχή πρέπει να αποδεσμευθεί από το άμεσο. Αλλά ο Θεός δεν είναι το άμεσο, δεν είναι αίσθηση ούτε συναίσθημα, μολονότι είναι πιο παρών σε εμάς απ’ όσο είμαστε εμείς στον εαυτό μας. Το άμεσο είναι το αισθητό και το πολλαπλό, το πρόσκαιρο και το χωρικό: ένα ασυνεπές και εύθραυστο γίγνεσθαι.

Η ψυχή βρίσκεται στο κέντρο του, ριζωμένη στα φαινόμενα με τις κατώτερες δυνάμεις της· και τα φαινόμενα είναι ριζωμένα μέσα της. Ένα μηδέν που στηρίζει ένα μηδέν. Με τις κατώτερες δυνάμεις η ψυχή διασκορπίζεται στο μη-είναι: η αίσθηση τη δένει στις τυχαίες ποιότητες των πραγμάτων που μεταβάλλονται· η μνήμη σε ένα παρελθόν που δεν είναι πια· η επιθυμία σε ένα μέλλον που δεν είναι ακόμη· η φαντασία σε μια χλωμή και φθαρτή εικόνα· η θυμοειδής δύναμη σε παροδικά ερεθίσματα· η επιθυμητική δύναμη σε μάταιες ηδονές.

Σε σχέση με τα πράγματα, η ψυχή προσλαμβάνει ονόματα και λειτουργίες, πολλαπλασιάζεται μέσα στο πολλαπλό, και εξωτερικευόμενη λησμονεί τον εαυτό της. Μόνο η νοητική γνώση την κάνει να ξαναβρεί το Είναι και τον εαυτό της¹. [1 In Sap. III, 331 Théry: cogitatio sine intellectu est omnis cogitatio mala, vel de malo, aut etiam de preterito vel futuro, sive de ente quocunque includente nihil, idest negationem.
= κάθε σκέψη χωρίς νόηση είναι κακή σκέψη, ή σκέψη περί του κακού, ή ακόμη σκέψη περί του παρελθόντος ή του μέλλοντος, ή περί οποιουδήποτε όντος που περιλαμβάνει το μηδέν, δηλαδή την άρνηση.


Είναι η εξύψωση της ανθρώπινης νοήσεως —tolle scientiam, remanet unum purum nichil, «αφαίρεσε τη γνώση, και απομένει ένα καθαρό μηδέν»— εναντίον του συναισθηματισμού των βολονταριστών, σε αντιστοιχία προς την πράξη της θείας γέννησης, η οποία είναι πράξη νοήσεως.]

Στο Είναι επιστρέφει μέσω της αφαίρεσης, εξαλείφοντας το μη-ον, δηλαδή το τυχαίο, το επιμέρους, το ενδεχόμενο, το αισθητό. Αυτή η εξάλειψη είναι η πράξη της: ένα πράττειν που είναι μη-πράττειν. Η καθολική ιδέα στην οποία φθάνει δεν είναι έργο της ψυχής· είναι εκείνο που απομένει και αποκαλύπτεται όταν έχουμε αφαιρέσει ό,τι την έκρυβε.

Είναι ο Λόγος που ο Θεός γεννά μέσα μας, όταν εμείς προσφερόμαστε σε Αυτόν με απόλυτη γυμνότητα· είναι ένα δωρεάν δώρο του Θεού, στον βαθμό που, με την αφαίρεση, το έχουμε ελκύσει μέσα μας. Στη νοητική γνώση ο άνθρωπος απογυμνώνεται από την κτιστή ατομικότητά του, γίνεται Υιός του Θεού, καθολικός Άνθρωπος, τόπος της Αλήθειας: εκείνη η γνώση δεν είναι πλέον δική του ενέργεια, αλλά ενέργεια του Θεού μέσα του.

Μέσα σε αυτόν, που έγινε exemplar hominis, υπόδειγμα του ανθρώπου, ο Θεός ενεργεί, σκέπτεται, γεννά· και γεννά μέσα του τον Υιό, μόνο επειδή ο άνθρωπος πέθανε ως προς το κτιστό. Έτσι η γνωστική διαδικασία ολοκληρώνεται από την ανομοιότητα, μέσω της ομοιότητας, στην απόλυτη ταυτότητα.

Η dissimilitudo, η ανομοιότητα, βρίσκεται εκεί όπου είναι οι αισθήσεις, ανομοιες μεταξύ τους και σε σχέση με τη νόηση· και όπου υπάρχει ανομοιότητα, η γνώση είναι αδύνατη.

Και η similitudo, η ομοιότητα, καθιστά ανεπαρκή τη γνώση: ανάμεσα στο υποκείμενο και στο αντικείμενο πρέπει να υπάρχει ταυτότητα, όχι ομοιότητα¹ [1 Στο Sermo XIII, αρ. 146, η dissimilitudo —ανομοιότητα— ορίζεται ως causa odii, «αιτία του μίσους», ενώ in spiritualibus et superioribus, ubi verior et maior est similitudo, potissima est dilectio sive amor, qui est unitivus ratione similitudinis.
= στα πνευματικά και ανώτερα πράγματα, όπου υπάρχει αληθέστερη και μεγαλύτερη ομοιότητα, κυρίαρχη είναι η αγάπη ή ο έρωτας, που είναι ενοποιητικός λόγω της ομοιότητας.


Αλλά, επειδή ο τελικός σκοπός είναι η απόλυτη ενότητα, ακόμη και η ομοιότητα καταδικάζεται ως mater falsitatis, «μητέρα της ψευδότητας» —Proc. Col. III, 4 a. 14—:simile enim aliquam alietatem et diversitatem includit numeralem —in Joh., αρ. 342—
= διότι το όμοιο περιλαμβάνει κάποια ετερότητα και αριθμητική διαφορά.
si essem unum tunc non essem similis. Nichil est estraneum in unitate. Unitas dat michi unum esse, non similem esse —Proc. Col. I, § 11, 4, a. 14— = αν ήμουν ένα, τότε δεν θα ήμουν όμοιος. Τίποτε δεν είναι ξένο μέσα στην ενότητα. Η ενότητα μου δίνει ένα είναι, όχι ένα όμοιο είναι.]. Ή είναι εγγυημένη η σχέση ταυτότητας —δηλαδή ετερότητας μέσα στην ενότητα—, ή, με άλλα λόγια, η δική μου σκέψη είναι η ίδια η θεία Σκέψη, και τότε η γνώση είναι δυνατή· ή υπάρχει ανομοιότητα, ή απλή ομοιότητα —δηλαδή μη ταυτότητα— ανάμεσα στην ανθρώπινη σκέψη και στην απόλυτη Σκέψη, και τότε η γνώση —δηλαδή η αιώνια γέννηση του Λόγου— είναι αδύνατη.

Η πρωτοκαθεδρία της νοήσεως, την οποία υμνεί ο Eckhart, είναι η εξύψωση της καθολικότητας του Πνεύματος και συγχρόνως της καθαρής του ελευθερίας. Εφόσον το πνεύμα είναι ουσιωδώς νόηση, και η νόηση είναι πράξη που υπερβαίνει το αισθητό και το τυχαίο, η ελευθερία ανήκει στη νόηση, όχι στη βούληση.


Το κτιστό, ως τέτοιο, καθόσον είναι πολλαπλότητα διασκορπισμένη μέσα στον χρόνο και στον χώρο, δεν είναι ελεύθερο² [Pred. LXXXI Pf. Πρβλ. επίσης In Sap. IV, 282:

Omnia vero opera que operamur propter quid aliud extra ipsum, qui solus vere intimus est nobis et essentie illabitur, utpote esse, mortua sunt, eo quod in ipsis talis operibus nos movet et movemur ab aliquo extra, sicut mortuum et iam non vivum.= Όλα όμως τα έργα που πράττουμε για κάτι άλλο έξω από Εκείνον, ο οποίος μόνος είναι αληθινά εσώτατος σε εμάς και εισδύει στην ουσία, ως το ίδιο το είναι, είναι νεκρά, διότι σε τέτοια έργα μας κινεί και κινούμαστε από κάτι εξωτερικό, όπως κάτι νεκρό και ήδη μη ζωντανό.

ib. IV 321-322: opus enim extra servum est, non liberum.... Opus extra, corporale, servum est, opus servi est, timoris non amoris.... Passiones ab extra in nobis sunt; actiones vero a nobis procedunt. = διότι το εξωτερικό έργο είναι δουλικό, όχι ελεύθερο... Το εξωτερικό, σωματικό έργο είναι δουλικό, είναι έργο δούλου, έργο φόβου και όχι αγάπης... Τα πάθη βρίσκονται μέσα μας από έξω· οι πράξεις όμως προέρχονται από εμάς.]· είναι ένα σύνολο σχέσεων που παραπέμπουν η μία στην άλλη μέσα σε μια αόριστη διαδικασία, η οποία αλλοτριώνει την ψυχή από τον εαυτό της. Μόνο η νόηση, καθόσον εγκαθιδρύει τη θεία γέννηση του Λόγου, επαναφέρει την ψυχή στην εσωτερική της φύση, με πλήρη επιστροφή —reditione completa.

Συγχρόνως, η νοητική γνώση ταυτίζεται με την ηθική δραστηριότητα: η αφαίρεση από το αισθητό και το επιμέρους είναι συγχρόνως ηθική αποδέσμευση από το προσωπικό συμφέρον, από τις ηδονές της αίσθησης, από τη μολυσμένη γοητεία των φαινομενικών αγαθών· η ενόραση του Καθολικού, που είναι το αιώνιο Είναι, είναι συγχρόνως ηρωική υπέρβαση των οδυνηρών νοσταλγιών του παρελθόντος και των αγωνιωδών επιθυμιών του μέλλοντος.
Ο χρόνος, ως αισθητηριακή-συναισθηματική δομή, νικιέται: η ψυχή τοποθετείται στη Ζωή του αιώνιου παρόντος. Το εξωτερικό έργο, που γεννιέται από ένα εξωτερικό ερέθισμα και επιστρέφει στον κόσμο των εξωτερικών σχέσεων, και γι’ αυτό δεν είναι ελεύθερο αλλά δουλικό, χάνει νόημα και αξία¹ [1 Πρβλ. τα άρθρα XVI-XIX που καταδικάστηκαν από τη Βούλα.]. Μέσα στην επανευρεθείσα ενότητα του αιώνιου Λόγου, όπου το κτιστό επιστρέφει και διαλύεται, ακόμη και τα έργα που επιτάσσει η Εκκλησία είναι, το πολύ, αφορμές και προπαρασκευές.

Η ενόραση της Αλήθειας είναι ο τελικός σκοπός, μέσα στον οποίο καταπαύουν οι ταραχές της κοσμικής δραστηριότητας και όπου βρίσκεται το απόλυτο νόημα των πράξεων. Όχι ότι ο Eckhart υμνεί το μη-πράττειν ως αδρανή ησυχασμό: ο άνθρωπος πρέπει να ενεργεί όπως ενεργεί ο Θεός, με πλήρη αποδέσμευση από τις πρακτικές συνέπειες της πράξης· πρέπει να ενεργεί ανιδιοτελώς, «χωρίς ένα γιατί», μόνο από αγάπη προς τον Θεό² [2 In Sap. III, 384:

iustus est non qui deum timet, sed amat, qui bonum operatur, non timore cuiuscunque, sed amore boni, non iam huius boni aut illius, sed boni, quia bonum in se ipso. = δίκαιος δεν είναι εκείνος που φοβάται τον Θεό, αλλά εκείνος που Τον αγαπά· εκείνος που πράττει το αγαθό όχι από φόβο οποιουδήποτε πράγματος, αλλά από αγάπη προς το αγαθό· όχι πλέον προς αυτό ή εκείνο το αγαθό, αλλά προς το αγαθό, επειδή είναι αγαθό καθαυτό.

In Exod., αρ. 247: proprium est deo, ut non habeat quare extra se aut praeter se. = ίδιον του Θεού είναι να μην έχει κάποιο “γιατί” έξω από τον εαυτό Του ή πέρα από τον εαυτό Του.

Igitur omne opus habens «quare», ipsum ut sic non est divinum, nec fit deo. = το έργο που έχει ένα «γιατί», αυτό, ως τέτοιο, δεν είναι θείο ούτε γίνεται για τον Θεό.

Pred. XLIII, 146, 20-24 Pf.:
also als got wirket sunder warumbe und enkein warumbe hât, in der wise alse got wirket als wirket ouch der gerehte sunder warumbe und alsô alse daz leben lebet umbe sich selber unde suochet enkein warumbe, dar umbe ez lebe, also enhât ouch der gerehte enkein warumbe, dar umbe er iht tüeje.= όπως λοιπόν ο Θεός ενεργεί χωρίς γιατί και δεν έχει κανένα γιατί, έτσι όπως ενεργεί ο Θεός, έτσι ενεργεί και ο δίκαιος χωρίς γιατί· και όπως η ζωή ζει για τον εαυτό της και δεν ζητά κανένα γιατί για το οποίο ζει, έτσι και ο δίκαιος δεν έχει κανένα γιατί για το οποίο πράττει κάτι.

In Sap. III, 329 Théry:
qui enim aliquid extra deum, vel praeter deum, vel etiam aliquid cum deo quaerit, non bene sentit de deo. Nichil enim potest esse extra deum, nec quidquam aliud est melius cum deo, nec extensive, alias non esset infinite bonum. = διότι όποιος ζητεί κάτι έξω από τον Θεό ή πέρα από τον Θεό, ή ακόμη κάτι μαζί με τον Θεό, δεν σκέπτεται ορθά για τον Θεό. Διότι τίποτε δεν μπορεί να υπάρχει έξω από τον Θεό, ούτε υπάρχει κάτι άλλο καλύτερο μαζί με τον Θεό, ούτε κατά επέκταση· αλλιώς ο Θεός δεν θα ήταν άπειρα αγαθός.

In Joh., n. 51: vis scire de omni actione tua interiori et exteriori, utrum sit divina vel non, et utrum deus ipsam operetur in te, et per ipsum sit facta: vide si finis intentionis tuae est deus. Quod si sit, actio est divina, quia principium et finis idem: deus. = θέλεις να γνωρίζεις για κάθε εσωτερική και εξωτερική σου πράξη αν είναι θεία ή όχι, και αν ο Θεός την ενεργεί μέσα σου και αν έχει γίνει μέσω Αυτού; Δες αν ο σκοπός της προθέσεώς σου είναι ο Θεός. Αν είναι έτσι, η πράξη είναι θεία, διότι η αρχή και το τέλος είναι το ίδιο: ο Θεός.]· πρέπει να κάνει το καλό μόνο από αγάπη προς το Καλό.

Κάθε άλλο κίνητρο, ακόμη κι αν ήταν το πιο ευγενές, θα καθιστούσε την πράξη ακάθαρτη, θα αποξένωνε την ψυχή από τον Θεό. Αυτή η καθαρή πράξη συμπίπτει με την τέλεια γνώση και με την τέλεια αγάπη.

Όπως ο Θεός αγαπά μόνο το Είναι των πραγμάτων μέσα στον εαυτό Του και γι’ αυτό amat quemlibet unum sicut alium equaliter, et unum sicut omnes, et quemlibet unum sicut et quantum se ipsum, έτσι και ο άνθρωπος που αγαπά τον Θεό vere et proprie amat omnia, et pariter sive equaliter omnia, et quodlibet sicut omnia tanquam se ipsum, id est tantum tanquam se ipsum².
= αγαπά τον καθένα εξίσου όπως τον άλλον, και τον έναν όπως όλους, και τον καθένα όπως και όσο τον ίδιο τον εαυτό Του· έτσι και ο άνθρωπος που αγαπά τον Θεό αληθινά και κυριολεκτικά αγαπά τα πάντα, και όλα εξίσου ή ισότιμα, και το καθετί όπως όλα, σαν τον εαυτό του, δηλαδή τόσο όσο τον εαυτό του.

Το να αγαπά κανείς τα πράγματα μέσα στη δυσαρμονική πολλαπλότητά τους έξω από τον Θεό, ο οποίος είναι Ενότητα και Είναι, είναι αμαρτία· αλλά επειδή έξω από το Είναι τα πράγματα είναι unum purum nichil, «ένα καθαρό μηδέν», η αγάπη των πραγμάτων είναι αγάπη του μηδενός: peccatum vere nichil est³ [3 In Sap. IV, 265 Théry.

In Sap. III, 378: malum ex sui natura non computatur inter entia, cum non sit ens, nec numeratur. = το κακό από τη φύση του δεν συγκαταλέγεται μεταξύ των όντων, αφού δεν είναι ον, ούτε αριθμείται.

In Sap. III, 335-336 Théry:
malum non habet causam. Causa enim effectum respicit, et omnis effectus habet causam. Malum autem non est effectus, sed defectus, negatio effectus. = το κακό δεν έχει αιτία. Διότι η αιτία αναφέρεται σε αποτέλεσμα, και κάθε αποτέλεσμα έχει αιτία. Το κακό όμως δεν είναι αποτέλεσμα, αλλά έλλειψη, άρνηση αποτελέσματος.

Proc. Col. II, a. 28:
quandocunque ego pecco, tunc ego sum in malo, et tunc deus non videt me nec cognoscit me. = κάθε φορά που αμαρτάνω, τότε είμαι μέσα στο κακό, και τότε ο Θεός δεν με βλέπει ούτε με γνωρίζει.

In Sap. IV, 315 Théry.], «η αμαρτία είναι αληθινά μηδέν»· ο ασεβής άνθρωπος, in quantum homo, est; in quantum impius, non est et nichil est: καθόσον είναι άνθρωπος, υπάρχει· καθόσον είναι ασεβής, δεν υπάρχει και είναι μηδέν.

Αν ο άνθρωπος, αγαπώντας μέσα στον Θεό όλα τα πράγματα, εγκαθιδρύει στον εαυτό του το Είναι και μέσα στο Είναι επανεντάσσει όλα τα πράγματα, τότε η αρετή είναι η ανακάλυψη εκ νέου του αιώνιου Είναι. Στην ηθική δραστηριότητα, όπως και στη γνώση, ο άνθρωπος εξαντλεί τη δική του ιδιαίτερη δραστηριότητα μέσα στην «αποδέσμευση». Όπως η αλήθεια είναι μέσα μας, αλλά δεν αποκαλύπτεται από εμάς —αποκαλύπτεται από τον Θεό—, έτσι και η Αρετή είναι μέσα μας, αλλά δεν την παράγουμε· δεν φθάνουμε στο καλό, αλλά το δεχόμαστε: η αποδέσμευσή μας το αποκαλύπτει, εξαναγκάζοντας τον Θεό να ενεργήσει μέσα μας όπως μέσα στον εαυτό Του.

Η αρετή είναι εκείνο που απομένει στον εσώτατό μας πυρήνα· και επειδή εμείς είμαστε μέσα στον Θεό, γεννημένοι από Αυτόν κατά την ίδια πράξη με την οποία προσφερόμαστε σε Αυτόν με απόλυτη γυμνότητα, αυτή είναι μέσα μας επειδή είναι μέσα στον Θεό τον ίδιο:
virtus habet radicem in fundo divinitatis radicatam et plantatam, ubi solum ibi et nusquam alibi habet esse suum et essentiam suam².
= η αρετή έχει τη ρίζα της ριζωμένη και φυτεμένη στο βάθος της θεότητας, όπου, μόνο εκεί και πουθενά αλλού, έχει το είναι της και την ουσία της.

Ο δίκαιος, ως τέτοιος, δεν λάμπει αφ’ εαυτού, αλλά μέσω της Δικαιοσύνης και μέσα στη Δικαιοσύνη, η οποία είναι η αρχή του· και η Δικαιοσύνη λάμπει μέσα του. Η Δικαιοσύνη είναι η ζωή του και το είναι του, και εκείνος είναι η μαρτυρία της: μέσα σε αυτήν υπάρχει και ενεργεί.

Επειδή η Δικαιοσύνη δεν είναι έργο του δικαίου, αλλά είναι η ενέργεια του Πατέρα μέσα του, όπως και στη γνώση της αλήθειας δεν είναι ο άνθρωπος που σκέπτεται, αλλά μάλλον ο Θεός που σκέπτεται μέσα του. Ο δίκαιος, επανενταγμένος στον Θεό, είναι Υιός του Θεού· και όπως ο Υιός είναι ο μοναδικός Λόγος του Θεού και μοναδικό είναι το έργο του Πατέρα, έτσι και μέσα στον δίκαιο ο Θεός επιτελεί ένα μόνο έργο: η δικαιοσύνη του δικαίου είναι μία μοναδική τελειότητα που περιλαμβάνει όλες τις τελειότητες¹[ 1 Pred. LXXVI, 25 κ.ε. Pf.· Pred. LIX Pf.

In Sap. II, 426 Théry:

iustitia in suo fonte, in suo supremo et pleno, est omnis virtus; et quaelibet omnis virtus et omnis perfectio, una perfectio; in supremo enim, necessario omnia sunt unum perfectissima unitate, quae inferius et in se ipsis sunt divisa.... Justitia, sapientia et cetera huiusmodi unum sunt; hoc est unum in quo deus habitat, in quo et quo nos sibi unit; in hoc uno deus invenitur, ibi docet et operatur omnia.
= η δικαιοσύνη στην πηγή της, στο ύψιστο και πλήρες της, είναι κάθε αρετή· και κάθε αρετή είναι κάθε αρετή και κάθε τελειότητα, μία τελειότητα· διότι στο ύψιστο, αναγκαστικά, όλα είναι ένα με τελειότατη ενότητα, όσα κατώτερα και μέσα στον εαυτό τους είναι διαιρεμένα... Η Δικαιοσύνη, η Σοφία και τα παρόμοια είναι ένα· αυτό είναι το ένα μέσα στο οποίο κατοικεί ο Θεός, μέσα στο οποίο και με το οποίο μας ενώνει με τον εαυτό Του· σε αυτό το ένα βρίσκεται ο Θεός, εκεί διδάσκει και ενεργεί τα πάντα.

2 Proc. Col. I, § 11, 4, a. 14 b. Sermo IX, αρ. 99:

nec deus animae illabitur nisi nudus ab omni addito, etiam cogitatu. = ούτε ο Θεός εισδύει στην ψυχή παρά μόνο γυμνός από κάθε πρόσθετο, ακόμη και από τη σκέψη.

Proc. Col. I, § 11, 4, a. 5:

una virtus est in anima quae habet unam operationem cum deo. Ipsa creat et facit omnia cum deo et cum nullo habet aliquod commune et generat cum patre eundem filium unigenitum.
= υπάρχει μία δύναμη στην ψυχή, η οποία έχει μία και την ίδια ενέργεια με τον Θεό. Αυτή δημιουργεί και ποιεί τα πάντα μαζί με τον Θεό και δεν έχει τίποτε κοινό με κανέναν, και γεννά μαζί με τον Πατέρα τον ίδιο μονογενή Υιό.

Για το σκοτεινό πρόβλημα του increatum in anima και του grûnt der sêle —του «ακτίστου μέσα στην ψυχή» και του «βάθους της ψυχής»— παραπέμπω τον αναγνώστη στο βιβλίο μου Meister Eckhart e la mistica tedesca “preprotestante”, Milano, 1946, από το οποίο μερικές φορές έχω συνοψίσει.].

Το κτιστό επανεκρέει μέσα στην αιώνια γέννηση, όπου χάνει την απατηλότητα του χρονικού και χωρικού γίγνεσθαι και λυτρώνει την πολλαπλότητα από τη διασπορά· στη θεία γέννηση ο άνθρωπος γεννιέται στην Αιωνιότητα και στην Καθολικότητα του Λόγου, γίνεται Υιός του Θεού. Αλλά είναι αναγκαίο να προχωρήσει ακόμη πέρα από την ετερότητα της νοήσεως, πέρα από το γνωρίζειν, πέρα από τον Θεό, προς εκείνη την αβυσσαλέα Divinitas, μέσα στην οποία η απόλυτη Ενότητα καταπραΰνει μέσα της όλες τις επιδιώξεις της γνώσης και της αγάπης και διαλύει μέσα της τις ανθρώπινες προσωπικότητες.

Ως σύμπλεγμα κατώτερων ψυχικών δραστηριοτήτων, η ψυχή είναι κτιστή, στραμμένη προς το κτιστό· ως νόηση, είναι γεννημένη, όχι κτιστή, υποκείμενο απόλυτης γνώσης· ως ενιαίο και αρχέγονο «βάθος» των κατώτερων δυνάμεων και της νοήσεως, είναι χωρίς όνομα, ταυτόσημη με την ίδια την άρρητη Divinitas:

aliquid est in anima ita cognatum deo quod est unum et non unitum.
= υπάρχει κάτι στην ψυχή τόσο συγγενές με τον Θεό, ώστε είναι ένα και όχι ενωμένο.

Η ψυχή δεν μπορεί να επιστρέψει στο Ένα, να γίνει ένα με το Ένα, αν δεν είναι ταυτόσημη, στο βάθος της, με το Ένα: στη ζωή της επαναλαμβάνεται ο ίδιος ρυθμός της θείας Ζωής· στη ζωή της αυτός ο ρυθμός ολοκληρώνεται και ο θείος κύκλος κλείνει. Το Ένα, μέσω της ψυχής, επιστρέφει στον εαυτό του· η ψυχή, επιστρέφοντας στο Ένα, επανενώνεται με τον εαυτό της, απογυμνούμενη από ό,τι είχε, για να παραμείνει στο αρχέγονο είναι της.

Ο Meister Eckhart ολοκληρώνει την ιστορία της σχολαστικής φιλοσοφίας με εκείνη την ίδια απαίτηση με την οποία ο Πλωτίνος ολοκλήρωνε την ιστορία της ελληνικής θεωρητικής σκέψης. Ο Πλωτίνος συνόψιζε τις ορθολογικές απαιτήσεις μιας σκέψης κλημένης στη σαφήνεια του λόγου, αλλά πέρα από τις αξίες της νοήσεως διαισθανόταν μια Παρουσία, την οποία ο λόγος δήλωνε ανίκανος να αποκρυπτογραφήσει. Ο Eckhart δέχεται τον θωμιστικό διανοητισμό, αλλά μόνο για να πάει πέρα από αυτόν, συνδεόμενος έτσι ξανά με τη νεοπλατωνική παράδοση.

Ενώ ο αιώνας του ετοιμαζόταν να ανακαλύψει εκ νέου την «κτιστή πραγματικότητα», για να οικοδομήσει πάνω της το regnum hominis, ο Eckhart κηρύσσει, σε μια γλώσσα που αστράφτει από εικόνες και είναι βαριά από σκοτεινά νοήματα, την εσωτερική γυμνότητα, την αποδέσμευση από τον ορατό κόσμο, την αγάπη χωρίς γιατί, την παντοδυναμία του μη-πράττειν.

Ο Μεσαίωνας, διψασμένος για αιωνιότητα, τελειώνει με αυτόν· αλλά αφήνει, μέσα από αυτόν, ένα μήνυμα που δεν έπαψε ακόμη να ζυμώνει τη σκέψη και την τέχνη της δικής μας εποχής.


Τέλος Εισαγωγής

ΑΠΟΛΑΥΣΤΙΚΗ ΕΜΜΕΝΕΙΑ. ΚΑΤΗΓΟΡΗΜΑΤΙΚΟΣ ΘΕΟΣΟΦΟΣ ΣΥΓΓΕΝΗΣ ΤΟΥ ΚΑΝΤ. ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΤΟΥ ΝΕΟΠΛΑΤΩΝΙΚΟΥ ΑΠΟΦΑΤΙΣΜΟΥ.

Δευτέρα 18 Μαΐου 2026

Meister Eckhart-Η αιώνια γέννηση 2

Συνέχεια από Παρασκευή 15. Μαΐου 2026

Meister Eckhart-Η αιώνια γέννηση 2


Συστηματική ανθολογία από τα λατινικά και γερμανικά έργα

Εισαγωγικό δοκίμιο και σημειώσεις επιμέλεια Giuseppe Faggin

Στη σκέψη του Eckhart κυριαρχεί η απόλυτη απαίτηση της Ενότητας, η οποία είναι μεταφυσική αρχή, θρησκευτικό νόημα της ζωής, έσχατος σκοπός των πράξεων. Αλλά η Ενότητα —αν δεν θέλουμε να την περιορίσουμε στο αφηρημένο ελεατικό Είναι— πρέπει να συλληφθεί ως Ζωή. Στο δόγμα της Τριάδας ο Eckhart ξαναβρίσκει το Ένα και τη Ζωή· η θεία Ενότητα ζει μέσα στον αιώνιο ρυθμό της γέννησης και της αγάπης, χωρίς να εξέρχεται από τον εαυτό της, μέσα σε έναν τέλειο κύκλο. Η ενότητα αρθρώνεται στη σχέση και στην ετερότητα, για να είναι πιο οικεία στον εαυτό της.

Η εκεχαρτιανή διάκριση ανάμεσα σε Divinitas και Deus υπακούει σε αυτές τις θεμελιώδεις απαιτήσεις. Η Divinitas είναι το σκοτεινό βάθος, μέσα στο οποίο καμία διάκριση δεν είναι δυνατή· είναι η natura innaturata —ungenatûrte nâtûre (η μη-φυσικοποιημένη φύση / η μη-γεννημένη φύση )—, η οποία sub ratione esse et essentiae quasi dormiens et latens abscondita in se ipsa, nec generans nec genita est (υπό την έννοια του είναι και της ουσίας, σαν να κοιμάται και να λανθάνει κρυμμένη μέσα στον ίδιο της τον εαυτό, ούτε γεννά ούτε γεννιέται.)· δεν κάνει τίποτε, διότι μέσα της δεν υπάρχει τίποτε να γίνει και, πράγματι, ποτέ δεν αναζήτησε τίποτε: κατοικεί σε ένα φως στο οποίο κανείς δεν φθάνει, επειδή βρίσκεται πέρα από κάθε ετερότητα και από κάθε σχέση.

Ως essentia cum relatione (essentia cum relatione) ή ως principium, είναι Deus, genatûrte nâtûre, natura naturata, πατρότητα, γονιμότητα: ο «Θεός» είναι δραστηριότητα που εκδηλώνεται προς τα έξω και ενεργεί· είναι Πατέρας, και ο εσωτερικός του ρυθμός πραγματώνεται στην τριάδα των υποστάσεων· είναι δημιουργός, και το έργο του ανανεώνεται στιγμή προς στιγμή και ζει μέσα στα κτίσματα, και μέσα σε αυτά αναγνωρίζει και αγαπά τον εαυτό του. Η νεοπλατωνικο-αυγουστίνεια αρνητική θεολογία συγχωνεύεται με τη δογματική θεολογία.

Η αξίωση της Ενότητας είναι επιτακτική. Στο παρισινό ζήτημα Utrum in Deo sit idem esse et intelligere (Αν στον Θεό είναι το ίδιο το είναι και το νοείν), το esse του Θεού ανάγεται στο intelligere, ταυτίζεται με το ενεργείν. Ο Θεός δεν είναι νόηση επειδή είναι Είναι, αλλά είναι Είναι επειδή είναι νόηση. Το Είναι είναι πολλαπλό και καθορισμένο —aliquid determinatum (κάτι καθορισμένο)· γι’ αυτό ο Θεός είναι altius ente (υψηλότερος από το ον)· δεν είναι ον, αλλά causa dell’ente, διότι nihil est formaliter in causa et causato, si causa sit vera causa (τίποτε δεν υπάρχει τυπικά / μορφικά και στην αιτία και στο αιτιατό, αν η αιτία είναι αληθινή αιτία). Όπως η όραση, για να μπορεί να βλέπει όλα τα χρώματα, πρέπει να είναι στερημένη από κάθε χρώμα, και όπως ο νους, για να μπορεί να γνωρίζει όλες τις μορφές, πρέπει να είναι στερημένος από όλες τις μορφές, έτσι και ο Θεός, για να είναι αιτία κάθε είναι, πρέπει να είναι στερημένος από κάθε είναι. Είναι η puritas essendi (η καθαρότητα του είναι).

Η πρώτη πρόταση του Opus tripartitum φαίνεται να ανατρέπει απλώς αυτή την τάξη ιδεών: η θέση Esse est Deus φαίνεται να αντιφάσκει προς την άλλη, Deus est intelligere (Ο Θεός είναι νοείν). Στην πραγματικότητα, επειδή ο Θεός δεν μπορεί να συλληφθεί μέσα στους προσδιορισμούς και στις κατηγορίες του είναι, αλλά ως απόλυτη Ενότητα, η θέση Esse est Deus παύει να είναι αντιφατική: είναι μάλλον η επιβεβαίωση, οντολογική πλέον, του παρισινού ζητήματος. Ο Θεός δεν είναι αυτό ή εκείνο το καθορισμένο ον, αλλά είναι η πληρότητα του Είναι, το pelagus infinitae substantiae (πέλαγος άπειρης ουσίας). Δεν μπορούμε να τον ορίσουμε, επειδή κάθε ορισμός είναι μια οριοθέτηση και επομένως μια άρνηση· ο Θεός είναι negatio negationis: είναι το άπειρο που διακρίνεται από το πεπερασμένο και υπερβαίνει κάθε πεπερασμένο με την απειρότητά του: Deus indistinctum quoddam est, quod sua indistinctione distinguitur (Ο Θεός είναι κάτι αδιάκριτο / αδιαφοροποίητο, το οποίο διακρίνεται με την ίδια του την αδιαφοροποίητη κατάσταση).

Στον Θεό λοιπόν το esse και το intelligere συμπίπτουν μέσα σε εκείνη την απόλυτη ενότητα, της οποίας το βάθος είναι, ακριβώς λόγω της απροσδιοριστίας του, «ήρεμη έρημος», «απλούστατη ησυχία», «καθαρό τίποτε». Η θεία υπερβατικότητα φαίνεται να υπερασπίζεται και να διασφαλίζεται με σθένος: διότι, αν ο Θεός, ως Είναι, είναι το εμμενές οντολογικό στήριγμα όλων των πεπερασμένων όντων —esse commune omnibus (το κοινό είναι όλων)—, τα υπερβαίνει έπειτα, ως άπειρος, με απόλυτο τρόπο. Deus est rebus omnibus intimus, utpote esse, et sic ipsum edit omne esse; est et extimus, quia super omnia et sic extra omnia (Ο Θεός είναι εσωτερικότερος από όλα τα πράγματα, καθόσον είναι το Είναι, και έτσι ο ίδιος παράγει / εκφέρει κάθε είναι· είναι όμως και εξωτερικότατος, επειδή είναι πάνω από όλα και, έτσι, έξω από όλα.).

Για την ανθρώπινη σκέψη το απόλυτο Ένα είναι αντιφατικό: τη στιγμή ακριβώς που το σκεπτόμαστε και το εκφέρουμε, καταφάσκουμε έμμεσα τον ίδιο μας τον εαυτό και καθορίζουμε έτσι μια σχέση ετερότητας. Είναι αναγκαίο να ληφθούν υπόψη οι αξιώσεις του πολλαπλού, για να προσδιοριστεί η ζωή του Ενός: αν το Ένα δεν μπορεί να εκφραστεί παρά μόνο ως indistinctum oppositum distincto (το αδιάκριτο / αδιαφοροποίητο που αντιτίθεται στο διακεκριμένο), ως negatio negationis, τότε η ίδια η έκφραση συνεπάγεται την πολλαπλότητα.


Τώρα, ο Θεός είναι σκοτεινή και ανέκφραστη ταυτότητα στο βάθος του —ταυτότητα Είναι, Νόησης και Δραστηριότητας· μόνο αυτός είναι ανεπανάληπτη αιτιότητα, δημιουργία, collatio esse. Eius actio est ipsius substantia; ipsi agere sive operari est esse (χορήγηση του είναι. Η ενέργειά Του είναι η ίδια Του η ουσία· για Αυτόν το ενεργείν ή το πράττειν είναι το είναι.).

Το Ένα είναι ζωντανή πηγή του πολλαπλού: η πράξη του δεν συντελείται μέσα στη ροή του χρόνου, αλλά μέσα στην αιωνιότητα· είναι μια αδιάκοπη δημιουργία που ανανεώνεται, στιγμή προς στιγμή, μέσα στο αιώνιο παρόν². Και επειδή έξω από το Είναι υπάρχει το μηδέν, ο Θεός δεν δημιουργεί έξω από τον εαυτό Του, αλλά μέσα στον εαυτό Του· και δεν εξέρχεται από τον εαυτό Του, αλλά in se ipso solo quiescit. Deus omnia operatur in se ipso, διότι omne quod est a Deo est in Deo (αναπαύεται μόνο μέσα στον ίδιο του τον εαυτό. Ο Θεός ενεργεί τα πάντα μέσα στον ίδιο του τον εαυτό, διότι καθετί που είναι από τον Θεό είναι μέσα στον Θεό.). Ο Θεός, λοιπόν, δεν είναι η ολότητα των όντων, αλλά η ολότητα των όντων είναι μέσα στον Θεό.

Η θεία Ζωή, ως σχέση του εαυτού με τον εαυτό του, βρίσκει το παράδειγμά της στην πράξη της γνώσης. Ο νους, ένας καθ’ εαυτόν και απροσδιόριστος, δεν είναι τέτοιος παρά μόνο αν εκπτύσσεται στις πολλαπλές νοητικές πράξεις, στις νοήσεις, στις έννοιες, για να εκφραστεί τελικά στον αισθητό λόγο. Οι λέξεις μπορεί και να μην προφέρονται, αλλά ο νους δεν μπορεί να μην αρθρώνεται στον εσωτερικό του λόγο και να αναγνωρίζει σε αυτόν τον εαυτό του. Με τη σειρά τους, οι αισθητές εκφράσεις, αν προφέρονται, είναι κενά ηχήματα όταν θεωρούνται ανεξάρτητα από τη νοητική πράξη, και δεν έχουν νόημα παρά μόνο ως αποκάλυψη του πνεύματος. Ο εκφρασμένος λόγος παραπέμπει λοιπόν στον εσωτερικό λόγο, ο εσωτερικός λόγος στον νου, μέσα σε μια εσωτερική κυκλικότητα που είναι πνευματική ενότητα.

Με τον ίδιο τρόπο συντελείται, στο επίπεδο του Απολύτου, η διαδικασία της θείας Σχέσης, δηλαδή της αιώνιας γέννησης. Ο Πατέρας είναι το Είναι, καθόσον είναι αρχή νοήσεως και άπειρη δημιουργική δύναμη· ο Υιός είναι το Είναι ως αντικείμενο του εαυτού του· το Άγιο Πνεύμα είναι η αγάπη προς τον εαυτό και η πληρότητα της ζωής μέσα στον κύκλο της αυτογνώσης. Η ζωή του εγώ και του Θεού δεν μπορεί να νοηθεί παρά μόνο ως ετερότητα μέσα στην ενότητα· αλλά επειδή quod est in uno, unum est (ό,τι είναι μέσα στο Ένα, είναι ένα), η ετερότητα δεν διασπά την ενότητα, αλλά την καθιστά δυνατή ως εσωτερική ζωή και αέναη γέννηση.

Ο Πατέρας μεταδίδει στον Υιό όλα όσα είναι, και είναι Πατέρας καθόσον γεννά τον Υιό· και ο Υιός είναι Υιός καθόσον είναι ταυτόσημος με τον Πατέρα και εικόνα του Πατέρα. Αλλά η εικόνα, ως τέτοια, δεν λαμβάνει τίποτε από τον εαυτό της από το υποκείμενο μέσα στο οποίο βρίσκεται, αλλά λαμβάνει όλο της το είναι από το αντικείμενο του οποίου είναι εικόνα: γι’ αυτό στον Θεό η εικόνα και το πρότυπο είναι ένα και το αυτό· ούτε μπορεί το πρότυπο να γνωσθεί χωρίς την εικόνα, ούτε η εικόνα χωρίς το πρότυπο, επειδή το Είναι είναι ένα και οι αρχές του είναι και της γνώσης είναι οι ίδιες, ούτε γνωρίζεται κανένα πράγμα μέσω ενός άλλου¹.

Το Άγιο Πνεύμα είναι ο δεσμός του Πατέρα και του Υιού: η Αγάπη είναι η σφραγίδα της απόλυτης θείας ενότητας και ταυτότητας, και δεν υπάρχει αγάπη παρά μόνο μέσα σε αυτήν. Αλλά για τον Eckhart δεν είναι η πράξη της αγάπης, αλλά η νοητική πράξη —η οποία στον Θεό είναι δημιουργική και συνιστά ετερότητα μέσα στην ενότητα— που αποτελεί τη θεία Ουσία.

Η θεία Ενότητα κλείνεται έτσι στον εαυτό της μέσα σε μια απόλυτη αυτάρκεια: από το Είναι δεν μπορεί κανείς να εξέλθει, διότι δεν μπορεί να εξέλθει από την Απόλυτη Νόηση, η οποία είναι το Είναι. Το γεννάν του Πατέρα δεν είναι έξοδος από τον εαυτό Του, αλλά παραμονή στον εαυτό Του: το innebleiben (μένει μέσα) Του είναι το γεννάν Του. Έξω από το Είναι υπάρχει το μηδέν. Το intelligere του Θεού είναι γέννηση, δηλαδή causa rerum και collatio esse (χορήγηση του είναι), και γι’ αυτό δημιουργική βούληση: κανένας μεταφυσικός λόγος δεν μας επιτρέπει να διαιρέσουμε σε δύο πράξεις —γνώση και βούληση— τη μοναδικότητα της θείας Πράξης.

Δεν θέλουμε να πούμε ότι ο Eckhart ταυτίζει απλώς τη γέννηση και τη δημιουργία· είναι όμως αλήθεια ότι σε αυτόν η δημιουργία χάνει κάθε μεταφυσική και οντολογική σημασία: τα κτίσματα, ως τέτοια, είναι unum purum nichil. Multa, ut multa, non sunt (ένα καθαρό μηδέν. Τα πολλά, ως πολλά, δεν είναι.)¹. Καμία αυτάρκεια δεν ανήκει στα κτιστά πράγματα: αυτά υπάρχουν μέσα στο Ένα και διά του Ενός, δηλαδή μέσα στο Είναι· και αν είναι θεμιτό να μιλήσουμε για δική τους φύση, αυτή συνίσταται σε continuo fluxu et fieri, ως επιθυμία και τάση προς το Είναι, ως χρονικότητα και γίγνεσθαι. Έξω από το Είναι inquieta sunt omnia (τα πάντα είναι ανήσυχα)· μέσα στον Θεό, ο οποίος είναι ησυχία —ruowe—, κάθε πράγμα ησυχάζει και υφίσταται. Η ύλη είναι καθαρό μη-ον και, ως τέτοια, δεν δίνει τίποτε από τον εαυτό της στο σύνθετο· ό,τι κατέχει το κτίσμα, το λαμβάνει από τον Θεό· και ο Θεός «δίνει» αυτό που «είναι», όλα όσα είναι. Deus nescit parum dare (Ο Θεός δεν ξέρει να δίνει λίγο.).

Ο θεοκεντρικός Eckhart είναι ο φιλόσοφος της θείας «γέννησης»: του εσωτερικού λόγου, όχι της λέξης που εκφράζεται μέσα στον χρόνο. Ο αριστοτελισμός, ανατιμώντας τις συγκεκριμένες ουσίες και επαναφέροντας τη θεωρία από τις Ιδέες στα άτομα, συνέβαλλε, στον θωμισμό, στο να ξαναδώσει σθένος σε μια φιλοσοφία της δημιουργίας. Ο Eckhart ξεκινά βέβαια από τον θωμισμό, αλλά για να τον εντάξει τελικά μέσα στις θεμελιώδεις συντεταγμένες του νεοπλατωνισμού, για να ανέλθει από την creatio στη generatio. Ο νεοπλατωνισμός, που έφθασε σε αυτόν μέσω των έργων του ψευδο-Διονυσίου, των μεταφράσεων του Πρόκλου, του Liber de Causis, του Liber XXIV philosophorum..., του άνοιγε τους ορίζοντες της θείας καθολικότητας και παραδειγματικότητας.

Το κτιστό, ως τέτοιο, έχει αντληθεί από το μηδέν και γι’ αυτό είναι μηδέν. Αν η επιστροφή στον Θεό και η σωτηρία του πνεύματος έχουν νόημα και είναι δυνατές, είναι αναγκαίο ο Άνθρωπος να είναι εμμενής στη θεία Ζωή και να μετέχει στο Ένα και στο Αιώνιο· αν ο Θεός είναι έξω από τον Άνθρωπο και σε αντίθεση με αυτόν, η επιστροφή είναι παράλογη, η σωτηρία είναι αδύνατη. Δεν υπάρχει διάφραγμα ανάμεσα στον Άνθρωπο και στον Θεό: ο Θεός δεν είναι ένα Αντικείμενο απέναντι στην ανθρώπινη σκέψη. Δεν είμαστε αποκλεισμένοι από τον κύκλο της θείας αυτάρκειας: την ίδια στιγμή κατά την οποία ο Πατέρας γεννά τον Υιό, δηλαδή τους αιώνιους Λόγους των πραγμάτων, γεννά τον Άνθρωπο.

Πριν να είναι κτίσμα μέσα στον χρόνο και στον χώρο, εξατομικευμένο στις εφήμερες τυχαιότητές του, ο Άνθρωπος είναι, μέσα στον Θεό, Ζωή και αιώνιο παράδειγμα. Η αιώνια σχέση ανάμεσα στον Πατέρα και στον Υιό και η σχέση ανάμεσα στον Θεό και στον Άνθρωπο ταυτίζονται. Στην Πράξη της νοητικής γνώσης η ανθρώπινη σκέψη συμπίπτει με τη θεία Σκέψη: oculus in quo video Deum est ille idem oculus in quo me Deus videt. Oculus meus et oculus Dei est unus oculus, et una visio vel videre et unum cognoscere et unum amare (Το μάτι με το οποίο βλέπω τον Θεό είναι το ίδιο εκείνο μάτι με το οποίο ο Θεός βλέπει εμένα. Το μάτι μου και το μάτι του Θεού είναι ένα μάτι, και μία όραση ή βλέπειν, και μία γνώση, και μία αγάπη.). Η θεία Σκέψη σκέπτεται μέσα στην πράξη του σκεπτόμενου υποκειμένου· η σκέψη του Ανθρώπου, καθόσον είναι καθολική νοητική πράξη, συμπίπτει με την Απόλυτη Σκέψη.

Με τον ίδιο τρόπο, η αγάπη με την οποία ο Θεός αγαπά τον Άνθρωπο είναι το Άγιο Πνεύμα, δηλαδή η ίδια Αγάπη με την οποία αγαπά τον Υιό. Και στην αγάπη, όπως και στη γνώση, ο Θεός δεν εξέρχεται από τον εαυτό Του: igitur Deus est ipsum solum quod amat ipse, in quo omnia et quod in omnibus et propter quod omnia, et extra quod nichil nec amat nec novit nec universaliter operatur (Επομένως, ο Θεός είναι το μόνο πράγμα που αγαπά ο ίδιος· εκείνο μέσα στο οποίο είναι τα πάντα, εκείνο που είναι μέσα σε όλα και εκείνο χάριν του οποίου υπάρχουν τα πάντα· και έξω από αυτό δεν αγαπά τίποτε ούτε γνωρίζει τίποτε ούτε ενεργεί καθολικά.).


Μέσα σε αυτή τη μεταφυσική της γέννησης, οι ιστορικές θεμελιώσεις του Χριστιανισμού ξεθωριάζουν: το προπατορικό αμάρτημα και η ιστορική ύπαρξη του Ιησού. Ο Αδάμ είναι το εξωχρονικό παράδειγμα του κτίσματος θεωρούμενου μέσα στον χρόνο και στον χώρο, ως εφήμερη και ασυνεπής ατομικότητα· ο ιστορικός Χριστός είναι το ορατό σύμβολο της θείας γέννησης που συντελείται σε κάθε αγαθή ψυχή. Οι αναφορές στα γεγονότα της ορατής Του ζωής, στη γέννηση, στον θάνατο, στην ανάσταση, στην ανάληψη, θέλουν να σημάνουν τις ουσιώδεις διαλεκτικές στιγμές της ζωής του πνεύματος, η οποία είναι πάντοτε ταυτόσημη με τον εαυτό της ως προς την αιώνια αξία της. Η εκεχαρτιανή σκέψη είναι βέβαια χριστοκεντρική μέσα στον θεοκεντρισμό της, αλλά μόνο καθόσον θεωρεί τον Θεό ως γεννώντα μάλλον παρά ως δημιουργούντα, και τον Υιό, qui semper natus est et semper nascitur (ο οποίος πάντοτε έχει γεννηθεί και πάντοτε γεννιέται), ως αιώνιο Λόγο και όχι ως ενσαρκωμένο Λόγο. Η ιστορικότητα δεν διατηρεί παρά μόνο την αξία καθαρού συμβόλου.

Συνεχίζεται

Παρασκευή 15 Μαΐου 2026

Meister Eckhart-Η αιώνια γέννηση 1

Meister Eckhart-Η αιώνια γέννηση 1

Συστηματική ανθολογία από τα λατινικά και γερμανικά έργα


Εισαγωγικό δοκίμιο και σημειώσεις επιμέλεια Giuseppe Faggin

Στις 27 Μαρτίου 1329 ο πάπας Ιωάννης ΚΒ΄ δημοσίευε τη βούλα In agro dominico (Στον αγρό του Κυρίου), με την οποία, ολοκληρώνοντας τις διαδικασίες της Κολωνίας και της Αβινιόν, καταδίκαζε τις ακόλουθες είκοσι οκτώ προτάσεις του Meister Eckhart¹, δεκαεπτά ως αιρετικές και έντεκα tanquam male sonantes, temerarias et suspectas de heresi, «ως κακόηχες, παράτολμες και ύποπτες αιρέσεως»:

I. Όταν κάποτε ρωτήθηκε γιατί ο Θεός δεν δημιούργησε τον κόσμο νωρίτερα, απάντησε ότι ο Θεός δεν μπορούσε να δημιουργήσει τον κόσμο νωρίτερα, διότι ένα πράγμα δεν μπορεί να ενεργήσει πριν υπάρξει· επομένως, μόλις υπήρξε ο Θεός, αμέσως δημιούργησε τον κόσμο.

II. Επίσης, μπορεί να παραδεχθεί κανείς ότι ο κόσμος υπήρξε από την αιωνιότητα.

III. Επίσης, συγχρόνως και άπαξ, όταν υπήρξε ο Θεός, όταν γέννησε τον Υιό, συναΐδιο προς αυτόν και κατά πάντα ίσο Θεό, δημιούργησε και τον κόσμο.

IV. Επίσης, σε κάθε έργο, ακόμη και κακό —κακό, λέγω, τόσο της ποινής όσο και της ενοχής— φανερώνεται και λάμπει εξίσου η δόξα του Θεού.

V. Επίσης, όποιος κακολογεί κάποιον, με το ίδιο το αμάρτημα της κακολογίας δοξάζει τον Θεό· και όσο περισσότερο κακολογεί και όσο βαρύτερα αμαρτάνει, τόσο περισσότερο δοξάζει τον Θεό.

VI. Επίσης, βλασφημώντας κανείς τον ίδιο τον Θεό, δοξάζει τον Θεό.

VII. Επίσης, όποιος ζητεί αυτό ή εκείνο, ζητεί το κακό και με κακό τρόπο, διότι ζητεί την άρνηση του αγαθού και την άρνηση του Θεού, και προσεύχεται στον Θεό να του αρνηθεί τον εαυτό Του.

VIII. Όσοι δεν επιδιώκουν πράγματα, ούτε τιμές, ούτε ωφέλεια, ούτε εσωτερική ευλάβεια, ούτε αγιότητα, ούτε ανταμοιβή, ούτε τη βασιλεία των ουρανών, αλλά έχουν απαρνηθεί όλα αυτά, ακόμη και ό,τι είναι δικό τους, σε αυτούς τους ανθρώπους τιμάται ο Θεός.

IX. Εγώ πρόσφατα σκέφθηκα αν θα ήθελα να λάβω κάτι από τον Θεό ή να επιθυμήσω κάτι· θέλω να το σκεφθώ πολύ καλά, διότι όπου εγώ θα ήμουν εκείνος που λαμβάνει από τον Θεό, εκεί θα ήμουν κάτω από Αυτόν ή κατώτερός Του, όπως ένας υπηρέτης ή δούλος, και Εκείνος θα ήταν ως κύριος στο να δίνει· και έτσι δεν πρέπει να είμαστε στην αιώνια ζωή.

X. Μεταμορφωνόμαστε ολοκληρωτικά σε Θεό και μεταστρεφόμαστε σε Αυτόν· κατά παρόμοιο τρόπο όπως στο μυστήριο ο άρτος μεταστρέφεται σε σώμα Χριστού, έτσι εγώ μεταστρέφομαι σε Αυτόν, ώστε Αυτός με ενεργεί ως το δικό Του ένα Είναι, όχι όμοιο· μα τον ζώντα Θεό, είναι αλήθεια ότι εκεί δεν υπάρχει καμία διάκριση.

XI. Ό,τι έδωσε ο Θεός Πατήρ στον μονογενή Υιό Του μέσα στην ανθρώπινη φύση, όλο αυτό το έδωσε σε εμένα· εδώ δεν εξαιρώ τίποτε, ούτε την ένωση ούτε την αγιότητα, αλλά μου τα έδωσε όλα όπως σε Εκείνον.

XII. Ό,τι λέει η Αγία Γραφή για τον Χριστό, όλο αυτό επαληθεύεται επίσης για κάθε αγαθό και θεϊκό άνθρωπο.

XIII. Ό,τι είναι ίδιον της θείας φύσεως, όλο αυτό είναι ίδιον του δικαίου και θεϊκού ανθρώπου· γι’ αυτό ο άνθρωπος αυτός ενεργεί ό,τι ενεργεί ο Θεός, και δημιούργησε μαζί με τον Θεό τον ουρανό και τη γη, και είναι γεννήτορας του αιωνίου Λόγου, και ο Θεός χωρίς έναν τέτοιο άνθρωπο δεν θα ήξερε να κάνει τίποτε.

XIV. Ο αγαθός άνθρωπος πρέπει να συμμορφώνει τόσο τη θέλησή του προς τη θεία θέληση, ώστε να θέλει ο ίδιος ό,τι θέλει ο Θεός· επειδή ο Θεός θέλει κατά κάποιον τρόπο να έχω αμαρτήσει, εγώ δεν θα ήθελα να μην είχα διαπράξει αμαρτήματα, και αυτή είναι η αληθινή μετάνοια.

XV. Αν ένας άνθρωπος είχε διαπράξει χίλιες θανάσιμες αμαρτίες, εάν ένας τέτοιος άνθρωπος ήταν ορθά διατεθειμένος, δεν θα έπρεπε να θέλει να μην τις είχε διαπράξει.

XVI. Ο Θεός, κυρίως, δεν προστάζει την εξωτερική πράξη.

XVII. Η εξωτερική πράξη δεν είναι κυρίως αγαθή ούτε θεία, ούτε ο Θεός την ενεργεί κυρίως ούτε τη γεννά.

XVIII. Ας προσφέρουμε καρπό όχι εξωτερικών πράξεων, οι οποίες δεν μας κάνουν αγαθούς, αλλά εσωτερικών πράξεων, τις οποίες ο Πατήρ, που μένει μέσα μας, κάνει και ενεργεί.

XIX. Ο Θεός αγαπά τις ψυχές, όχι το έργο έξω από αυτές.

XX. Ότι ο αγαθός άνθρωπος είναι ο μονογενής Υιός του Θεού.

XXI. Ο ευγενής άνθρωπος είναι εκείνος ο μονογενής Υιός του Θεού, τον οποίο ο Πατήρ γέννησε αιωνίως.

XXII. Ο Πατήρ με γεννά ως Υιό Του και ως τον ίδιο Υιό. Ό,τι ενεργεί ο Θεός, αυτό είναι ένα· γι’ αυτό με γεννά ως Υιό Του χωρίς καμία διάκριση.

XXIII. Ο Θεός είναι ένας με όλους τους τρόπους και σύμφωνα με κάθε λόγο, έτσι ώστε σε Αυτόν να μη βρίσκεται κανένα πλήθος, ούτε μέσα στη νόηση ούτε έξω από τη νόηση· διότι όποιος βλέπει δύο ή βλέπει διάκριση, δεν βλέπει τον Θεό· ο Θεός είναι ένας έξω από τον αριθμό και πάνω από τον αριθμό, ούτε τίθεται σε ένα μαζί με κάτι. Συνεπώς: καμία διάκριση δεν μπορεί να υπάρχει ή να νοηθεί στον ίδιο τον Θεό.

XXIV. Κάθε διάκριση είναι ξένη προς τον Θεό, ούτε στη φύση ούτε στα πρόσωπα· διότι η ίδια η φύση είναι μία και αυτό το ένα, και κάθε πρόσωπο είναι ένα και το ίδιο εκείνο ένα, το οποίο είναι η φύση.

XXV. Όταν λέγεται: «Σίμων, με αγαπάς περισσότερο από αυτούς;» —Ιω. 21, 15 κ.ε.—, η έννοια είναι: δηλαδή περισσότερο από αυτούς· και βέβαια καλά, αλλά όχι τέλεια. Διότι στο πρώτο και στο δεύτερο υπάρχει και περισσότερο και λιγότερο, και βαθμός και τάξη· στο ένα όμως δεν υπάρχει ούτε βαθμός ούτε τάξη. Όποιος λοιπόν αγαπά τον Θεό περισσότερο από τον πλησίον, βέβαια καλά, αλλά ακόμη όχι τέλεια.

XXVI. Όλα τα κτίσματα είναι ένα καθαρό μηδέν· δεν λέγω ότι είναι κάτι μικρό ή κάτι, αλλά ότι είναι ένα καθαρό μηδέν.

Επιπλέον, αποδόθηκε στον εν λόγω Eckhart ότι είχε κηρύξει δύο άλλα άρθρα με τα ακόλουθα λόγια:

I. Υπάρχει κάτι στην ψυχή που είναι άκτιστο και άκτιστον αδύνατον να δημιουργηθεί· αν όλη η ψυχή ήταν τέτοια, θα ήταν άκτιστη και αδύνατον να δημιουργηθεί, και αυτό είναι ο νους.

II. Ότι ο Θεός δεν είναι αγαθός ούτε καλύτερος ούτε άριστος· τόσο άσχημα μιλώ κάθε φορά που αποκαλώ τον Θεό αγαθό, σαν να αποκαλούσα το λευκό μαύρο.


Σε αυτές τις είκοσι οκτώ προτάσεις, η ταυτοποίηση των οποίων δεν έχει ακόμη πραγματοποιηθεί με αποφασιστικό τρόπο, κρύβονται όλες οι αμφισημίες και οι αβεβαιότητες που βαραίνουν τη σκέψη του διδασκάλου: αποσπασμένες όπως είναι από το συμφραζόμενό τους, δεν μπορούν παρά να φαίνονται διαποτισμένες από έναν επικίνδυνο πανθεϊστικό εμμενισμό και από έναν θρησκευτικό ατομικισμό, σαφώς προδρομικό της λουθηρανικής διδασκαλίας. Στην πραγματικότητα, η διαμάχη που κινείται γύρω από την ορθοδοξία και το αυθεντικό νόημα της εκαρτιανής σκέψης μπορεί να ειπωθεί ότι περιορίζεται, παραδειγματικά, ακριβώς σε αυτές τις σύντομες προτάσεις, μέσα στίς οποίες, στά  σκληρά σχολαστικά λατινικά,  δεν μας είναι δύσκολο να διακρίνουμε τη λάμψη τολμηρών και πρωτότυπων διαισθήσεων.

Στην πραγματικότητα, με τον αιώνα που είδε την καταδίκη του Eckhart άρχιζε η νεότερη εποχή. Οι μεγάλες μεσαιωνικές θεσμικές μορφές, ο παπισμός και η αυτοκρατορία, ράγιζαν κάτω από την κρούση των νέων πολιτικών και κοινωνικών δυνάμεων· οι μεγάλες εθνικές μοναρχίες διοχέτευαν σε πιο συμπαγείς εθνοτικές ενότητες τις πλέον ακατάσχετες οικονομικές ενέργειες, τους νέους πολιτισμικούς προσανατολισμούς, τις μη πλέον λανθάνουσες θρησκευτικές εξεγέρσεις. Στην Ιταλία οι ηγεμονίες και τα πριγκιπάτα γίνονταν κέντρα ακτινοβολίας των πιο εξαιρετικών προσωπικοτήτων, στραμμένων προς την κατάκτηση, τον εκπολιτισμό, την ενοποίηση, την καλλιέργεια.
Η φιλοσοφικο-θεολογική σκέψη, μετά την ευρεία θωμιστική σύνθεση, έπαιρνε θέση απέναντι στις συστηματικές αξιώσεις και πορευόταν προς το να συμπεριλάβει το «πιθανό» μέσα στο πεδίο του αποδεικτικού και του αναγκαίου, άλλοτε για να υποστηρίξει την υπόθεση της πίστης απέναντι στα διακηρυγμένα δικαιώματα του λόγου, άλλοτε για να αντιπαραθέσει τις απαράβατες απαιτήσεις της επιστημονικής έρευνας στις ομιχλώδεις κατασκευές της μεταφυσικής. Ήταν η επαναξιολόγηση του συγκεκριμένου και του εμπειρικού πάνω από το καθολικό και το αφηρημένο· ή καλύτερα —για να χρησιμοποιήσουμε τους θεολογικούς όρους— της creatio πάνω από τη generatio.

Οι παλαιές φυσικές θεωρίες, παρασυρμένες από την ίδια κριτική που έθιγε την αποδεικτική λογική του Αριστοτέλη και τη λογική θεολογία, βρίσκονταν σε κρίση: ο νομιναλισμός έθετε εκ νέου υπό αμφισβήτηση τις κοσμολογικές διδασκαλίες όχι λιγότερο από τις μεθόδους της έρευνας, την ίδια στιγμή που ο θεολογικός βολονταρισμός άνοιγε μια άβυσσο ανάμεσα στο Θείο και στο ανθρώπινο και, αρνούμενος τις θεωρητικές προϋποθέσεις της analogia entis, αναγνώριζε μόνο στις ορμές της καρδιάς τη δυνατότητα να υπερβούν την αμεσότητα της εμπειρίας και να αγγίξουν το Απόλυτο. Δεν είναι εύκολο να πει κανείς αν αυτός ο βολονταρισμός ήταν η προγραμματική διεκδίκηση των δικαιωμάτων της πίστης και της θρησκευτικής ζωής απέναντι στην επέλαση των λαϊκών και κοσμικών ενδιαφερόντων, ή μάλλον το μοναδικό καταφύγιο που παραχωρήθηκε στην απελπισία των πιστών μετά το ναυάγιο της rationabile obsequium (λογική λατρεία).

Η κουλτούρα, ως προϊόν κριτικής νοημοσύνης, έπαυε να είναι θεοκεντρική. Γι’ αυτό, αν στον θεοκεντρισμό ο Μεσαίωνας βρήκε την αυθεντική του έμπνευση, ο Eckhart πρέπει να θεωρηθεί περισσότερο ένας κληρονόμος, πλούσιος και ευτυχής, της μεσαιωνικής σκέψης παρά ένας πρόδρομος της νεότερης θεωρησιακής σκέψης. Τίποτε δεν υπάρχει σε αυτόν από τον νέο επιστημονικό ζήλο: δεν έχει την αίσθηση του συγκεκριμένου και του επιμέρους, δεν ελκύεται από τη γοητεία της πολλαπλής και πολύμορφης πραγματικότητας, δεν έχει των νομιναλιστών τη περιφρονητική ενόχληση για τις αφαιρέσεις και τα καθολικά, ακόμη κι αν όχι σπάνια, για σαφώς αντίθετους σκοπούς, έχει τη δική τους διαλεκτική λεπτότητα. Ο Eckhart παραμένει ανεπιφύλακτα θεοκεντρικός τη στιγμή που ο πολιτισμός επρόκειτο να γίνει κοσμικός, και υμνεί, με υψηλή μονοτονία, το Ένα, το Άπειρο, το Αιώνιο. Εναντίον του βολονταρισμού παραμένει νοησιαρχικός, περιφρονώντας συγκινήσεις, γλυκύτητες και εκστατικές αρπαγές. Αν ο Θεός είναι η ύψιστη αξία, αν ο άνθρωπος είναι άνθρωπος επειδή είναι λογικός, η θεοκεντρική μεταφυσική δεν μπορεί να είναι απλώς ένα καταφύγιο της καρδιάς και μια έφεση της βούλησης· διότι μόνο μέσα στη διαφανή καθαρότητα της ανθρώπινης σκέψης η αιώνια διαδικασία της θείας γέννησης αντανακλάται και φθάνει στην αυτοσυνείδητη σύμπτωση του εαυτού της με τον εαυτό της.

Σημειώσεις:

1. Ο Eckhart γεννήθηκε στη Θουριγγία, στο Hochheim, κοντά στη Gotha, γύρω στο 1260. Αφού εισήλθε στο δομινικανό μοναστήρι της Erfurt, ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Στρασβούργο και στην Κολωνία. Το 1298 είναι prior στο Στρασβούργο και βικάριος της επαρχίας της Θουριγγίας· το 1302 είναι magister sacrae Theologiae. Η πρώτη του διδασκαλία στο Παρίσι εκτείνεται από το 1302 έως το 1304. Το 1304 διορίζεται επαρχιακός της Σαξονίας· το 1307 είναι γενικός βικάριος για τη Βοημία και αμέσως μετά επανεκλέγεται επαρχιακός για τη Σαξονία. Το 1311, όταν έληξε η τετραετία, το Γενικό Κεφάλαιο της Napoli τον απαλλάσσει από το επαρχιακό αξίωμα και τον στέλνει στο Παρίσι ad legendum και για να κατακτήσει εκεί τους ύψιστους ακαδημαϊκούς βαθμούς —1311–1314. Μετά το 1314 τον ξαναβρίσκουμε στο Στρασβούργο, όπου αφιερώνεται στο κήρυγμα· αργότερα, μετά το 1320, βρίσκεται στην Κολωνία, στο Studium generale της γερμανικής επαρχίας, ως magister theologiae, στην ίδια σχολή όπου είχε διδάξει ο Albertus Magnus, και έχει ανάμεσα στους μαθητές του τον Heinrich Seuse.

Οι πρώτες υποψίες που διατυπώθηκαν γύρω από την ορθοδοξία του Eckhart ανάγονται στο 1326· στις 26 Σεπτεμβρίου 1326 ανήκουν τα πρακτικά του πρώτου μέρους της διαδικασίας που διεξήχθη στην Κολωνία —δημοσιευμένα από τους εκδότες με τον γερμανικό τίτλο Rechtfertigungsschrift και από εμάς παρατιθέμενα με τη συντομογραφία Proc. Col.—, υπό τη διεύθυνση του επισκόπου Heinrich von Virneburg. Στις 13 Φεβρουαρίου 1327 ο Eckhart ανακαλούσε δημόσια, στην εκκλησία των Δομινικανών της Κολωνίας, ό,τι εσφαλμένο μπορούσε να είχε πει ή γράψει. Η διαδικασία είχε πάντως την κατάληξή της στην Avignon, όπου ο ίδιος ο Eckhart χρειάστηκε να μεταβεί για να διευκρινίσει τη σκέψη του ενώπιον του καρδινάλιου Fournier —με τη συντομογραφία Votum aven. παραθέτουμε την έκθεση της διαδικασίας που οι Γερμανοί εκδότες μνημονεύουν με τον τίτλο Gutachten. Η καταδικαστική βούλα της 27ης Μαρτίου 1329 δημοσιεύθηκε όταν ο διδάσκαλος ήταν ήδη νεκρός· αλλά δεν μπορεί να υποστηριχθεί με βεβαιότητα, όπως συνήθως γίνεται, ότι πέθανε το 1327· προτιμούμε να υποθέσουμε μαζί με τον Pelster —στο Beitr. z. Gesch. d. Philos. d. M. A., Suppl. Band III 2, σ. 1103, σημ. 12— ότι ο θάνατος συνέβη μετά τον Φεβρουάριο του 1327 και πριν από τον Μάρτιο του 1329· πρβλ. J. Koch, Kritische Studien zum Leben M.E.s, I Teil, στο Arch. Fratrum Praedic. 29 —1959—, σσ. 5–51· II Teil, ό.π., 30 —1960—, σσ. 5–52.

Για τη χρονολογική τάξη των έργων του Eckhart μπορεί να δοθεί μόνο κάποια κατά προσέγγιση ένδειξη:

I. Οι Reden der Untersch., η Collatio in libr. Sent. και το Tract. super Orat. dominica ανάγονται περίπου στο 1298.

II. Οι quaestiones Utrum in deo, Utrum intelligere angeli, Utrum laus dei —μαζί με τα γερμανικά κηρύγματα XLII, LXXXIV και το λατινικό κήρυγμα XI— ανάγονται στην περίοδο 1302–1304.

III. Οι quaestiones Aliquem motum, Utrum in corpore Christi ανήκουν στα έτη 1311–1314· στην ίδια εποχή ανάγονται πιθανότατα το Βιβλίο της θείας παρηγορίας και το κήρυγμα Περί του ευγενούς ανθρώπου.

IV. Το Opus tripartitum, που ίσως άρχισε το 1314–1315, ολοκληρώνεται έως το 1323. Τα επιμέρους μέρη του Opus expositionum συντάχθηκαν με αυτή τη σειρά: Prologi, In Genesim I —πρώτη μορφή—, In Exodum —πρώτη μορφή—, In Eccli. c. XXIV, In Sapientiam, In Genesim I —δεύτερη μορφή—, In Exodum —δεύτερη μορφή—, In Genesim II: Liber parabolarum Genesis, In Johannem.

Ο Eckhart μνημονεύει και άλλες expositiones —In psalmos, In Isaiam κ.λπ.—, κηρύγματα —Dilectus deo et hominibus κ.λπ.— και quaestiones —De ymagine κ.λπ.— που μας είναι ακόμη άγνωστα.

Συνεχίζεται