Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα «Περί θανάτου». Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα «Περί θανάτου». Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Κυριακή 30 Αυγούστου 2026

Τώρα οι εταιρείες προσλαμβάνουν φιλοσόφους

Massimo Fini

Τώρα οι εταιρείες προσλαμβάνουν φιλοσόφους


Πηγή: Μάσιμο Φίνι

Οι εταιρείες προσλαμβάνουν ολοένα και περισσότερο φιλοσόφους. Υπάρχουν πολλοί λόγοι: η διαχείριση της πολυπλοκότητας, η καθοδήγηση της ηθικής της τεχνητής νοημοσύνης και η βελτίωση της ηγεσίας. Χωρίς να αρνούμαι την εγκυρότητα των άλλων λόγων, μου φαίνεται ότι το υποκείμενο πρόβλημα είναι η διαχείριση της πολυπλοκότητας. Σε έναν κόσμο -ειδικά τον Δυτικό, αλλά όχι μόνο- όπου οι εξειδικεύσεις αυξάνονται συνεχώς, υπάρχει ανάγκη για κάποιον που μπορεί να παράσχει μια ενιαία κατεύθυνση. Αυτός είναι ο φιλόσοφος, αλλά με τη φιλοσοφία εδώ δεν εννοούμε τη μελέτη της φιλοσοφίας, από τον Αριστοτέλη μέχρι σήμερα, αλλά την πρακτική της φιλοσοφίας. Δηλαδή, για να ανακόψουμε την κατάτμηση της σύγχρονης ζωής, καταφεύγουμε σε ένα υψηλότερο επίπεδο κατάτμησης, αυτό που παρέχει, ακριβώς, η φιλοσοφία. Δηλαδή, ένα τμήμα προστίθεται σε ένα άλλο, σαν μια γάτα που κυνηγάει την ουρά της σε μια άπειρη διαδικασία της οποίας οι επιπτώσεις είναι αδύνατο να αξιολογηθούν, εκτός από την ενστικτώδη υποψία ότι ολόκληρη αυτή η διαδικασία θα οδηγήσει σε συλλογική αυτοκαταστροφή. Στην προσπάθειά μας να απλοποιήσουμε τη ζωή μας, οι άνθρωποι την περιπλέκουν μόνο περαιτέρω. Η ψηφιακή τεχνολογία είναι ένα καλό παράδειγμα αυτού. Αχ, οι παλιές καλές εποχές που οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν το περιστέρι για να επικοινωνήσουν. Αλλά αυτό το φαινόμενο έχει βαθύτερες ρίζες. Ας πάρουμε την περίπτωση της υγείας και ας στραφούμε στην τεχνολογική ιατρική. Οι Δυτικοί είναι εξαιρετικοί στη θεραπεία κάθε είδους ασθενειών - ας πούμε, ενός γαγγραινώδους νυχιού ποδιού - αλλά αποτυγχάνουν να την ενσωματώσουν στη συνολική προσωπικότητα του ασθενούς. Η ανατολική σκέψη ακολουθεί την αντίθετη κατεύθυνση: πρώτα, αξιολογούμε το άτομο ως σύνολο και στη συνέχεια αντιμετωπίζουμε την ασθένεια που το πλήττει. Είναι γνωστό από την αυγή του χρόνου ότι το μυαλό και το σώμα είναι άρρηκτα συνδεδεμένα. Δεν μπορείς να θεραπεύσεις ένα σώμα χωρίς να ασχοληθείς με το μυαλό, ή το αντίστροφο. Το να το απαιτείς αυτό ισοδυναμεί με την προσθήκη άλλης μιας τμηματοποίησης. Παράδοξο; Ναι, αλλά η ζωή είναι ένα αιώνιο παράδοξο.

Ο Τιτσιάνο Τερζάνι ήταν απόλυτα βυθισμένος στην ανατολική σκέψη, ακόμη και στην ιατρική, αλλά όταν προσβλήθηκε από καρκίνο, κατέφυγε για θεραπεία στα καλύτερα αμερικανικά νοσοκομεία, όπου και πέθανε. Έχω αρκετούς φίλους που έκαναν αυτή την επιλογή. Απρόθυμα, πρέπει να παραδεχτώ ότι η δυτική ιατρική είναι ανώτερη, επειδή παρέχει κάτι που η ανατολική ιατρική, και γενικά καμία άλλη ιατρική, δεν μπορεί να προσφέρει: την ελπίδα. Είναι κι αυτή ψευδής, αφηρημένη και όμως πολύ συγκεκριμένη. Ομοίως, αλλά αντιστρέφοντας τους όρους, όπως ακριβώς δεν μπορεί κανείς να ζήσει μόνο με ψωμί, δεν μπορεί να ζήσει χωρίς ελπίδα. Αλλά τι αξία έχει η ελπίδα όταν η φιλοσοφία, καμία φιλοσοφία, έχει καταφέρει να απαντήσει στα αιώνια ερωτήματα του Καταλάνο: Ποιοι είμαστε; Από πού ερχόμαστε; Πού πηγαίνουμε;[ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ. ΑΠΛΩΣ Η ΔΥΣΗ ΠΑΛΕΥΕΙ ΜΑΤΑΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΣΤΑ ΜΑΡΜΑΡΕΝΙΑ ΑΛΩΝΙΑ ΑΛΛΑ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΑΠΟΣΠΑΣΕΙ ΟΥΤΕ ΜΙΑ ΙΣΟΠΑΛΙΑ. ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΑΚΟΥΣΕΙ ΓΙΑ ΤΟΝ ΔΙΓΕΝΗ ΑΚΡΙΤΑ. ΕΛΠΙΔΑ ΝΑ ΠΕΘΑΝΟΥΜΕ ΣΤΑ 90; ]

Είτε λοιπόν ζούμε στην Ανατολή είτε στη Δύση, ας ξεχάσουμε τους γιατρούς και τα νοσοκομεία, τα οποία, επιπλέον, είναι ιατρογενή. Ας ξεχάσουμε τους ατελείωτους ελέγχους στους οποίους, σύμφωνα με τη σύγχρονη ιατρική, θα πρέπει να υποβάλλουμε ετησίως. Και ας απολαύσουμε τη ζωή για ό,τι μπορεί να μας δώσει. Όλες αυτές οι προφυλάξεις είναι άχρηστες, για να μην αναφέρουμε γελοίες. Εξίσου γελοίος είναι και ο άθλιος τρόμος του θανάτου - του βιολογικού θανάτου, εννοώ, ενός άλλου πολύ σύγχρονου φαινομένου. Αν μη τι άλλο, ο τρόπος θανάτου είναι σημαντικός. Σήμερα, οι άνθρωποι γενικά πεθαίνουν σε νοσοκομεία, μόνοι, διασωληνωμένοι, βασανισμένοι από μακροχρόνιες αγωνίες που επιτρέπει η ίδια η τεχνολογική ιατρική (Ιστορία Θανάτου στη Δύση, του Philippe Ariès). Σύμφωνα με την ιταλική νομοθεσία, η οποία δεν επιτρέπει την ευθανασία, κανείς δεν μπορεί καν να αυτοκτονήσει, ακόμα κι αν το επιθυμεί. Τεράστιας σημασίας είναι οι πολύ πρόσφατες εξαιρέσεις της Εμίλια-Ρομάνια, της Σαρδηνίας και της Τοσκάνης. Πρέπει να εμπιστευτούμε την Τύχη, τον αληθινό αφέντη, μαζί με τον Χρόνο, της ζωής μας. Ένα κεραμίδι που πέφτει στο κεφάλι σου καθώς φεύγεις από το σπίτι. Για τους Λατίνους, υπήρχαν μόνο δύο αξιοπρεπείς θάνατοι: ο θάνατος στη μάχη και η αυτοκτονία. Σήμερα, ακόμη και ο θάνατος στον πόλεμο έχει γίνει δύσκολος, επειδή η άμεση αντιπαράθεση είναι σπάνια. Οι «υβριδικοί» πόλεμοι διεξάγονται με drones, υπερπυραύλους, προπαγάνδα, πληροφορίες, ψευδείς ειδήσεις εναντίον ψευδών ειδήσεων, ανεξέλεγκτα. Η σύγχρονη ιατρική, με όλους τους ελέγχους της, θα ήθελε να ζούμε ως γέροι όσο είμαστε ακόμα νέοι, ως άρρωστοι όσο είμαστε υγιείς.

Κυριακή 5 Ιουλίου 2026

«Κοινωνιολογία του Ψηφιακού Θανάτου; Μεταξύ Ταυτότητας, Μνήμης και Αλγορίθμων» Από Γκαμπριέλε Σορεντίνο

Μνήμη, τεχνολογία και κοινωνία
Ψηφιακή διάλυση της ανθρώπινης ταυτότητας

              «Κοινωνιολογία του Ψηφιακού Θανάτου; Μεταξύ Ταυτότητας, Μνήμης και                                                                   Αλγορίθμων»

                  Όταν τα δεδομένα ζουν περισσότερο από τον άνθρωπο.

                                       από τον Γκαμπριέλε Σορεντίνο

Τι συμβαίνει με την ταυτότητά μας μετά θάνατον στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης; Βασιζόμενος στις τελευταίες έρευνες για την ψηφιακή μνήμη, ο Gabriele Sorrentino διερευνά το φαινόμενο των μεταθανάτιων avatar και των νέων τεχνολογιών που είναι ικανές να ανακατασκευάσουν προσωπικότητες ανθρώπων που έχουν πλέον εκλείψει. Μια κοινωνιολογική ανάλυση που αμφισβητεί τη σχέση μεταξύ μνήμης, αλγορίθμων και ταυτότητας, ανοίγοντας έναν προβληματισμό σχετικά με τους πολιτιστικούς και ηθικούς μετασχηματισμούς της ψηφιακής εποχής. (Σ.τ.Σ.)

Σύμφωνα με μια μελέτη που διεξήχθη από το Ινστιτούτο Διαδικτύου της Οξφόρδης (Kasket, 2019), έως το 2070 ο αριθμός των προφίλ στο Facebook που ανήκουν σε αποθανόντες θα μπορούσε να ξεπεράσει τον αριθμό των ζωντανών χρηστών, μεταμορφώνοντας ριζικά την αρχική λειτουργία των κοινωνικών δικτύων. Σε αυτό το σενάριο, η «ψηφιακή μετά θάνατον ζωή» δεν αντιπροσωπεύει πλέον μια τεχνολογική περιθωριοποίηση, αλλά μια νέα οικονομία μνήμης, στην οποία τα μεταθανάτια δεδομένα αποτελούν στρατηγικό πόρο για τις αναδυόμενες βιομηχανίες. Εταιρείες όπως η Microsoft, η Open AI και εξειδικευμένες νεοσύστατες επιχειρήσεις επενδύουν στην ανάπτυξη τεχνητής νοημοσύνης μνήμης, ικανών να ανακατασκευάσουν αποθανούσες ψηφιακές προσωπικότητες με βάση τα κειμενικά, φωνητικά και οπτικά τους δεδομένα, δημιουργώντας πραγματικά μεταθανάτια άβαταρ συνομιλίας. Σήμερα, λοιπόν, συζητάμε ένα συναρπαστικό θέμα που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε Κοινωνιολογία του Ψηφιακού Θανάτου.

Περιεχόμενα
  • Διλήμματα της Κυβερνο-Μετά θάνατον ζωής για την Κοινωνιολογία του Ψηφιακού Θανάτου
  • Κοινωνιολογία του Ψηφιακού Θανάτου και των Μεταθανάτιων Ομοιωμάτων
  • Ψηφιακή Θανατολογία και Εικονικά Νεκροταφεία
  • Κατανεμημένες μνήμες και αλγόριθμοι ανάκλησης (ανάμνησης)
  • Κοινωνιολογία του Ψηφιακού Θανάτου: Φαντάσματα ανάμεσα στις πλατφόρμες;
  • Για μια θανατοπολιτική των ψηφιακών περιβαλλόντων
  • Αναφορές-Βιβλιογραφία

Διλήμματα της Κυβερνο-Μετά θάνατον ζωής για την Κοινωνιολογία του Ψηφιακού Θανάτου

Αυτές οι τεχνολογίες εγείρουν σύνθετα βιοηθικά και νομικά ερωτήματα: ποιος κατέχει τις ψηφιακές ταυτότητες μετά θάνατον; Πρέπει να προστατεύονται τα δεδομένα του αποθανόντος ως προσωπική περιουσία ή γίνονται ιδιοκτησία των κληρονόμων του; Είναι το δικαίωμα στην μεταθανάτια ιδιωτικότητα νόμιμο ή έχουν τα μέλη της οικογένειας δικαίωμα πρόσβασης και αλληλεπίδρασης με τέτοιες πληροφορίες, ακόμη και για θεραπευτικούς σκοπούς; Η αλγοριθμική αξιοποίηση του αποθανόντος ως «διαδραστικού υποκειμένου» αμφισβητεί τις κλασικές κατηγορίες της θανατολογίας, παρεμβαίνοντας στα στάδια του πένθους, την επεξεργασία της απώλειας και τη διάκριση μεταξύ παρουσίας και απουσίας.

Κοινωνιολογία του Ψηφιακού Θανάτου και των Μεταθανάτιων Ομοιωμάτων

Σε ένα πλαίσιο όπου οι ήδη διαθέσιμες εφαρμογές επιτρέπουν προσομοιωμένες συνομιλίες με ιστορικά πρόσωπα μέσω της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης, αναδύεται ένας ορίζοντας όπου θα είναι δυνατός ο διάλογος με ψηφιακές εκδοχές αποθανόντων 
αγαπημένων μελών της οικογένειας. Αυτή η διαδικασία, αφενός, ανοίγει πρωτοφανείς δυνατότητες για ανθρωπολογική επεξεργασία του θανάτου· αφετέρου, εισάγει κινδύνους αποπραγματοποίησης και συναισθηματικής εξάρτησης από υπολογιστικά προσομοιώματα, επαναπροσδιορίζοντας τα όρια μεταξύ ζωής, μνήμης και τεχνολογίας. 

Οι κοινωνικές επιστήμες, ιδιαίτερα η κοινωνιολογία της τεχνολογίας και η ψηφιακή θανατολογία , καλούνται τώρα να αναλύσουν κριτικά τις επιπτώσεις αυτής της νέας αλγοριθμικής θανατοπολιτικής , στην οποία οι πλατφόρμες γίνονται διαχειριστές, παραγωγοί, ακόμη και συνδημιουργοί της μεταθανάτιας παρουσίας μας.

Ψηφιακή Θανατολογία και Εικονικά Νεκροταφεία


Το ψηφιακό περιβάλλον έχει μεταμορφώσει ριζικά τους τρόπους με τους οποίους η σύγχρονη κοινωνία αντιμετωπίζει τον θάνατο. Ενώ στο παρελθόν, το πένθος εντάσσονταν σε ένα εξαιρετικά τελετουργικό πλαίσιο - συχνά συλλογικό, θεσμοθετημένο και οριοθετημένο από τον χρόνο και τον χώρο - σήμερα, οι ψηφιακές πλατφόρμες λειτουργούν ως μεταθανάτιες επεκτάσεις της ατομικής ταυτότητας, αναδιαμορφώνοντας τη διαδικασία του αποχαιρετισμού. 
Η ψηφιακή θανατολογία -ένας τομέας μελέτης στο οποίο ο Davide Sisto, ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Τεργέστης, συγκαταλέγεται στους σημαντικότερους εκπροσώπους στην Ιταλία- -υπογραμμίζει πώς τα κοινωνικά δίκτυα γίνονται χώροι για εναλλακτική τελετουργία: Τα προφίλ αποβιωσάντων παραμένουν ενεργά, τα μηνύματα συλλυπητηρίων συσσωρεύονται κάτω από παλαιότερες δημοσιεύσεις και νέες μορφές συμβολικής παρουσίας αναδύονται μέσα από την αλγοριθμική διατήρηση (μονιμότητα) του νεκρού. Όπου οι αναλογικές κοινότητες δεν επαρκούν πλέον, ενεργοποιούνται και αναπτύσσονται συμμετοχικές μορφές πένθους, αρθρωμένες μέσα στο ίδιο το περιβάλλον των πλατφορμών.

Κατανεμημένες μνήμες και αλγόριθμοι ανάκλησης/ανάμνησης


Τα ψηφιακά δεδομένα που παράγονται κατά τη διάρκεια της ζωής γίνονται μόνιμα ίχνη μνήμης, συχνά μη υποκείμενα σε άμεσο έλεγχο από κληρονόμους ή μέλη της οικογένειας. Αυτές οι «κατανεμημένες μνήμες» διαχειρίζονται από αλγοριθμικές λογικές που επιλέγουν, αναδημοσιεύουν και μερικές φορές παραμορφώνουν δημόσιες εικόνες του αποθανόντος. Λειτουργίες όπως οι «αναμνήσεις» του Facebook ή τα αυτόματα αρχεία του Instagram και της Google, συμμετέχουν ενεργά σε μια διαδικασία σειριακής και αυτόματης μνήμης, η οποία δεν συμπίπτει πάντα με τις συναισθηματικές εμπειρίες των χρηστών. Η ψηφιακή θανατολογία μας επιτρέπει να ερμηνεύσουμε αυτές τις δυναμικές ως νέες μορφές μεταθανάτιας δράσης, όπου το υποκείμενο συνεχίζει να «ενεργεί» στη δημόσια σφαίρα ακόμη και μετά θάνατον, μέσω περιεχομένου που αναδημοσιεύεται και αναδιαμορφώνεται (
επανανοηματοδοτείται) από μηχανές.

Κοινωνιολογία του Ψηφιακού Θανάτου: Φαντάσματα ανάμεσα στις πλατφόρμες;


Στην ανθρωπολογία, ο θάνατος δεν είναι ποτέ μια απλή βιολογική διακοπή, αλλά μια πολιτισμική διαδικασία που συνεχίζεται με την πάροδο του χρόνου μέσω συμβολικών πρακτικών και συλλογικών μηχανισμών μνήμης. Στο σύγχρονο ψηφιακό οικοσύστημα, αυτή η συνέχεια εκδηλώνεται με μορφές κοινωνικής φασματολογίας, στις οποίες ο αποθανών, παρά το γεγονός ότι δεν είναι πλέον ζωντανός, παραμένει μια ενεργή οντότητα στις καθημερινές αλληλεπιδράσεις των χρηστών. Τα προφίλ μνήμης στο Facebook, τα βίντεο στο TikTok που σχολιάζονται μήνες μετά τον θάνατο του αποθανόντος ή οι εικόνες του αποθανόντος που έχουν αναμειχθεί στο Instagram ή το YouTube αποτελούν συγκεκριμένα παραδείγματα μιας μεταθανάτιας κοινωνικής παρουσίας που αμφισβητεί τη γραμμικότητα του χρόνου και την παραδοσιακή διαδικασία του πένθους.

Σύμφωνα με τις σκέψεις του Daniel Miller (2012) σχετικά με την οικιακή χρήση των τεχνολογιών, μια υπολειμματική οικειότητα μπορεί επίσης να παρατηρηθεί στις πρακτικές των χρηστών που συνεχίζουν να στέλνουν μηνύματα στο WhatsApp σε αποθανόντες συγγενείς: καθημερινές χειρονομίες που διατηρούν μια σχέση ζωντανή μέσω της διεπαφής, μεταφράζοντας την απουσία σε προσομοιωμένη αλληλεπίδραση. Αυτά τα φαινόμενα επαναπροσδιορίζουν το όριο μεταξύ απουσίας και παρουσίας, διαμορφώνοντας αυτό που ο Davide Sisto (2018) ονομάζει «αλγοριθμική επιβίωση», στην οποία η πλατφόρμα είναι ένας τελετουργικός τόπος και ένας αναμνηστικός παράγοντας. Η ψηφιακή θανατολογία μας επιτρέπει να αναγνωρίσουμε πώς ο θάνατος γίνεται έτσι ένας σημασιολογικός και ερμηνευτικός κόμβος μέσα στην κουλτούρα της πλατφόρμας, όπου ο αποθανών δεν απουσιάζει, αλλά «θυμάται ενεργά», επαναχρησιμοποιείται, αναφέρεται και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και αποτιμάται σε χρήμα (
εμπορευματοποιείται).

Για μια θανατοπολιτική των ψηφιακών περιβαλλόντων


Τελικά, ο θάνατος στην εποχή της ψηφιακής πλατφορμοποίησης εγείρει πρωτόγνωρα ηθικά, νομικά και συμβολικά ερωτήματα. Ποιος έχει το δικαίωμα να αποφασίζει για τη μνήμη ενός αποθανόντος; Πώς προστατεύονται οι μεταθανάτιες ψηφιακές ταυτότητες; Ποιος είναι ο ρόλος των εταιρειών τεχνολογίας στη διαχείριση του πένθους; Η ψηφιακή θανατολογία παρέχει ένα κρίσιμο εργαλείο για τη διερεύνηση όχι μόνο του θανάτου ως συνολικού κοινωνικού γεγονότος, αλλά και του τρόπου με τον οποίο οι σύγχρονες τεχνολογίες επαναδιαπραγματεύονται το νόημά του, παρατείνοντας τις επιπτώσεις του στον δημόσιο χώρο και εγγράφοντάς τον σε νέες γραμματικές νοήματος.

Γκαμπριέλε Σορεντίνο

"Κοινωνιολογία του Ψηφιακού Θανάτου; Μεταξύ Ταυτότητας, Μνήμης και Αλγορίθμων" - Inchiostroner

Βιβλιογραφία

- Brubaker, J. R., Hayes, G. R., & Dourish, P. (2013). Beyond the Grave: Facebook as a Site for the Expansion of Death and Mourning. The Information Society, 29(3), 152–163.
- Floridi, L. (2014). The Fourth Revolution: How the Infosphere is Reshaping Human Reality. Oxford University Press.
- Kasket, E. (2019). All the Ghosts in the Machine: Illusions of Immortality in the Digital Age. Robinson.
- Sisto, D. (2018). La morte si fa social: Immortalità, memoria e lutto nell’epoca della cultura digitale. Bollati Boringhieri.
- Walter, T. (2015). New mourners, old mourners: Online memorial culture as a chapter in the history of mourning. New Review of Hypermedia and Multimedia, 21(1–2), 10–24.


Κυριακή 1 Φεβρουαρίου 2026

Ο θάνατος του είναι-άνθρωπος, πρόσωπο!

La morte dell'essere-persona
από Massimo Maraviglia - 1 Φεβρουαρίου 2026

Ο θάνατος του να είσαι άνθρωπος

Πηγή: Massimo Maraviglia

Ο Ρόμπερτ Σπάεμαν (1927-2018), φιλόσοφος και θεολόγος με ευρεία ευρωπαϊκή και διεθνή φήμη, και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Ludwig Maximilian (Λούντβιχ Μαξιμιλιανό) στο Μόναχο, έγραψε κείμενα πρωτοφανούς βάθους στους τομείς της μεταφυσικής, της ηθικής, της φυσικής φιλοσοφίας και της ανθρωπολογίας. Θεωρώ τη γραφή του Robert Spaemann εξαιρετικά απαιτητική επειδή, ενώ χρησιμοποιεί τεχνική ορολογία πολύ προσεκτικά και μόνο όταν είναι απαραίτητο, είναι ελλειπτική, δηλαδή γεμάτη ενθυμήματα· όχι με την έννοια των συλλογισμών με αβέβαιες προϋποθέσεις, αλλά της συλλογιστικής (συλλογισμών) στην οποία οι προϋποθέσεις υπονοούνται για να επιτευχθεί μια πιο άμεση σύνθεση, μια σύνθεση που είναι άμεσα διαθέσιμη για περαιτέρω σκέψεις και συμπεράσματα. Το αποτέλεσμα είναι συχνά ένα εξαιρετικά συμπυκνωμένο κείμενο που, για να γίνει κατανοητό, συχνά δεν χρειάζεται να συνοψιστεί, αλλά μάλλον να ξετυλιχθεί, να ξεμπλεχθεί και να αποσυνδεθεί (να διασαφηνιστεί). Επειδή όλα συνδέονται στην έρευνα του Σπάεμαν, αλλά οι αλυσίδες είναι μερικές φορές κρυμμένες, έτσι ώστε να μην καταλαμβάνουν περιττό χώρο και, στον ίδιο χώρο, να μπορεί να συγκεντρωθεί και να συνδυαστεί ο μεγαλύτερος αριθμός στοιχείων, δηλαδή όλα εκείνα που αποτελούν τον εγγενή πλούτο του θέματος. Εξ ου και η απαίτηση για μια πολύ στοχαστική, αργή και «μηρυκαστική» προσέγγιση στο έργο του και η προσπάθεια που απαιτείται για την πρόσβαση σε μια σύνθετη σκέψη, η οποία ωστόσο, όταν κατανοηθεί, ανταμείβει επαρκώς τον αναγνώστη. Παρουσιάζω εδώ το κεφάλαιο « Θάνατος και το «μελλοντικό exactum» από το έργο Persone. Sulla differenza tra "qualcosa" e "qualcuno" (Άνθρωποι. Σχετικά με τη διαφορά μεταξύ «Κάτι» και «Κάποιου») , Laterza, Ρώμη, 2005, σελ. 110-118. Φυσικά, αυτή είναι η κατανόησή μου, χωρίς να αποκλείω την πιθανότητα λάθους, οπότε θα ακούσω με χαρά όποιον επιθυμεί να με διορθώσει.

1

Ο Επίκουρος αποτυγχάνει στο επιχείρημά του ότι το να είσαι νεκρός είναι ένα χαρακτηριστικό που κανείς δεν μπορεί να κατέχει («αν υπάρχει θάνατος, δεν υπάρχουμε· αν υπάρχουμε, δεν υπάρχει θάνατος») επειδή δεν μπορούμε παρά να γνωρίζουμε, ως άνθρωποι, ότι μια μέρα δεν θα υπάρχουμε πια, αλλά θα έχουμε υπάρξει. Προσδοκούμε μια αναδρομική ματιά στον εαυτό μας που δεν μπορεί να είναι το δικό μας βλέμμα: τοποθετούμε τον εαυτό μας έξω από τον εαυτό μας, προσδοκώντας αυτό το «γίνομαι έχοντας υπάρξει». Αυτή η στιγμή δεν μπορεί να ενσωματωθεί με το υπόλοιπο παρελθόν μας, δημιουργώντας μια τόσο ριζική ασυνέχεια που η προηγούμενη ζωή μας φαίνεται να είναι αυτή ενός άλλου ατόμου. Μόνο οι άνθρωποι έχουν προκαταβολική γνώση του δικού τους τέλους (όχι τα ζώα) και είναι ικανοί να προβάλλουν ένα «βλέμμα από το πουθενά» στον κόσμο όπως θα είναι μετά θάνατον. Αυτό είναι το βλέμμα της λογικής, η οποία γνωρίζει ότι ο δικός της θάνατος είναι το τέλος του κόσμου επειδή ο κόσμος υπάρχει μόνο ως κόσμος κάποιου, και ως δικός μου κόσμος, τελειώνει.

2

Η γνώση του ίδιου μας του θανάτου διαφέρει ποιοτικά από όλα τα άλλα είδη γνώσης, με τα οποία, για παράδειγμα, μπορούμε να σχεδιάσουμε κάποια επιχείρηση, κάποιο εγχείρημα που απαιτεί ένα ορισμένο χρονικό διάστημα ή ακόμα και να εκτείνεται πέρα ​​από τη διάρκεια της ζωής μας. Αυτό περιλαμβάνει γνώση σχετικά με την αντικειμενική διάρκεια της ζωής, μετρημένη σε σχέση με κάποια δραστηριότητα που μπορούμε να πραγματοποιήσουμε μόνο εν μέρει οι ίδιοι. Εδώ, υπάρχει μια απλή σχέση μέσου-σκοπού. Αλλά όταν θεωρούμε την ίδια τη ζωή ως μία από αυτές τις επιχειρήσεις, ως ένα από αυτά τα εγχειρήματα που σχεδιάζονται μέσα στη ζωή, αρχίζει η ψευδαίσθηση ότι μας έχει δοθεί μια ουσιαστική διαμόρφωση προικισμένη με νόημα όπως η ζωή, ως μια καθορισμένη επιχείρηση (ως ορισμένο εγχείρημα). Αυτό προϋποθέτει ότι μπορούμε να σχεδιάσουμε μια ισορροπία της ζωής στο σύνολό της. Αυτό προϋποθέτει ότι μπορούμε να αποτιμήσουμε τη ζωή στο σύνολό της. Αυτή είναι μια ψευδαίσθηση επειδή βασίζεται στην πρόφαση ότι έχουμε ένα κριτήριο για να κρίνουμε τη ζωή στο σύνολό της, σαν να ήμασταν έξω από τη δική μας ζωή.

Μια τέτοια μυθοπλασία

1) είναι δυνατή μόνο για το πρόσωπο
2) μεταβάλλει αυτό που αποτελεί την ιδιαιτερότητα της προσωπικής μας ζωής, η οποία συνίσταται στο να έχουμε τον έλεγχο της ζωής μας και, ως εκ τούτου, στο να μπορούμε να τον χάσουμε.

Αλλά

Χάνοντας τη ζωή κάποιου, αυτό που χάνει κάποιος είναι ο εαυτός του. Η πιθανότητα να χάσει κανείς τη ζωή του δεν είναι επομένως μια επιλογή ισοδύναμη με οποιαδήποτε άλλη. Συγκεκριμένα, δεν αποτελεί έκφραση κατοχής ζωής, επειδή κάποιος που χάνει τη ζωή του δεν συνεχίζει ως υποκείμενο μετά από αυτήν την απώλεια, ενώ κάποιος που χάνει οτιδήποτε άλλο παραμένει ως υποκείμενο που του λείπει αυτό που χάθηκε. Επομένως, αν και ένα άτομο μπορεί να θεσπίσει αυτή τη μυθοπλασία, δεν υπάρχει οριστικό κριτήριο για να πούμε ότι η ζωή κάποιου είναι άνευ νοήματος, ακόμα κι αν την «έχασε», το οποίο θα αφαιρούσε το υποκείμενο της κρίσης.

Πράγματι, το βλέμμα της λογικής από το πουθενά, το οποίο μπορεί να εφαρμοστεί σε ολόκληρη τη ζωή μας, είναι ένα πράγμα· η ζωντανή ατομικότητα, η οποία δεν έχει καμία ύπαρξη πέρα ​​από τη ζωή και επομένως μπορεί μόνο να προσποιηθεί ένα εξωτερικό κριτήριο για την κρίση της, είναι κάτι άλλο. Κάθε κριτήριο για την κρίση της ζωής βρίσκεται μέσα στη ζωή και επομένως καθορίζεται από τη ζωή, όχι από το εξωτερικό. Η κρίση από έξω θα ήταν μια διαφυγή από τον προσωπικό εαυτό κάποιου. Το να κρίνει κανείς από έξω θα ήταν φυγή από το να είναι ο εαυτός του ως πρόσωπο.

Ομοίως, μια εξέταση του νοήματος της ζωής με βάση την πιθανότητα εμπίπτει στην απόδραση από την προσωπική αυτούτητα (από το προσωπικό είναι-εαυτός), επειδή η πιθανότητα αφορά το επαναλήψιμο, ενώ η ζωή κάθε ατόμου δεν είναι μία ζωή ανάμεσα σε άλλες αλλά είναι μοναδική.

Τα ζώα δεν μπορούν να εξετάσουν τη ζωή τους γενικά από οποιαδήποτε συγκριτική οπτική γωνία. Βρίσκονται πάντα στο κέντρο του κόσμου τους και δεν προεξοφλούν τον θάνατό τους. Η οπτική της λογικής καθιστά τη ζωή κάποιου ισότιμη με αυτή όλων των άλλων. Η ανακάλυψη του ατόμου ισοδυναμεί με την ανακάλυψη της ασυμμετρίας της προσωπικής ζωής κάποιου με αυτή των άλλων. Δεδομένου ότι δεν μπορούν να προταθούν πιθανότητες διάρκειας - επειδή η ζωή κάποιου είναι μοναδική και ασύγκριτη με αυτή των άλλων - η άγνοια της στιγμής του θανάτου είναι σημαντική και κάνει τον θάνατο να «χρωματίζει» κάθε στιγμή της ζωής κάποιου.

Το να βλέπουμε τη ζωή στην ολότητά της δεν είναι μια φανταστική εκπλήρωση από κάποια εξωτερική οπτική γωνία, αλλά μάλλον συμβαίνει στη μέση της ζωής, όταν ένα άτομο ασχολείται με έναν συγκεκριμένο τρόπο με τη ζωή του. Δεν ξέρουμε πότε θα πεθάνουμε. Κάθε στιγμή, πρέπει να ξέρουμε πώς να πεθαίνουμε χωρίς να μας πουν ότι πεθαίνουμε πολύ νωρίς. Κανείς δεν πεθαίνει πολύ νωρίς. Επομένως, στη μέση της ζωής εμφανίζεται η πιθανότητα της οριστικής εκπλήρωσης - του θανάτου. Αυτό μας επιτρέπει να ατενίζουμε την ολότητα της ζωής μας και έτσι διασφαλίζει ότι κάθε στιγμή βρισκόμαστε αντιμέτωποι με την ολότητα της ύπαρξής μας.

3

Ο στοχασμός πάνω στον θάνατο και την παρουσία του σε κάθε στιγμή της ζωής μας αποκαλύπτει τη σχετική φύση κάθε ζωτικού πλαισίου. Αυτό που έχει νόημα στη ζωή υπάρχει μόνο με την προϋπόθεση της ζωής· επομένως, δεν μπορεί να εφαρμοστεί στην ίδια τη ζωή. Αυτό δημιουργεί την ιδέα της έλλειψης νοήματος της ζωής. Στη ζωή, στην πραγματικότητα, είμαστε εξοικειωμένοι με τα πράγματα αλλά όχι με την ίδια τη ζωή. Η έλλειψη νοήματος έγκειται στο γεγονός ότι το να μην είμαστε εξοικειωμένοι με τη ζωή αλλά μόνο με τα πράγματα της ζωής κάνει τη ζωή να φαίνεται χωρίς νόημα. Αλλά, ξεκινώντας από αυτό, ανακαλύπτουμε κάτι που υπερβαίνει το ζωτικά σχετικό: έναν ορίζοντα νοήματος ή ένα πλαίσιο νοήματος που υπάρχει μόνο για όσους έχουν ανακαλύψει ότι θα πεθάνουν, δηλαδή για όσους έχουν ανακαλύψει την πεπερασμένη φύση του πεπερασμένου. Η παραλογότητα αυτού που είναι απλώς ζωτικό συμπληρώνει τη ζωτική σφαίρα της συνάφειας. Αυτό σημαίνει ότι πέρα ​​από αυτό που είναι σχετικό με τη συνέχιση της ζωής, υπάρχει μια αίσθηση, ένα νόημα του παραλόγου που το αμφισβητεί συνολικά, ωστόσο αυτό το νόημα γίνεται μέρος της ίδιας της ζωής, δηλαδή την ενσωματώνει. Αυτό ονομάζεται πλαίσιο νοήματος. Γνωρίζουμε ότι σε ένα συγκεκριμένο σημείο, μπροστά στον θάνατο, τίποτα οικείο δεν θα έχει πια σημασία.

Υπάρχει όμως και μια άλλη πιθανότητα που αξίζει να εξεταστεί.


Υπάρχει η πιθανότητα να μην νιώθουμε απειλημένοι στο τέλος των πάντων, επειδή κάτι πολύτιμο αφαιρεί κάποιο γεγονός από την ενδεχομενικότητα. Είναι ένα αγαθό που θα παραμείνει, παρά την φευγαλέα φύση του, με την έννοια ότι αν κάτι καλό έχει συμβεί, το γεγονός ότι συνέβη είναι ένα αγαθό που παραμένει, και θα είναι πάντα καλό που συνέβη. Η μηδαμινότητα αυτού που εξαφανίζεται στο χρόνο γίνεται πολύτιμη. Σκεφτείτε τον μετασχηματισμό της έκφρασης «τώρα», η οποία υποδηλώνει κάτι που εξαφανίζεται αμέσως και παρέρχεται, με την έκφραση 17 Μαρτίου 1996 στις 10:00 π.μ., στην οποία αυτό που συνέβη τώρα, 17 Μαρτίου 1996 στις 10:00 π.μ., παραμένει για πάντα. Ήδη στο χρόνο και σε χρονικούς τρόπους, επομένως, μπορούμε να εκφράσουμε τη συμμετοχή του τώρα στην άχρονη φύση μέσω του futurum exactum . Το θα-είχε-υπάρξει 17 Μαρτίου 1996 θα ήταν πάντα, και θα είναι πάντα αληθινό αν το τώρα ήταν κάποτε αληθινό.

Μια καλή πράξη, ακόμη και αν είναι αναποτελεσματική, μεταβιβάζεται και τιμάται ως τέτοια και επομένως καθιερώνεται ως διαρκές αγαθό. Αυτή η εμμονή ως κάτι που θα ήταν μόνιμα καλό την καθιστά αιώνια· είναι το futurum exactum. Τώρα, η προσμονή του θανάτου τοποθετεί τη ζωή ως σύνολο μέσα στη διάσταση του futurum exactum. Η περατότητά της δεν την καθιστά παράλογη, αλλά είναι η προϋπόθεση για να βιωθεί ως κάτι πολύτιμο. Αυτή η προσμονή του τέλους καθιστά επομένως δυνατή την εμπειρία του νοήματος, και δεν θα ήταν δυνατή αν η ζωή συνέχιζε επ' αόριστον, επειδή οτιδήποτε γινόταν θα μπορούσε να γίνει ξανά, και η προσμονή του απείρου θα ασφυκτιούσε κάθε ανθρώπινη σχέση ως σχέση μεταξύ πεπερασμένων όντων. Με λίγα λόγια, η προσμονή του θανάτου μας δίνει τη δυνατότητα να αναλάβουμε τη ζωή μας ως σύνολο· δηλαδή, καθιστά δυνατή την κατοχή της ζωής που χαρακτηρίζει την προσωπική ύπαρξη.

4

Μόνο μια προσωπική ζωή μπορεί να προσφερθεί: ο θάνατος ως αφιέρωση στη ζωή και όχι ως απλή υποταγή, όπως την αντιλαμβάνεται η σύγχρονη εποχή, αφοσιωμένη στην παράταση της ζωής. Ο Χριστιανισμός θεωρεί τον θάνατο όχι ως μια απλή εξαφάνιση, αλλά ως το τελευταίο πράγμα που καλείται να επιτύχει ο ετοιμοθάνατος. Ο θάνατος δεν ανήκει στη δυναμική της ζωής, αλλά ο θάνατος ανήκει, και είναι μια πράξη, επειδή είναι η παύση της κίνησης από κάποιον που κινείται. Στον προσωπικό θάνατο υπάρχει μια παθητικότητα, ένα βάσανο που ολοκληρώνεται ως πράξη. Αυτό είναι συμβατό με την ιδέα ότι ο άνθρωπος έχει λάβει και αποδεχτεί την ύπαρξή του και το κατέχει ως καθήκον που πρέπει να εκπληρωθεί. Το βάσανο, επίσης, είναι μια μορφή ύπαρξης που δίνεται και υπομένει, αλλά αυτό το βάσανο περιλαμβάνει ευγνώμονα αποδοχή. Παράλληλα με αυτό το καλωσόρισμα, υπάρχει επίσης ένα καθήκον να δίνουμε, να παραδίδουμε όλη τη ζωή, ακόμη και το παρελθόν, το οποίο έχει ήδη αφαιρεθεί ως παρελθόν και το οποίο ο θάνατος δεν μπορεί να αφαιρέσει περαιτέρω, αλλά μόνο να το ενσωματώσει στη συλλογική μνήμη άλλων ανθρώπων και έτσι να το κάνει να κατέχεται από αυτούς... Η προσφορά ζωής γίνεται έτσι μια αληθινή διατήρηση μιας πραγματικής κατοχής, και έτσι ο θάνατος γίνεται μια πράξη κατ' εξοχήν. Και είναι η προσμονή του θανάτου, η γνώση της αναπόφευκτης απώλειας των πάντων που, διασχίζοντας και διαμορφώνοντας τη ζωή μας, κάνει μια ζωή προσωπική. Μόνο η επιβεβαίωση του futurum exactum επιτρέπει στο παρόν να γίνει πλήρως πραγματικό.

Πέμπτη 18 Δεκεμβρίου 2025

ΧΑΝΣ ΓΙΩΝΑΣ - ΤΕΧΝΙΚΗ, ΙΑΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ - Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ (69)

Συνέχεια από Δευτέρα, 17 Νοεμβρίου 2025 

HANS JONAS - TECHNIK, MEDIZIN UND ETHIK - ZUR PRAXIS DES PRINZIPS VERANTWORTUNG

11. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΝΑΒΟΛΗΣ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΚΑΙ ΤΟ «ΔΙΚΑΙΩΜΑ» ΝΑ ΠΕΘΑΝΗΣ


Το έργο τής ιατρικής

Ένας «στοχασμός» για το «δικαίωμα στον θάνατο» (( ! )) δεν μπορεί βέβαια να ολοκληρωθή με την ιδιαίτερη εκείνη περίπτωση ενός ασθενούς σε ανεπίστροφο κώμα, που είναι άλλωστε περιθωριακή ως προς το κυρίως θέμα μας. Πρόκειται για μια σπάνια πράγματι και ακραία καθ’ εαυτήν περίπτωση, ώστε να μας χρησιμεύση ως παράδειγμα, ακόμα κι αν θεωρηθή γενικώς εδώ το να «επιτραπή ο θάνατος» ως ένα – λανθάνον έστω – «έννομο δικαίωμα» του συγκεκριμένου προσώπου. (Κάτι το οποίο και, με μιαν «αναδρομική» έννοια, αποδεχτήκαμε.) Ο πραγματικός και επίκαιρος τόπος αυτού τού δικαιώματος, καθώς και ο τόπος τών αντιπαραθέσεων και των ψυχικών αγώνων που δημιουργεί και γεννά, είναι το πολύ πιο συχνό και ολισθηρό «λυκόφως» ενός πλήρως συνειδητού ετοιμοθάνατου ασθενούς, πού αποζητά (ίσως...) τον θάνατο, αλλά δεν μπορεί και ο ίδιος να τον προκαλέση. Γιατί είναι αυτός – και όχι ένα εντελώς στερημένο από κάθε συνείδηση σώμα – , του οποίου η ανάγκη προξενεί όλα τα βασανιστικά ηθικά προβλήματα και ερωτήματα. Κοινό παραμένει ωστόσο και στις δυό περιπτώσεις το εξής: το ότι ανακαλούν, πέρα κι απ’ τον χώρο τών «δικαιωμάτων», το ερώτημα για το τελικό έργο τής ιατρικής τέχνης. Μας υποχρεώνουν δηλ. να αναρωτηθούμε, αν η απλή «καθυστέρηση» και αναστολή μπροστά στο κατώφλι τού θανάτου ανήκει πράγματι στους γνήσιους σκοπούς και τις υποχρεώσεις τής ιατρικής. Καλούμαστε ωστόσο να διαπιστώσουμε εδώ, ως προς τους εξυπηρετούμενους πράγματι σκοπούς μιας «συγκαταβατικής» τέχνης, ότι στη μιαν άκρη τού φάσματος ο τυπικά αυστηρός προσδιορισμός τών ιατρικών σκοπών και στόχων έχει εξαιρετικά «χαλαρώσει», περιλαμβάνοντας σήμερα (ιδίως από χειρουργικής αλλά και από φαρμακευτικής πλευράς) «υπηρεσίες» και «εξυπηρετήσεις», που δεν μπορούν κατά κανέναν τρόπο να χαρακτηρισθούν ως ιατρικές, όπως είναι π.χ. η αντισύλληψη, η έκτρωση, η στείρωση για μη ιατρικούς λόγους, καθώς και η αλλαγή φύλου (( ! )) , αποσιωπώντας βέβαια εδώ την αισθητική χειρουργική προς χάριν μιας κενοδοξίας ή και για να αποκτηθούν επαγγελματικά προνόμια. Η «υπηρεσία τής ζωής» έχει εδώ επεκταθή, πέρα απ’ το παραδοσιακό ιατρικό έργο τής θεραπείας και της ανακούφισης, στον ρόλο μιας γενικής «σωματικής τεχνικής» για διάφορους σκοπούς κοινωνικής ή και προσωπικής επιλογής. Αρκεί σήμερα, ακόμα κι αν δεν υπάρχουν παθολογικά δεδομένα, να ζητεί ένας πελάτης (=«ασθενής») τις εν λόγω «υπηρεσίες» από έναν γιατρό, και να τις επιτρέπη βέβαια και ο νόμος. Η γνώμη μας ωστόσο για όλα αυτά δεν είναι τού παρόντος.

Στο ανώτερο ωστόσο και κριτικά παθολογικό τέλος τού φάσματος, όπου και υφίσταται πράγματι το «δικαίωμά» μας «να πεθάνουμε», το έργο τού γιατρού υπόκειται ακόμα στις εξαιρετικές και παραδοσιακές υποχρεώσεις και δεσμεύσεις. Γι’ αυτό ακριβώς είναι σημαντικό να ορίσουμε άλλη μια φορά τη θεμελιώδη «υποχρέωση απέναντι στην ζωή», προσδιορίζοντας έτσι και το πόσο μακριά οφείλει ή και επιτρέπεται να πάη η ιατρική τέχνη στη μέριμνά της. Διατυπώσαμε ήδη λοιπόν έναν κανόνα, ότι ακόμα κι ένα μεταφυσικό χρέος ζωής απ’ την πλευρά τού ασθενούς δεν δικαιολογεί μιαν αντίστοιχη υποχρέωση απ’ την πλευρά τού γιατρού. Ο γιατρός υποχρεώνεται ωστόσο επί τού παρόντος σε κάτι τέτοιο, εν μέρει απ’ το επαγγελματικό του ήθος και εν μέρει απ’ την ισχύουσα νομοθεσία και το επικρατούν δίκαιο. Ως συνέπεια της κατά κανόνα πλέον νοσοκομειακής περίθαλψης ενός ασθενούς, και ιδίως ενός ασθενούς «στα τελευταία» του, είναι επίσης και ο γιατρός, απ’ τη στιγμή που εισήγαγε τον ασθενή στα μηχανήματα που τον κρατούν εν ζωή μέσα στο νοσοκομείο, κι αυτός κατά κάποιον τρόπο «καλωδιωμένος», και καθόλου πια ένας ανεξάρτητος, «εξωτερικός παράγοντας». Και είναι, πασίγνωστα πλέον, ευκολώτερο να εκδοθή μια (κατα)δικαστική απόφαση για καταναγκαστική θεραπεία (για τα παιδιά τών «μαρτύρων» π.χ. «τού Ιεχωβά»), από μιαν αντίστοιχη για διακοπή τής μηχανικής υποστήριξης (όπως ήταν η περίπτωση π.χ. Quinlan – Βλ. υποσημείωση). Για να υπερασπιστούμε λοιπόν το «δικαίωμα στο να πεθάνουμε», πρέπει να αναδειχθή και να υποστηριχθή εκ νέου η πραγματική κλήση ή και αρμοδιότητα του γιατρού, ώστε να ελευθερωθούν τόσο ο γιατρός όσο και ο ασθενής απ’ την παρούσα υποδούλωσή τους. Είναι το νεοφανές ακριβώς φαινόμενο μιας τελικής αδυναμίας τού ασθενούς, συνδυασμένης με την ισχύ τεχνικών καθυστέρησης του θανάτου υπό κρατική, δημόσια αιγίδα, που απαιτεί μια τέτοια καινούργια κατάφαση και υποστήριξη ...

... Μπορούμε λοιπόν να συμφωνήσουμε, όπως πιστεύω, στο ότι η εμπιστοσύνη μας στην ιατρική έχει να κάνη με την ολότητα της ζωής, ή με την επιθυμία, το λιγότερο, να ζήσουμε. Ότι το πραγματικό της δηλ. έργο είναι να κρατήση ζωντανή τη φωτιά, και όχι να αναδιφήση τη στάχτη, παρ’ όλο που οφείλει να φροντίση κι αυτό το τελευταίο. Ενώ η ανεπιθύμητη, απ’ την άλλη, τεχνητή αναβολή ενός «τέλους» δεν οδηγεί παρά στην παράλογη επιβολή βασάνων και (προσωπικής...) ταπείνωσης. Το πώς μπορεί να μεταφερθή τώρα μια τέτοια βασική ομολογία στη νόμιμη και βιώσιμη πράξη, αυτό αποτελεί ένα δύσκολο, σίγουρα, καθ’ εαυτό κεφάλαιο˙ γιατί, όσο καλά κι αν διαχειριστούμε ένα τέτοιο ζήτημα, δεν θα λείψουν οπωσδήποτε, από τη φύση τού πράγματος, εκείνες οι «ενδιάμεσες ζώνες», όπου θα πρέπη να ληφθούν στενάχωρες, κατά περίσταση, αποφάσεις (( Εφ’ όσον εμείς, δυστυχώς, «αποφασίζουμε»... )) . Αν ισχύση ωστόσο, κι αν υπάρξη μια κατ’ αρχάς κατάφαση στην ως άνω αρχή, τότε υπάρχει και η ελπίδα, ότι ο γιατρός θα ξαναγίνη ένας υπηρέτης τού ανθρώπου, και όχι ένας τυραννικός, και τυραννιζόμενος κι ο ίδιος αντίστροφα, «αφέντης» τού ασθενούς του.

Και κατανοούμε έτσι, ότι δεν μπορεί να είναι τελικά η έννοια του θανάτου, αλλά η έννοια της ζωής αυτή που θα διευθύνη και θα κατευθύνη το ερώτημά μας για το «δικαίωμα στο να πεθάνουμε». Επιστρέψαμε κατόπιν αυτού στο ξεκίνημα της όλης αναζήτησής μας, όπου και θεωρήσαμε (δικαίως...), πως πηγάζουν και ξεκινούν από το δικαίωμα στην ζωή όλα τα άλλα δικαιώματα. Συμπεριλαμβανομένου, με σωστό και πλήρη (το κατά δύναμιν...) τρόπο, και του (πρωτοφανώς ίσως διατυπωμένου εδώ και στην εποχή μας...) «δικαιώματος στο να πεθάνουμε».

( Υποσημείωση: Η «περίφημη» περίπτωση της Karen Quinlan αφορούσε σ’ ένα νεαρό, σε κωματώδη κατάσταση, κορίτσι, που διατηρείτο στην ζωή με τεχνητά μέσα αναπνοής, διατροφής κ.ά. Με αίτημα των γονέων, επέτρεψε κάποια στιγμή το δικαστήριο τη διακοπή τής τεχνητής αναπνοής. Και ενεργοποιήθηκε τότε, αυθόρμητα, η φυσική αναπνοή, χωρίς έξοδο απ’ το κώμα. Επέμεναν τότε οι γονείς στο να συνεχιστή η τεχνητή διατροφή, που για τη διακοπή της θα χρειαζόταν άλλωστε μια επιπλέον και καινούργια δικαστική απόφαση... Το κορίτσι αυτό συνέχισε να ζη, αναπνέοντας το ίδιο, με την υπόλοιπη τεχνητή υποστήριξη, σε κατάσταση κώματος, για δέκα ολόκληρα χρόνια... Απεβίωσε τον Ιούνιο του 1958 )

( Τέλος τού κυρίως κειμένου – Ακολουθεί ένα κεφάλαιο με αποσπάσματα από δημόσιες συζητήσεις γύρω απ’ το θέμα τής ευθύνης στη σύγχρονη εποχή... )

Ένας «στοχασμός» για το «δικαίωμα στον θάνατο» (( ! ))

ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΤΗΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΟΣ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΕΛΛΑΔΑ. ΣΚΛΑΒΩΜΕΝΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΘΡΑΣΟΣ ΤΟΥ ΥΠΑΡΞΙΣΜΟΥ ΝΑ ΔΙΕΚΔΙΚΕΙ ΤΗΝ ΝΟΜΙΜΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΙΝΑΙ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟΝ. 
ΑΛΛΑ ΜΑΣ ΛΥΝΕΙ ΜΕ ΑΠΛΑ ΛΟΓΙΑ ΤΟ ΑΙΝΙΓΜΑ ΤΗΣ ΜΑΖΙΚΗΣ ΣΥΜΦΩΝΙΑΣ ΣΤΟ ΚΑΨΙΜΟ ΤΩΝ ΝΕΚΡΩΝ. 
 
Ότι το πραγματικό της δηλ. έργο είναι να κρατήση ζωντανή τη φωτιά, και όχι να αναδιφήση τη στάχτη, παρ’ όλο που οφείλει να φροντίση κι αυτό το τελευταίο. 

Δευτέρα 1 Δεκεμβρίου 2025

Η παιδοποίηση τού θανάτου.

Αντόνιο ντε Φελίπ


                                                     Γκροτέσκα κηδεία

ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑΣ

Μία από τις πολλές κοινωνικές συνέπειες της νεωτερικότητας και των καταστροφικών πεποιθήσεών της που επιβλήθηκαν από τον Διαφωτισμό είναι η βαθιά αλλαγή στη σχέση μεταξύ της κοινωνίας, και προφανώς των μεμονωμένων μελών της, και του θανάτου.
Αυτό το φαινόμενο έχει πολύ βαθιές ρίζες και μακρινές αιτίες, που σχετίζονται με την προοδευτική αποχριστιανοποίηση (ή θα ήταν καλύτερα να πούμε αποιεροποίηση) του κόσμου μας, τον άγριο ατομικισμό που μας επιβάλλουν οι κυρίαρχες ιδεολογίες και τη συλλογική απώλεια επίγνωσης της πραγματικότητας του ανθρώπινου όντος, που αποτελείται από σώμα και ψυχή και με μετά θάνατον ζωή.
Η εξάλειψη, στην μετασυνοδική εκκλησία, της παραδοσιακής διδασκαλίας των Τελευταίων Πραγμάτων: Θάνατος , Κρίση , Κόλαση , Παράδεισος , καθώς και εκείνης που σχετίζεται με το Καθαρτήριο και την ψήφο των ψυχών στο Καθαρτήριο, είχε όχι μικρό αντίκτυπο.

Στην ουσία, στον σύγχρονο κόσμο γινόμαστε μάρτυρες μιας καταστολής του θανάτου, όπως περιγράφεται εύστοχα από τον ιστορικό Philippe Ariés στο κείμενό του « Ιστορία του Θανάτου στη Δύση »: « Ο θάνατος έχει γίνει το ανώνυμο. Τώρα όλα συμβαίνουν σαν να μην υπήρχε θάνατος. Τεχνικά, παραδεχόμαστε ότι μπορούμε να πεθάνουμε, κάνουμε ασφάλεια ζωής, αλλά στην πραγματικότητα, βαθιά μέσα μας, νιώθουμε αθάνατοι ».

Από καθολική άποψη, ο αξέχαστος φιλόσοφος Emanuele Samek Lodovici , που μας άφησε πρόωρα το 1981, μας προειδοποιεί για « την πορνογραφία του θανάτου, την πορνογραφία του πένθους, το ταμπού του θανάτου: ο θάνατος δεν πρέπει να συζητείται ». Και μας υπενθυμίζει ότι στη χριστιανική κοινωνία που σβήστηκε από τη νεωτερικότητα, « ο θάνατος, η θνησιμότητα, η υποδοχή των ετοιμοθάνατων ήταν ένα φυσιολογικό γεγονός, ένα οικιακό γεγονός, ένα δημόσιο γεγονός » .
Και, πάλι, θυμάται τις « εικόνες των ετοιμοθάνατων ανθρώπων περιτριγυρισμένων από συγγενείς στα υπνοδωμάτιά τους, όπου υπήρχαν και παιδιά. Όλη η αρχαία γραμματεία μας δείχνει ότι όσοι πεθαίνουν, πεθαίνουν δημόσια και ότι ολόκληρη η κοινωνία τους βοηθά να πεθάνουν, τελετουργώντας αυτό το πέρασμα ».
Ένας άλλος μεγάλος Καθολικός διανοούμενος, ο Φάουστο Τζιανφραντσέσκι , έγραψε: « Η απαγόρευση της σκέψης για τον σκοπό έχει σκοτώσει τους σκοπούς. Μόνο τα μέσα απομένουν ».


Σήμερα, η τρομερή ελπίδα πολλών είναι ένας ακαριαίος θάνατος, « για να μην το σκέφτομαι », χωρίς να υποφέρω. Το ακριβώς αντίθετο ήταν η άποψη για τον θάνατο στη χριστιανική κοινωνία, όπου ένας ξαφνικός θάνατος αντιμετωπίζονταν με τρόμο: « A supitanea morte, libera nos Domine », προσεύχονταν, επειδή ένας τόσο απροσδόκητος θάνατος απέκλειε την επίγνωση, την προετοιμασία και τη μετάνοια.
Στη μιλανέζικη διάλεκτο, υπάρχει μια έκφραση: « Brutt me la mort improvisa », «τόσο κακός όσο ο ξαφνικός θάνατος».

Στον προ-μοντέρνο, ακόμα χριστιανικό κόσμο, οι άνθρωποι ήλπιζαν σε έναν «καλό θάνατο», που περιλάμβανε προετοιμασία, μετάνοια για τις αμαρτίες κάποιου, Άκρο Ευχέλαιο και την παρηγορητική παρουσία της οικογένειας.
Το ακριβώς αντίθετο από τον νοσηλευόμενο, κρύο και μοναχικό θάνατο της εποχής μας.

Σίγουρα, η απαγόρευση, ακόμη και για τις νεκρώσιμες λειτουργίες, της παραδοσιακής λειτουργίας - της προσυνοδικής, επίσημης και αυστηρής, με τον λειτουργό να φοράει μαύρα άμφια, το φέρετρο να ακουμπάει στο έδαφος και να επικεντρώνεται στις προσευχές για την αιώνια σωτηρία του αποθανόντος - συνέβαλε σημαντικά στην υποβάθμιση και την αποδραματοποίηση του θανάτου. Κατά τη διάρκεια της λειτουργίας, δεν επιτρεπόταν καμία απολογία για τον αποθανόντα αμαρτωλό, όποιος κι αν ήταν.

Το τελικό τελετουργικό των επίσημων κηδειών των ηγεμόνων των Αψβούργων ήταν υποδειγματικό από αυτή την άποψη: η ταφή στην κρύπτη των Καπουτσίνων, τον παραδοσιακό τόπο τελικής ανάπαυσης των Αυτοκρατόρων.
Το φέρετρο συνοδευόταν και προπορευόταν από τον αυλικό θαλαμηπόλο, ο οποίος χτύπησε την πόρτα της κρύπτης, πίσω από την οποία στεκόταν ο Πατέρας Φύλακας, ο οποίος ρώτησε στα λατινικά: « Ποιος είναι; » Ο θαλαμηπόλος απάντησε προφέροντας την πλήρη σειρά των τίτλων που δικαιωματικά οφείλονταν στον αποθανόντα Αψβούργο. Στο τέλος της λίστας, ο Καπουτσίνος απάντησε : «Δεν τον γνωρίζω». Ο θαλαμηπόλος χτύπησε για δεύτερη φορά και, απαντώντας στην ερώτηση του μοναχού, ανακοίνωσε την παρουσία της Αυτού Αυτοκρατορικής Μεγαλειότητας, προσθέτοντας μια πολύ μικρότερη σειρά τίτλων. Και πάλι, ο μοναχός απάντησε: « Δεν τον γνωρίζω ». Μετά από μια σύντομη παύση, ο θαλαμηπόλος χτύπησε ξανά. Ο ηγούμενος ρώτησε για τρίτη φορά: « Ποιος είναι; » Η απάντηση ήταν: « Ένας φτωχός και άθλιος αμαρτωλός ». Σε αυτό το σημείο, ο πατέρας-κηδεμόνας άνοιξε την πόρτα και επέτρεψε στα λείψανα του Αυτοκράτορα να εισέλθουν στην τελευταία του κατοικία.


Σήμερα, στις σύγχρονες νεκρώσιμες λειτουργίες, η χρήση επικήδειων λόγων από φίλους και συγγενείς, μια πρακτική προτεσταντικής προέλευσης, έχει γίνει πιο συνηθισμένη. Μικρές ιστορίες, αναμνήσεις από τον τελευταίο αποχαιρετισμό, μερικές φορές αμήχανες, διακοπτόμενες από αναπόφευκτο συναίσθημα, συχνά βαρετές. Για να μην αναφέρουμε την ντροπή των χειροκροτημάτων, μέσα και έξω από την εκκλησία.

Ο συγγραφέας, και ας μας συγχωρεθεί η σκόπιμη λειτουργική και μουσική προκατάληψη, βρίσκει ιδιαίτερα ενοχλητικό το εξαιρετικά μελωδικό, αναπόφευκτο άσμα « Πιστεύω, θα αναστηθώ / αυτό το σώμα μου θα δει τον Σωτήρα », όχι χωρίς κάποια δογματική ασάφεια (τεκμήριο σωτηρίας χωρίς αξία;) που μας σερβίρεται ως «παραδοσιακό», στην πραγματικότητα συντέθηκε και γράφτηκε το 1966 από κάποιον Τζίνο Στεφάνι , που περιγράφεται ως εκφραστής της «μετασυνοδικής λειτουργικής μεταρρύθμισης στον μουσικό τομέα» ο οποίος, σύμφωνα με τους ερμηνευτές, πιθανώς ξαναγράφει ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Ιώβ (αλλά μια σύντομη έρευνα δεν το επιβεβαιώνει αυτό).
Πόσο μακριά είμαστε από την επισημότητα, από τη βαρύτητα των Dies Irae που χρησιμοποιούνται στη Λειτουργία για τους Νεκρούς στο Vetus Ordo;, μια μεσαιωνική ακολουθία που μας υπενθυμίζει, στη ζωή, ότι μια Ημέρα της Κρίσης θα έρθει αναπόφευκτα σε όλους μας. Όμορφη και συγκινητική στο Γρηγοριανό της άσμα, οι στίχοι της εμπνέουν τα αριστουργήματα του Μότσαρτ και του Βέρντι.

Τα τελευταία χρόνια, σε απόλυτη αρμονία με μια συνεχή και προοδευτική διαδικασία εκχυδαϊσμού και αποπολιτισμού της κοινωνίας μας και των συμπεριφορών μας, έχουμε γίνει μάρτυρες ενός περαιτέρω βήματος στην υποβάθμιση του θανάτου και των κηδειών: ένα είδος παιδικοποίησης των τελετών κηδείας. Ειδικά σε σχέση με θανάτους σε δραματικές συνθήκες και δημόσιας σημασίας, όπως τα θύματα των λεγόμενων γυναικοκτονιών -ένας φρικτός και παραποιητικός νεολογισμός που επιβάλλεται από την κυρίαρχη ιδεολογία- είμαστε αναγκασμένοι να παρακολουθούμε κηδείες που χαρακτηρίζονται από ένα είδος παιδικής οπισθοδρόμησης: μια πλημμύρα από λευκά μπαλόνια στον ουρανό, σημειώματα, σχέδια, καρδιές, λούτρινα ζωάκια κάθε είδους, πανό τύπου σταδίου. Λευκά φέρετρα, που κάποτε προορίζονταν για παιδιά, είναι τώρα διαθέσιμα και για άτομα άνω των είκοσι ετών και άνω.
Η κάλυψη από τα μέσα ενημέρωσης περιλαμβάνει αναπόφευκτα συνεντεύξεις με φίλους και συγγενείς, στις οποίες ο αποθανών, ή πιο συχνά η αποθανούσα γυναίκα, περιγράφεται ως «ηλιόλουστη», ένα επίθετο που, μυστηριωδώς, χρησιμοποιείται μόνο σε αυτές τις περιπτώσεις. Οι ομιλίες είναι άνοστες και στερούνται οποιασδήποτε αναφοράς στην παραδοσιακή «θεολογία του θανάτου» του καθολικού δόγματος. Υποχρεωτικά χειροκροτήματα κατά την άφιξη του φέρετρου, έπειτα στην εκκλησία, έπειτα έξω από την εκκλησία, και τέλος καθώς η νεκροφόρα αναχωρεί. Φυσικά, αυτή η παιδικοποίηση του θανάτου μπορεί να θεωρηθεί ως μέρος μιας γενικότερης παιδικοποίησης της Δύσης, την οποία ο Χοσέ Ορτέγκα ι Γκασέτ  είχε ήδη καταγγείλει το 1925 : « Δεν υπάρχει αμφιβολία: η Ευρώπη έχει εισέλθει σε μια φάση παιδικότητας ». Αυτή είναι η περίπτωση των μελών των νεότερων γενεών, που στις Ηνωμένες Πολιτείες ονομάζονται χιονονιφάδες , λόγω της ευθραυστότητας και της ευθραυστότητας του χαρακτήρα και των συναισθημάτων τους, της αδυναμίας τους να αντιμετωπίσουν αντίξοες καταστάσεις ή τις συνήθεις απογοητεύσεις που αναπόφευκτα παρουσιάζει η ζωή, επηρεασμένες από μια παθολογική υπερευαισθησία που αναγκάζει πολλά πανεπιστήμια να προλογίζουν κείμενα του Σαίξπηρ , του Οβίδιου , ακόμη και του Μαρκ Τουέιν και άλλων, με προειδοποιήσεις επειδή περιέχουν λεγόμενο ρατσιστικό, σεξιστικό ή φερόμενο ως βίαιο περιεχόμενο που θα μπορούσε να «διαταράξει» τις ευαίσθητες ψυχές αυτών των κακοαναθρεμμένων παιδιών. Ή το γενικότερο γεγονός ότι σε όλη τη Δύση, η είσοδος στην ενηλικίωση αναβάλλεται ολοένα και περισσότερο σε χρόνια, ένα φαινόμενο παράλληλο με την προοδευτική και ασταμάτητη γήρανση της κοινωνίας λόγω της καταναλωτικής και εγωιστικής άρνησης των Ευρωπαίων να συλλάβουν παιδιά.

Επιστρέφοντας στον θάνατο και τον καθολικό κόσμο, είναι ενδεικτικό ότι στις σύγχρονες «κατηχήσεις» για παιδιά υπάρχει ένα είδος ταμπού σχετικά με τη μετά θάνατον ζωή, την ανταμοιβή και την τιμωρία, την Κόλαση και τον Παράδεισο . Δεν αναφέρονται, και πάλι για να μην ενοχληθούν οι καρδιές των φτωχών παιδιών και να μην τα εμποδίσουν να δουν τον Καθολικισμό ως μια «σκοτεινή και τιμωρητική» θρησκεία.
Αλλά παρόμοιες σκέψεις μπορούν επίσης να γίνουν σε αυτό που ονομάζεται, με μια αποκρουστική, μετασυνοδική έκφραση, «κατήχηση για ενήλικες».

Παρ 'όλα αυτά, θα πρέπει να είναι σαφές ότι, σε μια παρακμάζουσα, αποπολιτισμένη, αποανδροποιημένη και ολοένα και πιο απελπισμένη Ευρώπη που φαίνεται να αποσχίζει τη βαθύτερη ταυτότητά της για να αγκαλιάσει έναν νεκροφιλικό μηδενισμό μίσους για τη ζωή, μόνο αν είμαστε σε θέση να ανακτήσουμε, μέσω μιας διαδικασίας πνευματικής αποκατάστασης, ακόμη και σε συγκεκριμένες συμπεριφορές, την απόλυτη αξία, ακόμη και κυριολεκτικά, του θανάτου, θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε ξανά το αληθινό νόημα της ζωής μας ως πλάσματα και τον μεταφυσικό της σκοπό.


ΑΙΩΝΙΟΣ ΕΦΗΒΟΣ ΚΑΙ ΜΗΤΡΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ

Κυριακή 5 Οκτωβρίου 2025

Ο νεκρός που μιλάει χάρη στην Τεχνητή Νοημοσύνη

Marcello Veneziani - 05/10/2025

Ο νεκρός που μιλάει χάρη στην Τεχνητή Νοημοσύνη


Πηγή: Μαρτσέλο Βενετσιάνι


Το πιο συγκινητικό δώρο που μας έχει δώσει η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι η Τεχνητή Αθανασία. Ή, πιο συγκεκριμένα, η Τεχνητή Ανάσταση. Τι είναι; Αυτά τα θαυμαστά ρομπότ θλίψης ή ρομπότ πένθους, «όπου κάθε τραγωδία είναι ψεύτικη», που σας επιτρέπουν, για να παραφράσω τον Καρούζο του Λούτσιο Ντάλα, «με λίγο μακιγιάζ και μίμηση», να ανακαλύψετε ξανά τη φωνή, το πρόσωπο και την έκφραση του αποθανόντος. Ένα αναδρομικό, τεχνολογικά προηγμένο κολάζ που σας επιτρέπει να συνομιλήσετε με τον αποθανόντα και να ακούσετε ξανά τη φωνή του, και αυτά που είπαν, να ξαναλέγονται σήμερα. Αλλά όλα είναι μυθοπλασία, προϊόν αλγορίθμων, που σε αυτή την περίπτωση θα μπορούσαμε να ονομάσουμε νοσταλγο-αλγορίθμους, που προκαλούν τον γλυκό, θλιβερό ρυθμό της νοσταλγίας. Στη δημιουργική αναδιαμόρφωση του πένθους, οι πιο παθιασμένοι είναι οι Κινέζοι, μαζί με τους Κορεάτες, και στη Δύση, οι Αμερικανοί, οι οποίοι είχαν ήδη μια μικρή ιστορία με νεκρούς να μιλάνε και να ζωντανεύουν το πένθος, ας πούμε. Ως αγόρι, θυμάμαι μια αναφορά του σπουδαίου ανταποκριτή Virgilio Lilli, που αργότερα συγκεντρώθηκε σε ένα βιβλίο, Penna vagabonda, σχετικά με τα αισθητικά, ηχητικά και φωτογραφικά θαύματα που στις ΗΠΑ έκαναν τους νεκρούς να ξαναζωντανεύουν, στην ακμάζουσα επιχείρηση γραφείων τελετών. Αλλά η τεχνολογία έχει κάνει γιγάντια βήματα και είναι δυνατό να συνομιλήσουμε μαζί τους, ακόμη και να συνδεθούμε εξ αποστάσεως, αλλά πολύ εξ αποστάσεως, αυταπατώμενοι ότι η απόσταση είναι χωρική αλλά όχι χρονική, και ότι ο νεκρός κάπου - στον ουρανό, στη γη, κάπου - είναι ακόμα παρών και επικοινωνεί,συνομιλεί, εξαφανισμένος και μακρινός.
Έχω επίσης διαβάσει για φιλοσόφους και ψυχολόγους που μελετούν τη μετά θάνατον ζωή στην εποχή του ChatGPT. Η ανθρώπινη επιθυμία να ζήσει για πάντα, να μην σβήσει εντελώς, δεν βασίζεται πλέον στην πίστη, τη θρησκεία ή τη μεταφυσική, αλλά στην τεχνολογία. Με την σαφή επίγνωση, θα έλεγα Λεοπαρντιανή, ότι αυτές είναι ψευδαισθήσεις, ακόμη και αυταπάτες, σχεδόν μια μορφή δεισιδαιμονίας, ένα μαγικό ξόρκι, αν και επιτυγχάνεται με τεχνοεπιστημονικά μέσα. Αυτή δεν είναι μια στρατηγική για την αναδιατύπωση της θλίψης για να «δαμάσει τον θάνατο» (μια στρατηγική επανεπεξεργασίας του πένθους για να «εξημερώσουμε τον θάνατο»), όπως το έθεσε ο Philip Ariés. Βρισκόμαστε ακόμα στο βασίλειο της άρνησης του θανάτου, της απομάκρυνσής του: η διαφορά είναι ότι αντί για τη λήθη, υιοθετούμε μια προσομοίωση της ζωής, με το avatar της, το εικονίδιό της, τη φωνή της ηχογραφημένη και χειραγωγημένη από την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Στο πρόσφατο βιβλίο μου «Κάποτε στο Νότο» πρότεινα μια ποιητική και νοσταλγική πρακτική επέμβαση για να αποκαταστήσουμε τη ζωή και τη φωνή στους απόντες μέσα από τις φωτογραφίες τους. Δοκιμάστε να δώσετε φωνή στις φωτογραφίες. Φανταστείτε ότι είναι οθόνες αφής, αγγίξτε την παλιά φωτογραφία στο κέντρο και κλείστε τα μάτια σας: ένας κόσμος θα ζωντανέψει, μια ιστορία θα ανακαλυφθεί, μια ζωή που μοιράζεστε με άλλους. Μια κατάσταση θα ζωντανέψει, θα ακούσετε τις φωνές τους, θα τους δείτε ξανά σε κίνηση. Τα σιωπηλά εικονίδια των απόντων ζωντανεύουν στο μυαλό σας, ο ήχος επιστρέφει στα σιωπηλά τους πρόσωπα, οι στατικές τους εικόνες κινούνται. Το θαύμα της επιστροφής θα συμβεί, μέσα από τη φαντασία που γονιμοποιεί τη μνήμη. Η φαντασία, δίδασκε ο Βίκο, είναι πάντα ένα σταυροδρόμι φαντασίας και μνήμης. Η δημιουργικότητα διασπά και επανασυναρμολογεί, με νέους και εκπληκτικούς τρόπους, τα κομμάτια της μνήμης, δημιουργώντας νέες σχέσεις και συνδέσεις μεταξύ διαφορετικών πραγματικοτήτων. Το σημείο εκκίνησης και τερματισμού αυτού του υπέροχου ταξιδιού θα είναι η φωτογραφία. Και αυτή είναι μια συνειδητή ψευδαίσθηση, στην οποία υπάρχει περισσότερη φαντασία παρά τεχνολογία.
Ποτέ δεν φανταζόμουν ότι αυτή η χειροτεχνική πρακτική, ένα λεπτό μείγμα ελάχιστης μαγείας και συνειδητού ξορκιού, θα μπορούσε να γίνει τόσο διαδεδομένη σε ορισμένους από τους τεχνολογικά προηγμένους πληθυσμούς του πλανήτη. Σήμερα, το smartphone γίνεται όχι μόνο το μαύρο κουτί της παρούσας ζωής μας, αλλά και το αρτοφόριο και η λειψανοθήκη του πιο αγαπημένου μας παρελθόντος. Η παλιά θεραπεία ήταν να θυμόμαστε τους νεκρούς την ημέρα του θανάτου ή της γέννησής τους, να τελείται μια λειτουργία για αυτούς, να τους επισκεπτόμαστε στο νεκροταφείο και να αφήνουμε ένα λουλούδι στον τάφο τους, να κρατάμε την εικόνα τους ή ακόμα και μια τούφα από τα μαλλιά τους στο πορτοφόλι μας, να έχουμε ένα μικρό βωμό στο σπίτι με εικόνες αγίων και αγαπημένων προσώπων που έχουν πεθάνει, που λειτουργούν ως προστάτες του σπιτιού.
Το εξωτερικό σύμβολο αυτού του διαρκούς πένθους ήταν ένα μαύρο κουμπί στην κουμπότρυπα ενός σακακιού, ένα μαύρο περιβραχιόνιο, ένα μαύρο φόρεμα, ακόμη και ένα πέπλο.
Αλλά σε μια εποχή όπου ο θάνατος σβήνεται γρήγορα, υποβαθμίζεται σε εξαφάνιση - σαν η ζωή να είναι απλώς η εμφάνιση και η ομοιότητα - έχει συμβεί αυτό το πένθος, αφαιρεμένο από τα ρούχα, να έχει παραμείνει καρφωμένο στο μυαλό και την ψυχή. Ό,τι δεν έχει υποστεί επεξεργασία και έκφραση, ό,τι δεν έχει βιώσει κάθαρση και αληθινό πένθος, παραμένει εκεί σαν άπεπτη τροφή στην ψυχή μας, μια φαντασματική σκιά που μας συνοδεύει και μεταμορφώνεται σε αγωνία, κατάθλιψη, θλίψη. Για να επιδιορθώσουμε αυτή τη μαύρη τρύπα στην ύπαρξή μας, παραμένοντας παράλληλα εντός των ορίων μιας κοινωνίας που έχει γυρίσει την πλάτη της στο αιώνιο, το ιερό και την πίστη —ή που δεν έχει ποτέ πιστέψει στην προσωπική αθανασία— αναζητούμε ένα τεχνολογικό μέσο, ​​τη μαγική και συνδυασμένη χρήση του μαγνητοφώνου, της κινηματογραφικής εικόνας και του ήχου, που μαζί αναπαράγουν την ομοιότητα (την όψη), τη σκιά μιας ζωής και μιας αληθινής φωνής, στην ψευδαίσθηση ότι αυτή διαρκεί πέρα ​​από τον εαυτό της, τουλάχιστον για εμάς.
Τίποτα εναντίον εκείνων που καταφεύγουν σε αυτό· μόνο η ταπεινή συμβουλή να μην ξεχνάμε ποτέ τη διαφορά μεταξύ αλήθειας και ψεύδους, μεταξύ πραγματικού και φανταστικού, μεταξύ ζωντανών και νεκρών· και η σαφής επίγνωση ενός τρυφερού αλλά απατηλού παιχνιδιού, βιώνοντας τη μαγεία με την απογοήτευση ενός παιχνιδιού. Κάποτε, αυτά τα θαύματα δεν παράγονταν από την τεχνολογία και ονομάζονταν άγια λείψανα (τα σώματα των αγίων).

ΠΟΣΗ ΦΡΙΚΗ ΑΚΟΜΗ;

Πέμπτη 21 Αυγούστου 2025

Οι πρώτες δύο ημέρες της ψυχής μετά το θάνατο – Τα τελώνια, οι σαράντα μέρες, και η Τελική Κρίση

H ψυχή, επειδή αγαπά το σώμα, μερικές φορές περιφέρεται στο οίκημα στο οποίο το σώμα της είχε σαβανωθεί, περνώντας έτσι δύο ημέρες όπως ένα πουλί που γυρεύει τη φωλιά του.


Για διάστημα δύο ημερών μετά τον θάνατο ενός ανθρώπου, η ψυχή απολαύει σχετικής ελευθερίας και έχει δυνατότητα να επισκεφθεί τόπους που της ήταν προσφιλείς στο παρελθόν, αλλά την Τρίτη ημέρα μετακινείται σε άλλες σφαίρες.

Εδώ ο Αρχιεπίσκοπος Ιωάννης απλώς επαναλαμβάνει τη διδασκαλία που η Εκκλησία ήδη γνωρίζει από τον 4ο αιώνα, όταν ο άγγελος που συνόδευσε τον Αγ. Μακάριο Αλεξανδρείας στην έρημο, του είπε, θέλοντας να ερμηνεύσει την επιμνημόσυνη δέηση της Εκκλησίας για τους νεκρούς την Τρίτη ημέρα μετά θάνατο:

«Όταν γίνεται η προσφορά της αναίμακτης θυσίας (μνημόσυνο στη θεία λειτουργία) στην Εκκλησία την τρίτη ημέρα, η ψυχή του κεκοιμημένου δέχεται από τον φύλακα άγγελο της ανακούφιση για τη λύπη που αισθάνεται λόγω του χωρισμού της από το σώμα…

Στο διάστημα των δύο πρώτων ημερών επιτρέπεται στην ψυχή να περιπλανηθεί στον κόσμο, οπουδήποτε εκείνη επιθυμεί, με τη συντροφιά των αγγέλων που τη συνοδεύουν.

Ως εκ τούτου η ψυχή, επειδή αγαπά το σώμα, μερικές φορές περιφέρεται στο οίκημα στο οποίο το σώμα της είχε σαβανωθεί, περνώντας έτσι δύο ημέρες όπως ένα πουλί που γυρεύει τη φωλιά του.

Αλλά η ενάρετη ψυχή πλανιέται σε εκείνα τα μέρη στα οποία συνήθιζε να πράττει αγαθά έργα. Την τρίτη ημέρα, Εκείνος ο Οποίος ανέστη ο Ίδιος την τρίτη ημέρα από τους νεκρούς καλεί την ψυχή του Χριστιανού να μιμηθεί τη δική Του ανάσταση, να ανέλθει στους Ουρανούς όπου θα λατρεύει το Θεό όλων.»

Στην Ορθόδοξη νεκρώσιμη ακολουθία, ο Αγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός περιγράφει παραστατικά την κατάσταση της ψυχής η οποία, έχοντας μεν αφήσει το σώμα αλλά παραμένοντας στη γη, είναι ανίκανη να επικοινωνήσει με τους αγαπημένους της τους οποίους βλέπει:

«Οίμοι, οίον αγώνα έχει η ψυχή χωριζόμενη εκ του σώματος! Οίμοι, πόσα δακρύει τότε, και ουχ υπάρχει ο ελεών αυτήν!
Προς τους αγγέλους τα όμματα ρέπουσα, άπρακτα καθικετεύει προς τους ανθρώπους τας χείρας εκτείνουσα, ουκ έχει τον βοηθούντα.
Διό, αγαπητοί μου αδελφοί, εννοήσαντες ημών το βραχύ της ζωής, τω μεταστάντι την ανάπαυσιν, παρά Χριστού αιτησώμεθα, και ταις ψυχαίς ημών το μέγα έλεος».

Σε γράμμα του προς τον αδελφό μιας αποθνήσκουσας γυναίκας, ο Όσιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος γράφει:

«Η αδελφή σου δεν θα πεθάνει. Το σώμα του ανθρώπου πεθαίνει, αλλά η προσωπικότητά του συνεχίζει να ζει. Απλώς μεταφέρεται σε μια άλλη τάξη ζωής… Δεν είναι εκείνη που θα βάλουν στον τάφο. Εκείνη βρίσκεται σε έναν άλλο τόπο όπου θα είναι θα είναι ακριβώς το ίδιο ζωντανή όσο και τώρα.
Τις πρώτες ώρες και ημέρες θα βρίσκεται γύρω σου. Μόνο που δεν θα λέει τίποτα και εσύ δεν θα μπορείς να την δεις. Θα είναι όμως ακριβώς εδώ. Να το έχεις αυτό στο νου σου. Εμείς που μένουμε πίσω θρηνούμε για τους κεκοιμημένους, όμως για εκείνους τα πράγματα είναι αμέσως πιο εύκολα.
Είναι πιο ευτυχισμένοι στη νέα κατάσταση. Όσοι έχουν πεθάνει και κατόπιν επαναφέρθηκαν στο σώμα διαπίστωσαν ότι το σώμα ήταν μια πολύ στενάχωρη κατοικία.
Και η αδελφή σου θα αισθάνεται έτσι. Είναι πολύ καλύτερα εκεί, και εμείς νοιώθουμε οδύνη σαν να της έχει συμβεί κάτι απίστευτα κακό! Θα μας κοιτάζει και σίγουρα θα μένει κατάπληκτη με την αντίδρασή μας».

Θα πρέπει να έχουμε υπόψη ότι η ανωτέρω περιγραφή των πρώτων δύο ημερών του θανάτου αποτελεί γενικό κανόνα, ο οποίος κατά κανένα τρόπο δεν ισχύει σε όλες τις περιπτώσεις.

Πράγματι τα περισσότερα παραδείγματα από την Ορθόδοξη γραμματεία, δεν συνάδουν με αυτόν τον κανόνα, και ο λόγος είναι φανερός: οι άγιοι, μην έχοντας καμιά απολύτως προσκόλληση στα εγκόσμια και ζώντας σε διαρκή προσδοκία της αναχώρησής τους για την άλλη ζωή, δεν ελκύονται καν από τους τόπους όπου έπρατταν τα αγαθά τους έργα αλλά ξεκινούν αμέσως την άνοδο τους στους Ουρανούς.
Άλλοι, ξεκινούν την άνοδο τους πριν το τέλος των δύο ημερών για κάποιον ειδικό λόγο που μόνον η Θεία Πρόνοια γνωρίζει. Από την άλλη οι σύγχρονες «μεταθανάτιες» εμπειρίες, ατελείς καθώς είναι, ανήκουν όλες στον εξής κανόνα: η «εξωσωματική» κατάσταση αποτελεί μόνο το ξεκίνημα της αρχικής περιόδου ασώματης «περιπλάνησης» της ψυχής στους τόπους των επιγείων δεσμών της.
Όμως κανείς από αυτούς τους ανθρώπους δεν έχει παραμείνει νεκρός για αρκετό χρονικό διάστημα, έστω μέχρι να συναντήσει τους αγγέλους που πρόκειται να τον συνοδεύσουν.

Μερικοί επικριτές της Ορθόδοξης διδασκαλίας για την μετά θάνατον ζωή, θεωρούν ότι τέτοιες αποκλίσεις από το γενικό κανόνα για την μεταθανάτια εμπειρία αποδεικνύουν την ύπαρξη «αντιφάσεων» στην Ορθόδοξη διδασκαλία.

Αυτοί οι επικριτές όμως είναι απλώς και μόνο προσκολλημένοι στις «κατά γράμμα» ερμηνείες. Η περιγραφή των πρώτων δύο ημερών, καθώς και των επομένων, σε καμιά περίπτωση δεν αποτελεί κάποια μορφή δόγματος.

Είναι απλώς ένα «μοντέλο», το οποίο μάλιστα εκφράζει την πιο συνηθισμένη χρονική σειρά των εμπειριών της ψυχής μετά τον θάνατο.

Οι πολλές περιπτώσεις, τόσο στην Ορθόδοξη γραμματεία όσο και στις αναφορές σύγχρονων σχετικών εμπειριών, όπου οι νεκροί έχουν στιγμιαία εμφανιστεί στους ζωντανούς μέσα στην πρώτη ή τις δύο πρώτες ημέρες μετά το θάνατο, μερικές φορές σε όνειρα, είναι παραδείγματα που επαληθεύουν το ότι όντως η ψυχή συνήθως παραμένει κοντά στη γη για κάποια σύντομη χρονική περίοδο. Κατά την τρίτη ημέρα, και συχνά πιο πριν, η περίοδος αυτή φθάνει στο τέλος της.

Τα τελώνια

Την ώρα αυτή (την τρίτη ημέρα), η ψυχή διέρχεται από λεγεώνες πονηρών πνευμάτων που παρεμποδίζουν την πορεία της και την κατηγορούν για διάφορες αμαρτίες, στις οποίες αυτά τα ίδια την είχαν παρασύρει. Σύμφωνα με διάφορες θεϊκές αποκαλύψεις υπάρχουν είκοσι τέτοια εμπόδια, τα επονομαζόμενα «τελώνια», σε καθένα από τα οποία περνά από δοκιμασία κάθε μορφή αμαρτίας.

Η ψυχή αφού περάσει από ένα τελώνιο, συναντά το επόμενο, και μόνον αφού έχει διέλθει επιτυχώς από όλα τα τελώνια μπορεί αν συνεχίσει την πορεία της χωρίς να απορριφθεί βιαίως στη γέεννα.

Το πόσο φοβεροί είναι αυτοί οι δαίμονες και τα τελώνια τους φένεται στο γεγονός ότι η ίδια η Παναγία, όταν πληροφορήθηκε από τον Αρχάγγελο Γαβριήλ τον επικείμενο θάνατο Της, ικέτευσε τον Υιό Της να διασώσει την ψυχή Της από αυτούς τους δαίμονες και απαντώντας στην προσευχή Της, ο ίδιος ο Κύριος Ιησούς Χριστός εμφανίστηκε από τους Ουρανούς για να παραλάβει την ψυχή της Πάναγνου Μητρός Του και να την οδηγήσει στους Ουρανούς.

Φοβερή είναι πράγματι, η τρίτη ημέρα για την ψυχή του απελθόντος, και για το λόγο αυτό η ψυχή έχει ιδιαίτερη ανάγκη τότε από προσευχές για την σωτηρία της.
Σύντομα, μετά τον θάνατο, η ψυχή πράγματι βιώνει μια κρίση, τη Μερική Κρίση, ως τελική συγκεφαλαίωση του «αοράτου πολέμου» που έχει διεξαγάγει ή που απέτυχε να διεξαγάγει, στην επίγεια ζωή κατά τω πεπτωκότων πνευμάτων.

Συνεχίζοντας την επιστολή του προς τον αδελφό της αποθνήσκουσας γυναίκας, ο Όσιος Θεοφάνης ο έγκλειστος γράφει: «Λίγο μετά το θάνατο, η ψυχή αρχίζει έναν αγώνα για να καταφέρει να διέλθει από τα τελώνια. Στον αγώνα της η αδελφή σου χρειάζεται βοήθεια! Θα πρέπει να στρέψεις όλη σου την προσοχή και όλη σου την αγάπη γι’ αυτήν στο πως θα την βοηθήσεις.
Πιστεύω πως η μεγαλύτερη έμπρακτη απόδειξη της αγάπης σου θα είναι να αφήσεις την φροντίδα του νεκρού της σώματος στους άλλους, να αποχωρήσεις και, μένοντας μόνος σου οπουδήποτε μπορείς, να βυθιστείς σε προσευχή για την ψυχή της, για τη νέα κατάσταση στην οποία βρίσκεται και για τις καινούριες, απροσδόκητες ανάγκες της.

Συνέχισε την ακατάπαυστη ικεσία σου στον Θεό για έξι εβδομάδες και περισσότερο.

Όταν πέθανε η Οσία Θεοδώρα, το σακούλι από το οποίο πήραν χρυσό οι άγγελοι για να τη γλιτώσουν από τα τελώνια ήταν οι προσευχές του πνευματικού της πατέρα. Έτσι θα γίνει και με τις δικές σου προσευχές. Μην παραλείψεις να κάνεις όσα σου είπα. Αυτό είναι η πραγματική αγάπη.»

Το «σακούλι» από το οποίο πήραν «χρυσό» οι άγγελοι και «εξόφλησαν τα χρέη» της Οσίας Θεοδώρας στα τελώνια έχει συχνά παρανοηθεί από κάποιους επικριτές της Ορθόδοξης διδασκαλίας.
Μερικές φορές συγκρίνεται με τη λατινική έννοια του «πλεονάσματος χάριτος» των αγίων. Στην περίπτωση αυτή, τέτοιοι επικριτές ερμηνεύουν κατά γράμμα τα Ορθόδοξα κείμενα.

Σε τίποτε άλλο δεν αναφέρεται το παραπάνω απόσπασμα παρά στις προσευχές της Εκκλησίας για τους αναπαυθέντες και ειδικότερα στις προσευχές ενός αγίου ανθρώπου και πνευματικού πατέρα. Είναι σχεδόν περιττό να πούμε ότι όλες αυτές οι περιγραφές έχουν μεταφυσική έννοια.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία θεωρεί τη διδασκαλία περί τελωνίων τόσο σημαντική, ώστε έχει συμπεριλάβει σχετικές αναφορές σε πολλές από τις ακολουθίες της, μερικές εκ των οποίων αναφέρονται στο κεφάλαιο περί τελωνίων.

Ειδικότερα, η Εκκλησία θεωρεί ιδιαιτέρως απαραίτητο να συνοδεύει με αυτήν τη διδασκαλία κάθε τέκνο της που αποθνήσκει. Στον «Κανόνα για την Αναχώρηση της Ψυχής», που διαβάζεται από τον ιερέα στο νεκρικό κρεβάτι κάθε πιστού, υπάρχουν τα παρακάτω τροπάρια:

«Καθώς φεύγω από τη γη, αξίωσέ με να διέλθω ανεμπόδιστα από τον άρχοντα του αέρα, το διώκτη και βασανιστή, εκείνον που ως άδικος ανακριτής στέκεται πάνω στους φοβερούς δρόμους». (4η Ωδή)
«Ω Πανένδοξε Θεοτόκε, οδήγησέ με εις τους Ουρανούς, στα ιερά και πολύτιμα χέρια των αγίων αγγέλων ώστε, προστατευμένος μέσα στα φτερά τους, να μην αντικρύσω τη ρυπαρή, αποκρουστική και σκοτεινή μορφή των δαιμόνων». (6η Ωδή)
«Ω Αγία Θεοτόκε, Εσύ η Οποία γέννησες τον Παντοδύναμο Κύριο, απομάκρυνε από εμένα τον άρχοντα των φοβερών τελωνίων, τον κυβερνήτη του κόσμου, όταν φθάσει η στιγμή του θανάτου μου, ώστε να Σε δοξολογώ αιωνίως». (8η Ωδή)


Κατ’ αυτόν τον τρόπο, τα λόγια της Εκκλησίας προετοιμάζουν τον αποθνήσκοντα Ορθόδοξο Χριστιανό για τις δοκιμασίες που θα συναντήσει μπροστά του.

Οι σαράντα ημέρες

Κατόπιν, έχοντας επιτυχώς διέλθει από τα τελώνια και υποκλιθεί βαθιά ενώπιον του Θεού, η ψυχή για διάστημα τριάντα επτά επιπλέον ημερών επισκέπτεται τις ουράνιες κατοικίες και τις αβύσσους της κολάσεως, μη γνωρίζοντας ακόμα που θα παραμείνει, και μόνον την τεσσαρακοστή ημέρα καθορίζεται η θέση στην οποία θα βρίσκεται μέχρι την ανάσταση των νεκρών.

Σίγουρα δεν είναι παράξενο ότι η ψυχή, έχοντας διέλθει από τα τελώνια και παύσει μια για πάντα κάθε σχέση με τα επίγεια, εισάγεται στον αληθινά άλλο κόσμο, σε ένα τμήμα του οποίου θα παραμείνει αιωνίως.
Σύμφωνα με την αποκάλυψη του Αγγέλου στον Αγ. Μακάριο Αλεξανδρείας, η ειδική επιμνημόσυνη δέηση υπέρ των απελθόντων την ένατη ημέρα μετά τον θάνατο (πέραν του γενικού συμβολισμού των εννέα αγγελικών ταγμάτων) πραγματοποιείται επειδή μέχρι τότε παρουσιάζονται στην ψυχή τα θαυμάσια του Παραδείσου, και μόνον κατόπιν αυτού, για το υπόλοιπο των σαράντα ημερών, της παρουσιάζονται τα μαρτύρια και τα φρικτά της κολάσεως, πριν τοποθετηθεί την τεσσαρακοστή ημέρα στη θέση στην οποία θα αναμένει την ανάσταση των νεκρών και την Τελική Κρίση.
Θα πρέπει και πάλι να τονίσουμε ότι οι αναφερόμενοι αριθμοί αποτελούν γενικό κανόνα ή «μοντέλο» της μεταθανάτιας πραγματικότητας, και αναμφισβήτητα δεν ολοκληρώνουν όλες οι ψυχές των απελθόντων την πορεία τους ακριβώς σύμφωνα με τον «κανόνα».
Γνωρίζουμε σαφώς ότι η Οσία Θεοδώρα, στην πραγματικότητα, ολοκλήρωσε το «γύρο της κολάσεως» ακριβώς την τεσσαρακοστή ημέρα, σύμφωνα με τη γήινη μέτρηση του χρόνου.

Η κατάσταση των ψυχών μέχρι την Τελική Κρίση

Μερικές ψυχές βρίσκονται (μετά τις σαράντα ημέρες) σε μια κατάσταση πρόγευσης της αιώνιας αγαλλίασης και μακαριότητας, ενώ άλλες σε μια κατάσταση τρόμου εξαιτίας των αιωνίων μαρτυρίων τα οποία θα υποστούν πλήρως μετά την Τελική Κρίση. Μέχρι τότε εξακολουθεί να υπάρχει δυνατότητα αλλαγής της κατάστασής τους, ιδιαιτέρως μέσω της υπέρ αυτών προσφοράς της Αναίμακτης Θυσίας (μνημόσυνο στη Θεία Λειτουργία), και παρομοίως μέσω άλλων προσευχών.

Τα οφέλη της προσευχής, τόσο της κοινής όσο και της ατομικής για τις ψυχές που βρίσκονται στην κόλαση, έχουν περιγραφεί σε πολλούς βίους Αγίων και ασκητών καθώς και σε Πατερικά κείμενα.
Στο βίο της μάρτυρος του 3ου αιώνα Περπετούας, για παράδειγμα, διαβάζουμε ότι η κατάσταση της ψυχής του αδελφού της Δημοκράτη της αποκαλύφθηκα με την εικόνα μιας στέρνας γεμάτης νερό, η οποία ήταν όμως τόσο ψηλά που δεν μπορούσε να τη φτάσει από τον ρυπαρό, καυτό τόπο όπου ήταν περιορισμένος. Χάρη στην ολόθερμη προσευχή της Περπετούας επί μία ολόκληρη ημέρα και νύχτα ο Δημοκράτης έφτασε τη στέρνα και τον είδε να βρίσκεται σε έναν φωτεινό τόπο.
Από αυτό η Περπετούα κατάλαβε ότι ο αδελφός της είχε απελευθερωθεί από τα δεινά της κολάσεως.

Στο βίο μιας ασκήτριας που πέθανε μόλις τον 20ο αιώνα αναφέρεται μια παρόμοια περίπτωση. Πρόκειται για τη Οσία Αθανασία (Αναστασία Λογκάτσεβα), πνευματική θυγατέρα του Οσίου Σεραφείμ του Σάρωφ.
Όπως διαβάζουμε στο βίο της: «Η Αναστασία είχε έναν αδελφό που τον έλεγαν Παύλο. Ο Παύλος κάποτε ήταν μεθυσμένος και κρεμάστηκε. Κι η Αναστασία αποφάσισε να προσευχηθεί πολύ για τον αδελφό της.
Μετά το θάνατο του, η Αναστασία πήγε στο μοναστήρι Ντιβέγιεβο, του Οσίου Σεραφείμ, για να μάθει τι ακριβώς έπρεπε να κάνει, ώστε να βελτιωθεί η κατάσταση του αδελφού της, ο οποίος έδωσε τέλος στη ζωή του με τρόπο δυσσεβή και ατιμωτικό…
Ήθελε να συναντήσει την Πελαγία Ιβάνοβνα και να ζητήσει τη συμβουλή της… Η Αναστασία επισκέφθηκε την Πελαγία. Εκείνη της είπε να κλειστεί στο κελί της σαράντα μέρες, να προσευχηθεί και να νηστέψει για τον αδελφό της και κάθε μέρα να λέει εκατόν πενήντα φορές: «Υπεραγία Θεοτόκε, ανάπαυσον τον δούλον σου.»
Όταν συμπληρώθηκαν οι σαράντα ημέρες, η Αναστασία είδε ένα όραμα. Βρέθηκε μπροστά σε μία άβυσσο. Στο βάθος της ήταν ένας βράχος από αίμα. Πάνω στο βράχο κείτονταν δύο άνδρες με σιδερένιες αλυσίδες στο λαιμό τους. Ο ένας ήταν ο αδελφός της.
Η Αναστασία διηγήθηκε το όραμα στην Πελαγία και κείνη της είπε να συνεχίσει την νηστεία και την προσευχή.
Τελείωσαν κι άλλες σαράντα ημέρες με νηστεία και προσευχή κι η Αναστασία είδε το ίδιο όραμα. Η ίδια άβυσσος κι ο βράχος πάνω στον οποίο βρίσκονταν οι δύο άνδρες με αλυσίδες στο λαιμό τους. Αυτή τη φορά όμως ο αδελφός της ήταν όρθιος.
Περπατούσε πάνω στο βράχο, έπεφτε και ξανασηκωνόταν. Οι αλυσίδες ήταν ακόμα στο λαιμό του.
Η Πελαγία Ιβάνοβνα, στην οποία κατέφυγε και πάλι η Αναστασία, της είπε να επαναλάβει την ίδια άσκηση για Τρίτη φορά.
Όταν τελείωσε και το τρίτο σαρανταήμερο της νηστείας και της προσευχής, η Αναστασία ξαναείδε το ίδιο όραμα. Η ίδια άβυσσος, ο ίδιος βράχος. Τώρα όμως πάνω στο βράχο ήταν μόνο ένας άνδρας, αγνωστός της.

Ο αδελφός της είχε απελευθερωθεί από τα δεσμά. Δε φαίνονταν πουθενά. Ο άγνωστος άνδρας ακούστηκε να λέει: «Είσαι τυχερός εσύ. Έχεις πολύ ισχυρούς μεσίτες στη γη»

Η Αναστασία ανέφερε στην Πελαγία Ιβάνοβνα το τρίτο όραμά της και εκείνη της απάντησε:
«Ο αδελφός σου λυτρώθηκε από τα βάσανα. Δεν μπήκε όμως στη μακαριότητα του Παραδείσου.»

Πολλά παρόμοια περιστατικά αναφέρονται σε βίους Ορθοδόξων Αγίων και ασκητών.

Σε περίπτωση που κάποιος έχει την τάση να ερμηνεύει κατά γράμμα τέτοια οράματα, ίσως θα πρέπει να παρατηρήσουμε ότι βεβαίως οι εικόνες με τις οποίες εμφανίζονται τέτοια οράματα, συνήθως σε όνειρα, δεν «φωτογραφίζουν» κατ’ ανάγκη τον τρόπο ύπαρξης της ψυχής μετά τον θάνατο.

Πρόκειται περισσότερο για εικόνες οι οποίες μεταβιβάζουν την πνευματική αλήθεια της βελτιώσεως της καταστάσεως της ψυχής στον άλλο κόσμο χάρη στις προσευχές εκείνων που παραμένουν στον κόσμο τούτο.

Από το βιβλίο του π. Σεραφείμ Ρόουζ: “Οι πρώτες δύο ημέρες μετά το θάνατο”.

Οι πρώτες δύο ημέρες της ψυχής μετά το θάνατο – Τα τελώνια, οι σαράντα μέρες, και η Τελική Κρίση – Pronews.gr

Κυριακή 6 Ιουλίου 2025

Κυριακή Δ’ Ματθαίου: Ερμηνεία της Αποστολικής περικοπής (Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος)

[Ρωμ. 6, 18-23]

«Ἐλευθερωθέντες δὲ ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας ἐδουλώθητε τῇ δικαιοσύνῃ (: Κι έτσι, αφού ελευθερωθήκατε από την αμαρτία, γίνατε δούλοι στην αρετή)» [Ρωμ. 6, 18]. Εδώ δείχνει δύο δωρεές του Θεού, και την απελευθέρωση από την αμαρτία, και την υποδούλωση στην αρετή, πράγμα που είναι καλύτερο από κάθε ελευθερία. Γιατί ο Θεός έκανε το ίδιο, όπως θα έκανε κάποιος αν, παραλαμβάνοντας ένα ορφανό παιδί που μεταφέρθηκε από τους βαρβάρους στην χώρα τους, δεν το ελευθέρωνε μόνο από την αιχμαλωσία, αλλά και γινόταν γι΄ αυτό πατέρας προνοητικός και το ανέβαζε στην πιο μεγάλη τιμή. Αυτό ακριβώς έγινε και σε μας. Γιατί όχι μόνον μας ελευθέρωσε από τα παλαιά κακά, αλλά και σε αγγελική ζωή μας οδήγησε, και άνοιξε για μας δρόμο άριστης διαγωγής, αφού μας παρέδωσε στην ασφάλεια της αρετής, θανάτωσε τα παλαιά κακά, νέκρωσε τον παλαιό μας άνθρωπο και μας οδήγησε στην αιώνια ζωή[…].

[Oμιλία ΙΓ΄:]

«Ἀνθρώπινον λέγω διὰ τὴν ἀσθένειαν τῆς σαρκὸς ὑμῶν. ὥσπερ γὰρ παρεστήσατε τὰ μέλη ὑμῶν δοῦλα τῇ ἀκαθαρσίᾳ καὶ τῇ ἀνομίᾳ εἰς τὴν ἀνομίαν, οὕτω νῦν παραστήσατε τὰ μέλη ὑμῶν δοῦλα τῇ δικαιοσύνῃ εἰς ἁγιασμόν (: Μεταχειρίζομαι ανθρώπινο τρόπο εκφράσεως εξαιτίας της αδυναμίας της ανθρώπινης φύσεώς σας, η οποία είναι ακόμα σαρκική και γι’ αυτό η άσκηση της αρετής σάς φαίνεται δουλεία. Όπως δηλαδή προσφέρατε τα μέλη σας σκλάβα στην αμαρτία, που κάνει τον άνθρωπο ακάθαρτο και παραβάτη του νόμου, για να διαπράττετε την ανομία, έτσι τώρα να προσφέρετε τα μέλη σας δούλα στην ενάρετη ζωή, για να προοδεύσετε σε αγιότητα)» [Ρωμ. 6, 19].

Επειδή ζήτησε μεγάλη προσοχή στον τρόπο της ζωής τους, προτρέποντάς τους να είναι νεκροί ως προς τον κόσμο, να έχουν πεθάνει ως προς την κακία και να μένουν ακίνητοι στην διάπραξη των αμαρτημάτων, και φαινόταν πως έλεγε κάτι μεγάλο και βαρύ και που ξεπερνάει την ανθρώπινη φύση, θέλοντας να δείξει, ότι δεν απαιτεί τίποτε το υπερβολικό, ούτε όσο έπρεπε σε εκείνον που απόλαυσε τόσο μεγάλη δωρεά, αλλά και υπερβολικά μέτριο και ελαφρύ, το αποδεικνύει από τα αντίθετα, και λέγει «Ομιλώ με ανθρώπινο τρόπο εκφράσεως». Σαν να έλεγε «από ανθρώπινες σκέψεις, απ’ αυτά που συνήθως γίνονται». Ή λοιπόν αυτό, ή το μέτριο φανερώνει με την ονομασία του ανθρώπινου. Γιατί και αλλού λέγει: «Πειρασμὸς ὑμᾶς οὐκ εἴληφεν εἰ μὴ ἀνθρώπινος (: Δεν σας κατάλαβε μέχρι τώρα πειρασμός μεγάλος, αλλά κάθε πειρασμός που αντιμετωπίσατε ήταν προσωρινός και ανάλογος με τις ανθρώπινες δυνάμεις σας)» [Α΄ Κορ. 10, 13], δηλαδή, ανάλογος προς τις δυνάμεις του ανθρώπου και μικρός. «Ὥσπερ γὰρ παρεστήσατε τὰ μέλη ὑμῶν δοῦλα τῇ ἀκαθαρσίᾳ καὶ τῇ ἀνομίᾳ εἰς τὴν ἀνομίαν, οὕτω νῦν παραστήσατε τὰ μέλη ὑμῶν δοῦλα τῇ δικαιοσύνῃ εἰς ἁγιασμόν (: Όπως δηλαδή προσφέρατε τα μέλη σας σκλάβα στην αμαρτία, που κάνει τον άνθρωπο ακάθαρτο και παραβάτη του νόμου, για να διαπράττετε την ανομία, έτσι τώρα να προσφέρετε τα μέλη σας δούλα στην ενάρετη ζωή, για να προοδεύσετε σε αγιότητα)» [Ρωμ. 6, 19]. «Αν και υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στους κυρίους, αλλά όμως απαιτώ το ίσο μέτρο της δουλείας. Γιατί έπρεπε βέβαια και πολύ περισσότερο να προσφέρετε, και τόσο περισσότερο, όσο και αυτή η εξουσία είναι μεγαλύτερη και καλύτερη από εκείνη. Αλλά όμως δεν απαιτώ τίποτε περισσότερο εξαιτίας της αδυναμίας σας».

Και δεν είπε «της προαίρεσεώς σας», ούτε «της προθυμίας σας», αλλά «της σάρκας σας», κάνοντας τον λόγο λιγότερο δυσάρεστο. Αν και το ένα είναι ακαθαρσία, ενώ το άλλο αγιασμός· το ένα ανομία, ενώ το άλλο ενάρετη ζωή. «Και ποιος είναι τόσο άθλιος», λέγει, «και ταλαίπωρος, ώστε να μην προσφέρει τόση προθυμία για την δουλεία του Χριστού, όση στην δουλεία της αμαρτίας και του διαβόλου;». Άκουσε λοιπόν τα επόμενα και θα γνωρίσεις καλά, ότι δεν προσφέρουμε ούτε αυτό το μικρό. Επειδή δηλαδή, όταν λεγόταν αυτό έτσι απλά, δεν φαινόταν πως είναι αξιόπιστο, ούτε ευπρόσδεκτο, ούτε ανεχόταν κανείς να ακούσει, ότι δεν υπηρετεί σαν δούλος τόσο στον Χριστό, όσο υπηρέτησε στον διάβολο, με τα επόμενα το αποδεικνύει αυτό και το κάνει αξιόπιστο, παρουσιάζοντας μπροστά τους την δουλεία εκείνη και λέγοντας πως την υπηρέτησαν. «Ὃτε γὰρ δοῦλοι ἦτε τῆς ἁμαρτίας, ἐλεύθεροι ἦτε τῇ δικαιοσύνῃ (: Η δουλεία όμως αυτή στην ενάρετη ζωή δεν είναι σκλαβιά, αλλά ελευθερία· διότι όταν ήσασταν δούλοι της αμαρτίας, ήσασταν βέβαια ελεύθεροι και όχι υποταγμένοι στη δικαιοσύνη και την αρετή)» [Ρωμ. 10, 20]. Αυτό όμως που λέγει, σημαίνει το εξής: «Όταν ζούσατε μέσα στην κακία και την ασέβεια και τα χειρότερα κακά, ζούσατε με τόσo μεγάλη υπακοή, ώστε να μην κάνετε εντελώς κανένα καλό». Γιατί αυτό σημαίνει: «ελεύθεροι ήσαστε ως προς τη δικαιοσύνη». Δηλαδή «δεν ήσαστε υποταγμένοι σε αυτήν, αλλά εντελώς αποξενωμένοι. Ούτε βέβαια μοιράζετε τον τρόπο της δουλείας στην δικαιοσύνη και την αμαρτία, αλλά παραδίνατε ολοκληρωτικά τους εαυτούς σας στην κακία».

Επομένως και τώρα, επειδή μετατεθήκατε προς την δικαιοσύνη να παραδώσετε ολοκληρωτικά τους εαυτούς σας στην αρετή, χωρίς να κάνετε εντελώς κανένα κακό, για να δείξετε τουλάχιστο ίσο το μέτρο. Μολονότι βέβαια δεν είναι μεγάλη η διαφορά της εξουσίας μόνο, αλλά και της δουλείας αυτής μεγάλη είναι η διαφορά, πράγμα που και αυτό αναπτύσσει με μεγάλη σαφήνεια, και δείχνει σε ποιους ήταν δούλοι τότε, και σε ποιους τώρα. Και δεν λέγει ακόμη τη ζημία που προέρχεται από το πράγμα, αλλά πρώτα λέγει την ντροπή. «Τίνα οὖν καρπὸν (: Ποια ωφέλεια λοιπόν)», λέγει, «εἴχετε τότε ἐφ᾿ οἷς νῦν ἐπαισχύνεσθε; (: είχατε τότε από τα έργα της αμαρτίας, για τα οποία τώρα, όταν τα θυμάστε, ντρέπεστε; Καμία)». Γιατί τέτοια ήταν η δουλεία, ώστε και η ανάμνησή της τώρα προκαλεί ντροπή. Εάν όμως η ανάμνηση ντροπιάζει, πολύ περισσότερο η πράξη. «Ώστε τώρα κερδίσατε διπλά, και επειδή απαλλαχτήκατε από την ντροπή, και επειδή μάθατε σε ποια κατάσταση ήσαστε. Όπως ακριβώς λοιπόν τότε ζημιωνόσαστε διπλά, και επειδή κάνατε πράγματα που προκαλούσαν ντροπή, και επειδή δεν γνωρίζατε να ντρέπεστε, πράγμα που ήταν μεγαλύτερο από το πρώτο. Αλλά όμως εξακολουθούσατε να είστε δούλοι».

Αφού έδειξε λοιπόν με αφθονία την ζημία από αυτά που γίνονταν τότε, από την ντροπή, προχωράει και στο ίδιο το πράγμα. Ποιο λοιπόν ήταν το πράγμα; «Τὸ γὰρ τέλος ἐκείνων θάνατος (: Είχατε αντίθετα βλάβη μεγάλη, διότι το τελικό αποτέλεσμα των έργων εκείνων είναι θάνατος πνευματικός)» [Ρωμ. 10, 21]. Διότι αφού η ντροπή δεν φαινόταν πως ήταν πάρα πολύ ενοχλητικό πράγμα, έρχεται στο πολύ φοβερό, δηλαδή τον θάνατο· αν και βέβαια ήταν αρκετό και αυτό που λέχθηκε προηγουμένως. Σκέψου λοιπόν πόση είναι η δύναμη της κακίας, αφού βέβαια δεν μπορούσαν να απαλλαχθούν από την ντροπή, τη στιγμή που ήταν απαλλαγμένοι και από την τιμωρία. «Ποια λοιπόν αμοιβή», λέγει, «περιμένεις από την πράξη, όταν από την ανάμνηση μόνο, την στιγμή μάλιστα που είσαι απαλλαγμένος από την τιμωρία, κρύβεσαι και κοκκινίζεις, αν και βέβαια βρίσκεσαι σε τόσο μεγάλη χάρη;». Αλλ’ όμως δεν είναι τέτοια τα πράγματα του Θεού.

«Νυνὶ δὲ (: Τώρα όμως)», λέγει, «ἐλευθερωθέντες ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας δουλωθέντες δὲ τῷ Θεῷ ἔχετε τὸν καρπὸν ὑμῶν εἰς ἁγιασμόν, τὸ δὲ τέλος ζωὴν αἰώνιον (: που ελευθερωθήκατε από την αμαρτία και υποδουλώσατε τον εαυτό σας στον Θεό, έχετε βέβαιο κέρδος την πρόοδο στην αγιότητα, και τελικό αποτέλεσμα στην αιώνια ζωή)» [Ρωμ. 6, 22]. Το κέρδος εκείνων είναι η ντροπή και μετά την απαλλαγή, το κέρδος αυτών η αγιότητα· όπου όμως υπάρχει αγιότητα, υπάρχει κάθε παρρησία. Το τέλος εκείνων ο θάνατος, ενώ αυτών η αιώνια ζωή. Είδες πως άλλα δείχνει ότι έχουν δοθεί, ενώ άλλα ότι είναι σε ελπίδες, και από αυτά που έχουν δοθεί και εκείνα επιβεβαιώνει, από την αγιότητα την ζωή; Για να μη λέγεις λοιπόν ότι όλα είναι σε ελπίδες, δείχνει πως και εσύ ήδη κέρδισες. Πρώτο, το ότι απαλλάχθηκες από την πονηρία και τα παρόμοια κακά, που και η ανάμνησή τους προκαλεί ντροπή. Δεύτερο, το ότι έγινες δούλος στην δικαιοσύνη. Τρίτο, το ότι απόλαυσες την αγιότητα. Τέταρτο, το ότι θα κατορθώσεις την ζωή, και όχι την προσωρινή ζωή, αλλά την αιώνια. «Αλλά όμως μολονότι υπάρχουν και αυτά, τουλάχιστο», λέγει, «γίνετε δούλοι το ίδιο. Γιατί, αν και ο Κύριος υπερέχει πάρα πολύ, και η διαφορά της δουλείας και των βραβείων, για τα οποία είστε δούλοι, είναι μεγάλη, δεν απαιτώ τελικά τίποτε περισσότερο».

Έπειτα, επειδή ανέφερε όπλα και βασιλιά, επιμένει στην μεταφορά, λέγοντας: «Τὰ γὰρ ὀψώνια τῆς ἁμαρτίας θάνατος, τὸ δὲ χάρισμα τοῦ Θεοῦ ζωὴ αἰώνιος ἐν Χριστῷ ᾿Ιησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν (: Ναι. Τότε ήσασταν δούλοι δυστυχισμένοι, διότι ο μισθός με τον οποίο η αμαρτία πληρώνει τους δούλους της είναι ο θάνατος. Αντίθετα το δώρο που δίνει ο Θεός στους δούλους Του είναι η αιώνια ζωή, την οποία αποκτούμε με την ένωσή μας με τον Ιησού Χριστό, τον Κύριό μας)» [Ρωμ. 6, 23]. Αφού είπε «μισθός της αμαρτίας», για τα χρηστά δεν τήρησε την ίδια τάξη. Γιατί δεν είπε «ο μισθός των κατορθωμάτων σας», αλλά «το δώρο όμως του Θεού», δείχνοντας ότι δεν απαλλάχτηκαν από μόνοι τους, ούτε έλαβαν κάποια οφειλή, ούτε αμοιβή και ανταπόδοση των κόπων τους, αλλά από χάρη έγιναν όλα αυτά. Ώστε και από εδώ προέρχεται η υπεροχή, όχι γιατί τους απάλλαξε μόνο, ούτε γιατί τους μετακίνησε προς τα καλύτερα, αλλά γιατί έγινε αυτό χωρίς να κουραστούν ούτε να κοπιάσουν. Και όχι μόνο τους απάλλαξε, αλλά και πολύ περισσότερα τους έδωσε και με τον Υιό Του τα έδωσε.

Όλα αυτά όμως τα ανέφερε εδώ επειδή μίλησε και για τη χάρη, και πρόκειται στη συνέχεια να αναφέρει και τον νόμο. Για να μην τους κάνουν λοιπόν και τα δύο πιο αδιάφορους, ανέφερε ενδιάμεσα τα σχετικά με τον σωστό τρόπο ζωής, παρακινώντας παντού τον ακροατή στην φροντίδα της αρετής. Όταν βέβαια ονομάζει τον θάνατο «ὀψώνιον τῆς ἁμαρτίας (: μισθό της αμαρτίας)», τους φοβερίζει πάλι και τους ασφαλίζει προς τα μελλοντικά. Γιατί με τα προηγούμενα που τους θυμίζει, με αυτά τους κάνει και ευγνώμονες και ασφαλέστερους προς όλα εκείνα που ακολουθούν.


ΠΗΓΕΣ:https://greekdownloads3.files.wordpress.com/2014/08/in-epistulam-ad-romanos.pdf
Ιωάννου του Χρυσοστόμου Άπαντα τα έργα, Υπόμνημα στην Προς Ρωμαίους επιστολή, ομιλίες ΙΒ΄ και ΙΓ’ (κατ΄επιλογήν), πατερικές εκδόσεις «Γρηγόριος ο Παλαμάς»(ΕΠΕ), εκδ. οίκος «Το Βυζάντιον», Θεσσαλονίκη 1983, τόμος 17, σελίδες 65 και 81-89.
http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/tools/liddell-scott/index.html
Π. Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2014.
Η Καινή Διαθήκη, Κείμενον και ερμηνευτική απόδοσις υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τριακοστή τρίτη, Αθήνα 2009.
Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους εβδομήκοντα, Κείμενον και σύντομος απόδοσις του νοήματος υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2005.
http://users.sch.gr/aiasgr/Palaia_Diathikh/Biblia/Palaia_Diathikh.htm
http://users.sch.gr/aiasgr/Kainh_Diathikh/Biblia/Kainh_Diathikh.htm

(Επιμέλεια κειμένου: Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος)


«Τὰ γὰρ ὀψώνια τῆς ἁμαρτίας θάνατος, τὸ δὲ χάρισμα τοῦ Θεοῦ ζωὴ αἰώνιος ἐν Χριστῷ ᾿Ιησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν  (: Ναι. Τότε ήσασταν δούλοι δυστυχισμένοι, διότι ο μισθός με τον οποίο η αμαρτία πληρώνει τους δούλους της είναι ο θάνατος. Αντίθετα το δώρο που δίνει ο Θεός στους δούλους Του είναι η αιώνια ζωή, την οποία αποκτούμε με την ένωσή μας με τον Ιησού Χριστό, τον Κύριό μας)» [Ρωμ. 6, 23]

AΣ ΠΡΟΣΕΞΟΥΜΕ ΑΥΤΟ ΤΟ ΣΗΜΕΙΟ ΙΔΙΑΙΤΕΡΩΣ. ΔΙΟΤΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΚΗΡΥΤΤΟΥΝ ΤΟΝ ΥΠΑΡΞΙΣΜΟ.

 ΤΙ ΛΕΕΙ; Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΕΙΝΑΙ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟΝ. ΟΜΩΣ Ο ΜΙΣΘΟΣ ΤΗΣ ΑΜΑΡΤΙΑΣ ΘΑΝΑΤΟΣ ΟΠΩΣ ΕΠΙΣΗΣ ΟΤΙ Ο ΔΟΥΛΟΣ ΤΗΣ ΑΜΑΡΤΙΑΣ ΟΥΤΕ ΝΑ ΝΤΡΑΠΕΙ ΜΠΟΡΕΙ. ΣΗΜΕΡΑ ΟΜΩΣ ΝΤΡΕΠΟΜΑΣΤΕ ΔΙΟΤΙ ΕΛΕΥΘΕΡΩΘΗΚΑΜΕ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ. Ο ΥΠΑΡΞΙΣΜΟΣ ΔΙΔΑΣΚΕΙ ΟΤΙ Η ΑΓΩΝΙΑ ΕΙΝΑΙ ΕΓΓΕΝΗΣ ΤΗΣ ΦΥΣΕΩΣ ΜΑΣ ΑΝΤΙΣΤΡΕΦΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΥ ΟΤΙ Η ΝΤΡΟΠΗ ΚΑΙ Η ΑΓΩΝΙΑ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΑΝΗΚΟΥΝ ΣΤΟΝ ΝΟΜΟ ΤΗΣ ΧΑΡΙΤΟΣ, ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΔΟΥΛΕΙΑ ΤΗΣ ΑΜΑΡΤΙΑΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΜΟΙΡΑ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ. Ο ΚΥΡΙΟΣ ΝΙΚΗΣΕ ΤΗΝ ΑΜΑΡΤΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΑΛΛΑ ΔΕΝ ΤΟΝ ΚΑΤΗΡΓΗΣΕ ΤΟΝ ΑΦΗΣΕ ΣΑΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟ.
 ΕΙΜΑΣΤΕ ΕΛΕΥΘΕΡΟΙ ΠΟΛΙΟΡΚΗΜΕΝΟΙ. ΑΥΤΟΝ ΤΟΝ ΣΤΑΥΡΟ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙ ΝΑ ΚΑΤΑΡΓΗΣΕΙ Η ΝΕΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΠΑΤΕΡΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ. ΑΥΤΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΕΧΘΡΟΤΗΤΟΣ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΝ ΑΠΟΣΤΟΛΟ ΠΑΥΛΟ.