Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΑΘΟΣ - GERHARD KRȔGER. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΑΘΟΣ - GERHARD KRȔGER. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Πέμπτη 4 Ιουνίου 2020

ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΑΘΟΣ. Η ουσία (η φύση) τής πλατωνικής σκέψης (4)

GERHARD KRȔGER
ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΑΘΟΣ
Η ουσία (η φύση) τής πλατωνικής σκέψης
Συνέχεια από Πέμπτη 7 Μαίου 2020

ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ: ΕΡΩΣ ΚΑΙ ΜΥΘΟΣ

4.  Η ΠΛΑΤΩΝΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΙΚΟΝ ΜΥΘΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ

 Αντιλαμβανόμαστε ήδη απ’ τον πλατωνικόν μύθο, το πόσο συναινεί ο Πλάτων στην κριτική τού μύθου. Ο έπαινός του στον Έρωτα πανηγυρίζει την απελευθέρωση απ’ τους παλιούς, αρχαίους θεούς. Και τον συνενώνει με όλους εκείνους που ανακαλύπτουν τον εαυτό τους, τη δύναμη δηλ. της συνείδησης ως την ουσιαστικά δική τους δύναμη.
               Όχι πως δεν υπήρχε προηγουμένως αυτογνωσία και σύνεση, γιατί αυτό θα συνιστούσε μιαν παρανόηση τής ειδωλολατρικής «έκστασης», η οποία και αφορά στη φύση (τού πράγματος…) και όχι στις πραγματικές συνθήκες. Οι Έλληνες τουλάχιστον είχαν γνωρίσει ήδη στον αρχαίον μύθο τη δύναμη και το μέγεθος τής συνείδησης, που την τιμούσαν στο «πρόσωπο» ιδιαιτέρως τού Απόλλωνα. Ο ίδιος δε ο πλατωνικός Σωκράτης ανάγει στην «Απολογία» την αποστολή του στη «ρήση» εκείνην τού δελφικού θεού (Απολ. 21a κ.ε.). Ενώ και στον «Φαίδωνα» ονομάζει τον εαυτό του ως τον «σύνδουλο» και τον «αφιερωμένο» τού «κυρίου τών κύκνων», με τους οποίους και αμιλλάται στο προφητικό τραγούδι αποχαιρετισμού τών τελευταίων του διαλόγων (ό.π. 84-85). Ο διάλογος αυτός, που έχει ως θέμα την αυτογνωσία τής ψυχής, βρίσκεται μάλιστα  εκ των προτέρων κάτω απ’ τον συμβολισμό τού Απόλλωνα, αφού η «σχόλη» αυτού τού τελευταίου καιρού αναπόλησης και συλλογισμού οφείλεται στη δική του ακριβώς λατρεία, καθώς η ώρα τού θανάτου αναβάλλεται λόγω τής αναχώρησης της αθηναϊκής εορταστικής αποστολής για τη Δήλο (ό.π. 58a-c)· και ο φιλόσοφος, που έλαβε πολλές φορές στη «μυθικήν» κατάσταση του ονείρου την εντολή, να ασκή τη μουσική του τέχνη, αφιερώνει τώρα, για να μη γίνη «ανυπάκουος», ένα «προοίμιο» (“Proömium”) στον θεό τής μουσικής τέχνης και της καθαρότητας, που θα τον εξαγνίση πριν απ’ τον θάνατό του (ό.π. 60d έως 61b). Εφ’ όσον γνώριζε δε ήδη η θρησκεία το «βασίλειο της καθαρότητας και της μορφής» με την αντίστοιχη σ’ αυτό στάση «τής απόστασης και της ελευθερίας» (Otto, ό.π. 101), μπορεί να εμφανισθή και η φιλοσοφία ως μια «υπηρεσία» στον Απόλλωνα (Απολ. 23b-c). Και η έρευνα του Σωκράτη οδηγούσε στην επιβεβαίωση του χρησμού τής Πυθίας, ότι ήταν  εκείνος ο πιο σοφός ανάμεσα σε όλους τούς ανθρώπους. Με τον οποίον χρησμό «προεξοφλούσε» ήδη ο Απόλλων τη φιλοσοφική γνώση. Αλλά ο Σωκράτης αποτελεί παρ’ όλ’ αυτά έναν «ασυνήθιστον» υπηρέτη αυτού τού θεού: εκτιμά και σέβεται δηλ. τη θεϊκή ρήση για τον εαυτό του, εφ’ όσον δεν θα μπορούσε βέβαια να «ψεύδεται» ο θεός, αλλά δεν την εκτιμά περισσότερο απ’ ό,τι τη γνώμη τών ανθρώπων, τους οποίους και ερωτά· «επανεξετάζει» τον χρησμό, εφ’ όσον δεν συνειδητοποιεί καμμιά σοφία για τον εαυτό του (σύνοιδα εμαυτώ) (ο.π.  21b). «Κοπιάζει» ο Σωκράτης να «αντικρούση» τον χρησμό όπως και τους ανθρώπους, και να τον «αποδείξη: αυτός εδώ είναι πιο σοφός από μένα, εσύ το επιβεβαίωσες όμως (αυτό…) για μένα» (ό.π. 21c). Αν επιβεβαιώνη λοιπόν η έρευνά του τη ρήση τού θεού, αλλά αντικρούει τις γνώμες τών ανθρώπων, τότε είναι αυτή η αναγνώριση του Απόλλωνα, με την οποίαν και γίνεται ο Σωκράτης ένας «ανεξάρτητος βοηθός» τού θεού (ό.π. 23a-b), η πιο ξεκάθαρη ακριβώς αναίρεση της θεότητάς του. Η φιλοσοφία υπενθυμίζει μόνον αυτόν τον θεό – όσο κι αν είναι «ευφυές», ότι μπορεί να επικαλείται ο Σωκράτης τον κύριο του χρησμού, ο οποίος «ούτε λέει ούτε κρύβει, αλλά υποδηλώνει (υπαινίττεται…)», κατά τον Ηράκλειτο (απ. 93 Diel), ανακινώντας άρα ο ίδιος με το αινιγματικό τής ρήσης του την ερώτηση. Και είναι σαφής και στον «Φαίδρο» αυτή η διαφορά απ’ τον αρχαίον μύθο: εφ’ όσον δεν είναι ένας «μυθολόγος» (“Mythologe”) ο Σωκράτης, πρέπει να «παραλάβη» απ’ τον Αίσωπο το υλικό τών μύθων που συνέθεσε στη φυλακή (Φαίδ. 61b), και είναι μόνον το πλησίασμα του θανάτου που τον παρακινεί να «συσχετίση» την εντολή τού ονείρου του, «χάριν αξιοπιστίας», με τη μουσική τέχνη στη «λαϊκή» της έννοια· γιατί όσο δεν βρισκόταν ακόμα κοντά σ’ εκείνο το τέλος (τής ζωής…), στο οποίο και μας υποχρεώνει η καταφανής αδυναμία τής ανθρώπινης ύπαρξης να παρατηρήσουμε «μυθικά» τα πράγματα, θεωρούσε πως «μουσική τέχνη» ήταν η φιλοσοφία (ό.π. 61a). Ο Σωκράτης δεν σκέπτεται βέβαια να «χλευάση» εδώ· γίνεται ωστόσο αναπόφευκτα κάθε τι το μυθικό στο στόμα του, σ’ αυτό το σημείο ειρωνικό, λόγω τής απόστασης απ’ την παλιάν εμπειρία τού κόσμου. Γιατί αυτό που αποτελούσε στη μυθική εμπειρία ως γνώση και ως ελευθερία τής γνώσης μια δωρεά, αποδίδεται τώρα στην ίδιαν τη δύναμη του ανθρώπου. ‘Η έτσι τουλάχιστον παρουσιάζεται εν σχέσει προς τον αρχαίον μύθο.
                Το ότι η φιλοσοφική «σύνεση» και η μυθική «ανιδιοτέλεια»  (( ! )) αποκλείουν η μια την άλλην, είναι τόσο αυτονόητο για εμάς σήμερα, ώστε θα φαινόταν περιττό, να το αποδείξουμε. Αν θέλουμε όμως να κατανοήσουμε, γιατί τότε παρουσιάζει, αντί να καταπολεμήση ή να περιφρονήση τούς αρχαίους θεούς, τη φιλοσοφία πάνω στο «υπόβαθρο» του μύθου τού Απόλλωνα ο Πλάτων, και γιατί μας παραδίδει πέρα απ’ αυτό, εμφανώς με τον Έρωτα έναν σύγχρονον μύθο, πρέπει να διακρίνουμε συνολικά την τοποθέτησή του απέναντι στον μύθο, και να δούμε την κριτική του στον αρχαίον μύθο υπό το φως αυτής ακριβώς τής διάκρισης. Δεν πρέπει δηλ. να αναφέρουμε τη σχέση σύνεσης και ανιδιοτέλειας στην ανθρώπινη συμπεριφορά, αλλά στο πάθος· το οποίο σημαίνει βέβαια, πως δεν μας επιτρέπεται να ξεκινήσουμε απ’ τον άνθρωπο, σαν να βρισκόταν απολύτως ελεύθερος απέναντι στον κόσμο. Γιατί αυτή η σύγχρονη πεποίθηση, που περιέχεται στην έννοιαν ακριβώς τού «υποκειμένου», δεν επιβεβαιώνεται στον Πλάτωνα. Ο οποίος και κρίνει τον μύθο με μιαν εντελώς διαφορετικήν έννοια: όσο συνειδητά καταπολεμά την «ανιδιοτέλεια» (το να λησμονήσης τον εαυτό σου…), τόσο λίγο θέλει και να επιβεβαιώση την κυρίαρχην αυτοδυναμία τού ανθρώπου. Ο Πλάτων αναζητά την «ιδία» (τη δική μας…) συνετή σκέψη, τη «φρόνηση» (“Phronesis”), γνωρίζει όμως πως ο άνθρωπος δεν μπορεί να επιτελέση ως άνθρωπος ούτε αυτήν τη σκέψη με αυτάρκεια: είναι ακριβώς η αληθινή και πλούσια ανθρώπινη ύπαρξη που μαρτυρά για την εξάρτησή της απ’ το πάθος. Αν είναι λοιπόν δυνατή μια πραγματική ελευθερία, τότε πρέπει να έχη τη μορφή μιας απελευθερωτικής συναρπαγής. Κι αν μπορή να υπάρξη μια «ιδία» φρόνηση, τότε πρέπει να συνίσταται στο ότι η «δική» μας αγάπη μάς οδηγεί στο να βλέπουμε, ενώ η Αφροδίτη (και ο Έρως ως απλός υπηρέτης της) μας τυφλώνει. Μόνον το αληθινό πάθος (και όχι η αυτάρκης σύνεση) υπερέχει τής μυθικής εμπειρίας τού κόσμου. Μπορούμε άρα να κατανοήσουμε τη φιλοσοφική κριτική στον μύθο, μόνον αντιλαμβανόμενοι τη διαφορετική τοποθέτηση του Πλάτωνα απέναντι στο πάθος. Καταφάσκει εμφανώς το πάθος ως τη συνειδητή αρπαγή (τού ανθρώπου…) απ’ τη μεγαλύτερη δύναμη μιας καταφανώς «δικής» μας, και απελευθερωτικής απ’ τον κόσμο επιθυμίας· την οποίαν και αρνείται ως πηγή μιας «λησμονιάς τού εαυτού» μας. Αυτή δε η κατάφαση, όπως την παρουσιάζει στο εγκώμιο του Έρωτα ο Πλάτων, αλλά και αυτή η άρνηση, που πρέπει να την εξετάσουμε ακόμα, επεξηγούνται η μια με την άλλην. Αναμετρούμενη με το ιδανικό τού Διαφωτισμού, φαίνεται αυτή η διαφορά ευτελής και αμφίβολη· στα μάτια τού Πλάτωνα είναι όμως σημαντική, και (τον…) υποχρεώνει να αγωνιστή οξύτατα για το νόημα του πάθους. Πρόκειται για τη διαμάχη (την «έριδα»…) των φιλοσόφων προς τον ποιητή.
  Η «πεφωτισμένη» σκέψη θεωρεί ανεπηρέαστον από μιαν τέτοια διαμάχη τον εαυτό της, παραχωρώντας στον ποιητή τη φαντασία του, η οποία και δεν απαιτεί εκ των προτέρων το παραμικρό ως προς τη γνώση τού πραγματικού, είτε θέλει να παίζη ένα διασκεδαστικό απλώς παιχνίδι στη σφαίρα αυτήν τής αυταπάτης, είτε και κάτι περισσότερο. Η φιλοσοφία και η ποίηση δεν έχουν να κάνουν εδώ τίποτα η μια με την άλλην, και δεν ανταγωνίζονται. Ακόμα και η τόσο οικεία σε μας όμως σήμερα άποψη, ότι «μιλά» για  μιαν «υψηλότερην» αλήθεια η ποίηση, και για μια βαθύτερη γνώση για τον άνθρωπο και την ζωή ο ποιητής, δεν αντικαθιστά το ερώτημα του Πλάτωνα, επειδή αφορά μόνο στον άνθρωπο, και όχι στον κόσμο, η αναγνωρισμένη από μάς ποιητική αυτή γνώση, ενώ τη «βαραίνει» και η αμφιβολία, πως δεν αποτελεί, συγκριτικά προς την επιστήμη, παρά μιαν υποκειμενικήν απλώς «ερμηνεία», και όχι μια «γνώση» τού ανθρώπου. Η εκτίμηση της ποιητικής άποψης συμπληρώνει απλώς σε μας τη σκεπτιστικήν παράδοσή μας στη δεσμευτική γνώση. Ο αρχαίος όμως ποιητής, όπως τον εννοεί και τον καταπολεμά ο Πλάτων, γνωρίζει για τον κόσμο, και είναι «σοφός» με την έννοια μιας ισχύουσας γνώσης, γιατί διαχειρίζεται τον μύθο. Και πρέπει «να συνθέτη, αν θέλη να είναι ποιητής, μύθους, και όχι λόγους (Logoi)» (Φαίδ. 61b). Η δημοφιλής ρήση, ότι διαπαιδαγώγησε την Ελλάδα ο Όμηρος, σημαίνει κατά την αρχαίαν της έννοια, ότι είναι εκείνος ο μυθολόγος, που παρέδωσε στην Ελλάδα και στους θεούς ταυτόχρονα «όλην του την ζωή (πάντα τόν αυτού βίον)» (Πολιτεία 606e). ). Γι’ αυτό και κατευθύνεται η κριτική τού Σωκράτη στην «Πολιτεία» ενάντια στη «θεολογία» κατ’ αρχάς τών ποιητών (ό.π. 379a κ.ε.), ενάντια στη βλαπτική κατόπιν για την αρετή παρουσίαση εκ μέρους τους των ηρώων (386a κ.ε.), και τότε μόνον, κι αφού έχει μιλήσει γι’ αυτά που λένε οι ποιητές (λόγων πέρι), ενάντια και στην «καλλιτεχνία» τους: τον τρόπο δηλ. που τα λένε (λέξις) (392c). Γιατί η ποίηση έχει ως μυθολογία θρησκευτικό πρωταρχικά, και όχι «αισθητικό» νόημα· η λάμψη τής γλώσσας της, απ’ την οποίαν και «μαγεύονται» ο ίδιος ο Σωκράτης και οι φίλοι του (ό.π. 607c), φανερώνει τη θεϊκή μεγαλοπρέπεια. Ο ποιητής «βλέπει». Και «βλέπει», εφ’ όσον οι θεοί είναι κοσμικές δυνάμεις, ακόμα και με την έννοια, ότι μιλά γι’ αυτό που υπάρχει πραγματικά: στη μυθικήν εμπειρία τού κόσμου είναι θρησκεία, τέχνη και γνώση ενωμένες. Όταν κρίνη λοιπόν τους ποιητές ο Σωκράτης, το κάνει βέβαια για να αντιπαραθέση πρώτα απ’ όλα τις βασικές αρχές τής αληθινής γνώσης τού θεού στην ομηρική θεολογία, καθώς και για να προστατεύση τις τέσσερις (βασικές…) αρετές, την ανδρεία, τη φιλαλήθεια (ή ειλικρίνεια…), την ευπρέπεια (ή κοσμιότητα…) και τη δικαιοσύνη· επιζητεί όμως και να τοποθετήση, μ’ αυτήν ακριβώς τη διαμάχη ως προς το περιεχόμενο, την ίδιαν τη φιλοσοφία στη θέση τής ποίησης· γιατί δεν είναι ο ποιητής, που κατονομάζει τους θεούς, αυτός που (πράγματι…) γνωρίζει, αλλά ο φιλόσοφος. Οι ποιητές «ψεύδονται» (Πολιτεία 377d-e)· και σ’ αυτόν τον «παροιμιώδη» πλέον ισχυρισμό, συμφωνεί ο Πλάτων με τον Αριστοτέλη (Μετ. Α2, 983a3 κ.ε.). Όλη αυτή η σφοδρότητα της πλατωνικής κριτικής θα έμενε ωστόσο εξίσου ακατανόητη, όπως συμβαίνει από τη σύγχρονην αισθητική μας άποψη, αν δεν επρόκειτο για την ισχύουσα εδώ γνώση τού κόσμου (ή: κοσμική γνώση…). Καθώς πρόκειται όμως γι’ αυτό ακριβώς, τότε κατανοούμε και το ότι η θεολογικο-ηθική κριτική στην αρχή τής «Πολιτείας» (Βιβλίο 2-3) και στον διάλογο για τη διαπαιδαγώγηση του ηγεμόνα, επαναλαμβάνεται ακόμα μια φορά στο τελευταίο βιβλίο (το 10ο) και συμπληρώνεται με την τόσο παράξενη για μας «οντολογικήν» κριτική στον ποιητή, ως έναν «απλώς και μόνο» μιμητή. Η ποίηση μπορεί ν’ αλλάξη πράγματι ριζικά ως κοσμική γνώση, μόνο μετά τη συζήτηση για την ουσία τής φιλοσοφίας (στα βιβλία 5 – 7 και με τον ιδιαίτερον για την «Πολιτεία» τρόπο). Ενώ έχει δοθή και η αφορμή για κάτι τέτοιο, καθώς η «έρευνα» πλησιάζει στα «τελευταία πράγματα», που καθιστούν πάλι αναγκαίον ακόμα και στους φιλοσόφους τον μύθο. Αυτό μάλιστα το πρώτο μέρος τού τελευταίου βιβλίου τής «Πολιτείας» δεν αποτελεί ένα απλό επεισόδιο (Episode). Γιατί μάς λέει, πώς δεν πρέπει να κατανοηθή ο πλατωνικός μύθος που ακολουθεί. Πληροφορούμαστε δηλ. εδώ, μέχρι ποιο σημείο ασκεί κριτική στον μύθο ο Πλάτων.
Το παράξενο αυτής τής κριτικής φανερώνει εδώ σαφέστατα το νόημά του. Όταν λέγεται πως ο ποιητής, που περιγράφει κάτι, δεν είναι (όπως και ο ζωγράφος, που ζωγραφίζει ένα κρεβάτι) παρά ο μιμητής ενός πράγματος, το οποίο πρέπει να εννοηθή όμως ως μίμηση ήδη μιας ιδέας, και βρίσκεται άρα αυτός ο ποιητής πολύ μακριά απ’ την αλήθεια, και πως δεν ασχολείται με τίποτα το υγιές ή αληθινό, αλλά μόνο με την όψη τών πραγμάτων, αυτό προϋποθέτει πράγματι, όσο κι αν δεν το κατανοούμε, την ποίηση ως μίμηση (Πολιτεία 595a, 597e κ.α.). Μας φαίνεται δε πως η κριτική αυτή εξαγοράζει εδώ τον «θρίαμβό» της, υποτιμώντας (εσκεμμένα ή μη) την ουσία ή τη φύση τής τέχνης. Γιατί πόσο μπορεί να ονομασθή καλλιτεχνική η περιγραφή ενός δεδομένου (πράγματος…), αν πρέπη, αντί να εμψυχώνη με τη μορφή το υλικό της, να το απεικονίζη απλώς; Θέτουμε βέβαια αυτήν την ερώτηση, επειδή μάς φαίνεται πως η «ύλη», το δεδομένο και το πραγματικό δεν έχουν (με την έννοιαν οπωσδήποτε της τέχνης) ψυχή. Επειδή νομίζουμε, πως η απεικόνιση δεν έχει τίποτα να πη και πως είναι «πεζή» και δίχως καμμιά χάρι, αφού και ο πραγματικός κόσμος είναι έτσι. Αυτό είναι που δεν συμβαίνει όμως ακριβώς στην αρχαιότητα: γιατί μέσα απ’ το γεγονός τουλάχιστον της ποίησης – αν όχι και μέσα απ’ το σύνολο της ειδωλολατρικής θρησκείας – ενεργεί ακόμα, και στη φιλοσοφική θεώρηση της τέχνης, η μυθική εμπειρία τού κόσμου. Η έννοια της μιμήσεως αφορά στην ουσία τής πραγματικής τέχνης, όπως την εννοεί ο Πλάτων, επειδή υπάρχει ακόμα η ανάμνηση τουλάχιστον του πραγματικού κόσμου ως ενός εμψυχωμένου και γεμάτου απ’ τη θεϊκή λαμπρότητα κόσμου. Γιατί αν δεν ίσχυε αυτό, θα έπρεπε να υποψιαστούμε ακριβώς τον Πλάτωνα γι’ αυτό, για το οποίο και «απολογείται» με έμφαση εδώ: ότι καθοδηγείται δηλ. από μιαν ακαμψία και μιαν «αμορφωσιά», που απλώς ενισχύει την «παλιάν αντίθεση» ανάμεσα στη φιλοσοφία και την ποίηση (Πολιτεία 607b-c). Όμως ο πλατωνικός Σωκράτης, που το θεωρεί απαραίτητο να «εξασφαλισθή» απέναντι στην ομηρική μαγεία με τον «αφοριστικόν κανόνα» τής κριτικής του σκέψης (ό.π. 608a), και που λέει στον Γλαύκωνα, ότι είναι «μεγάλος» ο πόλεμος, «και μεγαλύτερος απ’ όσο μοιάζει», αν ισχύη πράγματι πως πρέπει να απελευθερωθούμε, προς χάριν τής αρετής (Arete), (και…) απ’ την ποίηση (ό.π. 608b), - αυτός ο Σωκράτης τη γνωρίζει καλά εκείνην την παλιάν αντίθεση, και δεν ταράζεται απ’ αυτήν. Γιατί ακριβώς στον βαθμό που αντιλαμβάνεται, καλύτερα από προηγούμενους φιλοσόφους, τη σχέση τής φιλοσοφίας προς τον μύθο, αξιώνει και τη φύση τής ποίησης, με τον να την ορίζη, και να την καταπολεμά, ως μίμηση. Ο σύγχρονος άνθρωπος νομίζει πως δίνει αξία στην ποίηση, αποδίδοντάς της «δημιουργικότητα» και «διαμορφωτική δύναμη»· όμως η τέχνη την οποίαν εννοεί ο Πλάτων, έχει την ουσία της στη μυθικήν και απεριόριστην επιδεκτικότητα: αυτό που λέει ο ποιητής δεν προέρχεται απ’ τη δική του φύση ή ουσία, αλλά τού χορηγείται με «θεία δωρεά (θεία δόσει ή θεία μοίρα) (Φαίδρ. 244a, c). Αυτός ο ορισμός τής «Πολιτείας» γίνεται εντελώς σαφής μ’ αυτήν τη θετικήν έννοια, αν τον συγκρίνουμε με άλλα πλατωνικά κείμενα, και ιδίως με τον «Ίωνα». Όπως κάθε «εθνικός» γενικά, έτσι είναι, με μιαν εξέχουσα μάλιστα έννοια, και ο ποιητής «παράφρων», ώστε να καταστή «ένθεος», όπως «κατέχονται» άλλωστε και είναι «ένθεοι» και όλοι οι καλλιτέχνες (ένθεοι όντες καί κατεχόμενοι) (Ίων 533e κ.α.). Και το ότι «δεν συνθέτουν από σοφία αυτό που συνθέτουν, αλλά πιεζόμενοι (φύσει τινί) και με ενθουσιασμό (Enthusiasmus), όπως οι μάντεις και οι χρησμοδότες» οι ποιητές – αυτή η κριτική ήδη διαπίστωση, με την οποίαν και αμφισβητεί στους ποιητές τη σοφία στην «Απολογία» του ο Σωκράτης, συμπληρώνεται με την παραδοχή, «ότι λένε πολλά και ωραία» (Απολ. 22c). Επειδή «ο θεός» - έτσι λέει ο Πλάτων στον «Ίωνα» (534c/d) – «που τους παίρνει τόν νούν  (( Σημ.τ.μετ.: Στα γερμανικά: Einsicht = κρίση και κατανόηση· και προσθέτει δίπλα την ελληνική λέξη: νους… )) , τους χρησιμοποιεί αυτούς και τους χρησμοδότες και τους θεϊκούς μάντεις, ακριβώς ως υπηρέτες, ώστε να γνωρίζουμε εμείς που ακούμε, πως δεν είναι αυτοί που τα λένε τόσο σημαντικοί, καθώς τούς λείπει ο νους, αλλά ότι μιλάει εδώ ο ίδιος ο θεός, που μας επιτρέπει μόνο να μάθουμε μέσα απ’ αυτούς». Οι ποιητές δεν είναι λοιπόν «παρά οι διερμηνείς τών θεών (ερμηνής τών θεών) (ό.π. 534e). Και δεν είναι ως τέτοιοι συνειδητοί (ουκ έμφρονες) – δεν έχουν δηλ. μια τέτοια φύση, ώστε να μένουν σταθεροί στην αξιόπιστη δυνατότητα της ελεύθερης κρίσης (τους…), αλλά «είναι ένα ελαφρύ πράγμα και πτερωτό και άγιο ο ποιητής» (ό.π. 534b). Κι όπως συλλέγει «πετώντας» η μέλισσα το μέλι, έτσι «τρυγά» κι αυτός «από πηγές όπου κυλά το μέλι στους κήπους και τα ιερά άλση τών Μουσών» (ό.π.)· «ζαλισμένος» όπως η μέλισσα, και αιχμάλωτος απ’ τον γλυκόν ερεθισμό αυτού που συναντά. Πανηγυρίζοντας έντονα δέχεται εδώ τη μαρτυρία απ’ τον μεγάλον ραψωδό Ίωνα ο Σωκράτης, τον Ίωνα που βρέθηκε παρουσιάζοντας καλώς και συγκινητικά τον Όμηρο «εκτός εαυτού», και με την ψυχή του «κοντά στα πράγματα (παρά τοίς πράγμασιν)», απαγγέλοντάς τα με τον ένθεόν του τρόπο – «είτε συνέβαιναν αυτά τα πράγματα στην Ιθάκη, είτε στην Τροία, είτε όπου και να συνέβαιναν μέσα στο έπος» (ό.π. 535b-c). Ο ποιητής καθίσταται ένθεος, ζώντας μεθυσμένος τρόπον τινά απ’ τον κόσμο και λησμονώντας τον εαυτό του (ανιδιοτελώς!...). Και «μιμείται», καθώς αφήνεται να συναρπαγή (και όχι πως είναι «συνεπαρμένος» ο ίδιος, «αφ’ εαυτού», όπως λέμε εμείς), με την απεριόριστην επιδεκτικότητα  (( Σημ.τ.μετ.: Επιδεκτικός μαθήσεως, λέμε στην Ελλάδα μέχρι και σήμερα, για κάποιον που δέχεται τη γνώση… ))  ενός που συγκινείται «παράλογα» (χωρίς τη λογική…), σ’ αυτό που πρέπει να ειπωθή: είναι η Μούσα που «τον παρακινεί» (ό.π. 534c). Ο ίδιος ο Ίων μαρτυρά πως έγινε κατανοητός (!): «Πόσο ξεκάθαρα μού καθόρισες, Σωκράτη, αυτό το κριτήριο· και θέλω να στο πω ευθέως. Όταν μιλώ για κάτι που με συνεπαίρνει, είναι τα μάτια μου γεμάτα δάκρυα· κι αν πρόκειται για κάτι το φοβερό ή το ανησυχητικό, τότε σηκώνονται οι τρίχες τής κεφαλής μου απ’ τον φόβο και η καρδιά μου χτυπά» (ό.π.). Και να σκεφτούμε πως εδώ ενθουσιάζεται δευτερευόντως ο ραψωδός απ’ τον ίδιον τον ποιητή – γιατί είναι ένας «θεϊκός εγκωμιαστής τού Ομήρου» ο Ίων (ό.π. 542b)· εξακολουθεί όμως να αναφύεται κατά «μαγνητικόν» τρόπο ο ενθουσιασμός που ξεκινά απ’ τη Μούσα (533d-e), πέρα απ’ τους ποιητές και τους ραψωδούς, σ’ αυτούς που παρακολουθούν· οι οποίοι, κι αυτοί «μιμούνται» (πρβλ. 535e).
Όποιος αντιλαμβάνεται την ποίηση ως μίμηση, αυτός γνωρίζει και το θρησκευτικό της νόημα, γιατί αυτή η μίμηση είναι ίδια με εκείνην ενός που αγαπά (του «ερώντος»…), που θέλει να ομοιάση, ο ίδιος αλλά κι εκείνος τον οποίον αγαπά (ο «ερώμενος»…), σ’ έναν κοσμικόν θεό. Η μίμηση συνιστά την ουσία τής ειδωλολατρικής «ανιδιοτέλειας», μιαν «κοσμικότητα», που σε σύγκριση μαζί της διάγει και ο ο πιο «αποφασισμένος» ειδωλολάτρης τής εποχής μας μιαν «εσωτερικήν» και μόνον ζωή. Μόνον αυτή η απόλυτη, και πράγματι ανιδιοτελής «κοσμικότητα», που έχει λησμονήσει ακόμα κι αυτό, ότι είναι δηλ. «κοσμική» (με την έννοια ότι συμπεριλαμβάνει, ή μάλλον συμπεριλαμβάνεται σε όλον τον «κόσμο»…), μπορεί να μας «ξεκλειδώση»  την ειδωλολατρεία, και τη διδακτικήν και προφητική σημασία τών ποιητών της. Εκεί όπου δεν είναι μια «έκφραση» η ποίηση, αλλά βρίσκει ήδη «έξω απ’ αυτήν» όλα όσα τής προσδίδουν το βάθος και τη λάμψη της, όπου η ύλη ή το «υλικό» περιέχει ήδη και το περιεχόμενό του, εκεί περιέρχεται και η εμψύχωση των πραγμάτων, που την περιμένουμε απ’ τους καλλιτέχνες, στους ίδιους τους θεούς. Τότε αποτελεί όμως και η ποιητική άποψη του κόσμου, που μας «προσφέρει» ο ποιητής, την αντίληψη της ίδιας της πραγματικότητας, όπως παρουσιάζεται γεμάτη δύναμη αφ’ εαυτής: η καθοδηγούμενη απ’ το δεδομένο (αυτό που μας δίνεται…) αντίδραση της φαντασίας στην αισθητικήν εντύπωση, αποτελεί εδώ τον μοναδικόν και νόμιμον τρόπο για να κατανοήσουμε τα πράγματα· κατέχει δηλ. τη θέση μιας αυθόρμητης αντίληψης, στην οποίαν και αντιδρούμε αργότερα. Η κατανόηση του κόσμου δια τής μιμήσεως αντανακλά εκείνην τη «διάρθρωση», με την οποίαν και φανερώνεται, με τη δύναμη του θεϊκού του μεγαλείου, το δεδομένο. Φανερώνεται δε και ο άνθρωπος εντελώς μέσα στο φως των αυτο-παρουσιαζομένων δυνάμεων του κόσμου. Γιατί δεν είναι αυθόρμητα διατεθειμένος απέναντι σ’ αυτήν την «κοσμική» μορφή γνώσης: συνειδητοποιεί δηλ. πως ακόμα και τα πιο ιδιαίτερα αισθήματα και αποφάσεις του «εμπνέονται» σ’ αυτόν, επειδή και η συμπεριφορά του κατανοείται βασικά απ’ τις περιστάσεις, και όχι αντίστροφα. «Αυτό που βιώνουμε ως αίτιο ή κίνητρο τη στιγμή μιας απόφασης, είναι γι’ αυτόν που γνωρίζει οι (ίδιοι οι…) θεοί» (Otto, ό.π. Ο 229).

Συνεχίζεται
Αμέθυστος

Πέμπτη 7 Μαΐου 2020

ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΑΘΟΣ. Η ουσία (η φύση) τής πλατωνικής σκέψης (3)

GERHARD KRȔGER
ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΑΘΟΣ

Η ουσία (η φύση) τής πλατωνικής σκέψης

ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ: ΕΡΩΣ ΚΑΙ ΜΥΘΟΣ


3.  Ο ΕΡΩΣ ΔΙΑΚΡΙΝΟΜΕΝΟΣ ΑΠ’ ΤΟΥΣ ΚΟΣΜΙΚΟΥΣ ΘΕΟΥΣ

Ο Πλάτων μπορεί και οφείλει να μιλήση μυστικά, επειδή συμφωνεί με την καταγωγική του θρησκεία στο ότι πράγματι εξαρτάται ο άνθρωπος. Παρατηρούμε όμως αμέσως, πως έχει σαφή συνείδηση – διαφορετικά απ’ ό,τι η αρχαία μυθολογία – γι’ αυτήν την εξάρτηση, καθώς και για τη μυθική γλώσσα. Δεν βρίσκεται απλώς μέσα στη μυθική θρησκεία, αλλά υπερασπίζεται και το νόημά της απέναντι στην ήδη εμφανισθείσα και «πεφωτισμένη» («ελευθερόφρονα»…) κατανόηση της εποχής του· κι ενώ το πράττει αυτό, πρέπει να κοιτάξη αναπόφευκτα κι ο ίδιος πέρα απ’ την αδιάσπαστη μυθική σκέψη, που δεν γνωρίζει καμμιάν άλλην πέρα απ’ τη δική της κοσμοθεωρία. Από εδώ προέρχεται προφανώς και η κριτική, την οποίαν ήδη συναντήσαμε· από εδώ και ο φιλοσοφικός «λόγος» (“Logos”), στο επίπεδο του οποίου και αντιπαλεύει με την πεφωτισμένη σοφιστική (Sophistik). Πώς συμπεριφέρονται όμως αυτά τα στοιχεία αναμεταξύ τους; Και τί είναι υπ’ αυτές τις συνθήκες η φιλοσοφία; - Το «Συμπόσιον», που απαντά μέσα απ’ το εγκώμιο του Έρωτα σ’ αυτό το ερώτημα, μας δίνει την αφορμή μιας απάντησης μέσα απ’ το θέμα τού ίδιου του τού μύθου.
Αναφέραμε ήδη ότι το να εγκωμιάζεται ακριβώς ο Έρωτας δεν είναι κάτι το αυτονόητο. Ο Ερυξίμαχος, που το προτείνει, το κάνει αρχικά για την αγάπη τού Φαίδρου (177a και c)· όμως ο Φαίδρος, ο φίλος τόσο πεφωτισμένων ανδρών, όπως ακριβώς ο Ερυξίμαχος, ή και ο πατέρας του ο Ακούμενος αλλά και ο ρήτορας Λυσίας, δεν είναι, σύμφωνα με την αφήγηση του διαλόγου που φέρει και το όνομά του, ένας απλοϊκά πιστός μυθολόγος: όταν θυμάται, δίπλα στον ποταμό Ιλισσό, τον μύθο τής Ωρύθειας, που την άρπαξε ο Βορέας, ρωτάει ακριβώς τον Σωκράτη: «Αλλά πες μου, μα τον Δία, πιστεύεις κι εσύ Σωκράτη, πως αυτός ο μυθικός ισχυρισμός (τούτο τό μυθολόγημα) είναι αληθινός;» (229c). Στην πραγματικότητα, δεν γεννά ούτε σ’ αυτόν η τιμή τού Έρωτα έναν σεβασμό για την αρχαίαν παράδοση· φροντίζει μάλιστα να «εξεγερθή» μπροστά στο ότι «έχουν γραφή βέβαια απ’ τους ποιητές ύμνοι και παιάνες για κάποιους άλλους θεούς, για τον Έρωτα όμως, που είναι ένας τόσο σημαντικός και μεγάλος θεός, δεν συνέθεσε ποτέ κανένας απ’ τους τόσους ποιητές έστω και ένα εγκώμιο» (177a-b). Σε σχέση με την ποίηση είναι αυτή η ακραία διαβεβαίωση οπωσδήποτε εκπληκτική, όμως η υπερβολή έχει στον Πλάτωνα παρ’ όλ’ αυτά κάποια σημασία. Το ότι δεν έχει αναλάβει ακόμα κανείς «μέχρι και σήμερα να υμνήση επάξια (αξίως)» τον Έρωτα, και ότι έχει «παραμεληθή» (ημέληται) αυτός ο μεγάλος θεός (177c), αυτό είναι σε γενικές γραμμές σωστό: ο θεός, μέσα απ’ τον οποίον θα κατανοήσουμε σαφώς τη φιλοσοφία, δεν είναι κάποιος επίσημος, και γενικώς τιμώμενος θεός. Γνωρίζουμε στην αρχαιοτάτην Ελλάδα μόνον έναν τόπο, όπου φαίνεται πως λατρεύτηκε ο Έρως, τις βοιωτικές Θέσπιες, όπου και βρισκόταν στον πολύν παλιόν καιρό ένα πρωτόγονο άγαλμα του Έρωτα, και που πλάι του στήθηκαν αργότερα αγάλματα του Λύσιππου και του Πραξιτέλη   (( Πρβλ. O. Kern, Die Religion der Griechen, τμ. 1, 1926, σ. 2, και v. Wilamowitz, Der Glaube der Hellenen, II (1932), σ. 180 κ.ε. ))  .  Γιατί ο Έρως είναι μεν μια δύναμη που την παριστάνουν βέβαια, ακριβώς οι ποιητές κι οι καλλιτέχνες (όπως επιβιώνει η μορφή του στην παιχνιδιάρικη μορφή τού “Amor” και της “Putti” μέχρι και την τέχνη τού ροκοκό), όμως απ’ αυτήν την «τιμή» λείπει ωστόσο το πλήρες αξίωμα και η ισχύς μιας θεϊκής λατρείας: ο Έρως δεν είναι ένας θεός που τον λατρεύει το κράτος. Δεν απεικόνιζε ο Έρως αλλά η «μητέρα» του Αφροδίτη την ερωτικήν αγάπη ως θεότητα της δημόσιας και «υποχρεωτικής» θρησκείας. Και είναι αξιοπρόσεχτο, ότι θρηνεί και ο χορός στον «Ιππόλυτο» του Ευριπίδη (535 κ.ε.) αυτόν τον «υποβιβασμό» τού  Έρωτα:
 Μωρία,μωρία!   
Προσφέρει ο λαός τών Ελλήνων
 στο ιερό άλσος τής Ολυμπίας εκατόμβες
  και στα πυθικά καθιδρύματα του Απόλλωνα:
  όμως στον τύραννο των θνητών, τον Έρωτα,
  δεν θυσιάζουμε.   (Wilamowitz)
             (Έρωτα δέ τόν τύραννον ανδρών…ου σεβίζομεν)
              Η ανάδειξη του Έρωτα είναι (λοιπόν…) καινούργια, και είναι διδακτική για την πνευματικήν ατμόσφαιρα, μέσα στην οποίαν γεννιέται η φιλοσοφία. Όταν συμφωνούν οι άνδρες που συμμετέχουν στο «Συμπόσιον» - και παρ’ όλες τις διαφορές που υφίστανται ανάμεσά τους, και προπάντων ανάμεσα στον Σωκράτη και τους υπολοίπους – στον έπαινο του Έρωτα, τότε καταλαβαίνουμε πως είναι όλοι, αν αναμετρηθούν προς τη θρησκεία τού παρελθόντος, νεωτεριστές. Και το ότι τους ενώνει ο Έρως, αυτός ο ακόμα και για μας περισσότερο κατανοητός θεός, δηλώνει μιαν κριτικήν ήδη διαφορά απ’ την αρχέγονην ειδωλολατρεία.
                Ο Έρως είναι ένας θεός ή είναι θεϊκός· κι ωστόσο επιδρά η θεότητά του λιγότερο, προφανώς, υποτακτικά απ’ ό,τι οι αρχαίοι θεοί: γιατί, πώς θα μπορούσαν να συμφωνούν αλλιώς τόσο «ελεύθερα» πνεύματα, όπως τα γνωρίζουμε τουλάχιστον στα πρόσωπα του Παυσανία, του Ερυξίμαχου και του Αγάθωνα, με τον φιλόσοφο Σωκράτη στον έπαινο του Έρωτα; Σε τί συνίσταται λοιπόν η διαφορά ανάμεσα στους θεούς τής αρχαίας λατρείας και σ’ έναν θεό όπως ο Έρως;
               Θέτοντας κατ’ αρχάς συγκεκριμένα αυτό το ερώτημα όσον αφορά στη σχέση τού Έρωτα προς την Αφροδίτη, αντιλαμβανόμαστε σχεδόν αμέσως, ότι ο «γυιός» τής Αφροδίτης λογαριάζεται μόνον ως «συνοδός και υπηρέτης» της (στο Συμπ., 203c). Την οποίαν Αφροδίτη τη συναντάμε ήδη στη γλυπτική ως τη δύναμη της δελεαστικής ωραιότητας. Αν είναι όμως ο Έρως η δύναμη του πάθους, δηλ. της επιθυμίας, τότε προηγείται αναγκαστικά πριν απ’ αυτόν μια άλλη, πρωτογενέστερη δύναμη: ακριβώς η δύναμη αυτής τής ομορφιάς, η οποία και προκαλεί γενικώς την επιθυμία, και που «ανάβει» την «καταναλίσκουσα», «θεϊκή» της θέρμη. Αυτή είναι και η διαφορά τής «Κύπριδας» απ’ τον Έρωτα, που εκτοξεύει τα «βέλη» της, τον «κλειδοκράτορα» εκείνης που κυριεύει την ίδιαν την «αγάπη» (Ευριπ. Ιππόλ. 530 κ.ε.). «Η ιδέα ή η παράσταση τής θεϊκής ουσίας και δύναμης δεν ξεκινά εδώ (όπως στον Έρωτα, πρβλ. Συμπ. 204c) απ’ το υποκείμενο αυτού που επιθυμεί, αλλά απ’ τον ερώμενον. Η Αφροδίτη δεν είναι δηλ. εκείνη που αγαπά, αλλά η ωραιότητα και η χαμογελαστή χάρις, που συναρπάζει. Δεν είναι εδώ η ορμή τής αφής το πρώτο, αλλά το θέλγητρο του βλέμματος, που μας τραβάει παντοδύναμα στην αγαλλίαση της συνένωσης»  (( Walter F. Otto, Die Gӧtter Griechenlands, σ. 129 κ.ε., 1934 )) . Η φύση τού ίδιου του πάθους, απ’ την οποίαν και μπορούσαμε να ξεκινήσουμε στον Έρωτα, μας οδηγεί πίσω απ’ την επιθυμία στο «αντικείμενό» της, απ’ τη δύναμη του ανθρώπινου πόθου και της ορμής σε μιαν πρωταρχικότερη δύναμη του κόσμου. Όποιος παραδίδεται  με όλην του την ύπαρξη στο πάθος, όποιος το θεωρεί δηλ. ως μια θεϊκήν «περιοχή», αυτός πρέπει να αναγνωρίση και στην πρωταρχική δύναμη, που ανάβει το πάθος, την παρουσία ενός θεϊκού προσώπου που προξενεί τον φόβο. (….) O άνθρωπος «υποτάσσεται» όμως σ’ αυτήν τη δύναμη που τον εξουσιάζει, ακριβώς όταν «λησμονή» ο ίδιος τον εαυτό του ως ένα ελεύθερο και «αυτεξούσιο» ον. Όποιος συνειδητοποιεί, πως το πάθος δεν είναι παρά η ίδια η «δική» του επιθυμία, αυτός δεν είναι πια «υποταγμένος» σ’ αυτό, έστω κι αν βρίσκεται πρακτικά δεμένος με τα δεσμά τού Έρωτα. Δεν είναι βέβαια ουσιαστικά ελεύθερος απ’ την ανώτερη δύναμη, δεν έχει όμως χάσει και την αυτοτέλειά του. Όποιος θεωρεί δηλ. πως η δύναμη που τον κυριαρχεί είναι κατ’ εξοχήν ο Έρως, αυτός έχει ήδη θυμηθή τον εαυτό του, και την πραγματικήν άρα ελευθερία του· και χαλαρώνει σ’ αυτόν η μέχρι τότε «απόλυτη εξάρτηση» απ’ την ξένη δύναμη· είναι πια έτοιμος να αποσπαθή απ’ την ειδωλολατρική θρησκεία, και την απαράβατην «ευσέβεια» (Eusebie). Αφού ο αληθινά «ευσεβής» ειδωλολάτρης ξεχνά και το ίδιο του το πάθος μπροστά στη δύναμη που το γεννά: «παραμελώντας» τον Έρωτα προς χάριν τής μητέρας του Αφροδίτης.
Αυτό όμως που ισχύει για τον Έρωτα και την Αφροδίτη έχει προφανώς και γενική σημασία, γιατί η σχέση τού πάθους προς τα πράγματα του κόσμου που το προκαλούν δεν περιορίζεται στην ζωή τής αγάπης· συνιστά αυτή η σχέση και το πραγματικά αναγκαίο ή ενδεές, στην ανθρώπινη ύπαρξη που καθοδηγείται από πράγματα έξω απ’ αυτήν γενικώς. Εφ’ όσον ο συγκεκριμένος άνθρωπος δεν είναι αυτάρκης (autark), και ανεξάρτητος πάνω από κάθε τι το «άλλο» (ή «έτερο»…), δεν μπορεί να αντιμετωπίση τα πράγματα αδιάφορα, ακόμα κι αν επιδιώκη μια στωικήν αταραξία (Ataraxie). Τα πράγματα τον εντυπωσιάζουν· τον «δεσμεύουν» και τον «εξουσιάζουν» - έλκοντάς τον και τρομάζοντάς τον ταυτόχρονα. Ο άνθρωπος βρίσκεται τότε πραγματικά, σε μιαν ανεξάρτητα απ’ τη θέλησή του δεδομένη κατάσταση, προς την οποίαν και πρέπει να συμβιβάση κάθε πραγματική και πιθανή «δική» του συμπεριφορά – όσο δημιουργική κι αν είναι αυτή.
Κι αυτό μπορεί να συμβή προς δύο κατευθύνσεις. Αν ξεκινήσουμε, όπως και αποκλειστικά συνηθίζουμε, απ’ το ότι μπορούμε να είμαστε (παρ’ όλ’ αυτά…) ελεύθεροι, τότε εκλαμβάνουμε πάντοτε αυτήν την κατάσταση ως μιαν αιτία ή και έναν αντίπαλο της δικής μας συμπεριφοράς, ως το συναίσθημα δηλ. το οποίο, «ανυψωτικά» ή και πιεστικά, μας γεμίζει (όλα ξεκινούν δηλ. από μάς…). Γνωρίζουμε τον κόσμο και τις «εντυπώσεις» του μόνον ως έναν προσανατολισμό προς τις «δικές» μας διαθέσεις. Τα πάθη προσδιορίζονται ήδη «γενικώς» απ’ τον Αριστοτέλη (Ηθ. Νικ. Β 4, 1105b 23) ως «συνοδευόμενα από χαρά ή λύπη» (όλως οίς έπεται ηδονή ή λύπη). To πάθος (passio, πάθος), απ’ το οποίο δεν διακρίνεται γενικώς ξεκάθαρα η «έξαψη», θεωρείται για μας, ακολουθώντας τον Αριστοτέλη και τη Στοά, ως το αντίθετο της κυριαρχημένης «συμπεριφοράς» (habitus, έξις)· εμφανίζεται άρα εξαρχής μέσα σ’ ένα πλαίσιο, που το κέντρο του το αποτελεί η λογική αυτοδυναμία (το εφ’ ημίν). Παρατηρούμε γι’ αυτό εκ των προτέρων κριτικά το πάθος, εν σχέσει προς την αυτοδυναμία μας, που του ανθίσταται ή που θα μπορούσε να του αντισταθή, αδιάφορο αν το πάθος (στην πραγματικότητα απλώς…) «μετριάζεται» (όπως στον Αριστοτέλη) ή και το αρνούμαστε (όπως στη Στοά). Η πραγματική αιτία τού πάθους καθίσταται κατόπιν αυτού ορατή, μόνο στον βαθμό που το πάθος γίνεται ένα «αντικείμενο» της δικής μας συναισθηματικής συμπεριφοράς, της δικής μας δηλ. ανθρώπινης τάσης ή αντίστασης.   
Αν αναλογιστή όμως κανείς, πως ο ριζικός ακριβώς χαρακτήρας μιας «κατάστασης» (ενός ακούσιου δεδομένου) δεν μπορεί να προέρχεται απ’ το «αντικείμενο» μιας δικής μας συμπεριφοράς, τότε αντιλαμβάνεται ξαφνικά, ότι μπορεί να σκεφτή και αντίστροφα: ξεκινώντας απ’ το ίδιο το πάθος και ακολουθώντας τα δικά του χαρακτηριστικά, «πίσω» από εμάς τους ίδιους προς αυτό, το οποίο και μας κυριαρχεί. Κι αυτός ο μυθικός τρόπος κατανόησης, του οποίου τη σημασία και υπερασπίζεται ο Πλάτων, αποφέρει μιαν εξαιρετικά παράδοξη για εμάς, αλλά και εμπειρικήν ταυτόχρονα θεώρηση του κόσμου. Εμείς – και οι «ελεύθερα» ήδη σκεπτόμενοι Έλληνες – βλέπουμε τα «πράγματα» - και η ίδια αυτή η ονομασία μαρτυρά γι’ αυτό – υπό το φως των δυνατοτήτων τής αυτοτελούς ανθρώπινης συμπεριφοράς· τα οποία και μας «εντυπωσιάζουν» - δεν διαθέτουμε παρά αυτήν την αδύναμη λέξη – στο μέτρο μιας δεκτικότητας, που είναι εκ των προτέρων περιορισμένη. Αυτό όμως το οποίο φανερώνεται ήδη στον Έρωτα, ισχύει και για όλην την πραγματικότητα του κόσμου: αυτός που σκέπτεται μυθικά διαθέτει μιαν απεριόριστη πρόσληψη: το πανίσχυρο δεδομένο τού φανερώνεται με μιαν απεριόριστην και αρχέγονην ισχύ. Και είναι αυτή η ισχύς που δικαιολογεί την «εμψύχωση» ή και την «προσωποποίηση», που συναντήσαμε ήδη στον Έρωτα. Αυτό που είναι απολύτως δεδομένο επιδρά εδώ πάνω σ’ «ολόκληρον τον άνθρωπο» όχι μόνον πρακτικά, αλλά και ουσιαστικά, που σημαίνει πως ο άνθρωπος κατανοεί  τον εαυτό του και τις δυνατότητές του κατά το μέτρο αυτού ακριβώς που τον ξεπερνά: θεωρεί και τον ίδιον του τον εαυτό, όπως παρίσταται στις διάφορες αυτές «καταστάσεις», βασικά ως δωρεά. Ενώ τον εξουσιάζει ταυτόχρονα το «Άλλο» με μιαν αυθεντικότητα, που δεν περιορίζεται από καμμιάν ανθρώπινη (και δήθεν…) «αυτοδυναμία». Το «Άλλο» φανερώνεται στο ίδιο το δικό του φως: με τη λάμψη μιας ελευθερίας, που δεν γνωρίζει ακόμα μια «λογική» και προσανατολισμένη στον «ελεύθερον» άνθρωπο τάξη. Εφ’ όσον είναι αυθόρμητη λοιπόν μια τέτοια ελευθερία, κάτι το πρωτογενές δηλ., και μια προσωπικότητα άρα κατά τη φύση της, επιδρά – αποκαλύπτοντας τον εαυτό της – και με προσωπικήν αμεσότητα: η εμπειρία της είναι η εμπειρία τής κυριαρχίας από μιαν προσωπική δύναμη. Η απεριόριστη και αποδεχόμενη μετά «δεισιδαιμονίας» τα «πάντα» δεκτικότητα βλέπει κάθε τι που την κυριαρχεί ως μιαν «ελεύθερην», «εκούσιαν» και «προσωπικήν» εξουσία. Τυφλά και χωρίς ψυχή ενεργεί μόνον αυτό που είναι προκαθορισμένο· αυτό που είναι αδέσμευτο αποτελεί μιαν «ψυχή» με την πλατωνικήν έννοια. «Συναρμολογεί» βέβαια και έτσι αυτό που της δίνεται η εμπειρία, η «συναρμολόγηση» όμως αυτή δεν «ρυθμίζεται» απ’ τις δυνατότητες της ανθρώπινης συμπεριφοράς – σύμφωνα με την «καθαρή νόηση» του Καντ, που «προδιαγράφει» μάλιστα στην ακραίαν περίπτωση της σύγχρονης σκέψης «τούς νόμους τής φύσης» - , αλλά απ’ την ισχύν τής εντύπωσης. Αποφασιστικό είναι εδώ το «μέγεθος» αυτού που μας συναντά, απ’ το οποίο και προκύπτει μια διάκριση δυνάμεων – και όχι πραγμάτων. Εκεί όμως που ακτινοβολεί κάτι το μεγάλο και ισχυρό με το δικό του φως, εκεί όπου κατανοείται όχι κατά το μέτρο τής δικής μας, αλλά τής δικής του δύναμης και δυνατότητας, εκεί εμφανίζεται και η «μεγαλοπρέπειά» του (με την κυριολεκτική σημασία τής λέξης) ως η κυριαρχία ενός θεού.
Εκεί όπου τιμάται (τώρα…) ο Έρως, εκεί αρχίζει και να εξασθενή αυτή η αρχαία και ειδωλολατρική εμπειρία τού κόσμου. Ο μύθος τού Πλάτωνα δεν είναι πια ένας μύθος με την αρχαίαν έννοια. Οι αρχαίοι θεοί γίνονται ακατανόητοι, με τον ίδιον τρόπο όπως ο Θεός τής χριστιανοσύνης στην πεφωτισμένη σύγχρονην εποχή. Ο ίδιος ο Πλάτων δεν μπορεί να καταστήση πλέον άμεσα κατανοητούς τούς αρχαίους θεούς: μπορεί μόνο να τους ερμηνεύση όπως «διασώζονται» ακόμα στον κόσμο τού Έρωτα. Πρέπει όμως να μιλήση και γι’ αυτούς, γιατί ο κι ίδιος ο Έρως – και μαζί του και η φιλοσοφία – γίνεται ακατανόητος χωρίς την παλαιότερη σχέση προς τον κόσμο, με την οποίαν και αρχίζει η ιστορία τού ελληνικού πνεύματος. Πρέπει να θυμηθούμε λοιπόν κι εμείς τις «παλαιές» εκείνες δυνάμεις, που ήταν παρούσες ακόμα στους πρώτους αναγνώστες τού «Συμποσίου», τους τιμούσε η επίσημη λατρεία και τους σέβονταν ο λαός.
Ο Πλάτων ξεκινά πάντοτε απ’ τον άνθρωπο, και όχι απ’ τον κόσμο. Στον βαθμό όμως που παρατηρεί τον ίδιον τον άνθρωπο μέσα στη «δικαιοδοσία» τής θεϊκής δύναμης, μπορεί να αναφέρη ακόμα τον κόσμο, που γεμίζει με περιεχόμενο την ανθρώπινη ζωή, στους αρχαίους θεούς. Αν δεν ζούμε πράγματι μια «δική» μας ζωή, αλλά την ζωή τών ξένων δυνάμεων ενός κόσμου που μας «καταλαμβάνει», μπορεί κανείς να πη πως η ύπαρξή μας στηρίζεται σε μιαν ατελή μίμηση του θεϊκού. Δεν είναι τότε ο τρόπος ζωής τών θεών (θεών βίος) «ανθρωπόμορφος», αλλά εκείνος τών ανθρώπων «θεόμορφος» (“theomorph”). Στον μύθο για την ψυχή στον «Φαίδρο» το παρουσιάζει αυτό ως εξής ο Πλάτων: εξάγεται το «πλήθος τών θεών και δαιμόνων» με τα φτερωτά άρματα, για να εξουσιάση κατ’ αρχάς στο εσωτερικό τού ουράνιου θόλου, και να κοιτάξη κατόπιν έξω απ’ αυτόν, πάνω στη «ράχη» τής περιστρεφόμενης ουράνιας σφαίρας, μέσα σε γιορταστική χαρά τον «υπερουράνιον τόπο». Και τα ανθρώπινα άρματα τους ακολουθούν (έπεται) (247a). Με σημείο εκκίνησης την «αρπαγή» τους απ’ τον Έρωτα. Στον τρόπο όμως, με τον οποίον και συμπεριφέρονται οι εραστές στο «αντικείμενο» του πάθους τους, εμφανίζεται μια εντυπωσιακή διαφορά – θα λέγαμε: διαφορά στην ιδιοσυγκρασία, στον χαρακτήρα, στην ψυχική διάθεση  ζωής – και εν συντομία: στο φως τής κατάστασης της φύσεώς τους, την οποίαν και ανάγει στο ότι ανήκουν στην «ακολουθία» ενός απ’ τους αρχαίους θεούς ο Πλάτων. Καθώς αντιλέγει στη διαβεβαίωση, ότι «πρέπει να προτιμά κανείς τον νηφάλιο (εχέφρονα…) φίλο απ’ τον κεκινημένον» (245b), καθώς θέτει άρα την κατάσταση πάνω απ’ την ελεύθερη συμπεριφορά, χαρακτηρίζει ταυτόχρονα θεούς όπως ο Δίας και ο Άρης ως αιτίες για το εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο, που μπορεί να έχη η συμπεριφορά αυτού που αγαπά. Αν «αρπαχθή» κανείς απ’ τη συνοδία τού Δία, μπορεί και να υπομείνη τη μεγάλη πίεση που εξασκεί επάνω του το «βάρος» τού Έρωτα, το αδιαχώριστο δηλ. απ’ την αγάπη «βάσανο» της εξάρτησης απ’ τον ερώμενον. Αν «συναρπαχθούν» αντίθετα οι υπηρέτες και ακόλουθοι του Άρη απ’ τον Έρωτα, και πιστέψουν πως προσβάλλονται καθ’ οιονδήποτε τρόπο απ’ τον ερώμενον, τότε γίνονται «δολοφονικοί» και «είναι σε θέση να θυσιάσουν τον εαυτό τους μαζί με εκείνον που αγαπούν». «Και έτσι ζη ο καθένας σύμφωνα με έναν θεό, στου οποίου την ακολουθία και ανήκει, τιμώντας τον και μιμούμενός τον όσο καλύτερα γίνεται…» (252c-d).
Γίνεται σαφές, ότι αυτοί οι θεοί είναι διαφορετικοί απ’ τον Έρωτα. Η αγάπη, που είναι ως αγάπη πάντοτε η ίδια, αποκτά ωστόσο τη συγκεκριμένη της μορφή επενεργώντας μέσα στο βασίλειο ενός απ’ αυτούς τούς αρχαίους θεούς – μέσα σ’ έναν συνολικόν «βίο» (“Bios”), που δίνει τον χαρακτήρα του σε όλες τις ανθρώπινες συγκινήσεις: «και μ’ αυτόν τον τρόπο συμπεριφέρεται στη συναναστροφή του προς τον ερώμενον και προς τους άλλους» (Φαίδρ. 252d). Ο τρόπος ζωής, καθώς και ο τιμώμενος σ’ αυτόν τον τρόπο θεός, δεν είναι κάτι το μεμονωμένο όπως η ερωτική επιθυμία καθ’ εαυτή, αλλά ένας «ολόκληρος κόσμος» - όπως λέμε σήμερα: είναι ένα «υπέροχο» φως, μέσα στο οποίο μπορούν να φανερωθούν πραγματικά όλα. Μέσα στο «πλήθος» (στο «στράτευμα»…) τών θεών, που στην κορυφή του βρίσκεται «ο μεγάλος αρχηγός τού ουρανού Δίας» (246e), είναι ο κάθε θεός «άρχοντας» («άρχων») σε μια θέση, όπου και ηγείται (ηγούνται κατά τάξιν ήν έκαστος ετάχθη) (247a)· εφ’ όσον κυβερνά όμως η θεϊκή του ψυχή ως τέτοια ολόκληρον τον κόσμο (246b-c), όπως ακριβώς «εξουσιάζει τα πάντα και τα φροντίζει» προπαντός ο Δίας (246e), δίνει και στον άνθρωπο μιαν ολόκληρην (με σύγχρονα λόγια) και ενιαία «στάση ζωής», στην οποίαν και ενεργούν σε ενότητα όλα τα πράγματα του κόσμου που τον αφορούν. Θεοί όπως ο Δίας και ο Άρης είναι δυνάμεις τού κόσμου όχι μόνον επειδή δίνουν περιεχόμενο στην ανθρώπινην προπάντων ζωή, αλλά και επειδή συναντάται στον καθέναν απ’ αυτούς ο κόσμος ως το σύνολο όλων τών πραγμάτων, σε μιαν ιδιαίτερη και χαρακτηριστική μορφή. Ο Δίας είναι η καθολική δύναμη του κόσμου, όπως εμφανίζεται με τη λάμψη μιας εξουσιαστικής φύσης· η οποία ως Άρης φανερώνεται στο φως τής πολεμικής μαγείας. Εκεί όπου δεν έχει αποφασιστική σημασία η (δική μας…) συμπεριφορά αλλά η («εξωτερική»…) εντύπωση ή αίσθηση, εκεί φανερώνεται και η ενότητα του κόσμου – μια θεϊκή ψυχή, που τα εξουσιάζει «όλα» - σε διαφορετικές μορφές (246b)· και αντίστροφα: οι γνήσιοι και «παγκόσμιοι» θεοί είναι δυνάμεις, όπου «καταλαμβάνει» ολόκληρος ο κόσμος τον άνθρωπο. «Η θεότητα είναι πάντα κάτι το απόλυτο, ένας ολόκληρος κόσμος στην πληρότητά του. Κι αυτό συμβαίνει ακόμα και στους ανώτατους θεούς, τον Δία, την Αθηνά και τον Απόλλωνα, τους φορείς των πιο υψηλών ιδανικών. Κανένας τους δεν μας φανερώνει μια μεμονωμένην αρετή, και δεν συναντάμε κανέναν τους σε μιαν και μόνον κατεύθυνση της πολυδύναμης ζωής, γιατί ο καθένας τους θέλει να εκπληρώση, να διαμορφώση και να φωτίση ολόκληρον τον κύκλο τής ανθρώπινης ύπαρξης με το ιδιαίτερό του πνεύμα»  (( Otto, ο.π., σ. 207 )) .
Στην επικράτεια του Έρωτα επενεργούν ωστόσο μόνον έμμεσα αυτές οι δυνάμεις: πρωταρχικό είναι το πάθος, που ωθεί προς τον ερώμενον. Καθώς όμως ο εραστής ανήκει πάντοτε στην ακολουθία ενός κοσμικού θεού, «μεταφέρει» κι έναν «τρόπο ζωής», που του επιτρέπει να βλέπη το «αντικείμενο» του έρωτά του όχι μόνον ως το ερώμενο, αλλά και στο φως ταυτόχρονα των κοσμικών θεών. Εκείνοι που τιμούν τον Δία επιθυμούν «να είναι αυτός που αγαπούν ένας Δίας στην ψυχή του» (Φαίδρ. 252e)· και «νοιάζονται, αν έχη το ταλέντο τής φιλοσοφίας και της ηγεμονίας (ει φιλόσοφός τε καί ηγεμονικός τήν φύσιν)» (ό.π.). Εκείνοι που ακολουθούν την Ήρα «αναζητούν κάποιον βασιλικόν»· ενώ εκείνοι που τιμούν τον Απόλλωνα και τους άλλους θεούς αναζητούν όλοι στους ερωμένους τους μια συγκεκριμένην έμφυτην ικανότητα, «με την οποίαν και να ακολουθούν τον θεό (κατά τόν θεόν ιόντες)” (253b). Ο Πλάτων βλέπει να υπάρχουν εδώ πολλές προφανώς δυνατότητες. Δεν του χρειάζεται ωστόσο παρά μόνο να επισημάνη τους διαφορετικούς χαρακτήρες τών θεών, για τους οποίους χαρακτήρες θα ακούγαμε εμείς σήμερα ευχαρίστως περισσότερα· γιατί οι χαρακτήρες αυτοί είναι γνωστοί στους αναγνώστες του  (( Πρβλ. και στον Φαίδρ. 265b, όπου αντιστοιχούνται τα τέσσερα είδη τής θεϊκής μανίας σε τέσσερις θεούς: της μαντικής στον Απόλλωνα, των μυστηρίων στον Διόνυσο, της ποίησης στις Μούσες και της αγάπης ή του έρωτα στην Αφροδίτη και τον Έρωτα – ως συνοδό της! )) . Επειδή δεν έχουν όμως άμεση γι’ αυτόν σημασία οι θεοί, αλλά μόνο λόγω τού Έρωτα, μεταφέρεται η τιμή που ισχύει στην πραγματικότητα γι’ αυτούς, στον επιθυμούμενον «ελεύθερα» απ’ τον άνθρωπο ερώμενον. «Ο καθένας διαλέγει την αγάπη προς το ωραίο σύμφωνα με τον τρόπο τής ζωής του, και σαν να ήταν ο ίδιος ο ερώμενος γι’ αυτόν ένας θεός, τον διαμορφώνει και τον στολίζει όπως μιαν ιερήν εικόνα, σαν να ήθελε να του αφιερώση τιμή και οργιαστικές εορτές» (252d). Πρόκειται για την «αποθέωση» του ερώμενου, όπως τη γνωρίζουμε και σήμερα. Στη «λαμπερήν όψη» αυτού τού ανθρώπου (254b), που γεμίζει με καινούργιαν ζωή την ψυχή, αντιστοιχεί μια τιμή ή μια υπηρεσία όπως σ’ έναν ισόθεο (ως ισόθεον) (255a). Και εφ’ όσον αυτό το οποίο προξενεί η αγάπη (ο έρως…) δεν βιώνεται ως μια απόλυτη ανιδιοτέλεια, το «εκτιμά» αρχικά ο Πλάτων όχι ως μιαν επιφάνεια (Epiphanie – φανέρωση…) της Αφροδίτης ή κάποιου άλλου κοσμικού θεού, αλλά ως αντικείμενο της επιθυμίας, το οποίο είναι κατ’ αρχάς ένας απλός άνθρωπος και εμφανίζεται δευτερευόντως στο φως τής κοσμικής θεότητας. Εξ αυτού και η χαρακτηριστική δραστηριότητα αυτού που αγαπά, η οποία και δεν βρίσκει απολύτως «εξαίσιον» τον ερώμενον, αλλά τον θεοποιεί πρώτα, επιδιώκοντας να τον διαμορφώση σύμφωνα με το αρχέτυπο του Δία ή κάποιου άλλου θεού. Γιατί ο εραστής αναζητά το κατάλληλο αντικείμενο της αγάπης του – κι αυτή είναι η «συμβολή» του και η «συμβολή» τής επιθυμίας του· υποβοηθά δε την κλίση που ανακάλυψε (στον ερώμενον…), με το να την επεξεργάζεται όπως μιαν ευγενήν πρώτην ύλη: «κι όταν τον έχουν βρη κι έχουν αναφλεχθή απ’ την αγάπη, τότε κάνουν το κάθε τι, ώστε να γίνη (ο ερώμενος…) όπως ο Δίας» (252e). Τα χαρακτηριστικά τού θεού δεν παρουσιάζονται (ωστόσο…) άμεσα στον ερώμενον· αυτό που συναρπάζει δεν είναι πια μια άμεση εμφάνιση του θεού· αλλά τον θυμίζει. Κι αυτό ισχύει και για τον ίδιον τον εραστή, ο οποίος και συναντά βέβαια τον θεό μόνον στο «αντικείμενο» του έρωτά του: «Αν δεν είχαν εισέλθει λοιπόν από πριν στο επιτήδευμα (του θεού), το επιχειρούν τώρα, και μαθαίνουν, απ’ όπου κι αν μπορούν, και εξερευνούν οι ίδιοι· καθώς όμως αναζητούν να βρουν στους εαυτούς τους τα ίχνη τής φύσεως του θεού τους, τα καταφέρνουν καλώς, επειδή είναι υποχρεωμένοι να κοιτάζουν με ένταση προς τον θεό, και καθώς τον προσεγγίζουν με την ανάμνηση, παραλαμβάνουν ‘πλήρεις θεού’ τον χαρακτήρα και τα ‘ενδιαφέροντά’ του, όσο μπορεί να παραλάβη (βέβαια…) κάτι από έναν θεό ένας άνθρωπος» (252-53). Παραμένει ωστόσο χαρακτηριστικό, ότι κι αυτή η έμμεση σχέση προς τους κοσμικούς θεούς γεννιέται από κάτι που συναντάται από τα έξω, εξωτερικά, δηλ. τον ερώμενον: «και καθώς γίνεται ο ερώμενος η αιτία γι’ αυτό (να βρουν τον θεό…), τον εκτιμούν ακόμη περισσότερο…» (253a). Αυτό δεν αλλάζει όμως τίποτα στο γεγονός, ότι στο «βασίλειο» του Έρωτα δεν είναι πια ο κόσμος το πρώτο, αλλά το ανθρώπινο «πάθος» (ή «πόθος»…).
           
            ( συνεχίζεται )
 Αμέθυστος

Τετάρτη 29 Απριλίου 2020

ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΑΘΟΣ. Η ουσία (η φύση) τής πλατωνικής σκέψης (2)

Συνέχεια από Τετάρτη 8 Απριλίου 2020


GERHARD KRȔGER
ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΑΘΟΣ
Η ουσία (η φύση) τής πλατωνικής σκέψης

ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ: ΕΡΩΣ ΚΑΙ ΜΥΘΟΣ

1.  ΤΟ ΗΘΙΚΟ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΟΥ ΕΡΩΤΑ

To «Συμπόσιον» παρουσιάζεται στην αρχή ως μια αφήγηση ομιλιών, που έχουν να κάνουν με τον Έρωτα (ερωτικοί λόγοι) (172b), ομιλιών που εκφωνήθηκαν προς έπαινόν του. Εμφανίζεται λοιπόν ο Έρως ως ένα «αντικείμενο» προς εξέτασιν και θεωρίαν. Δεν πρέπει όμως να υποτιμηθή εδώ το ότι οι ίδιοι οι ομιλητές και η συντροφιά τους φέρουν κάτι το ερωτικό επάνω τους – τόσο μάλιστα πολύ, ώστε η τελευταία ομιλία να μην ανήκη πια στον Έρωτα, αλλά στον Σωκράτη ως τον ερώμενον του ομιλούντος Αλκιβιάδη (222c). Το Συμπόσιο αυτό, με το οποίο και γιορτάζει ο Αγάθων την πρώτην του νίκη στον διαγωνισμό τών ποιητών, συνενώνει έναν κύκλο ανδρών, που περιγράφονται συνολικά (177 d-e) και ο καθένας, σαφώς ως άνδρες «ερωτικοί» (“Erotiker”). Καμμιά σύγχρονη ερμηνεία δεν μπορεί να ελαφρύνη τη «δυσάρεστην» εντύπωση, ότι κάθε προσπάθεια εξαγνισμού τού ελληνικού «ελαττώματος» της πλατωνικής αγάπης τής φιλοσοφίας, μένει παρ’ όλ’ αυτά «βυθισμένη» στην ερωτικήν ατμόσφαιρα αυτής τής συντροφιάς: στο ότι δηλ. ο νεαρός Φαίδρος και ο ιατρός Ερυξίμαχος, ο Παυσανίας και ο νεαρός Αγάθων είναι αναμεταξύ τους «εραστές»· στο ότι ο Αριστοφάνης επικεντρώνεται με σαφήνεια στη βαθυστόχαστη ομιλία του σ’ αυτό που είναι αντίθετο στη φύση και το υπερασπίζεται (192a)· στο ότι την υψιπετήν ομιλία τού Σωκράτη την ακολουθεί η σκηνή τής ζήλειας ανάμεσα στον ίδιον, τον Αλκιβιάδη και τον Αγάθωνα (222c – 223a), ενώ ο Σωκράτης υπομένει, μετά την αναντίρρητην αφήγηση της τελευταίας ομιλίας (214e, 219c), την επιδίωξη του Αλκιβιάδη για αισθησιακήν ηδονή, αν και την έχει ματαιώσει ειρωνικά (218d). Εδώ παραμένει λοιπόν ένα χάσμα για τις πιο στέρεες δικές μας ηθικές αντιλήψεις, που η προσπάθεια να το γεφυρώσουμε το καθιστά άκομα πιο εμφανές. Μπορούμε όμως να προσεγγίσουμε την παιδεραστία (Paiderastie) ως την «άλλην όψη» τού ιπποτικού πάθους ανάμεσα στον άντρα και τη γυναίκα: έτσι όπως μπορεί να «παραβιάζη» δηλ. η οικεία αυτή σε μας αγάπη τις «προσταγές» και τα έθιμα, χωρίς να αποστερείται όμως γι’ αυτό την ευγένειά της ή να απαξιώνεται απ’ το φως τής δημοσιότητας – αφού ο ποιητής την εξυμνεί – , έτσι πρέπει να υπήρξε και για τους Έλληνες η αγάπη τού άντρα προς τον νεανία. Η περιγραφή τού Παυσανία στο «Συμπόσιον», η ικεσία και ο όρκος, οι ταπεινώσεις της έτοιμης για κάθε υπηρεσία επιζήτησης, που τις συγχωρεί κανείς μόνο σ’ αυτόν που αγαπά, μας παραπέμπει σε μια μορφή όπως τού Τριστάνου (183-84). Πώς πρέπει όμως να καταλάβουμε την αφύσικην εναλλαγή τών ρόλων; Καμμιά τέχνη τής πλατωνικής περιγραφής και κανένας αρχαϊκός ενθουσιασμός δεν μπορεί να εξωραΐση το υπόλοιπο αποστροφής που μας καταλαμβάνει όλους, αρκεί μόνο να μην «υπερπηδήσουμε», για να «τιμήσουμε» τον Πλάτωνα, τα ίδια του τα λόγια. Η κριτική μας είναι απαρομοίαστα οξύτερη από εκείνην τού πλατωνικού Σωκράτη. – Τί σημαίνει όμως αυτό; Και πώς μπορούμε να κατανοήσουμε την ακατανόητην επιείκεια, με την οποίαν αποδέχεται πάλι και πάλι, και προπάντων στον «Φαίδρο», αυτό το πάθος ο Σωκράτης – ακόμα και τη «συγχώρηση» αυτού «το οποίο θεωρεί το πλήθος ως το πιο ευδαίμον» («Φαίδρ. 25c-d) - , ώστε να το μεταστρέφη, αυτό ακριβώς, σε καθαρόν έρωτα για τη σοφία; Πού στηρίζεται τέλος πάντων αυτή η ηθική αποξένωση ανάμεσα σε μας και τον Πλάτωνα; Εκτιμούμε ίσως τόσο διαφορετικά τις ερωτικές σχέσεις, επειδή έχουμε γενικώς εμείς μιαν άλλην εμπειρία τής αγάπης που ποθεί και επιθυμεί, δηλ. του Έρωτα, απ’ ό,τι εκείνοι; Θα ξεκινήσουμε τώρα αναπόφευκτα απ’ το ανθρώπινο στοιχείο, ώστε να καταλάβουμε τη φύση τής φιλοσοφίας, θα πρέπη όμως και να ομολογήσουμε ταυτόχρονα τη συνεχή μας έφεση να ακολουθήσουμε την ίδιαν τη φιλοσοφία, αν θέλουμε να εννοήσουμε, έστω και στο ελάχιστο, τον πλατωνικόν Έρωτα. Και θα ξεκινήσουμε έτσι, γιατί  αυτό ακριβώς το «ανθρώπινο στοιχείο» μάς είναι ξένο. Αν θέλουμε λοιπόν να διδαχθούμε πραγματικά απ’ τον Πλάτωνα,  πρέπει να αποδεχτούμε αυτήν την «παραδοξότητα», και να την εξερευνήσουμε. 
Δεν πρόκειται όμως μόνο για την ηθικήν παραδοξότητα: γιατί, δεν είναι επίσης παράδοξο το ότι εμφανίζεται ακριβώς ο Έρως, αυτή η ανθρώπινη συγκίνηση, ως μια υπεράνθρωπη δύναμη; Και μάλιστα, όχι επειδή ήταν συνήθης κάποτε ο μυθολογικός τρόπος ομιλίας, αλλά καθώς αναλαμβάνουν ρητά να τιμήσουν οι συγκεκριμένοι «συμποσιαστές» αυτόν τον κατά τα άλλα όχι και τόσον αξιοπρόσεχτον θεό (Συμπ. 177a-e) ! Και είναι διαπίστωση του ίδιου του Σωκράτη, ότι δεν θα είχε αντίρρηση κανένας απ’ τους παρόντες σ’ ένα τέτοιο εγχείρημα (177d)· και ο ίδιος είχε παραλάβει άλλωστε τη γνώση του περί Έρωτος από μιαν ιέρεια, η οποία και τον μύησε σ’ ένα μυστήριο (Mysterium), και αποτελεί και γι’ αυτόν η «εξουσία» τού Έρωτα στη γέννηση «κάτι το θεϊκό» (206c). Θα ήταν κατανοητό το να παρουσιαζόταν λοιπόν η πρώτη ομιλία περί Έρωτος, που ανήκει, κατά μίμηση και βελτίωση του λόγου τού Λυσία στον «Φαίδρο», στον Σωκράτη (237a κ.ε.), και όπου προσδιοριζόταν «έντεχνα» ο Έρως ως μια ανθρώπινη «επιθυμία», να παρουσιαζόταν λοιπόν κι εδώ με απόλυτο ηθικό επίκεντρο το «καλό και συμφέρον» του ερώμενου στην αμφιβολία του. Καυτηριάζεται όμως αντίθετα μια τέτοιου είδους ομιλία, μαζί και με εκείνην τού Λυσία, ως «παροδική» και «αναληθής» (242-43), ως μια συνηθισμένη παραγνώριση της «επιφανούς και ευγενικής αγάπης», και άρα ως «αναίσχυντη» (!), και μάλιστα, ακριβώς επειδή δεν μπορεί να είναι κάτι κακό ο Έρως, «αν είναι στην πραγματικότητα ένας θεός ή και κάτι το θεϊκό» (242e). Το ότι ξενιζόμαστε άρα ηθικά, βασίζεται προφανώς σε έναν θρησκευτικόν ξενισμό. Η ειδωλολατρική σχεδόν «επιείκεια» στην αποποίηση του άχθους (ότι ο Έρως θα μπορούσε να είναι κάτι το κακό…), καθώς και η εκπληκτική διασύνδεση της ύψιστης πνευματικής ζωής με την πιο αμφίβολη στροφή τής ερωτικής επιθυμίας, κατανοούνται τουλάχιστον σ’ αυτήν την «αντίθεση», όπου η δύναμη που ασκείται στην ερωτικήν «παραπλάνηση» εκλαμβάνεται ως θεϊκή. «Μπορεί να είναι άρα άσχημος και κακός ο Έρως;» - ρωτά ο ίδιος ο Σωκράτης στο «Συμπόσιον», και το απορρίπτει απερίφραστα η Διοτίμα: «Δεν θά ’θελες βέβαια να υβρίσης (να βλασφημήσης…)» (201e). Στον «Φαίδρο» απευθύνει μάλιστα μιαν προσευχή στον Έρωτα ο Σωκράτης, και ο Φαίδρος τον ακολουθεί (257a-c). Η αναμφίβολη ηθική αποξένωση ανάμεσα στον Πλάτωνα και σε μας μάς προειδοποιεί, να μην πάρουμε εντελώς αψήφιστα αυτήν τη δεύτερην και βαθύτερην αποξένωση: ο μυθικός λόγος για τον Έρωτα δεν είναι μια αλληγορία (Allegorie), ούτε μια απλή «διατύπωση» ενός πάθους για γνώση, και μάλιστα για την αγάπη ως μιαν «απλήν, ανθρώπινη» συμπεριφορά. Ο Πλάτων φαίνεται πως δεν θέλει καν να γνωρίζη μιαν «απλήν ανθρωπινότητα», με τη δική μας μη θρησκευτική και καθαρά εγκόσμιαν έννοια. «Δεν παρατηρείς πόσο ανησυχητική (δεινώς, δεινή) είναι η διάθεση όλων τών ζώων, όταν ζητούν να γεννήσουν;» ρωτάει η Διοτίμα τον Σωκράτη. «Σε μας τους ανθρώπους, θα μπορούσε να νομίση κανείς πως συμβαίνει αυτό λόγω που το ‘σκεπτόμαστε’ ή το ‘μελετάμε’», λόγω μιας ελεύθερης άρα και «απλώς ανθρώπινης» συμπεριφοράς· όμως τα ζώα, που «αρρωσταίνουν» απ’ την αγάπη, και που όχι μόνο γεννούν σε μιαν τέτοιαν κατάσταση, αλλά πραγματοποιούν και ηρωϊκές πράξεις μιας γονεϊκής αγάπης, μπορούν να μας διδάξουν ότι και στην ανθρώπινην αγάπη δεν πρόκειται για κάτι «απλώς ανθρώπινο» με τη συνηθισμένη σε μας έννοια, αλλά πραγματικά για μιαν ζωή που κυριαρχείται από μιαν υψηλότερη δύναμη, η οποία και κατέχει αυτόν που αγαπά (207a-b, 208c). Ο μυθικός λόγος για τον Έρωτα αποδεικνύεται γνήσιος. 
  
Μας θέτει λοιπόν αυτή η καταγωγή τής φιλοσοφίας απ’ τον Έρωτα, με ιδιαίτερην έμφαση μπροστά στο γενικό πρόβλημα της σχέσης ανάμεσα στη φιλοσοφία και τη θρησκεία. Όπου και είμαστε συνηθισμένοι να βλέπουμε, ουσιαστικά μιαν αντίθεση: ισχύει σε μας πράγματι ως δόγμα (Dogma), ότι η ελευθερία τής έρευνας και η θρησκευτική «δέσμευση» αποκλείουν η μια την άλλην. Και παραμένουμε μ’ αυτήν την πεποίθηση, μέσα στην παράδοση της σύγχρονης φιλοσοφίας, που δεν μπορεί ποτέ να αρνηθή, ότι η θεμελιακή πράξη της υπήρξε ο διαφωτισμός, η «έξοδος» δηλ. «του ανθρώπου απ’ την αυτο-ενοχική του προεφηβική ηλικία» (Καντ)  (( ! )) . Υποτασσόμαστε δηλ. ακόμα και σήμερα στη ‘γοητεία’ τού απλώς λησμονημένου αγώνα ανάμεσα στη φιλοσοφία και τη διδασκαλική αυθεντία τού χριστιανισμού, που κρίθηκε με τα όπλα τον 17ον και 18ον αιώνα. Στην έννοια του φιλοσόφου ενυπάρχει ουσιαστικά κάτι απ’ το λεγόμενο ‘ελεύθερο πνεύμα’, έστω κι αν άλλαξαν στο μεταξύ τόσο πολύ οι καιροί. Μπορεί να σεβάστηκαν ο Λάιμπνιτς και ο Καντ τη θρησκεία, μπορεί να την κατανόησαν τόσο βαθυστόχαστα ο Σέλλινγκ κι ο Χέγκελ, - αυτή η γεμάτη ευσέβεια εκτίμηση δεν αλλάζει τίποτα στην αντίληψη, ότι η φιλοσοφία αποτελεί υπόθεση μιας ανώτερης σκέψης, κι ότι η θρησκεία ισχύει σε κάθε περίπτωση, μόνο «μέσα στα όρια» που αυτή χαράζει. Η εσώτατη δε ενότητα που υφίσταται ανάμεσα στη θρησκεία, και στη φιλοσοφία που την αντιλαμβάνεται στον Χέγκελ, δεν δείχνει παρά με ιδιαίτερην έμφαση, ότι η σύγχρονη φιλοσοφία καταλαμβάνει, εκεί που δεν απελπίζεται με τον εαυτό της, η ίδια τη θέση τής θρησκείας· και ότι δεν υπομένει, εκεί που δεν ταυτίζεται, όπως στη ‘μεγαλοπρεπή’ ύβρη (Hybris) τού Χέγκελ, με τον «Θεό», κανέναν άλλον τουλάχιστον θεό πάνω απ’ αυτήν. Εδώ δεν άλλαξε ούτε η φιλοσοφία τής «ζωής» και της «ύπαρξης» κάτι, παρ’ όλο που μας οδηγεί να συνειδητοποιήσουμε, ότι η σύγχρονη κυριαρχία τής ανθρώπινης ελευθερίας δεν αποτελεί κάποιαν αιώνιαν αλήθεια, αλλά μιαν ιστορικήν απόπειρα του ανθρώπου.  Αυτό που το γνώριζαν οι παλαιοί διαφωτιστές, γίνεται πάλι μέσα στους κλονισμούς τού παρόντος σαφές: δεν είναι εκ φύσεως αυτή η ελευθερία, αλλά πρέπει να την «αποκτήση» κανείς. Εμείς ωστόσο εμμένουμε ακόμα σ’ αυτήν. Κι αν πρέπη να πη, τί είναι η φιλοσοφία, πρέπει να καταστήση κατανοητή ο φιλόσοφος τη σκέψη του μέσα στο πλαίσιο ενός αυτάρκους ανθρώπου, είτε ερμηνεύοντας αυτήν τη σκέψη (με μια λογική τής ίδιας της φιλοσοφίας του) μέσα απ’ τον εαυτό του, είτε ξεκινώντας από μιαν άλλην απ’ την πρωταρχικά κατανοητή, ανθρώπινη συμπεριφορά.  Ενώ ακόμα κι αν γνωρίζη μιαν οποιαδήποτε μοίρα, που είναι ισχυρότερη απ’ την ελευθερία που μας «κυριαρχεί», μπορεί να «προβάλη» αυτήν τη δύναμη μόνο στον «ορίζοντα» της σκέψης τών ανθρώπων, μόνο σε μεγάλην απόσταση δηλ. απ’ αυτούς, όπου και ισχύει ως μια σκοτεινή και ισχυρότερη δύναμη, στην οποίαν και «αποτυγχάνουμε», και ποτέ ως μια φωτεινή και υψηλότερη δύναμη, που μας προσφέρει θετικά τη δυνατότητα μιας πνευματικής ύπαρξης. Ο Πλάτων σκέφτεται όμως διαφορετικά: ενώ γνωρίζει αληθινά, τί σημαίνει έρευνα και μεθοδικός απολογισμός, δεν μπορεί και δεν αποπειράται να προσδιορίση αυτήν την ελεύθερη συμπεριφορά, την οποίαν και «κατέχει» σε όλα τα επιμέρους της ερωτήματα, μέσα απ’ τον εαυτό του. Και είναι πράγματι εκπληκτικό, ότι παρουσιάζει και την ίδιαν τη φύση τής φιλοσοφίας με μυθική μορφή, ως την ανάμνηση δηλ. μιας προϋπάρχουσας ζωής τής ψυχής και ως το ερωτικό πάθος για το θεϊκά ωραίο. Πρόκειται για μια μυθική γλώσσα που δεν αντιστοιχεί όμως μόνο σ’ αυτό που βρίσκεται πέρα απ’ την ανθρώπινη λογική, αλλά και στην πραγματικά υψηλότερη και θεϊκή, όπως βλέπουμε, φύση. Η σχέση τής φιλοσοφίας προς τη θρησκεία είναι προφανώς εδώ αντίστροφη απ’ ό,τι σε μας: δεν κατανοείται φιλοσοφικά η θρησκεία, αλλά η φιλοσοφία θρησκευτικά. Κι αυτό προξενεί σε μας μια θεμελιακή δυσκολία, καθώς γνωρίζουμε τη θρησκεία μόνον ως ενδοκοσμική, ανθρώπινη στάση και συμπεριφορά, και το περιεχόμενό της μόνον ως το αντικείμενο μιας τέτοιας συμπεριφοράς· η αυθερμηνευόμενη όμως θρησκεία μάς οδηγεί στο να εννοήσουμε αυτήν τη συμπεριφορά (τής ελευθερίας…) ως απάντηση και μόνο στην πρωταρχικήν ύπαρξη και επίδραση των ιδίων τών ανωτέρων δυνάμεων   (( «Αυτό που είναι για την επιστήμη τών θρησκειών αντικείμενο της θρησκείας, είναι για την ίδιαν τη θρησκεία υποκείμενο». - G. v. d. Leeuw, Φαινομενολογία τής θρησκείας, 1933, σ. 3. Παραβλέποντας τη χριστιανική θεολογία, μας διδάσκει αυτό και για την αρχαία, μυθική θρησκεία. – W. F. Otto, Διόνυσος, 1ο μέρος, 1933  )) . Παρουσιάζοντας ο Πλάτων τη φιλοσοφία  σ’ αυτόν τον ορίζοντα, μας υποχρεώνει να κρίνουμε αυτό που αποτελεί τη μεγαλύτερη για μας σιγουριά: την αυτοπεποίθηση της κυρίαρχης ελευθερίας μας, που δεν τη «χάνουμε» - ούτε κι όταν αποτυγχάνουμε – ποτέ. 
Τί σημαίνει όμως εδώ γενικώς θρησκεία; Τη γνωρίζουμε μόνο στη μορφή τού χριστιανισμού, που συναντά (αντιμετωπίζει…) τη φιλοσοφία μόνο στο δόγμα (Dogma) ή τη διδασκαλία· στον Πλάτωνα έχουμε όμως να κάνουμε με εθνικήν ή ειδωλολατρική θρησκεία, που εκφράζεται στον μύθο. Και η σχέση τού Πλάτωνα προς τον μύθο δεν μοιάζει μονοσήμαντη: δεν είναι άραγες η κριτική του στους ποιητές μια κριτική τού μύθου; Και δεν είναι οι μύθοι, που διηγείται ο ίδιος, κατά μεγάλο μέρος ελεύθερες επινοήσεις; Δεν υπάρχει σχεδόν πάντοτε σ’ αυτούς μια ειρωνική χροιά; Δεν αποτελούν, όχι μόνο «σπουδή», αλλά και «παιδιά»; Φαίνεται πως δεν διαφέρει ωστόσο η αρχαία απ’ τη σύγχρονη φιλοσοφία, αφού έγινε αναμφισβήτητα κι εκείνη κρίνοντας τον μύθο «μεγάλη». Ή μήπως βλέπουμε αυτήν την κριτική σε υπερβολικήν αναλογία προς τον αγώνα τής σύγχρονης φιλοσοφίας ενάντια στη διδασκαλία τής «Εκκλησίας»; Μήπως παραγνωρίζουμε δηλ. το θετικό της νόημα; Γιατί με όση περίσκεψη κι αν πραγματεύεται τους παραδεδομένους μύθους τού λαού του ο Πλάτων, παραμένει το γεγονός, ότι είναι ο μύθος που αντικαθιστά σε ιδιαιτέρως σημαντικά σημεία τών πλατωνικών κειμένων τον λόγο (Logos), επειδή αποτελεί προφανώς τον μοναδικόν τρόπο, με τον οποίον και μπορεί να πη το μέγιστο και το καθολικό ο φιλόσοφος. Το «Συμπόσιον», στο οποίο και πρέπει να φανερωθή μέσα απ’ τον Έρωτα, τον «φιλοσοφούντα» δηλ. ανάμεσα στη σοφία και την άγνοια δαίμονα (Dӓmon), η φύση τής φιλοσοφίας, περιέχει, σχεδόν αποκλειστικά, μυθικά στοιχεία· ενώ ο ερευνητικός σωκρατικός διάλογος δεν εμφανίζεται σχεδόν καθόλου, ούτε καν με το στόμα τού ίδιου του Σωκράτη.  

2.  Ο ΕΡΩΣ ΩΣ ΜΥΘΙΚΗ ΔΥΝΑΜΗ

Καθώς η ειδωλολατρεία μάς είναι κάτι το ξένο, θα πρέπη να ξεκινήσουμε απ’ το πώς επενεργούν οι θεοί στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Και είναι καλή η σύμπτωση, ότι πρόκειται στην περίπτωση του Έρωτα για έναν «θεό», που φαίνεται να μην είναι τίποτα άλλο παρά η θεοποίηση μιας ανθρώπινης συμπεριφοράς, την οποίαν και γνωρίζουμε, αλλά και μιας κατάστασης ταυτόχρονα, που μας ωθεί και σήμερα ακόμα να την ερμηνεύσουμε «ειδωλολατρικά». Δεν υπάρχει ίσως καμμιά άλλη αρχαία θεότητα που να μας είναι περισσότερο «κατανοητή» απ’ τον Έρωτα· γιατί μπορούμε εδώ, όσο πουθενά αλλού, να ακολουθήσουμε την ποιητικήν εκείνην πλησμονή, που μας οδηγεί από μιαν ανθρώπινην επιθυμία σε μιαν αυθύπαρκτην και εντελώς κυριευτική για μας εξουσία. Και δεν μπορούμε να αρνηθούμε το ότι αυτή η «ποιητική επινόηση» περιγράφει με εξαιρετικήν επιτυχία την αίσθηση που έχουμε για τον Έρωτα. Όποιος είναι «γεμάτος» από αγάπη, «φέρεται» ή «οδηγείται» προς το αντικείμενο της επιθυμίας του όχι ως ένα απλό βέβαια «υποκείμενο», αλλά ενεργοποιημένος με τον πιο βαθύ του και προσωπικόν εαυτό. Θα ήταν ωστόσο εντελώς ανεπαρκές και υποτιμητικό για την αγάπη το να πούμε, πως αυτή η επιθυμία ξεκινά απ’ αυτόν τον ίδιον. Όσο κι αν συμμετέχη ζωντανά και εξ ολοκλήρου ο ίδιος, τόσο δεν είναι και αυτουργός τής συμπεριφοράς του· κι όσο κι αν επιθυμή αποφασιστικά αυτό που αγαπά και την ίδιαν την αγάπη, τόσο λίγο έχει η ελευθερία τής πράξης του την έννοια ενός πράγματος που το γέννησε, το προξένησε ή έστω το προκάλεσε ο ίδιος. Αυτός που αγαπά δεν μπορεί καν να «επιλέξη», αν πραγματικά αγαπά. Η αγάπη (ο έρωτας…), ταυτόχρονα με την πιο προσωπικήν και πιο ενεργητική συμμετοχή αυτού που αγαπά, είναι μια «κατάσταση» (ο εραστής είναι ερωτικώς διακείμενος – πρβλ. Συμπ. 216d)· η ίδια μας η «συμπεριφορά» συντελείται μέσα σε κάτι το «συντεταγμένο», στο οποίο και «μετατιθέμεθα» χωρίς να συμπράξουμε. Και στην ελευθερία μας δεν απομένει παρά το αφανές καθήκον τής συγκατάθεσης ή εκείνο το αχάριστο της μάταιης συχνά αντίστασης. Η ελευθερία μας δεν είναι εδώ κυρίαρχη, - ούτε «δημιουργική» ούτε «αποφασιστική»· σχεδόν εξαφανίζεται μπροστά στην υπεροχή τής αγάπης, που μας «καταλαμβάνει» στην πραγματικότητα όπως μια αυθύπαρκτη και αυτενεργούσα ισχύς. 
Γιατί όμως μένει για μας αυτή η «αφήγηση» μια ποιητική και μόνο μεταφορά (Metapher), ενώ σημαίνει για τους αρχαίους πολυθεϊστές κάτι το πραγματικό; - Προφανώς διότι παραμένει σε μας η παραδοχή για την «κυριαρχία» τής αγάπης πάντοτε μια υπερβολή. Και για να το πούμε εντελώς σοβαρά, θα ήταν κυριολεκτικά αληθινή η αγάπη μόνον αν επρόκειτο για την υποταγή τού ανθρώπου σε μιαν απόλυτην εξάρτηση, αν δεν κυριαρχούσε δηλ. και μόνον ο Έρως στον άνθρωπο, αλλά αν του εμποιούσε επίσης και τον πιο εσωτερικόν φόβο, που χαρακηρίζει τη θρησκευτικήν ακριβώς εξάρτηση. Μπορεί να κατανοήση όμως κανείς μέσα στο πλαίσιο του σύγχρονου ανθρώπου – και έχοντας απέναντί του μάλιστα τους ειδωλολατρικούς θεούς - , και να αντιληφθή εντός τής εκ των προτέρων «φιλοσοφικής» μας ερμηνείας για τη θρησκεία, τί σημαίνει πραγματικά ο ισχυρισμός για μιαν «απόλυτην εξάρτηση»;  Δεν έχει μείνει η σύγχρονη κατανόηση πάντοτε ρομαντική ως προς αυτό; Και μπορούμε να εξέλθουμε άραγες ποτέ απ’ αυτήν την ατέλεια, χωρίς να εγκαταλείψουμε τον εαυτό μας;
Γνωρίζουμε βέβαια (κι εμείς σήμερα…), ότι ο Έρως δεν καταλαμβάνει μόνον τις αισθήσεις, αλλά και «ολόκληρον» τον άνθρωπο· ενώ βλέπουμε πώς μεταβάλλεται ακούσια και η «σκέψη» μας υπό την επίδραση της αγάπης. Όσο  όμως παραδεχόμαστε ότι κατανικάται ολόκληρος ο άνθρωπος, τόσο λιγότερο «παραδεχόμαστε» ότι κατανικάται εντελώς. Όπως κάθε τι το πανίσχυρο, έτσι μπορεί να συγκλονίση και ο ΄Ερως βαθειά τον σύγχρονον άνθρωπο, ποτέ όμως τόσο βαθειά, ώστε να του «υποκλέψη» τη συνείδηση της ουσιαστικής του, και  παντοτινής κατά βάθος ανεξαρτησίας. Μπορεί να μας «καταβροχθίση» ακόμα και ολοκληρωτικά η αγάπη, η υποταγή μας όμως αυτή περιορίζεται πάντοτε στην εκάστοτε πραγματική ζωή μας, χωρίς να αγγίζη τη δεδομένη στην ουσία ή τη φύση μας δυνατότητα της ελευθερίας. Και δεν μπορούμε ούτε να σκεφτούμε ούτε και να γνωρίσουμε ακόμα και την πληρέστερη κυριαρχία τού Έρωτα, όπου ο άνθρωπος γίνεται πραγματικά «σκλάβος» του, χωρίς το υπόβαθρο αυτής τής ριζικής και αναφαίρετης δυνατότητάς μας. Ακόμα και η Αναγέννηση δεν υπονόησε, ότι ο άνθρωπος θα μπορούσε να πραγματοποιήση οποτεδήποτε την κυρίαρχη ελευθερία του. Ενώ διαχώρισε και ο Καντ στην «Ανθρωπολογία» του την πρακτικά σχεδόν ανυπέρβλητην και αθεράπευτην «ασθένεια» του πάθους απ’ την αυτοκυριαρχούμενην και απλή «μέθη» τής έξαψης. Γιατί το πάθος δεν οδηγεί σε μιαν παροδικήν και μόνο σύγχυση της κυρίαρχης λογικής όπως η έξαψη, αλλά σε μια χρονίζουσα «γοητεία», που καθιστά την ίδιαν τη λογική τυφλήν υπηρέτρια του αισθήματός μας («Ανθρωπ.», πργρφ. 73f, 80-86). Η σύγχρονη εμπειρία τής «ζωής» μάς έδειξε βέβαια την πολύπλευρη, και αδιαφανή τις περισσότερες φορές γι’ αυτόν που «μετέχει», εξάρτηση του αυτοδύναμου πνεύματος· η «υπαρξιακή» μάλιστα αυτοσυνειδησία ξεκινά απ’ την εγκατάλειψη (!) του ανθρώπου στην ιστορική του μοίρα. Όλα όμως αυτά δεν αλλάζουν τίποτα στη βασική (μας…) πεποίθηση, ότι η πραγματική και καθοριστική για την ζωή και την κατανόησή μας δυνατότητα να υπάρχουμε ως άνθρωποι δεν είναι παρά η «απόλυτη» αυτοτέλειά μας  (!!) . Και δεν βασίζεται μόνον η θεωρία, αλλά ακόμα κι η πιο «παράφορη» ζωή πάνω στη συνείδηση, ότι μια τέτοια αυτοτέλεια είναι καθ’ εαυτή πάντοτε δυνατή. Το παρατηρούμε δε αυτό στο ότι απαιτούμε (να έχουμε…) αυτήν τη δυνατότητα, όταν βρίσκεται ακριβώς η ύπαρξή μας σε κατάσταση ανάγκης: απ’ αυτήν ακριβώς την ελευθερία προέρχεται και η χαρακτηριστική γενναιότητα του σύγχρονου ανθρώπου, ο οποίος θέλει να σηκώση τελικά επάνω του κάθε ανάγκη και κάθε ευθύνη. Ό,τι και να με κυριαρχή (και όχι μόνον «εξωτερικά») – εγώ το αντιλαμβάνομαι γνωστικά ως μιαν ελεύθερην, πνευματικήν αυτενέργεια, η οποία και πρέπει να «μπορή να συνοδεύη» - για να το πούμε με τα λόγια τού Καντ – όλες μου τις ιδέες, ακόμα κι αν δεν τις συνοδεύη στην πραγματικότητα, κι αν δεν μπορή να τις συνοδεύη πλέον μέσα στη θύελλα του πάθους. Αυτή η ριζική συνειδητότητα ή στοχαστικότητα διαφεύγει από κείνες τις «δυνάμεις», που μας «γοητεύουν» ωστόσο με την ίδιαν κατά τα άλλα ισχύ, όπως και τότε τους αρχαίους. Δεν κυριευόμαστε δηλ. ποτέ εντελώς, γιατί ναι μεν «τρεμουλιάζει» ολόκληρη η πρακτική μας ζωή μπροστά σ’ αυτό που μας ξεπερνά, όχι όμως και η πνευματική μας αυτοσυνείδηση, την οποίαν και αποκαλούμε με την ανοίκεια στην αρχαία φιλοσοφία λέξη «Εγώ». Προς χάριν αυτής τής χαρακτηριστικής «ελευθερίας» αναμετράται κάθε πραγματική «έξοδος απ’ τον εαυτό μας» προς τη δυνατότητά μας να «είμαστε με τον εαυτό μας»: ακόμα κι η αρπαγή μας απ’ το πάθος καταλογίζεται σ’ αυτόν τον «εαυτό», κι όχι στη «δύναμη», την οποία διαθέτει και η οποία συνιστά ακριβώς αυτό το πάθος. Και συντηρείται έτσι αναπόφευκτα η παλιά, και φαινομενικά μόνον ξεπερασμένη αντίληψη, ότι παραλύει το πάθος την ύψιστη δύναμη του ανθρώπου (δηλ. τη λογική…). Η κατανόηση του πάθους ξεκινά αναγκαστικά, και σήμερα ακόμα, απ’ τη λογική· γίνεται δηλ. ιδιωτικά (προσωπικά…) αντιληπτό το πάθος, ως η «παράλογη» εκείνη στέρηση ή αφαίρεση, στην οποίαν και χάνει ο άνθρωπος – χάνοντας τη «λογική» - την κυριαρχία πάνω στον εαυτό του, άρα και τον ίδιον του «αληθινά» τον εαυτό. Δεν έχουμε παρά να πούμε και σήμερα ακόμα μαζί με τον Καντ, πως το πάθος είναι μια «τρέλλα». 
Αυτό το έλεγε βέβαια και η «σύνεση» του αρχαίου διαφωτισμού. Ο Πλάτων αντιπαραθέτει ωστόσο στον «Φαίδρο», απέναντι σ’ αυτήν τη «νηφαλιότητα» (το σωφρονείν) ως μια διαφωτισμένην αυτοκυριαρχία, το θρησκευτικό νόημα, το οποίο και περιέχει, στην πρωτογενήν αντίληψη του Ελληνισμού για την «τρέλλα», το πάθος: αν «ίσχυε απολύτως, ότι η τρέλλα (μανία) είναι κάτι το κακό», τότε δεν θα μπορούσε να αντιταχθή τίποτα στην προειδοποίηση προς τον νέο, να προσέχη το πάθος εκείνου που τον αγαπά (και την οποίαν είχαν αναπτύξει μέχρι εκείνην την ώρα ο Λυσίας και ο Σωκράτης). «Μας μεταδίδονται όμως τα μεγαλύτερα απ’ όλα τα αγαθά μέσα απ’ την ‘τρέλλα’, και μάλιστα από μια ‘μανία’, που πηγάζει από θεία δωρεά (θεία δόσις)» (Φαίδρ. 244a· πρβλ. και 245b). Υπάρχει λοιπόν μια τρέλλα ή μανία, ως συνέπεια «ανθρώπινης ασθένειας», και μια άλλη, που εμφανίζεται «ακολουθώντας τη θεϊκήν αναίρεση της συνηθισμένης και κανονικής κατάστασης (υπό θείας εξαλλαγής τών ειωθότων νομίμων)» (Φαίδρ. 265a).   (( Σημ. τ. μετ.: Πώς θα μας φαινόταν άραγες σ’ αυτό το σημείο η «κανονολογία» που έχει καταλάβει και σήμερα τον σύγχρονον «κληρικαλισμό»… )) . Ο Πλάτων επισημαίνει, πως το ίδιο το πνευματικό στοιχείο δεν καταπιέζεται ούτε αποδυναμώνεται στη μανία (Mania) τής αγάπης, αλλά αντιθέτως απελευθερώνεται και ανυψώνεται στο ύψιστο σημείο τής δύναμής του – εφ’ όσον δεν μετρά κανείς βέβαια την έννοια της ελευθερίας και της δυνάμεως του ανθρώπου με το ιδανικό τής αυτάρκειας (Autarkie), αλλά με την κρυμμένην αλλιώς αξία, προς την οποίαν και «αναπετάσσεται» το πάθος, και με τα ανέφικτα αλλιώς έργα, προς τα οποία και μας «ενθουσιάζει»· - όπως εμπνέει ακριβώς στον «Φαίδρο» αυτός που αγαπάται (ο ερώμενος…), και άρα ο Έρως, τον Σωκράτη να «ομιλήση» (236-37, 244a), και όπως παριστάνει ο ίδιος τον εαυτό του να βρίσκεται σε «τόπο θεϊκό», «συνεπαρμένος απ’ τις Νύμφες», και γι’ αυτό «όχι πια μακριά απ’ τους διθυράμβους» (238c-d), «εξαναγκασμένος βίαια» να μιλήση «ποιητικά» εξαιτίας τού Φαίδρου (257a). Ο πνευματικός εαυτός υποτάσσεται βέβαια και «δεσμεύεται», χωρίς όμως και να «ζημιώνεται», συναρπαζόμενος αντίθετα στα πιο υψηλά του και ανέφικτα αλλιώς αγαθά. Κι όποιος καταλαμβάνεται απ’ αυτήν την «τρέλλα» (μανία…), λυγίζει (ταπεινώνεται!...) κάτω απ’ το βάρος τών δωρεών της. Γι’ αυτό και θα ήταν «άστοχο» και θα ισοδυναμούσε με μια διάψευση του πραγματικού Έρωτα, το να θέλη να τον κατανοήση κανείς αναφέροντάς τον στη νηφάλια σκέψη τής «σοβαρής» και αυτοδύναμης ύπαρξης, και όχι εξυμνώντας τον καθεαυτόν, ως αληθινήν πηγή όλων του των «συνεπειών». Καθώς «εξέρχεται» αυτός που αγαπά (ο εραστής…) «απ’ τη σοβαρότητα της ανθρώπινης επιθυμίας και συναναστρέφεται αυτό που είναι θεϊκό, επιτιμάται απ’ τους πολλούς, ως «σαλεμένος»· το ότι είναι όμως πλήρης θεού, αυτό έχει μείνει κρυμμένο απ’ τους πολλούς»  ( εξιστάμενος δέ τών ανθρωπίνων σπουδασμάτων καί πρός τώ θείω γιγνόμενος νουθετείται μέν υπό τών πολλών ως παρακινών, ενθουσιάζων δέ λέληθεν τούς πολλούς – Φαίδρ. 249c-d) . Το αποφασιστικό βήμα για να κατανοηθή ο Έρως ως ένας θεός συντελείται, όταν αναγνωρίζη κανείς τις ενέργειές του απολύτως ως αγαθά. Και οι επαινετικοί λόγοι στο «Συμπόσιον» ξεκινούν εμφανώς, χωρίς να προχωρούν μάλιστα οι περισσότεροι και πέρα απ’ αυτό, απ’ την αναγνώριση ακριβώς αυτών τών δωρεών (194e, 199c). Αν όμως εκλάβη κανείς εντελώς στα σοβαρά, ότι η αληθινή και πλούσια ανθρώπινη ύπαρξη συνίσταται στο να «κατέχης» τέτοιες και παρόμοιες δωρεές, και όχι το «κύρος» μιας «λογικής» ελευθερίας, αυτός πρέπει επίσης να παραδεχτή, πως η δύναμη του πάθους είναι στην πραγματικότητα μια αυθυπόστατη ουσία. Και δεν χρειάζεται τότε ούτε να «εξηγή» ούτε να «θεωρητικολογή»· του αρκεί αυτή η εμπειρία. Κι εφ’ όσον του λείπει η μόνιμη αναφορά στο «στέρεο» έδαφος της «λογικής» ελευθερίας, και βρίσκεται πάνω στα «υψηλά κύματα» του πάθους, μόνος μαζί του και «εγκατελειμμένος» σ’ αυτό με την πιο εσωτερικήν του ουσία, τότε πρέπει, σκοπεύοντας να πη και σωστά, τί είναι αυτό που βιώνει, να αποδώση στον προσωπικόν και «ανθρώπινον» χαρακτήρα αυτού που τον καταλαμβάνει μιαν «ανθρωπόμορφη» (anthropomorphen) μεν, αλλά ξένην αρχή, κι εφ’ όσον η πραγματική του συμμετοχή σ’ αυτό που συμβαίνει είναι ως μηδενική, πρέπει να τον συναντά αυτή η δύναμη του πάθους με τα «ανησυχητικά» και «τρομαχτικά» χαρακτηριστικά ενός υπεράνθρωπου εξουσιαστή. Ενώ εκείνο που καταλαμβάνει σε μας (σήμερα…) όποιον περιπέση σ’ αυτό το πάθος – ο ανησυχητικός και θελκτικός ταυτόχρονα φόβος, καθώς έρχεται και φεύγει η δύναμη που τον κυριεύει - , αυτό καθίσταται εδώ (στους αρχαίους και στο «Συμπόσιον»…) μια εμπειρία τού διαρκούς και παντοτινά ζωντανού – ακόμα και στην ύβρη (Hybris) – θεϊκού φόβου. Εκεί όπου εξαφανίζεται ο προσωπικός αυθορμητισμός απ’ τη φύση τού ανθρώπου, όπου ο άνθρωπος βρίσκεται δηλ. όχι μόνον πραγματικά και ως επί το πλείστον, αλλά ουσιαστικά και μόνιμα «εκτός εαυτού», εκεί δεν είναι πια ο ίδιος, αλλ’ αυτό που ενεργεί ισχυρά και «βίαια» και στο οποίο οφείλεται η ύπαρξη του πάθους μέσα μας, ο ελεύθερος πρωταίτιος. Αν μπορούσαμε να ζούμε ουσιωδώς και κατ’ αυτόν τον τρόπο «εκστατικά» - και δεν θα χρειαζόμασταν τότε την «ιδιαίτερην κατάσταση» της έκστασης (Ekstase) - , θα είχαμε και σήμερα την εμπειρία τών θεών. Κι αυτό που απέδειξε ο Καντ για τη σύγχρονην επιστημονικήν εμπειρία, ισχύει προφανώς για κάθε εμπειρία: δεν πρόκειται δηλ. για μιαν απλήν αντίληψη, αλλά για μια σύλληψη και μιαν κατανόηση αυτού που είναι δεδομένο μέσα στο πλαίσιο εκ των προτέρων (a priori) κατανοημένων δυνατοτήτων. Εκεί όμως όπου η αυτοδύναμη αιτία για κάθε κατανόηση και δυνατότητα δεν βρίσκεται πια στο κυρίαρχο Εγώ, αλλά έξω απ’ αυτό, εκεί αποκτά η εμπειρία μας θρησκευτικόν ακριβώς χαρακτήρα. Η προσωπικότητα μάλιστα των δυνάμεων που ενεργούν πέρα από μάς βρίσκεται σε αντίστροφη σχέση προς τη βασική συνείδηση της ελευθερίας εντός μας.  
Ο ίδιος ο Πλάτων εξέφρασε αυτήν τη συνάφεια, στον μύθο του για την ουσία τής ψυχής στον «Φαίδρο» με σαφήνεια: η έννοια της «ψυχής» μπορεί  να χρησιμοποιηθή όχι μόνο για τον άνθρωπο αλλά, και μάλιστα πρωταρχικά, και για τους θεούς (245c κ.ε.). Η φύση τής ψυχής συνίσταται στο ότι «κινείται η ίδια», άρα στον αυθορμητισμό. Πλήρης όμως αυθορμητισμός υπάρχει μόνο στους θεούς, και όχι στους ανθρώπους. Στην «αλληγορία» μάλιστα για τη «συνενωμένη δύναμη ενός φτερωτού άρματος και του ηνιόχου» εκφράζεται αυτό με τη ρήση, ότι «τα άλογα και οι ηνίοχοι των θεών είναι όλα αγαθά και αγαθής προέλευσης, ενώ εκείνα τών άλλων ανάμεικτα»· το ανθρώπινο δε άρμα, που ομοιάζει καθ’ εαυτό στο θεϊκό, απωθείται μονίμως λόγω τού ενός ατίθασου αλόγου απ’ τον δρόμο του, έτσι ώστε «η οδήγηση του άρματος να είναι αναγκαστικά δύσκολη και κοπιαστική σε μας» (246a-b). Ενώ όμως προσδιορίζει ο Πλάτων τη φύση (Physis) τής ψυχής στον αυθορμητισμό της, και αντιλαμβάνεται έτσι την ελευθερία της, και τον πνευματικόν της άρα και προσωπικόν χαρακτήρα, «ανακαλύπτει» ταυτόχρονα ότι η ανθρώπινη ψυχή παρουσιάζει μιαν ελαττωματικότητα, που μπορεί να γίνη αντιληπτή μόνο σε αναφορά προς τις πλήρεις και θεϊκές ψυχές. Και όσο οξύτερα αναγνωρίζει τη φύση τής ελεύθερης αυτουργίας, τόσο αντιλαμβάνεται καθαρότερα, ότι εμείς οι άνθρωποι είμαστε στερημένοι ως προς την ουσία μας απ’ τον αληθινόν αυθορμητισμό, κι ότι πρέπει άρα να αναζητήσουμε την αληθινήν αυτουργία έξω από εμάς. Γι αυτό και μπορεί να καταλάβη ο Πλάτων, ενώ παραμένει στο «ρεύμα» εκείνο που κρίνει φιλοσοφικά τον μύθο, και μπορεί και να καταστήση σαφές, ότι είναι η εμπειρία ακριβώς τού πάθους που μας οδηγεί στο να αντιληφθούμε ανθρωπόμορφα (anthropomorph) τους θεούς. Παραδίδοντάς μας μάλιστα και μια γενεαλογία τών θρησκευτικών εκφράσεων για την «αθάνατην ύπαρξη», για τον «θεό» δηλ., με την ειδωλολατρικήν του έννοια. «Πρέπει να επιχειρήσουμε να πούμε, πόσο μακριά φτάσαμε στην ονομασία  θνητών και αθανάτων υπάρξεων. Οτιδήποτε κι αν ονομάζεται ψυχή, φροντίζει (μεριμνά…) για το σύνολο των αψύχων και περιέρχεται ολόκληρο το ουράνιο οικοδόμημα, άλλοτε με τη μια κι άλλοτε με την άλλη μορφή. Κι αν είναι (αυτή η ψυχή…) πλήρης και φτερωμένη, τότε ζη στα ύψη και εξουσιάζει ολόκληρον τον κόσμο· αν χάση όμως τα φτερά, τότε αιωρείται εδώ κι εκεί, μέχρι να κρεμαστή στο οτιδήποτε σταθερό, όπου και εγκαθίσταται, λαμβάνοντας ένα γήινο σώμα, το οποίο και φαίνεται, χάρις στη δύναμη της ψυχής, πως κινείται το ίδιο, και ονομάζεται αυτό το σύνολο, η σύζευξη ψυχής και σώματος, «ύπαρξη» και «όν», αποκτώντας και το προσωνύμιο «θνητό»· «αθάνατο» όμως δεν μπορούμε να το ονομάσουμε ποτέ, χωρίς να έχη δη έναν τουλάχιστον θεό και να τον έχη κατανοήσει επαρκώς, ένα οποιοδήποτε (έστω…) αθάνατο όν, το οποίο να αποτελείται μεν από ψυχή και σώμα, στο οποίο να είναι όμως αυτά ουσιωδώς συνενωμένα παντοτινά» (246b-c). Η ανθρώπινη ψυχή εμφανίζεται λοιπόν ως μια ατελής, παράπλευρη μορφή τής θεϊκής ψυχής, εφ’ όσον η ψυχή είναι καθ’ εαυτή αθάνατη, και άρα (σύμφωνα με τις ελληνικές έννοιες) και θεϊκή. Η οποία και ζωοποιεί, στην ακέραιη και αρχική της μορφή, όχι μόνον το ιδιαίτερο σώμα το οποίο και φέρει, αλλά το σύνολο του κόσμου, και μάλιστα «άλλοτε μ’ αυτήν κι άλλοτε με την άλλη μορφή», που σημαίνει: με τη μορφή διαφορετικών θεών. Καθώς όμως αναγνωρίζει ο Πλάτων πως είναι η ψυχή τών θεών που επενεργεί σε «κάθε τι το άψυχο», φτάνει αναπόφευκτα να κρίνη και την μυθικήν παράσταση για τα «αθάνατα όντα», την ιδέα δηλ. της ανθρωπομορφίας τών θεών. Οι θεοί δεν μπορούν να υπόκεινται, κατά τη γνώμη του, ως κοσμικές δυνάμεις στους περιορισμούς μιας σωματικής ύπαρξης. Αυτή όμως η κριτική, τη σημασία τής οποίας και θα δούμε στη συνέχεια, δεν αλλάζει τίποτα στη «μυθολογική» θέση τού Πλάτωνα, ότι η «ψυχή» είναι κατ’ αρχάς μια θεϊκή και όχι μια ανθρώπινη ψυχή. Και δεν χρειάζεται να μας απασχολήση προς το παρόν ούτε το ότι αναζητάται η ελαττωματικότητα της ανθρώπινης ψυχής στη φυλάκισή της μέσα στο σώμα – στο ότι είμαστε «περιορισμένοι εκεί μέσα όπως σ’ ένα όστρακο» (250c). Γιατί προηγείται η γνώση μιας πραγματικής εξάρτησης, με τη διαπίστωση ότι ο ανθρώπινος αυθορμητισμός είναι δεύτερος «τη τάξει»· κάτι που εκφράζεται επίσης και με την αλληγορία για το άρμα τής ψυχής. Το ουσιαστικό είναι όμως εδώ η αναγνώριση υψηλοτέρων και θεϊκών όντων. Η υπεράσπιση της «θεϊκής» τρέλλας ή μανίας και η συνεχώς επαναλαμβανόμενη περιγραφή για τα «βάσανα» και τον εσώτατον «τρόμο» αυτού που αγαπά (τού εραστή…) (ας κοιτάξη κανείς την ομιλία μόνον τού Αλκιβιάδη στο «Συμπόσιον» ή τον δεύτερον λόγο τού Σωκράτη στον «Φαίδρο») αποκτούν υπ’ αυτές τις συνθήκες τη βαρύτητα μιας περιγραφής τού «θεϊκού φόβου» μπροστά στον Έρωτα. Και το να μιλάμε εδώ για τους θεούς προκύπτει απ’ την αναγνώριση της ανεπάρκειας της ανθρώπινης ύπαρξης (στη θεωρία αλλά και στην ίδιαν την ζωή), καθώς και την αναγνώριση μιας προσωπικής αρχής, «υπεύθυνης» και πρωτουργού για την ύψιστη «δωρεά» στον άνθρωπο που συνιστά αυτό το πάθος. 
Ο Πλάτων επιλαμβάνεται στα σοβαρά και συνειδητά με την ίδιαν τη μορφή τού μύθου: το πώς «είναι δημιουργημένη κατά τη φύση της η ψυχή, αυτό είναι υπόθεση μιας θεϊκής και μεγάλης αναζήτησης, με τί όμως μπορεί να παρομοιαστή, αυτό είναι υπόθεση ανθρώπινη και πιο απλή» (Φαίδρ. 246a). Όπως και σε άλλα σημεία, και ιδιαίτερα στον «Τίμαιο» (29c-d), περιορίζεται κι εδώ ηθελημένα σ’ αυτό που είναι δυνατόν στον άνθρωπο ο Πλάτων, στον θεωρητικόν τρόπο που αντιστοιχεί δηλ. στην ατέλεια της ψυχής του. Όπως είναι δεμένη στο σώμα η ανθρώπινη ψυχή, έτσι είναι δεμένη στο αισθητικό και εικονικό η γνώση του. Ολόκληρη η κοσμοθεωρία τού «Τίμαιου» κινείται γύρω απ’ αυτό το στοιχείο: «το ότι δεν είμαστε σε θέση», λέει ο Τίμαιος στον Σωκράτη, «να μιλήσουμε για τους θεούς και τη δημιουργία τού σύμπαντος με τρόπον ώστε να συμφωνούν απολύτως αναμεταξύ τους και να είναι ακριβείς οι λόγοι μας, αυτό δεν πρέπει να σε εκπλήσση· κι αν καταλήξουμε αντίθετα, να προσφέρουμε τους οιουσδήποτε εικονικούς (εικότας) λόγους, αυτό θα πρέπη να μας ικανοποιή, γιατί θα πρέπη να θυμηθούμε, πως τόσο εμείς που μιλάμε όσο κι εσείς που κρίνετε διαθέτουμε μιαν ανθρώπινη φύση, έτσι ώστε δεν μας ταιριάζει να αναζητήσουμε, μετά την εικονικήν αυτήν αφήγηση (τον εικότα μύθον) τών πραγμάτων, κάτι ακόμα παραπέρα» (Τίμ. 29c-d). Στα ερωτήματα, που αφορούν στο πανίσχυρο ή στο σύνολο των πραγμάτων που μας ξεπερνά, είναι λοιπόν ο μύθος ο μόνος εφικτός τρόπος γνώσης, γιατί ο άνθρωπος που γνωρίζει είναι ένα ανεπαρκές και περιορισμένο, ακόμα και στις πιο ιδιαίτερες και «δικές» του δυνατότητες, πλάσμα. Γι’ αυτό και δικαιολογεί ο μύθος για την ψυχή με το ίδιο του το περιεχόμενο τη μορφή του: η ψυχή «αφήνεται» στον μύθο, καθώς γνωρίζει, πως δεν εξουσιάζει η ίδια τον εαυτό της.

(συνεχίζεται)
Αμέθυστος.