σχολιο: Όταν ο Οικουμενικός Πατριάρχης μιλά για τον άνθρωπο, το πρόσωπο, την ειρήνη, τη δημιουργία και τους αδυνάμους, ο λόγος του δεν κρίνεται μόνο από τη θεολογική του ανύψωση, αλλά από τη διαδρομή του. Αν περνά με άνεση από τη Βουλή, τα γραφεία, τις αίθουσες πρωτοκόλλου, τις χειραψίες, τις κλειστές λέσχες «κύρους», εκεί όπου η διπλωματία, η μασονία, η πολιτική και η κοινωνική αυτοεπιβεβαίωση συνομιλούν με άψογη ευγένεια, αλλά δεν περνά από έναν φυλακισμένο, έναν άρρωστο, έναν γονιό των Τεμπών, από τον διωκόμενο πατέρα Αντώνιο της Κιβωτού, από μια οικογένεια θύματος γυναικοκτονίας, από το σπίτι του Παύλου Φύσσα, από ένα σπίτι φτώχειας, από μια εγκατάσταση κτηνοτρόφου που θρηνεί για τα 500 νεκρά του πρόβατα, τότε το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη υψηλού λόγου. Το πρόβλημα είναι η απουσία καθόδου. Γιατί ο άνθρωπος, όταν παραμένει έννοια, είναι θαυμάσια διαχειρίσιμος. Χωράει σε ομιλίες, δελτία Τύπου, επίσημες φωτογραφίες, φράσεις περί αξιοπρέπειας και ειρήνης, ακόμη και σε τελετές ανταλλαγής ακριβών και απολύτως άχρηστων εθιμοτυπικών δώρων, όπου οι θεσμοί επιβεβαιώνουν ο ένας την ευγένεια του άλλου, ενώ ο φτωχός επιβεβαιώνει μόνο την απουσία του. Τα δώρα αυτά είναι το υλικό ισοδύναμο των μεγάλων λέξεων όταν δεν γίνονται πράξη: λαμπρά, περιττά, τελετουργικά, φτιαγμένα για να κυκλοφορούν ανάμεσα σε εκείνους που ήδη έχουν αρκετά. Η διπλωματία δεν είναι από μόνη της αμάρτημα. Αμάρτημα γίνεται όταν υποκαθιστά την ποιμαντική επίσκεψη και εμφανίζεται ως μαρτυρία. Όταν η Εκκλησία κινείται ευκολότερα ανάμεσα σε πρόσωπα εξουσίας παρά ανάμεσα σε πρόσωπα πόνου, τότε ο λόγος περί προσώπου αρχίζει να ακούγεται ως λεπτή μορφή θεσμικής αυτοαθώωσης. Ο άρρωστος μυρίζει νοσοκομείο, ο φυλακισμένος έχει όνομα και φάκελο, ο γονιός των Τεμπών δεν αφήνει τη δικαιοσύνη να γίνει ρητορικό στολίδι, η οικογένεια μιας δολοφονημένης γυναίκας δεν επιτρέπει στην ευαισθησία να παραμείνει κομψή. Χριστός, όμως, δεν είναι ο υψηλός λόγος περί πάσχοντος σώματος. Είναι η κάθοδος προς το πάσχον σώμα. Δεν είναι η ευγενής αναφορά στον άνθρωπο, αλλά η έκθεση ενώπιον εκείνου που δεν προσφέρει κύρος, δεν ανταλλάσσει δώρα, δεν φωτογραφίζεται ωραία, δεν εξυπηρετεί καμία θεσμική σκηνοθεσία. Ο άνθρωπος δεν λείπει από τις λέξεις. Λείπει από το πρόγραμμα. Και ίσως εκεί, ανάμεσα στο πρόγραμμα και στο Ευαγγέλιο, ανοίγεται ολόκληρη η αμηχανία μιας Εκκλησίας που μιλά για κάθοδο, αλλά κινείται με την άνεση της ανόδου. Η πιο παράδοξη εικόνα της εποχής βρίσκεται ακριβώς εδώ: μια Εκκλησία που μιλά ακόμη τη γλώσσα της ασκήσεως, ενώ προετοιμάζει ταυτοχρόνως το μέλλον της μέσα από δραματουργίες επικοινωνίας, μηχανισμούς δημόσιας εικόνας και μια νέα γενιά εκκλησιαστικών προσώπων που εκπαιδεύονται ήδη ως κάτι ανάμεσα σε αρχιερείς, motivational speakers και christian life coaches του Instagram και του TikTok. Όχι πλέον ο ποιμένας που κατεβαίνει στη σιωπή του πόνου, αλλά ο διαχειριστής συναισθηματικής παρουσίας σε αλγόριθμους ορατότητας· όχι ο λόγος που τραυματίζει υπαρξιακά, αλλά ο λόγος που κυκλοφορεί εύπεπτα σε βίντεο λίγων δευτερολέπτων, έτοιμος να γίνει αναπαραγωγή, επιρροή, engagement. Κι έτσι η θεολογία κινδυνεύει να μεταβληθεί όχι απλώς σε δημόσια διπλωματία, αλλά σε περιεχόμενο: μια ευγενής, φωτισμένη και απολύτως συμβατή πνευματικότητα για έναν κόσμο που δεν αντέχει πια ούτε τη σιωπή ούτε τη ρήξη Μάνος Λαμπράκης
Του Μάνου Λαμπράκη Ξεκινά κανείς από δύο φαινομενικά άσχετες ειδήσεις: μια φάτνη στις Βρυξέλλες όπου ο Χριστός, η Παναγία και ο Ιωσήφ εμφανίζονται χωρίς πρόσωπα, και ένα νέο μάθημα Ηθικής που εγκαθίσταται στα ελληνικά σχολεία ως υποκατάστατο των Θρησκευτικών για όσους επιθυμούν «απαλλαγή». Κι όμως, αυτά τα δύο σημεία, αποσπασμένα από διαφορετικές γεωγραφίες, συναρμόζονται σε μια κοινή, βαθιά τομή: δεν είναι απλώς ενδείξεις πολιτισμικών ρωγμών, αλλά τα συμπτώματα ενός ευρύτερου προτάγματος, όπου η Ευρώπη, σε μια στιγμή εξόφθαλμης κούρασης, επιχειρεί να αποσυναρμολογήσει ό,τι θεωρούσε για αιώνες πηγή μορφής, νοήματος και συλλογικού πάθους. Η αφαίρεση του προσώπου από τη φάτνη και η αφαίρεση της θεολογικής μνήμης από την εκπαίδευση είναι, κατά παράδοξο τρόπο, πράξεις της ίδιας λογικής: της λογικής που θεωρεί ότι η υποκατάσταση του μυστηρίου από μια ηθικολογική ουδετερότητα, ή η αντικατάσταση του προσώπου από ένα ύφασμα, συνιστούν δήθεν λύσεις σε προβλήματα συμπερίληψης και πλουραλισμού.
Δεν είναι λύσεις· είναι ενσυνείδητες δηλώσεις εξάντλησης.
Γιατί τι άλλο είναι μια φάτνη χωρίς πρόσωπα; Το πρόσωπο στη χριστιανική θεολογία δεν είναι διακοσμητικό αξεσουάρ· είναι πηγή υπάρξεως. Το «πρόσωπο» δεν είναι η μάσκα· είναι το αποκαλυπτικό βάθος, αυτό που κατοικεί, αυτό που φέρει τη μοναδικότητα, αυτό που κάνει τον Υιό να μην είναι μια αφαίρεση αλλά κάποιος. Η απουσία του προσώπου από το Βρέφος της Βηθλεέμ δεν είναι καλλιτεχνική επιλογή· είναι ένα είδος πολιτισμικού ευνουχισμού, ένας ευνουχισμός που δεν τολμά να παραδεχτεί ότι φοβάται την ίδια του την κληρονομιά. Γιατί η Δύση σήμερα δεν μπορεί να αντέξει ένα πρόσωπο· προτιμά μια επιφάνεια υφασμάτων, ένα ουδέτερο σχήμα, έναν άμορφο πυρήνα, ώστε κανείς να μην θιχτεί από την ίδια τη δυνατότητα της ενσάρκωσης. Η ενσάρκωση άλλωστε είναι πάντα σκανδαλώδης: απαιτεί σώμα, μορφή, σάρκα, ιστορική εγγραφή. Αντιθέτως, μια φάτνη χωρίς πρόσωπα δεν απαιτεί τίποτε—ούτε ιστορία, ούτε μνήμη, ούτε ταυτότητα. Είναι μια φάτνη φτιαγμένη για εκείνους που δεν αντέχουν να δουν.
Και έτσι η φάτνη της Βρυξελλών αποκαλύπτει αυτό που πραγματικά επιθυμεί ο σύγχρονος δυτικός πολιτισμός: μια θρησκεία χωρίς πρόσωπα, μια παράδοση χωρίς σώμα, ένα μυστήριο χωρίς πυρήνα. Μια θρησκεία άοσμη, άχρωμη, ηθικολογική, κατάλληλη για προώθηση σε μουσεία, εμπορικά κέντρα και επιτροπές συμπερίληψης. Δεν είναι τυχαίο ότι το μόνο σημείο «ζωής» που αναδύθηκε από αυτή τη φάτνη ήταν η πράξη του βανδαλισμού: κάποιος απέσπασε την «κεφαλή» του βρέφους. Το βρέφος, δηλαδή το σημείο της ενσάρκωσης, εξαφανίστηκε, αφήνοντας πίσω του ένα σώμα χωρίς πρόσωπο και χωρίς κεφάλι — ίσως η πιο ειλικρινής εικόνα της εποχής. Όχι, δεν το έκανε ο βάνδαλος· το είχε ήδη κάνει η επιτροπή αισθητικής.
Το ίδιο συμβαίνει και στο ελληνικό σχολείο, αν και με πιο ευγενή ορολογία. Το νέο μάθημα Ηθικής παρουσιάζεται ως δήθεν ουδέτερη εναλλακτική απέναντι στα Θρησκευτικά. Ηθική, όμως, χωρίς θεολογία, χωρίς ορίζοντα οντολογικό, είναι απλώς τεχνική κοινωνικής ειρήνευσης. Μια συλλογή ηθικών διλημμάτων, απονευρωμένων από το όνομα του Θεού, χωρίς την οντολογική εκείνη συνθήκη που κάνει την ηθική πράξη όχι απλώς επιλογή αλλά κλήση. Δεν υπάρχει πιο ειρωνικό θέαμα από το να υποκαθίσταται η παράδοση της Εκκλησίας από ένα μάθημα γενικής ηθικής, φτιαγμένο ώστε να μην ενοχλήσει κανέναν: μια εκπαίδευση που, φοβούμενη τη δυνατότητα της μεταμόρφωσης, προτιμά την ασφάλεια ενός ηθικολογικού μικρο-προτεσταντισμού, προσαρμοσμένου στην ελληνική δημόσια διοίκηση. Και, βεβαίως, όλο αυτό τυποποιείται ως «δικαίωμα»: το δικαίωμα στη θρησκευτική απαλλαγή παράγει ένα μάθημα εντελώς άδειο, σχεδόν περιμένοντας να δηλώσει την ίδια του την ασημαντότητα.
Αλλά αυτό που κρύβεται πίσω από τις δύο ειδήσεις είναι κάτι βαθύτερο, κάτι που η εποχή προσπαθεί να μην ονοματίσει: η απόπειρα να παραχθεί μια κοινωνία χωρίς μνήμη και χωρίς σάρκα. Διότι όταν αφαιρείς το πρόσωπο από τη φάτνη, αφαιρείς το πρόσωπο από την παράδοση. Και όταν αφαιρείς τη θεολογία από την εκπαίδευση, αφαιρείς τη δυνατότητα του ανθρώπου να κατανοήσει τον εαυτό του όχι ως μηχανισμό αποφάσεων, αλλά ως ύπαρξη προικισμένη με οντολογικό βάθος.
Ζούμε στην εποχή της «επίπεδης θετικότητας»: τίποτε δεν πρέπει να διαρρηγνύει την επιφάνεια, τίποτε δεν πρέπει να επιτρέπει την είσοδο στο αρνητικό, στο μυστήριο, στο ανεξήγητο. Κι έτσι δεν μας επιτρέπεται πια ούτε το πρόσωπο ενός βρέφους ούτε ο λόγος της παράδοσης.
Η Δύση σήμερα δεν πολεμά τον χριστιανισμό· τον εξαφανίζει εκ των έσω, διαλύοντάς τον σε συμβολικές χειρονομίες που δεν φέρουν πλέον καμιά υποχρέωση. Η φάτνη γίνεται installation· το μάθημα των Θρησκευτικών γίνεται επιλογή· η πίστη γίνεται υποσημείωση. Κι όμως, όλα αυτά έχουν ένα παράδοξο αποτέλεσμα: εκθέτουν την πολιτισμική κενότητα της εποχής με τρόπο πιο καθαρό απ’ όσο θα μπορούσε να το επιτύχει οποιαδήποτε θεολογική κριτική. Η φάτνη χωρίς πρόσωπα και το μάθημα Ηθικής είναι σαν καθρέφτες που δείχνουν μόνο αυτό που έχει απομείνει: μια Ευρώπη που φοβάται πλέον να κατοικήσει το ίδιο της το βάθος. Κι έτσι οι δύο ειδήσεις, που μοιάζουν άσχετες, λειτουργούν ως σημεία της ίδιας μεταφυσικής φτώχειας. Η Ευρώπη που δεν αντέχει το πρόσωπο του Χριστού είναι η ίδια Ευρώπη που δεν αντέχει να διδάξει την παράδοσή της στα παιδιά της. Η Ευρώπη που θέλει μια φάτνη χωρίς πρόσωπα θέλει και μια εκπαίδευση χωρίς θεμέλιο. Και η ειρωνεία είναι ότι όλα αυτά γίνονται στο όνομα της ελευθερίας, της συμπερίληψης, της ουδετερότητας. Μια ουδετερότητα όμως χωρίς κέντρο, χωρίς ρίζα, χωρίς σώμα—μια ουδετερότητα που, όσο κι αν θέλει να το κρύψει, καταλήγει να μοιάζει με φάτνη χωρίς βρέφος.
