Η οντολογία του προσώπου στη νεότερη θεολογική σκέψη: Ν. Νησιώτης, Χρ. Γιανναράς, Ι. Ζηζιούλας. Μια κριτική αποτίμηση (30)

Συνέχεια από:  Κυριακή 3 Απριλίου 2022

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ - ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ 

ΤΜΗΜΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Συστηματικής – Δογματικής Θεολογίας 

Διπλωματική εργασία Η οντολογία του προσώπου στη νεότερη θεολογική σκέψη: Ν. Νησιώτης, Χρ. Γιανναράς, Ι. Ζηζιούλας. Μια κριτική αποτίμηση.

Καθηγητής: Χρ. Σταμούλης 

Φοιτητής : Περικλής Αγγελόπουλος - Θεσσαλονίκη 2020

ΜΕΡΟΣ ΠΕΜΠΤΟ

5. Σχόλια στην οντολογία του Ι. Ζηζιούλα και του Χρ. Γιανναρά.

Να σημειώσουμε επιπλέον, ότι στο ζήτημα της τριαδολογίας, ο μητροπολίτης Περγάμου στο κείμενο του "Το είναι του Θεού και το είναι του ανθρώπου"451 αναφέρει «ότι το πρόσωπο εκφράζει την ιδιαιτερότητα και την ταυτότητα του, όχι με το να αντιτίθεται προς την κοινή ουσία , αλλά με το να την έχει κοινή με τα άλλα πρόσωπα».

Έτσι, φαίνεται, ότι αναγνωρίζει ότι δεν υπάρχει μια οντολογική προτεραιότητα του προσώπου του Πατέρα ανεξάρτητη από την κοινή ουσία. Να σημειώσουμε ότι σύμφωνα με τον Μάξιμο τον Ομολογητή «η Τριάδα … είναι ενούσια ύπαρξη μονάδας τρισυπόστατης. Η Μονάδα είναι αληθινά μονάδα, γιατί έτσι είναι κατά την ουσία· και η Μονάδα είναι αληθινά Τριάδα, γιατί έτσι είναι κατά την υπόσταση. Επειδή ακριβώς είναι μια θεότητα που έχει μοναδική ουσία και τριαδικήν υπόσταση»452. Ακόμα, ο επίσκοπος στο κείμενο του «Από το πρόσωπο εις το προσωπείον» ακολουθεί τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή και αναφέρει ότι «η ουσία δεν είναι ποτέ «γυμνή» δηλαδή χωρίς υπόστασιν, χωρίς «τρόπον υπάρξεως»…. Η προσωπική ύπαρξη του Θεού (ο Πατήρ) συνιστά κάνει υποστάσεις την ουσίαν Του. Το είναι του Θεού ταυτίζεται με το πρόσωπον»453. [ΔΕΝ ΚΡΥΒΕΤΑΙ ΤΟ ΖΙΖΑΝΙΟ. ΑΛΛΟΙΜΟΝΟ ΣΕ ΟΣΟΥΣ ΔΕΧΟΝΤΑΙ ΤΟ ΔΑΙΜΟΝΙΟ ΣΑΝ ΤΟ ΦΩΣ ΤΟ ΑΛΗΘΙΝΟ]. 

Με τις θέσεις αυτές φαίνεται ότι ο Ι. Ζηζιούλας, απαντώντας και στην κριτική που έχει δεχτεί, επιχειρεί να εξηγήσει και να διασαφηνίσει τις απόψεις του σχετικά με την έννοια του προσώπου.

Ακόμα, όπως έχουμε ήδη σημειώσει στην μελέτη μας ο Χρ. Γιανναράς, θα τονίσει ότι η ύπαρξη και η ουσία είναι αξεδιάλυτα δεμένες μεταξύ τους, καθώς η ουσία δεν υπάρχει δίχως τα πρόσωπα, τα οποία και υποστασιάζουν τα ουσιώδη χαρακτηριστικά. Η ουσία εκφράζει τις κοινές ιδιότητες, και τα πρόσωπα εκφράζουν την μοναδικότητα και την ιδιαιτερότητα της κάθε υπόστασης, που πραγματώνεται και φανερώνεται με τον τρόπο της ύπαρξης, που δεν είναι άλλος από τον τρόπο του προσώπου. Η ουσία λοιπόν, δεν είναι μια αφηρημένη έννοια, αλλά πραγματώνεται στην μοναδικότητα της κάθε ύπαρξης. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Χρ. Γιανναρά, η ανθρώπινη φύση αυτονομημένη από το θέλημα του Θεού, εναντιώνεται στον νόμο του Θεού καθώς επιθυμεί με ένα τρόπο που αποβλέπει στην αυτοσυντήρηση και την ικανοποίηση των εγωιστικών συμφερόντων και επιδιώξεων του ανθρώπου. Αντίθετα, η πίστη στον Θεό, και η συμφιλίωση μαζί Του, οδηγεί στη σωτηρία δια της ζωής που χορηγεί στον άνθρωπο ο Θεός. Η υπακοή του Χριστού στο θέλημα της ζωής ως κοινωνίας με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, επιφέρει την ίαση και στην ανθρώπινη φύση, η οποία πλέον μετέχει στη ζωή της Αγίας Τριάδας. Η υπέρβαση της φυσικών περιορισμών συνιστά την πραγματικότητα του προσώπου, η οποία συγκεφαλαιώνει τις ενέργειες της φύσης στην ελεύθερη πραγματοποίηση της ζωής. Το πρόσωπο λοιπόν που υποστασιάζει την υλικότητα και συνιστά την ύπαρξη γίνεται ο φορέας της μετοχής στην απειρότητα εκφράζοντας την ελευθερία από την αναγκαιότητα454. 

Κλείνοντας θα θέλαμε να σημειώσουμε, ότι η οντολογία των θεολόγων που μελετήσαμε στην εργασία αυτή, διαμορφώθηκε ως απάντηση στην ιδέα του αυτόνομου υποκειμένου και την ατομικιστική θεώρηση επάνω στην οποία οικοδομήθηκε ο σύγχρονος δυτικός πολιτισμός. Η έννοια του προσώπου ως όντος σε σχέση και αναφορά υποδεικνύει ακριβώς την δυνατότητα ενός άλλου τρόπου υπάρξεως και συνακόλουθα την δημιουργία ενός άλλου πολιτισμικού παραδείγματος.

6. Επίλογος

Στην εργασία αυτή μελετήσαμε την θεολογική σκέψη των Ν. Νησιώτη, Χρ. Γιανναρά και Ι. Ζηζιούλα. Επισημάναμε τη σημασία της για τη διαμόρφωση της σύγχρονης θεολογικής σκέψης και την συνεισφορά της στον θεολογικό προβληματισμό του 20ου και του 21ου αιώνα.

Αναφερθήκαμε στον κριτικό χαρακτήρα της δογματικής τους θεώρησης και επισημάναμε την συνεισφορά τους καθώς και τις αντιδράσεις και την κριτική που δέχτηκαν. Η έννοια του προσώπου που χρησιμοποιήθηκε από τους Καππαδόκες Πατέρες τον 4ο αιώνα για να εκφράσει την πραγματικότητα του Τριαδικού Θεού αξιοποιήθηκε από τους θεολόγους που μελετάμε για τη διαμόρφωση της οντολογίας τους. Η θεολογία του προσώπου, η οποία δίνει την προτεραιότητα στην ύπαρξη, αποτέλεσε σημείο αμφιλεγόμενο το οποίο προκάλεσε και προκαλεί πλήθος αντιδράσεων, συζητήσεων και απασχόλησε πλήθος επιστημονικών εργασιών.

Ο Ν. Νησιώτης, ο Χρ. Γιανναράς και ο Ι. Ζηζιούλας τονίζουν την ανάγκη ο άνθρωπος να πλησιάσει τον Θεό και να ζήσει σε μια νέα συνθήκη που θα διανοίξει στην ύπαρξη του την απειρότητα. Αίροντας τον ηθικισμό και τοποθετώντας το ζήτημα της ηθικής στην οντολογική του βάση, συνέβαλλαν στην ανανέωση της θεολογική σκέψης της εποχής μας. Επιπλέον, η τριαδολογία, η χριστολογία, η ανθρωπολογία, η εκκλησιολογία τους, εδραιωμένη στην πατερική παράδοση αποτελεί παρακαταθήκη για την εκκλησιολογική σκέψη του μέλλοντος .

Τέλος, το έργο τους επισημαίνοντας την ανάγκη ο λόγος του ευαγγελίου να ακουστεί στο σύγχρονο κόσμο που απειλείται από τον «θάνατο του Θεού», αναδεικνύει τα οντολογικά θεμέλια του Θεού, του ανθρώπου, της Εκκλησίας και του κόσμου επάνω στα οποία ο σύγχρονος άνθρωπος μπορεί να στηριχτεί για να αναζητήσει την αλήθεια.

Η εποχή μας χαρακτηρίζεται ως εποχή αγωνίας φαίνεται ότι το ερώτημα για τη ζωή, το θάνατο και την σχέση του ανθρώπου με το θεϊκό έχει παραμεριστεί, ενώ άλλες πτυχές του ανθρώπινου βίου που αφορούν τη διαχείριση της ζωής θεωρούνται περισσότερο σημαντικές.

Ωστόσο, μια και το ζήτημα του θανάτου είναι το πιο ριζικό η απάντηση στο μεταφυσικό και υπαρξιακό αυτό ερώτημα διαπερνά και καθορίζει όλες τις πτυχές του ανθρώπινου βίου. Το ερώτημα είναι όχι μόνο αν θα ζήσω αλλά και το πώς θα ζήσω. Η έννοια του προσώπου αποτελεί μια πρόταση για την διέξοδο από την κρίση του νεωτερικού παραδείγματος. Τα νέα μεγάλα ζητήματα, της βιοηθικής, της ανθρωπολογίας, η οποία λαμβάνει υπόψη της την επιστήμη, της ανθρώπινης σεξουαλικότητας, της ηθικής πολυμορφίας, αλλά και τα δεινά της φτώχιας και της κοινωνικής αδικίας που μαστίζουν τον σύγχρονο κόσμο, αποτελούν ιστορική πρόκληση για την ορθόδοξη Εκκλησία, η οποία καλείται να μεταφέρει στον κόσμο το ήθος και το μήνυμα της σωτηρίας.

Η οντολογία και η δογματική των θεολόγων που μελετήσαμε, ανταποκρίνονται στην πρόκληση αυτή καθώς με το οικουμενικό της πνεύμα και τη σύνδεση της θεολογίας με τον πολιτισμό και τις επιστήμες συνέβαλλε στην καλλιέργεια ενός θρησκευτικού λόγου, ο οποίος γίνεται πειστικός καθώς αφορμάται από το ριζικότερο επίπεδο της ύπαρξης για να διατυπώσει το μήνυμα της σωτηρίας στο σύγχρονο κόσμο.

Παράλληλα, η οντολογία αυτή αφήνει παρακαταθήκη και κληρονομιά όχι μόνο το περιεχόμενο της αλλά κυρίως το ήθος, τον τρόπο με τον οποίο οι στοχαστές που μελετήσαμε διαμόρφωσαν την θεολογική τους σκέψη. Και ο τρόπος αυτός που χαρακτηρίζεται από το θάρρος, την ευρύτητα, την ανοικτότητα, το άνοιγμα προς το πραγματικό, την ελευθερία της σκέψης, αποτελεί και σήμερα μια πρόκληση για τη θεολογική σκέψη.

                                           ΤΕΛΟΣ

Σημειώσεις

451. Στο, Στ. Ράμφος, Ο Καημός του Ενός. Κεφάλαια της ψυχικής ιστορίας των Ελλήνων. Αθήνα, 2000, Αρμός.

452. Αγίου Μάξιμου του Ομολογητού, Φιλοσοφικά και θεολογικά ερωτήματα. (« Περί διαφόρων αποριών των αγίων Διονυσίου και Γρηγορίου»). (Εισαγωγή και σχόλια Πρωτοπρεβύτερος Δ. Στανιλοάε. Ι.Σακαλής Μτρφ). Γ' έκδοση. Αθήνα, Αποστολική Διακονία, 2002, σ.61

453. Ι. Ζηζιούλα, νυν μητροπολίτη Περγάμου, Από το προσωπείον εις το πρόσωπον. Η συμβολή της πατερικής θεολογίας εις την έννοιαν του προσώπου , ανάτυπον εκ του τόμου Χαριστήρια εις τιμήν του Μητροπολίτου γέροντος Χαλκηδόνος Μελίτωνος . εκδ. Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών. Θεσσαλονίκη 1977, σ. 300.

454. Χρ. Γιανναράς, Αλφαβητάρι της Πίστης. Δόμος, Αθήνα, 1994, σ. 147.

Η οντολογία του προσώπου στη νεότερη θεολογική σκέψη: Ν. Νησιώτης, Χρ. Γιανναράς, Ι. Ζηζιούλας. Μια κριτική αποτίμηση (29)

 Συνέχεια από: Παρασκευή 1 Απριλίου 2022

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ - ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ 

ΤΜΗΜΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Συστηματικής – Δογματικής Θεολογίας 

Διπλωματική εργασία Η οντολογία του προσώπου στη νεότερη θεολογική σκέψη: Ν. Νησιώτης, Χρ. Γιανναράς, Ι. Ζηζιούλας. Μια κριτική αποτίμηση.

Καθηγητής: Χρ. Σταμούλης 

Φοιτητής : Περικλής Αγγελόπουλος - Θεσσαλονίκη 2020

ΜΕΡΟΣ ΠΕΜΠΤΟ

4 Σκέψεις γύρω από την οντολογία του προσώπου

Στο σημείο αυτό, θα θέλαμε να εκφράσουμε ορισμένες σκέψεις για το ζήτημα της ύπαρξης σε σχέση με τη θεολογία, οι οποίες βασίζονται στη μελέτη των κειμένων και τους προβληματισμούς που γεννήθηκαν κατά τη διάρκεια της συγγραφής της παρούσας εργασίας. Θα θέλαμε να σημειώσουμε, ότι η παράθεση των σκέψεων αυτών πραγματοποιείται με συναίσθηση της ανεπάρκειας μας και αποτελούν απλώς μια απόπειρα σχολιασμού και κατανόησης των όσων έχουν προηγηθεί στην εργασία αυτή. Οι σκέψεις μας, έχουν ως αφετηρία την ανθρωπολογία καθώς θεωρούμε ότι το ερώτημα για τον άνθρωπο στις μέρες μας αποκτά μια ιδιαίτερη σημασία. Το ανθρωπολογικό ερώτημα τίθεται με ιδιαίτερη ένταση σε περιόδους κρίσης ενός κοσμοειδώλου που προσέδιδε ασφάλεια και σταθερότητα στη σκέψη κα την πράξη. Η εποχή μας, που χαρακτηρίζεται από την απώλεια της κοσμολογικής ασφάλειας, των οργανικών μορφών ζωής, την αποπροσωποποίηση των σχέσεων, την καθυστέρηση του ανθρώπου σε σχέση με την τεχνική πρόοδο, την αυτονόμηση της οικονομίας, της πολιτικής και των αντίστοιχων κοινωνικών ρυθμίσεων, αφήνει τον άνθρωπο ανέστιο και το αίσθημα της αγωνίας επιτείνεται καθώς ο άνθρωπος αδυνατεί να αισθανθεί «σπίτι του» αντιλαμβανόμενος ολοένα και περισσότερο την πίεση του ακαθόριστου κόσμου που αδυνατεί να ελέγξει430.

Όπως είδαμε στην εργασία αυτή, το ζήτημα της ύπαρξης απασχόλησε την θεολογική σκέψη στα πλαίσια της χριστιανικής θεώρησης του κόσμου και της διδασκαλίας της Βίβλου, για τη δημιουργία του κόσμου εκ του μηδενός. Στην αρχαία Ελληνική σκέψη, η φύση είναι αυθύπαρκτη και ο άνθρωπος θεωρείται οργανικό μέρος του κόσμου431. Στη σκέψη του Πλάτωνα, η δημιουργία του κόσμου προϋποθέτει ένα υπάρχον υλικό, το οποίο μορφοποιείται από τον Θεό δημιουργό. Στην αριστοτελική σκέψη, η φύση είναι αιώνια και ο Θεός δεν είναι δημιουργός, διότι η δημιουργία προϋποθέτει κίνηση και άρα μετάβαση του όντος από την καθαρή ενέργεια στην ύλη, γεγονός που θα σήμαινε την μεταβολή και συνεπώς οντολογική πτώση της θείας νόησης432. Στη χριστιανική θεώρηση, η πραγματικότητα του Θεού, ο οποίος είναι η αρχή και αιτία των πάντων, δημιουργεί τον κόσμο εκ του μηδενός. Ο κόσμος υπάρχει στο νου του Θεού και η βούληση του επιλέγει να εγγράψει στην ύπαρξη εκείνες τις δυνατότητες που συνδυαζόμενες δημιουργούν τον κόσμο μας433. Η εξέλιξη αυτή, η οποία έθετε το Θεό ως αίτιο της Δημιουργίας, αναδείκνυε και το ερώτημα για τη φύση του κόσμου, την ύπαρξη του κακού και των ατελειών, καθώς και το ερώτημα για την πραγματικότητα του όντος. Τα ερωτήματα αυτά έγιναν αντικείμενο μελέτης στη δυτική μεταφυσική σκέψη παραμένοντας ωστόσο συχνά σε μια θεωρησιακή σύλληψη του ζητήματος.

Ωστόσο, στην υπαρξιακή λεγόμενη σκέψη, το γεγονός, ότι το όν «κάτι είναι», σε αντιδιαστολή με τους προσδιορισμούς, ποσοτικούς, ποιοτικούς, σχεσιακούς, που αφορούν τις κατηγορίες που το αποτελούν, έθεσε το ζήτημα της πραγματικής ύπαρξης σε διάκριση με το ζήτημα της ουσίας434. Έτσι, το ερώτημα για την ύπαρξη και την αλήθεια του όντος, ανέδειξε αυτό που ο Χάϊντεργκερ, σε συνέχεια του Αριστοτέλη, αποκάλεσε οντολογική διαφορά.

Να σημειώσουμε ότι η οντολογική διαφορά αναφέρεται στο γεγονός ότι η ουσία ενός πράγματος, που αποτελείται από τους προσδιορισμούς και τα κατηγορήματα, που διαπλέκονται στο πλαίσιο ορισμένων σχέσεων και αφορούν, το «πώς είναι» ένα όν, διαφέρει από την ύπαρξη του όντος αυτού καθαυτού, το οποίο υπάρχει ανεξάρτητα από τους προσδιορισμούς και τα κατηγορήματα της ύπαρξης του.

Ακολούθως, η έννοια του είναι διακρίνεται από αυτή της ύπαρξης, ως προς το γεγονός ότι η ύπαρξη αναφέρεται στην πραγματικότητα του όντος, και είναι δυνατόν να αναφέρεται στην ουσία ή φύση στο «πώς είναι», δηλαδή στα χαρακτηριστικά και τους προσδιορισμούς των όντων, ενώ το Είναι αναφέρεται στη δομή και το νόημα του Όντος435. Έτσι, η ύπαρξη αναφέρεται στο γεγονός ότι το όν είναι κάτι, και όχι το τίποτα. Πρόκειται για μια εγγραφή στο χρόνο που αφορά το γεγονός της ύπαρξης ενός πράγματος, είτε στο φαντασιακό, είτε στην υλική του υπόσταση, ώστε να μπορώ να ισχυριστώ ότι αυτό είναι κάτι, έχει δηλαδή μια πραγματική υπόσταση436.

Με μια δεύτερη σημασία, η εγγραφή στο χρόνο αφορά τον τρόπο της ύπαρξης και την ικανότητα του υποκειμένου να επεμβαίνει, να διαμορφώνει την πραγματικότητα και δημιουργώντας με επινοητικότητα και ελευθερία, να εισάγει στοιχεία πρωτοτυπίας. Η ελευθερία αυτή σημαίνει την ικανότητα κίνησης και διάνοιξης στον χρόνο, καθώς το υποκείμενο γίνεται δημιουργός των πράξεων του, μεταποιώντας την πραγματικότητα και τον εαυτό του σύμφωνα με την επιθυμία του και διατηρώντας την συνείδηση και την αντίληψη για τον εαυτό του και τον κόσμο437. 

Η κίνηση αυτή και η μετοχή στο χρόνο δίνει την αίσθηση της ύπαρξης σε αντιδιαστολή με το αίσθημα ανίας και της αίσθησης ότι προηγουμένως δεν υπήρχα. Με την έννοια αυτή η ύπαρξη αναφέρεται στην εμφάνιση, τη φανέρωση του ανθρώπου με έναν ορισμένο τρόπο, ο οποίος του δίνει τη δυνατότητα να διαφύγει από την κατάσταση της ανυπαρξίας και δια της ελευθερίας να γίνει κύριος του εαυτού του438. Θα λέγαμε ότι πρόκειται για μια κατάσταση απόκτησης συνείδησης και αντίληψης του εαυτού και του κόσμου με έναν νέο τρόπο που προσιδιάζει στην κατάφαση της υποκειμενικότητας και την αποφυγή της αντικειμενοποίησης και πραγμοποίησης της συνείδησης439. Με τις σκέψεις αυτές πλησιάζουμε την έννοια του προσώπου, η οποία αναφέρεται στην δυνατότητα ελευθερίας της ύπαρξης, καθώς τίθεται έναντι του Υπερβατικού, σε σχέση με τον βαθύ εαυτό, με επίγνωση των αισθημάτων, των σκέψεων και των πράξεων, ενώ παράλληλα αποκτά την ικανότητα να σχετίζεται με όρους πρόσληψης και αλληλεπιχώρησης με τις υπόλοιπες υποστάσεις440.

Θα λέγαμε, ότι διακρίνεται από την φυσική ανθρώπινη κατάσταση, η οποία συνίσταται στο αίσθημα της γραμμικής μετοχής στο χρόνο, που ορίζεται από την επαναληπτικότητα, την έλλειψη αυτοσυνειδησίας και την αδυναμία μεταποίησης των οντολογικών συνθηκών. Στο σημείο αυτό να σημειώσουμε, ότι η μεταποίηση της οντολογικής αυτής κατάστασης αναφέρεται στην εκκλησιαστική ύπαρξη που περιγράφει ο Ι. Ζηζιούλας, αλλά και οι πατέρες της Εκκλησίας και που και Χρ. Σταμούλης επισημαίνει. Ο άνθρωπος δια της Θείας Χάριτος, και της Βάπτισης εισέρχεται σε μια νέα οντολογική συνθήκη, που χαρακτηρίζεται από την δυνατότητα της ελευθερίας της προαίρεσης του ως προς τους βιολογικούς αλλά και τους ψυχικούς προσδιορισμούς καθώς με τον φωτισμό και την κάθαρση της συνείδησης του αποκτά τη δυνατότητα διαμόρφωσης μιας νέας ταυτότητας που εκφράζει την μοναδικότητα αλλά και την καθολικότητα της ύπαρξης441.

Έτσι, κατά την άποψη μας, η συνθήκη αυτή δεν αρνείται την ουσία και τους προσδιορισμούς του ανθρώπου, αλλά δεν εξαντλεί το είναι σε αυτούς, όπως άλλωστε ούτε μόνο στην φανέρωση του όντος ως υπόστασης. Η συνθήκη αυτή προκρίνει την μεταβολή στην οντολογική υφή του ανθρώπου, ο οποίος ενώ διατηρεί τα χαρακτηριστικά της ουσίας του, υπάρχει με την δυνατότητα ελευθερίας, ως προς τους επιμέρους προσδιορισμούς της φύσης και αναλαμβάνοντας την ευθύνη για αυτούς, γνωρίζει την προσωπική του αλήθεια και αποκτά τη δυνατότητα μεταποίησης του ίδιου του εαυτού μέσω της κάθαρσης και του φωτισμού.

Σχόλιο: [Αγ. Μάξιμος ο Ομολογητής: "Γιατὶ ὁ λόγος ἀναγνωρίζει ὅτι ἡ γνώση τῶν θείων εἶναι διπλή· ἡ σχετική, ποὺ βρίσκεται μόνο στὸ λόγο καὶ στὶς ἔννοιες καὶ ποὺ δὲν ἔχει κατὰ τὴν πράξη μὲ τὴν πείρα αἴσθηση ἐκείνου ποὺ ἔγινε γνωστὸ καὶ ποὺ μ᾿ αὐτὴν οἰκονομοῦμε τὴν παρούσα ζωή· καὶ ἡ πραγματικὴ ἀληθινὴ γνώση, ποὺ μὲ τὴν πείρα μόνο κατὰ τὴν πράξη χωρὶς λόγο καὶ ἔννοιες παρέχει ὅλη τὴν αἴσθηση ἐκείνου ποὺ ἔγινε γνωστὸ, μετέχοντάς το κατὰ χάρη, καὶ μὲ αὐτὴ τὴ γνώση ὑποδεχόμαστε κατὰ τὴ μελλοντικὴ κατάπαυση τὴν πάνω ἀπὸ τὴ φύση θέωση ποὺ πραγματοποιεῖται ἀδιάκοπα. Καὶ ἡ σχετικὴ βέβαια γνώση, ἐπειδὴ βρίσκεται στὸ λόγο καὶ στὶς ἔννοιες, λένε ὅτι κινεῖ τὴν ἐπιθυμία πρὸς τὴν μεθεκτικὴ κατὰ τὴν πράξη γνώση. ᾿Ενῶ ἡ γνώση μὲ τὴν ἐνέργεια ποὺ ἀπὸ τὴν πείρα καὶ μὲ μέθεξη αὐτοῦ ποὺ ἔγινε γνωστὸ παρέχει τὴν αἴσθηση, ἀπωθεῖ τὴ γνώση ποὺ βρίσκεται στὸ λόγο καὶ τὶς ἔννοιες.

Γιατὶ εἶναι ἀδύνατο, λένε οἱ σοφοί, νὰ συνυπάρχουν ἡ ἐμπειρία τοῦ Θεοῦ καὶ ὁ λόγος περὶ Θεοῦ ἢ ἡ αἴσθηση τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ νόηση γι᾿ Αὐτόν"

Αγιος Ιωάννης τής Κροστάνδης: "Εσύ χρειάζεται να έχεις πίστη και αρετή. Το έργο αυτό της σωτηρίας σου ο Κύριος ήδη το έχει κάνει και το έργο αυτό είναι υπερφυσικό. Είναι το έργο της άπειρης αγάπης και της παντοδυναμίας του Θεού. Και επειδή το έργο αυτό είναι υπερφυσικό, γι’ αυτό απαιτεί πίστη και υπακοή. Λέω υπακοή γιατί ο Σωτήρας μας και Θεός ζητάει από μας έργα σύμφωνα με την καινούργια μας κατάσταση, η οποία είναι η κατάσταση υιοθεσίας. Οι βασιλιάδες όταν εξαγοράζουν τους αιχμαλώτους δεν το κάνουν για να συνεχίσουν μετά αυτοί να κάνουν την ίδια δουλειά που έκαναν, όταν ήταν δούλοι, αλλά να υπηρετούν τον αυτοκράτορα και τους υπηκόους του". 

ΘΕΟΦΙΛΟΣ Α. ΑΜΠΑΤΖΙΔΗΣ: "πώς μπορούμε να κατανοήσουμε την έννοια του προορισμού στο πλαίσιο της ανατολικής θεολογικής σκέψης και ιδιαίτερα της σκέψης του αγίου Συμεών του Νέου Θεολόγου. Το ερώτημα αυτό οξύνεται ακόμη περισσότερο, αν αναλογιστούμε την προσπάθεια για ανεύρεση της ορθόδοξης αυτοσυνειδησίας μέσα από τη διαφοροποίησή της από την αυγουστίνεια σκέψη (massa perditionis)1061, και τον συνακόλουθο τονισμό της οντολογικής διάστασης της ανθρώπινης ελευθερίας, από σύγχρονους πατρολόγους και συστηματικούς θεολόγους."]

[ΕΔΩ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΕΤΑΙ Η ΠΛΑΝΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ. ΕΔΩ ΚΑΤΟΙΚΟΕΔΡΕΥΕΙ ΚΑΙ Ο ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ ΣΤΗΝ ΟΥΡΑ ΤΗΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΑΝΙΔΕΟΣ ΚΑΙ ΕΧΘΡΙΚΟΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗΝ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΗ ΑΓΙΟΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΜΑΣ  ΠΕΡΙΟΡΙΖΕΙ ΤΗΝ ΣΩΤΗΡΙΑ ΜΑΣ ΣΤΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΑΠΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΜΕΣΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΥΙΟΘΕΣΙΑΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΝΟΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΤΕΡΑ ΣΑΝ ΑΡΧΗ ΚΑΙ ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΣΩΤΗΡΙΑ ΣΤΗΝ ΜΕΤΟΧΗ ΣΤΙΣ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΜΕΤΑΒΑΛΟΥΝ ΤΟΝ ΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΝ ΤΡΕΦΟΥΝ ΜΕ ΤΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΚΛΗΡΟΥ].

Θα λέγαμε χρησιμοποιώντας την ορολογία του άγιου Μάξιμου του Ομολογητή, ότι «δείχνοντας τον αρμονικό συνδυασμό των αντιθέτων στον εαυτό σου το Θεό να σωματώνεται με τη βίωση των αρετών»442. Περιγράφει, μια κατάσταση του είναι, που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί μυστική και που αφορά την κλήση του Θεού στον άνθρωπο. Η νέα αυτή κτίση, φαίνεται ότι με τη Χάρη του Θεού και την επίσκεψη του Αγίου Πνεύματος, αποκτά μια νέα δυνατότητα, η οποία βιώνεται ως μια νέα σχέση με το χρόνο, καθώς ανοίγεται στην αιωνιότητα, ως υπέρβαση του γεγονότος της περατότητας, ως έξοδος από την αίσθηση της ανυπαρξίας και ως άρση της αναγκαιότητας και των φυσικών περιορισμών.

Οι βιολογικοί περιορισμοί ωστόσο, όπως επισημαίνεται από τον Χρ. Σταμούλη, δεν έχουν αναγκαστικό ενστικτώδη χαρακτήρα, αλλά έχουν την μορφή των ενορμήσεων και είναι δυνατό να μεταποιηθούν443. Οι ενορμήσεις χαρακτηρίζονται από πλαστικότητα, η οποία ορίζει και τα όρια της ανθρώπινης ύπαρξης απέναντι στο βιολογικό γεγονός. Θα λέγαμε μάλιστα ότι η ανθρώπινη ψυχή είναι αυτή που ορίζει την βιολογικότητα και τη σωματικότητα και όχι το αντίθετο444. 

Με άλλα λόγια, το κέντρο του ανθρώπου, η ουσία του ανθρώπου με την αρχαία ελληνική έννοια, που σήμαινε αυτό που πραγματικά είναι ο άνθρωπος, δεν εξαντλείται στους βιολογικούς και ψυχικούς προσδιορισμούς της υπόστασης ή της φύσης, που θα σηματοδοτούσαν ταυτόχρονα και ένα ντεντερμινιστικό περιορισμό, αλλά βρίσκεται ακριβώς, στην ελευθερία του ανθρώπου και στη νέα αυτή προοπτική που διανοίγεται δια της κατοίκησης του Αγίου Πνεύματος και τη δια αυτού, παρουσία στον κόσμο με ένα νέο τρόπο, και την με τη δημιουργία του νέου ανθρώπου του κατά Χριστόν, ο οποίος διαμορφώνεται με την μετάνοια και την επίγνωση του Θεού, στην προοπτική της μέλλουσας ζωής, και την ανάσταση του σώματος και της ψυχής445. Η πραγματικότητα αυτή περιγράφει και την μοναδικότητα του κάθε προσώπου, το οποίο υπάρχει ως μοναδική και ανεπανάληπτη οντότητα και έχει ως οντολογικό θεμέλιο την ελευθερία ενώ ταυτόχρονα βρίσκεται σε σχέση και αναφορά με τις άλλες υποστάσεις. Τη θεώρηση αυτή, κατά την άποψη μας, εκφράζει και ο Ι. Ζηζιούλας, ο οποίος θέλοντας να επισημάνει, την ανάγκη υπέρβασης του γεγονότος του θανάτου, μας εισάγει στην υπαρξιακή σκέψη, τονίζοντας τον τρόπο της ύπαρξης και της εισόδου στο χρόνο, ο οποίος είναι το εναιώνιο παρόν, το οποίο αναφέρεται στη στιγμή της ένωσης του απείρου με το περατό και η μετάβαση του πεπερασμένου στο χρόνο και το χώρο του απείρου446.

Θα λέγαμε έτσι, ότι το εδάφιο της επιστολής: Προς Ρωμαίους 4,17, «…ενώπιον του Θεού στον οποίο πίστεψε – του Θεού που ζωογονεί τους νεκρούς και δημιουργεί με το λόγο του τα όντα από το μηδέν…», όπως και το εδάφιο στην Κορινθίους 1,28, «…και αυτούς που ο κόσμος τούς θεωρεί παρακατιανούς και περιφρονημένους, εκείνους διάλεξε ο Θεός, τα μηδενικά, για να καταργήσει όσους θαρρούν πως είναι κάτι…» φαίνεται ότι αναφέρεται στον τρόπο ύπαρξης του ανθρώπου, ο οποίος καλείται από την προηγούμενη θέση του μη είναι, στο είναι και τη ζωή. Τη ζωή που χορηγείται από τον Θεό και ζωοποιεί το πνεύμα του ανθρώπου. Με αυτή την έννοια θα λέγαμε, ότι ο Ι. Ζηζιούλας, όταν αναφέρεται στον άνθρωπο, ο οποίος χωρισμένος από την πηγή της ζωής, αναζητά στις συμβιώσεις του πολιτισμού το νόημα της ύπαρξης, αναφέρεται στην έλλειψη αυτής της σχέσης και των υπαρξιακών της συνεπειών. Πράγματι, ενώ ο άνθρωπος δεν βρίσκεται ποτέ έξω από τη Χάρη του Θεού, όπως σημειώνει και ο Χρ. Σταμούλης, εν τούτοις, η έλλειψη που ενυπάρχει στο ανθρώπινο πνεύμα, λόγω του χωρισμού του από τον Θεό, φαίνεται ότι αφήνει τον άνθρωπο με την αίσθηση του ανικανοποίητου, της απελπισίας, του κενού και της αναζήτησης του νοήματος της ύπαρξης. Με τη νέα γέννηση αποκαθίσταται η οντολογική συνθήκη και ο άνθρωπος υπάρχει με πληρότητα και προοπτική ολοκλήρωσης. Στη γλώσσα των Πατέρων, η μετοχή στο είναι του Θεού καλείται θέωση και εκφράζει την οντολογική μεταβολή του ανθρώπου που προκαλείται από την ένωση αυτή. Η σωτηρία του ανθρώπου αναφέρεται στη δυνατότητα που δίνει ο Θεός στον άνθρωπο να ζει ελεύθερος ως προς τα ιδιώματα της φύσης, πραγματώνοντας την ύπαρξη σύμφωνα με το καθ΄εικόνα, και ομοίωση447.

Τέλος, να αναφέρουμε ότι σύμφωνα με τον Μάξιμο τον Ομολογητή, η σάρκωση του Χριστού, είχε ως στόχο τη σωτηρία της ανθρώπινης φύσης. «Για χάρη αυτής δέχτηκε να γίνει άνθρωπος και πήρε όσα έχουμε εμείς στη σωματική μας υπόσταση και την εθέωσε με την υποστατική του παρουσία. Έτσι, η δική Του κένωση και η λήψη της ανθρώπινης φύσης, έδωσε το δικαίωμα σε όσους αρνούνται τη φύση τους, να οδηγούνται στην τελείωση ομοιάζοντας με το Θεό»448.  Στο εδάφιο αυτό, κατά την άποψη μας, φαίνεται ότι και ο άγιος Μάξιμος δίνει προτεραιότητα στον τρόπο ύπαρξης, αλλά και στην προαίρεση, καθώς αναφέρει ότι η άρνηση της φύσης και η αναγνώριση της Χάρης οδηγεί στη σωτηρία. Επιπλέον, αναφέρεται στη διάκριση μεταξύ φύσης και της υπόστασης προκρίνοντας τη σημασία του τρόπου της υπάρξεως449. Στο σημείο αυτό θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι η ανθρωπολογία του Ι. Ζηζιούλα, αλλά και του Χρ. Γιανναρά βρίσκεται σε συνάφεια με την σκέψη του άγιου Μάξιμου450. [ΜΠΡΑΒΟ ΤΟΣΟ ΠΕΤΥΧΗΜΕΝΕΣ ΣΥΝΑΦΕΙΕΣ]

Σημειώσεις

Η οντολογία του προσώπου στη νεότερη θεολογική σκέψη: Ν. Νησιώτης, Χρ. Γιανναράς, Ι. Ζηζιούλας. Μια κριτική αποτίμηση (28)

 Συνέχεια από: Πέμπτη 31 Μαρτίου 2022

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ - ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ 

ΤΜΗΜΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Συστηματικής – Δογματικής Θεολογίας 

Διπλωματική εργασία Η οντολογία του προσώπου στη νεότερη θεολογική σκέψη: Ν. Νησιώτης, Χρ. Γιανναράς, Ι. Ζηζιούλας. Μια κριτική αποτίμηση.

Καθηγητής: Χρ. Σταμούλης 

Φοιτητής : Περικλής Αγγελόπουλος - Θεσσαλονίκη 2020

ΜΕΡΟΣ ΠΕΜΠΤΟ

3.2 Η κριτική στις θέσεις του Χρ. Γιανναρά.

Επιπλέον, ο Χρ. Σταμούλης ασκεί κριτική στις θέσεις του Χρ. Γιανναρά εκκινώντας από τις απόψεις του καθηγητή για τη θεολογία και τις σχέσεις της με την ιστορία και τον πολιτισμό, καθώς και βέβαια για το ζήτημα προσώπου και φύσης ή ουσίας. Ο καθηγητής υποστηρίζει ότι ο Χρ. Γιανναράς εγκλωβίζεται σε οντολογικά και πολιτισμικά σχήματα, απολυτοποιημένα, αποκλείοντας την επικοινωνία, τον διάλογο και τη διαλεκτική σύνθεση. Πρόκειται για απολυτοποιημένες μορφές που παραμένουν ακινητοποιημένες και απολιθωμένες, στερώντας στην πραγματικότητα την δυνατότητα της ελευθερίας και της κίνησης προς τη συνάντηση των δύο πόλων και την άρση των αντιθέσεων420.

Η διάκριση των οντολογικών και πολιτισμικών συνθηκών ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση, καθώς και η ανιστορική θεώρηση της φανέρωσης του Χριστού στον κόσμο στερεί από τη θεολογία του Χρ. Γιανναρά την δυνατότητα, της αντίληψης της κίνησης από τα έσχατα και της μεταμόρφωσης του κόσμου μέσω της πρόσληψης του από τον Χριστό.[ΠΟΤΕ ΠΡΟΣΕΛΑΒΕ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ Ο ΧΡΙΣΤΟΣ; ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΟΣΜΙΚΟ ΦΡΟΝΗΜΑ ΕΒΑΛΕ ΦΡΕΝΟ Ο ΚΥΡΙΟΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΕΞΟΔΟ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟ, ΔΗΛ. ΤΟΝ ΠΕΡΙΟΡΙΣΕ ΧΑΡΙΝ ΤΗΣ ΣΥΣΚΟΤΙΣΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ, ΣΤΗΝ ΕΠΙΒΙΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΔΙΑΙΩΝΙΣΗ ΟΠΩΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ. Ο ΚΥΡΙΟΣ ΔΕΝ ΠΡΟΣΕΛΑΒΕ ΤΑ ΔΙΑΒΛΗΤΑ ΠΑΘΗ ΤΑ ΟΠΟΙΑ ΚΙΝΟΥΝ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΡΟΣ ΤΟ ΧΑΟΣ. ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΘΕΟΤΟΚΟ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΙΣΤΗ ΔΕΝ ΥΦΙΣΤΑΤΑΙ]  Οι διχοτομήσεις της πραγματικότητας μέσα από τη χρήση εννοιών που αντιδιαστέλλονται μεταξύ τους, όπως άτομο ή πρόσωπο, Δύση ή Ανατολή, πρόσωπο ως ελευθερία και φύση ως ανάγκη παρουσιάζουν μια σχηματοποιημένη εικόνα του κόσμου, η οποία ωστόσο παραμένει κενή από περιεχόμενο421.

Η αναίρεση του ιστορικού χρόνου συνιστά μια απόδραση από την ιστορική πραγματικότητα, που συνοδεύει στη σκέψη του Χρ. Γιανναρά, απέναντι στον πολιτισμό και την πραγματική ύπαρξη, καθιστώντας την πραγματικότητα της σάρκωσης του Χριστού ένα άσαρκο ιδεολόγημα. Θα λέγαμε ότι σύμφωνα με τον Χρ. Σταμούλη, ο Χρ. Γιανναράς επιμένοντας στην ιδέα της υπέρβασης, θεωρεί ως πραγματική πραγματικότητα, μια «άλλη» περιοχή, υιοθετώντας μια δυϊστική πλατωνική οπτική, λησμονώντας το γεγονός της εισόδου στο χρόνο του Θεού, της πρόσληψης και της μεταμόρφωσης του κόσμου.

[Γιατί αιώνας είναι ο χρόνος, όταν σταματήσει να κινείται, και χρόνος είναι ο αιώνας όταν μετρείται καθώς τον παρασύρει η κίνηση, ώστε να είναι, για να το διατυπώσω με έναν ορισμό, ο αιώνας χρόνος που στερείται κίνηση, και ο χρόνος αιώνας που μετρείται με την κίνηση. Αγίου Μαξίμου τού Ομολογητού

«Προς Ιωάννην Αρχιεπίσκοπον Κυζίκου» 

ΜΑ'. ΕΠΕ 14D. Σελ. 202. Και PG 91,1164BC. ]

Ερμηνεία για την εμφάνιση τού Μωυσή και 

του Ηλία στη Μεταμόρφωση του Κυρίου 

και η διαφορά Χρόνου και Αιώνος

Θ. Ή διδάσκονταν ότι όλα τα έπειτα από τον Θεό και που δημιουργήθηκαν από τον Θεό, δηλαδή η φύση των όντων και ο χρόνος, συνεμφανίζονται ότι υπάρχουν κοντά στον Θεό, που φανερώνεται αληθινά, όσο είναι δυνατό, επειδή είναι αίτιος και δημιουργός, από τα οποία τύπος του χρόνου μπορεί να είναι ο Μωυσής, όχι μόνο επειδή στάθηκε δάσκαλος του χρόνου και του αριθμού του (γιατί αυτός πρώτος μέτρησε το χρόνο της γένεσης του κόσμου) κι έγινε καθηγητής της χρονικής λατρείας, άλλα και επειδή δεν εισήλθε μαζί μ’ εκείνους σωματικά στην κατάπαυση, των οποίων έγινε οδηγός πριν έρθει το θείο ευαγγέλιο.

Γιατί τέτοιο πράγμα είναι και ο χρόνος· δεν ξεπερνά ούτε συντονίζει την κίνησή του μαζί μ’ εκείνους, που έχει στη φύση του να παραπέμπει στη θεία ζωή του μελλοντικού χρόνου. Γιατί έχει τον Ιησού που είναι διάδοχος όλου του χρόνου και της αιωνιότητας· κι αν ακόμα διαφορετικά παραμένουν οι λόγοι του χρόνου στον Θεό, όπως δηλώνει μυστικά η συνείσοδος του νόμου που δόθηκε στην έρημο μέσω του Μωυσή σ’ εκείνους που έλαβαν τη χώρα της υπόσχεσης.]

amethystos: Διαφορά Χρόνου και Αιώνος - Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού (amethystosbooks.blogspot.com)

Η ιστορία δεν υπερβαίνεται αλλά μεταμορφώνεται μέσα από τη δράση των δρώντων ιστορικών υποκειμένων τονίζει ο καθηγητής422.

Η δυϊστική και ανιστορική αυτή θεώρηση του Χρ. Γιανναρά, καθορίζει σύμφωνα με τον Χρ. Σταμούλη και την ανθρωπολογία του καθηγητή. Σύμφωνα με τον Χρ. Σταμούλη, σημείο εκκίνησης για την κατανόηση του Θεού, του κόσμου, του πολιτισμού και της Εκκλησίας, αποτελεί το ερώτημα για τον άνθρωπο, καθώς ο άνθρωπος είναι ο τόπος της φανέρωσης του θεϊκού. [ΟΧΙ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΛΟΓΟΥ]Η αλήθεια αποκαλύπτεται στον τρόπο του ανθρώπου που αγγίζει και φανερώνεται στη σχέση του με τον Θεό και την ιστορία, όπως πραγματώνεται στα έργα του πολιτισμού. Η πρόσληψη της ανθρώπινης φύσης από τον Χριστό, καταργεί κάθε διάκριση και κάθε μερισμό ανάμεσα σε «πνεύμα» και «ύλη», σε «σώμα» και «ψυχή» και αφήνει έξω μονάχα την αμαρτία που βρίσκεται εκτός της φύσης ή ουσίας του ανθρώπου.423[Ο τωρινός λόγος είναι μετουσία της ίδιας της θεότητας κατά την οποία ο ίδιος ο Θεός Λόγος μεταδίδει σ’ αυτόν που ακούει με την ίδια του φωνή την κοινωνία της αιώνιας δύναμης. Και όπως επάνω στο όρος Σινά, αφού πρώτα ετοιμάστηκε ο ισραηλιτικός λαός με καθαρμούς επί δύο ήμερες, την τρίτη μόνο κατά την αυγή αξιώνεται τη φανέρωση του Θεού, οπότε δεν ήταν πια απασχολημένος με το πλύσιμο των ρούχων, αλλά δεχόταν εμφανώς τον ίδιο το Θεό, που για χάρη του είχε αποπλύνει την ακαθαρσία της ψυχής με τους καθαρμούς που είπαμε, έτσι και τώρα η ανάλυση των προοιμίων του Άσματος των Ασμάτων που έγινε στους προηγούμενους λόγους στις δύο ημέρες που πέρασαν ωφέλησε τόσο, ώστε να πλύνει και να καθαρίσει το νόημα των λόγων από τον σαρκικό ρύπο.]

Στην προσέγγιση αυτή του καθηγητή, που απορρέει από την πατερική σκέψη;;;, αναδεικνύεται η σημασία της σάρκωσης για την ανθρώπινη ύπαρξη και η άρνηση της ορθόδοξης θεολογίας να ταυτίσει την ύπαρξη με το γεγονός και τις συνέπειες της πτώσης424. Η σωτηρία του ανθρώπου δεν προέρχεται από την άρνηση της φύσης, αλλά από την επέκταση της, με την κατά φύση λειτουργία του αυτεξουσίου και την μετοχή στη ζωή του Θεού. Η ίδια η φύση αποτελεί «λίαν καλό» δημιούργημα του Θεού, και σύμφωνα με την διδασκαλία της Εκκλησίας, δεν είναι η υλική διάσταση του ανθρώπου που εμποδίζει την ένωση με τον Θεό, αλλά η παρά φύση λειτουργία που προκαλεί τη διαίρεση τόσο εντός της ανθρώπινης ύπαρξης όσο και της σχέσης της με τον Θεό. Η αντίληψη του Χρ. Γιανναρά, ότι η φύση δεσμεύει την υπόσταση και συνακόλουθα τις ενέργειες του προσώπου, σύμφωνα με την Χρ. Σταμούλη στερούν από το πρόσωπο το περιεχόμενο και την ελευθερία του καθώς οι ενέργειες του δεσμεύονται από τη φύση και του στερούν την δυνατότητα, της κατά φύση λειτουργίας του αυτεξουσίου και συνακόλουθα της στροφής προς την σχέση με τον Θεό.

Ωστόσο, ο Χρ. Σταμούλης απαντά ότι οι ενέργειες του προσώπου δεν είναι υποστατικές, αλλά φυσικές, και η εν Χριστώ ελευθερία πραγματώνεται με την έκσταση της φύσης που συμπεριλαμβάνει ολόκληρο τον άνθρωπο και όχι με την έκσταση από την φύση. Η μόνη έκσταση που πραγματοποιείται είναι αυτή από την αμαρτία, την οποία ο Χριστός δεν προσέλαβε στην ενσάρκωση του425.[ ΕΠΟΜΕΝΩΣ ΔΕΝ ΠΡΟΣΕΛΑΒΕ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΕΙΣΗΛΘΕ ΣΤΗΝ ΚΤΙΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΑΜΑΡΤΙΑ ΤΗΣ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΓΝΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΑΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ, ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΗ ΜΑΣ ΑΠΟΦΑΣΗ. ΓΙ' ΑΥΤΟ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΣΤΟΝ ΣΤΑΥΡΟ ΥΠΗΡΞΕ ΕΚΟΥΣΙΟΣ] Ο άνθρωπος λοιπόν θεώνεται καθώς εντάσσεται ολόκληρος στη σχέση με τον Θεό εξαιτίας της ενανθρώπισης και της πρόσληψης ολόκληρης της ανθρώπινης φύσης από τον Χριστό. Η σύγχρονη θεολογία καλείται να αναδείξει τη σημασία της σάρκωσης για τον άνθρωπο, την σχέση του με τον Θεό και τη σχέση του με την ιστορία. Ο πολιτισμός της σάρκωσης διαμορφώνεται από μια πραγματικότητα που υπερβαίνει κάθε μερισμό και καταργεί κάθε διάκριση και πραγματώνεται από τον άνθρωπο που κινείται εντός της ιστορίας και γίνεται αντιληπτός ως ένα καθ΄οδόν είναι, αυτή τη φορά κινούμενο εντός της Θείας απειρότητας, διαρκώς μεταμορφούμενο σύμφωνα με την εικόνα του Θεού426.[ΔΕΝ ΑΝΤΕΞΕ ΚΑΙ ΠΟΛΥ. ΤΑ ΠΕΤΑΞΕ ΟΛΑ. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΚ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΤΟΥΤΟΥ. ΚΑΙ Η ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΠΡΟΣΦΕΡΕΙ Ο ΚΥΡΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΚΟΥΣΙΑ, ΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΑΠΟΦΑΣΗ. Η ΟΠΟΙΑ ΟΠΩΣ ΚΑΙ Η ΑΠΟΦΑΤΙΚΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΙΤΕΙ ΤΗΝ ΑΠΟΡΡΙΨΗ ΚΑΘΕ ΘΕΤΙΚΟΥ ΝΟΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΤΟΥΤΟΥ]

Επιπλέον, ο Χρ. Σταμούλης, αναφέρεται στο γεγονός του θανάτου και την τιμή που αποδίδει η Εκκλησία στο νεκρό σώμα και κατ΄επέκταση στη συνολική ανθρώπινη ύπαρξη. Συνεχίζοντας την κριτική του στο Χρ. Γιανναρά, ο οποίος αναφερόμενος στο γεγονός του θανάτου υποστηρίζει ότι υπάρχει υπαρκτική αντίθεση μεταξύ υπόστασης και ουσίας ή φύσης, η οποία εν τέλει οδηγεί στο αναπόφευκτο, υποστηρίζει ότι η λύτρωση του ανθρώπου δεν αφορά την έκσταση του προσώπου από τη φύση του, αλλά το άνοιγμα ολόκληρου του ανθρώπου στη ζωή και το κάλεσμα του Χριστού. Η θέωση αφορά ολόκληρο τον άνθρωπο και αποτελεί μια συνεχή κίνηση προς την πραγμάτωση του σκοπού για τον οποίο δημιουργήθηκε.[ΚΑΙ Η ΥΙΟΘΕΣΙΑ ΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΩΣΗ ΤΟΥ ΣΚΟΠΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΕΝ ΧΡΙΣΤΩ ΙΗΣΟΥ] Η μετοχή στην άπειρη ζωή του Θεού, αίρει το αίσθημα της ανίας και διανοίγει τον άνθρωπο στην αιωνιότητα, την πλησμονή και μακαριότητα που έρχεται από τη μετοχή στη ζωή του Θεού427. Η ανάσταση του Χριστού αποκαθιστά ολόκληρη την ανθρώπινη ύπαρξη, καθώς ο θάνατος και η φθορά καταργείται και παρά το πρόσκαιρο γεγονός της απώλειας του φθαρτού, σηματοδοτείται το τέλος του θνητού και η αρχή της ζωής, καθώς το θνητό σώμα ενδύεται την αφθαρσία, την αθανασία και παρίσταται εκ νέου μεταμορφωμένο και άφθαρτο στη παρουσία του Θεού428.[ΟΛΟΙ ΘΑ ΑΝΑΣΤΗΘΟΥΝ ΑΛΛΑ ΜΟΝΟΝ ΟΙ ΔΙΚΟΙ ΤΟΥ ΘΑ ΑΝΑΛΗΦΘΟΥΝ]

Συνοψίζοντας, τη σκέψη του Χρ. Σταμούλη να σημειώσουμε ότι ο καθηγητής θεωρεί ότι πραγματοποιείται μια στροφή της ορθόδοξης θεολογίας, η οποία σηματοδοτεί και το τέλος του κύκλου για τη Θεολογία του προσώπου. Ο Χρ. Σταμούλης αρνείται την οντολογική προτεραιότητα του προσώπου, υποστηρίζει ότι «Ο Πατήρ ως ενούσιο πρόσωπο και όχι ως απρόσωπη ουσία γεννά τον Υιό και εκπορεύει το Πνεύμα», και υπερασπίζεται την φυσική παρουσία του ανθρώπου στον κόσμο, την οποία δεν θεωρεί πτώση, αλλά «λίαν καλή δημιουργία» του Θεού.

Η άποψη αυτή θεωρεί ότι ο εκκλησιαστικός τρόπος ζωής δεν είναι άλλος από τον βιολογικό και η μετοχή στη ζωή του Θεού και κατ΄επέκταση στο Δείπνο του Κυρίου δεν αφορά μόνο τους επισκόπους ή τους αγίους αλλά τον κάθε πιστό που αναζητά την αλήθεια του Χριστού. Έτσι, όχι μόνο η φύση δεν ταυτίζεται με την ανάγκη αλλά αποτελεί και προϋπόθεση της σωτηρίας του ανθρώπου, αφού δια αυτής πραγματοποιείται η μετοχή στη ζωή του Χριστού. Η μετοχή αυτή, μεταμορφώνει, μεταποιεί την ανθρώπινη φύση, τη Χριστοποιεί, την προσδίδει μια νέα ταυτότητα και της δίνει τη δυνατότητα να υπάρξει μεταμορφούμενη εν Χριστώ.

Οι θέσεις αυτές γίνονται αφορμή για περαιτέρω επιστημονική έρευνα και θεολογική αναζήτηση καθώς και πρόκληση για την θεολογία του 21ου αιώνα που καλείται να μετάσχει στο διάλογο για το μέλλον της ανθρωπότητας. Ο Χρ. Σταμούλης αναφέρει ότι ο 21ος αιώνας είναι ο αιώνας της ανθρωπολογίας , θα τολμούσαμε να πούμε ότι είναι και ο αιώνας της επιστροφής του Θεού[ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΜΥΘΟΠΟΙΣΗ ΤΗΣ ΘΕΟΤΗΤΟΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ] διαμέσου της ανθρωπολογίας. Η Θεολογία καλείται να δώσει πειστικές απαντήσεις στα ερωτήματα του σύγχρονου ανθρώπου και να ερμηνεύσει το παρελθόν, να νοηματοδοτήσει το παρόν και να συμμετέχει στο σχεδιασμό του μέλλοντος, διανοίγοντας την προοπτική της αιωνιότητας ευαγγελίζοντας τη δυνατότητα ενός άλλου τρόπου υπάρξεως429. Η προοπτική του πολιτισμού της σάρκωσης, η ολιστική σύλληψη του ανθρώπου, του Θεού και του κόσμου και η διαμόρφωση της αντίστοιχης θεολογίας αποτελεί πρόκληση για την Ορθόδοξη θεολογία σήμερα.

FRIEDRICH CHRISTOPH OETINGER KΑΙ Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΣΩΜΑΤΙΚΟΤΗΣ

amethystos: Tonino Griffero - FRIEDRICH CHRISTOPH OETINGER KΑΙ Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΣΩΜΑΤΙΚΟΤΗΣ (ebook) (amethystosbooks.blogspot.com)

ΚΑΜΠΑΛΑ ΠΑΝ ΣΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΜΠΑΛΑ ΠΡΟΣΚΥΝΑΝΕ.

Σημειώσεις

420. Σταμούλης Χρ., Θεολογία και πολιτισμός στη θεολογική γενιά του 60. Στο Χρ. Σταμούλης, Η γυναίκα του Λωτ και η σύγχρονη θεολογία. Ίνδικτος, Αθήνα, 2008, σ.138.

421. Σταμούλης Χρ., Θεολογία και πολιτισμός στη θεολογική γενιά του 60. Στο Χρ. Σταμούλης, Η γυναίκα του Λωτ και η σύγχρονη θεολογία. Ίνδικτος, Αθήνα, 2008, σ.138-140.

422. Σταμούλης Χρ., Θεολογία και πολιτισμός στη θεολογική γενιά του 60. Χρ. Σταμούλης, Η γυναίκα του Λωτ και η σύγχρονη θεολογία. Ίνδικτος, Αθήνα, 2008, σ.138-140. Πρβλ. Ο Γ. Ρίτσος μιλά για την απουσία αυτή της ένσαρκης ζωής, στο ποίημα του Η Ισμήνη. «Κι είναι μια ωραία ασχολία να παρακολουθείς αυτήν την αθόρυβη κατάρρευση σ΄ ένα κενό τόσο βαθύ που σου γεννάει μια αίσθηση απεραντοσύνης κάτι σαν τις μεγάλες έννοιες που ονοματίζουμε περήφανα ελευθερία, αθανασία αιωνιότητα και διάφορες άλλες». Γ. Ρίτσος, Ισμήνη. Κέδρος, Αθήνα, 1972.

423. Γράφει ο Γ. Ρίτσος στην Ισμήνη: « Ω, η αδελφή μου ρύθμιζε τα πάντα μ’ ένα πρέπει ή δεν πρέπει, λες κι ήταν πρόδρομος εκείνης της μελλοντικής θρησκείας που χώρισε τον κόσμο στα δυο (στον εδώ και στον πέρα), που χώρισε το ανθρώπινο σώμα στα δυο, πετώντας το απ’ τη μέση και κάτω.».

424. Χρ. Σταμούλης Θεολογία και πολιτισμός στη θεολογική γενιά του 60. Στο Χρ. Σταμούλης, Η γυναίκα του Λωτ και η σύγχρονη θεολογία. Ίνδικτος, Αθήνα, 2008, σ.151.

426 Χρ. Σταμούλης Θεολογία και πολιτισμός στη θεολογική γενιά του 60. Στο Χρ. Σταμούλης, Η γυναίκα του Λωτ και η σύγχρονη θεολογία. Ίνδικτος, Αθήνα, 2008, σ.156.

Για το ζήτημα της αναμαρτησίας του Χριστού βλ. και Χρ. Σταμούλης, «Ανθρώπινη φύση του Χριστού και αμαρτία στους αντιοχειανούς θεολόγους του 5ου αιώνα», Άσκηση αυτοσυνειδησίας, Παλίμψηστον, Θεσσαλονίκη, 2004, σ,195-

427. Ρωμ., 8, 6.

428. Ρωμ. 8, 21 , και Α Κορ. 15, 50-57.

429 Χρ. Σταμούλης, Έρως και θάνατος. Ακρίτας, Aθήνα, 2009.

Η οντολογία του προσώπου στη νεότερη θεολογική σκέψη: Ν. Νησιώτης, Χρ. Γιανναράς, Ι. Ζηζιούλας. Μια κριτική αποτίμηση (27)

Συνέχεια από: Τρίτη 29 Μαρτίου 2022

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ - ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ 

ΤΜΗΜΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Συστηματικής – Δογματικής Θεολογίας 

Διπλωματική εργασία Η οντολογία του προσώπου στη νεότερη θεολογική σκέψη: Ν. Νησιώτης, Χρ. Γιανναράς, Ι. Ζηζιούλας. Μια κριτική αποτίμηση.

Καθηγητής: Χρ. Σταμούλης 

Φοιτητής : Περικλής Αγγελόπουλος - Θεσσαλονίκη 2020

ΜΕΡΟΣ ΠΕΜΠΤΟ

3. Η κριτική του Χρ. Σταμούλη στη θεολογία του προσώπου.

Όπως έχουμε μέχρι τώρα σημειώσει στην παρούσα εργασία, η θεολογία του προσώπου αποτέλεσε αντικείμενο μελέτης σε ελληνικό και διεθνές επίπεδο. Στη συνέχεια της εργασίας μας, δεν θα ανοιχτούμε σε μια συνολική παρουσίαση της συζήτησης, αλλά θα επικεντρώσουμε την προσοχή μας στις κριτικές παρατηρήσεις του καθηγητή Χρ. Σταμούλη, κυρίως για το έργο του Ι. Ζηζιούλα και Χρ. Γιανναρά, και με επίκεντρο τη δογματική και οντολογική προσέγγιση. Ακόμα, θα επιχειρήσουμε να διατυπώσουμε ορισμένες προσωπικές σκέψεις για το ζήτημα της ύπαρξης, βασιζόμενες ωστόσο, στα κείμενα που μελετήσαμε στην εργασία μας.

Οι θεολογικές θέσεις του Ν. Νησιώτη, του Χρ. Γιανναρά και του Ι. Ζηζιούλα θεωρήθηκαν ως πολύτιμη συνεισφορά, όχι μόνο στην ομολογιακά ορθόδοξη, αλλά και στη ευρύτερη χριστιανική σκέψη. Θεωρούνται οι σημαντικότεροι θεολόγοι της σύγχρονης εποχής, ενώ το έργο τους χαρακτηρίζεται από πρωτοτυπία και ένταση. Σύμφωνα με τον Χρ. Γιανναρά, η θεολογία του Ν. Νησιώτη αποτελεί την πληρέστερη θεολογική σύνθεση ενώ το έργο του Ι. Ζηζιούλα συνδέει την Πατερική θεολογία με τη νεωτερικότητα. Το έργο τους, που σημάδευσε την θεολογική σκέψη της γενιάς του 60΄, έγινε σημείο, και αφορμή διαλόγου, κριτικής, και συχνά πολεμικής αντιμετώπισης από τους διαφωνούντες.

Ο Χρ. Σταμούλης διαμόρφωσε την κριτική του με βάση την πατερική και εκκλησιαστική παράδοση και ενώ αναγνωρίζει την πολύτιμη συνεισφορά των θεολόγων που μελετάμε, επισημαίνει τις πτυχές που θεωρεί ότι απομακρύνονται από την ορθόδοξη θεώρηση και πρακτική.

Ο Χρ. Σταμούλης, τοποθετεί τους θεολόγους, το έργο των οποίων μελετήσαμε στη παρούσα εργασία, στο ευρύτερο ρεύμα σκέψης που χαρακτηρίστηκε ως νεορθόδοξο στη διάρκεια του 20ου αιώνα. Το ρεύμα αυτό ανακάλυψε εκ νέου τους Πατέρες, δέχτηκε επιρροή από τη σλαβική θεολογία, και σε διάλογο με τον υπαρξισμό και τον μαρξισμό, έδειξε ενδιαφέρον για το πραγματικό, και απευθύνθηκε στον σύγχρονο άνθρωπο, επιχειρώντας να απαντήσει στα υπαρξιακά του ερωτήματα. Ακόμα, ανέδειξε τη διαφορά Δύσης και Ανατολής, ως διαφορετικών πολιτισμικών παραδειγμάτων που συγκροτήθηκαν στην βάση διαφορετικών οντολογικών θεωρήσεων και συνακόλουθα ως διαφορετικών τρόπων του υπάρχειν.

Ωστόσο, στη πορεία εμφανίστηκαν τάσεις ευσεβισμού, και απολογητισμού που οδήγησαν σε μια κλειστή στάση περιχαράκωσης και απομονωτισμού. Έτσι, αφενός μεν δημιουργήθηκαν ζητήματα που αφορούν το δόγμα καθαυτό αφετέρου δε παρουσιάστηκαν τάσεις ελιτισμού. Ο ταυτισμός του προσώπου με την ελευθερία και της φύσης με την αναγκαιότητα, στη θεολογία του προσώπου, η ευχαριστιακή εκκλησιολογία, η υποτίμηση της άσκησης, και η δημιουργία μιας κωδικοποιημένης γλώσσας, με φιλοσοφικές έννοιες, που απευθύνονταν σε ένα εξοικειωμένο με αυτήν ακροατήριο, απομάκρυνε σύμφωνα με τον Χρ. Σταμούλη τη θεολογία του προσώπου από το ορθόδοξο βίωμα και την ορθόδοξη διδασκαλία398. 

3.1 Η κριτική στις θέσεις του Ι. Ζηζιούλα

Ο Χρ. Σταμούλης, αναφερόμενος στο έργο του Ι. Ζηζιούλα, αφού τονίσει την θετική σημασία του έργου του για την θεολογική σκέψη και επισημάνει την ανάγκη διαφύλαξης της σημαντικής προσφοράς του μητροπολίτη και ιδιαίτερα, της ανάδειξης του προσώπου και της ευχαριστιακής οντολογίας της Εκκλησίας, προχωρεί σε μια κριτική αντιπαράθεση με τις κύριες θεωρητικές παραδοχές του έργου του Ι. Ζηζιούλα399. Ο Χρ. Σταμούλης, με άξονα της κριτικής του τις θέσεις του Ι. Ζηζιούλα, ότι η ύπαρξη προηγείται της ουσίας και άρα η υπόσταση ταυτίζεται με το όν και ότι το πρόσωπο ταυτίζεται με την ελευθερία και η φύση με την ανάγκη, επισημαίνει τους κινδύνους τόσο για την Τριαδολογία , όσο και για τη Χριστολογία, την ανθρωπολογία και την εκκλησιολογία της ορθόδοξης θεολογίας.

Ο Χρ. Σταμούλης, επισημαίνει ότι η οντολογία, η οποία διακρίνει μεταξύ φύσης και προσώπου και η αναγνώριση της οντολογικής προτεραιότητας του προσώπου, ως παρουσίας στον κόσμο, έναντι της ουσίας , οδηγεί στην άρνηση της φύσης και κατ΄επέκταση στην απόσπαση από αυτή, γεγονός που σημαίνει την οντολογική μείωση και τελική διάλυση του όντος400. Οι επιπτώσεις από την άρνηση αυτή αγγίζουν όλους τους τομείς της θεολογικής σκέψης και της εκκλησιαστικής πράξης.

Στην τριαδολογία, η οντολογική προτεραιότητα στο πρόσωπο του Πατέρα, φαίνεται να μη λαμβάνει υπόψη ότι και τα άλλα πρόσωπα της Τριάδας προέρχονται από την κοινή ουσία, με αποτέλεσμα να δημιουργείται η εντύπωση ότι ο Πατέρας έχει το οντολογικό προβάδισμα ανάμεσα στα πρόσωπα της Αγίας Τριάδας. Στην εκκλησιολογία, η ταύτιση επισκόπου και Ευχαριστίας και η ανάδειξη του επισκόπου ως παράγοντα ενότητας της Εκκλησίας, όπως και η ταύτιση του επισκόπου με τη δομή έχει ως αποτέλεσμα την απόκρυψη του ίδιου του Χριστού. Επιπλέον, φαίνεται να αγνοεί τη φύση και την ιστορία, το χώρο και το χρόνο, όπως και το σύνολο του πολιτισμού, καθώς η Ευχαριστία αναδεικνύεται σε προνομιακό τόπο συνάντησης του Θεού με τον άνθρωπο401. 

Σε ανθρωπολογικό επίπεδο, η ενοχοποίηση της βιολογικότητας και της ατομικότητας, η οποία υφίσταται τα οντολογικά αποτελέσματα της πτώσης και υπόκειται στην φθορά και την αμαρτία, δηλαδή στο γεγονός της περατότητας και κατ΄επέκταση στον αποχωρισμό από τον Θεό, οδηγεί στην οντολογική αντίθεση ανάμεσα στην σωματική και πνευματική πραγματικότητα του ανθρώπου, και την ταύτιση της φύσης με την αναγκαιότητα και του προσώπου με την ελευθερία παραγνωρίζοντας την ολιστική σύλληψη του ανθρώπου από την Πατερική θεολογία402. 

Ο Χρ. Σταμούλης, εκκινώντας από την Τριαδολογία και από το ζήτημα της ουσίας και της υπόστασης καθώς και της αναγκαιότητας της φύσης έναντι της ελευθερίας του Πατέρα, στηριζόμενος στην Πατερική παράδοση, και συγκεκριμένα στον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη, τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή και τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, θεμελιώνει την άποψη, ότι δεν μπορεί να υπάρξει υπόσταση ανούσια και ουσία χωρίς υπόσταση και επιπλέον, ότι τα χαρακτηριστικά της ουσίας δεν είναι δεσμευτικά για την βούληση και την ενέργεια του Θεού. Απαντώντας στην θέση του Ι. Ζηζιούλα ότι ο Πατήρ, υπάρχει και δημιουργεί ως πρόσωπο και όχι ως ουσία, υποστηρίζει ότι : « Ο Πατήρ ως ενούσιο πρόσωπο και όχι ως απρόσωπη ουσία γεννά τον Υιό και εκπορεύει το Πνεύμα»403. Το όν υπάρχει πραγματώνοντας το πλέγμα των γνωρισμάτων της φύσης του, τα οποία συγκροτούν την μοναδικότητα του και το διαφοροποιούν από όλα τα άλλα. Η ύπαρξη αναφέρεται ακριβώς στην πραγμάτωση αυτών των χαρακτηριστικών της ουσίας, που υπάρχουν ως δυνατότητες, ενεργοποιούνται με το πέρασμα στην πράξη και συνιστούν την ιδιαιτερότητα και τη μοναδικότητα της κάθε ύπαρξης.

Ο Χρ. Σταμούλης αναφερόμενος στη ρήση του άγιου Γρηγορίου του Παλαμά, «ότι ου γαρ εκ της ουσίας ο ων , αλλά εκ του όντος η ουσία, αυτός γαρ ο ων όλον εν εαυτώ συνήλειφε το είναι», αντικρούει την άποψη του Ι. Ζηζιούλα , ότι η ύπαρξη προηγείται της ουσίας , και υποστηρίζει «ότι η αλήθεια του όντος συνίσταται στην ενότητα ουσίας και υποστάσεως, αλλά και ενεργειών της Τριάδας». Ο Θεός ως ένα όν με ενότητα υποστάσεως, ουσίας και ενεργειών δημιουργεί ελεύθερα, επειδή θέλει, τα κτιστά όντα.

Στο σημείο αυτό να σημειώσουμε ότι η θέση του Ι. Ζηζιούλα , ότι η φύση ταυτίζεται με την ανάγκη αντικρούεται από τον Χρ. Σταμούλη, ο οποίος αναφερόμενος στον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή υποστηρίζει, ότι η θέση αυτή εκφράστηκε από τους μονοθελήτες της σχολής της Αντιόχειας και δεν εκφράζει την ορθόδοξη άποψη και διδασκαλία. Έτσι , τη θέση των μονοθελητών «το δε φυσικόν πάντως και ηναγκασμένων», ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής τη θεώρησε ως άτοπη, καθώς στη περίπτωση αυτή ο Θεός, ως φύση αγαθός και δημιουργός θα δεσμεύονταν από τα χαρακτηριστικά της ουσίας και θα ήταν κατ΄ανάγκη Θεός και κατ΄ανάγκη αγαθός και δημιουργικός. Ακόμα αναφερόμενος στη Χριστολογία και την ανθρωπολογία , επισημαίνει ότι όπως τα φυσικά θελήματα του Χριστού είναι εκούσια, έτσι και το θέλημα του ανθρώπου είναι ελεύθερο και φυσικό και εκούσιο404.

Ο Χρ. Σταμούλης, ανατρέχοντας στον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη , αναφέρει τον Θεό ως το «ουσιώδες αγαθόν», που απλώνει την αγαθότητα του σε όλα τα όντα. Ο Θεός χορηγεί τη ζωή, διατηρεί τα όντα στην ύπαρξη , και ταυτίζοντας το «είναι» με το «ευ είναι», υπάρχει με τον τρόπο της αγάπης, εκτείνοντας την αγαθότητα Του προς όλη τη κτίση. Η κοινωνικότητα αυτή του Θεού δεν υπαγορεύεται από την αναγκαιότητα της φύσης ή της αγάπης . Η αγάπη συνιστά ένα τρόπο του είναι και όχι μια δεσμευτική ιδιότητα της ουσίας του Θεού. Η αγάπη είναι έκφραση της ουσίας του Θεού και δεν υπάρχει αυτονομημένα από τις υπόλοιπες ιδιότητες του Θεού. Η βούληση και η ελευθερία του Θεού δεν περιορίζονται από την ουσία του. Η γέννηση του Υιού και η εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος αποτελούν πράξεις ελευθερίας από κάθε αναγκαιότητα405.

Επιπλέον, η δημιουργία του κόσμου πραγματοποιείται ελεύθερα, επειδή η δημιουργικότητα είναι στοιχείο της φύσης του Θεού, που ταυτίζεται με την οντολογική του ελευθερία406. Ο Θεός ως ένα όν με ενότητα υποστάσεως και ουσίας δημιουργεί με τις ενέργειες των προσώπων της Αγίας Τριάδας τον κτιστό κόσμο. Τα ονόματα του Θεού εκφράζουν την ενότητα μέσα στην πολλαπλότητα και εν τέλει αναφέρονται στην μια αρχή, η οποία αποτελεί την αρχή του παντός407.  Ο Θεός ως το «υπερούσιον καλόν» καλεί τα όντα προς τον εαυτό του, προς τη μετοχή στο δικό του κάλλος. Η μετοχή των όντων στο κάλλος του Θεού είναι μια κίνηση ελευθερίας από την πλευρά των λογικών όντων, η οποία έχει ως αποτέλεσμα την μεταμόρφωση και τον αγιασμό του ανθρώπου. Ο άνθρωπος μετέχει στην ενότητα των πάντων, η οποία ενεργείται από ολόκληρη την Αγία Τριάδα που αποτελεί την αρχή και το τέλος των όντων. Η μετοχή του ανθρώπου στο είναι του Θεού έχει ως αποτέλεσμα την εκπλήρωση του προορισμού του και την αποκατάσταση του πραγματικού τρόπου υπάρξεως, ο οποίος συντελείται μέσα στη καθολικότητα της εν Θεώ υπάρξεως. Η επιστροφή των όντων στον Θεό αίρει τα αποτελέσματα της απομάκρυνσης από το Αγαθό και αποκαθιστά την χαμένη πληρότητα της ύπαρξης. Η άρνηση του ανθρώπου να μετέχει στο είναι του Θεού διακόπτει τη σχέση του ανθρώπου με το Θεό και οδηγεί το κτίσμα στην ελάχιστη ύπαρξη και επικοινωνία με τον Θεό.

Ο Χρ. Σταμούλης, επισημαίνει ότι σύμφωνα με τον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη, το κακό δεν έχει οντολογική υπόσταση, αλλά αποτελεί μια έλλειψη του αγαθού408. Ο Θεός δεν δημιούργησε το κακό παρά μόνο το Αγαθό. Το μη όν έρχεται στο όν, καθώς υπάρχει ήδη ως δυνατότητα μέσα στο είναι του Θεού και αποκτά υπόσταση μέσα από μια δημιουργική πράξη μεταβολής του είναι. Έτσι, καθώς ο Θεός δημιουργεί καθολικά, τα όντα μένουν διαρκώς στην παρουσία Του και μετέχουν στο είναι χωρίς ποτέ να διαχωρίζονται από αυτό. Έτσι, και ο αμαρτωλός, ο άσωτος, δεν είναι ποτέ έξω από την αγάπη του Θεού και τη δυνατότητα μετοχής στο είναι του Θεού409. Θα λέγαμε ότι η πτώση είναι η απώλεια της σχέσης με τον Θεό, και η αυτονόμηση του ανθρώπου από το θέλημα Του. Έτσι, η μεταμόρφωση του ανθρώπου δεν πραγματοποιείται με την ηθική ζωή, αλλά με τη μετοχή στο είναι Θεού που αποκαθιστά την χαμένη ενότητα.

Η ένωση αυτή που πραγματοποιείται στο πρόσωπο του Χριστού καταργεί τον μερισμό και την αυτονόμηση του ανθρώπου, εισάγει τον άνθρωπο στην αιωνιότητα και του δίνει ένα τόπο να ζήσει, τον τόπο του Χριστού410. Η σχέση αυτή αποκαθιστά ολόκληρο τον άνθρωπο, τον οποίο εισάγει στην «όντως ζωή» , καταργώντας τη φθορά και το θάνατο. Η αποκατάσταση αυτή αφορά και το σώμα και τις αισθήσεις του ανθρώπου, τα οποία περιλαμβάνονται στο κατ΄εικόνα. Ο Χριστός με την ενσάρκωση Του προσέλαβε ολόκληρη την ανθρώπινη φύση σώζοντας την ολόκληρη από το γεγονός του θανάτου. Το σώμα γίνεται φορέας της σωτηρίας και αποκαθίσταται με τη Χάρη του Χριστού. Η σωτηρία αφορά ολόκληρο τον άνθρωπο και πραγματοποιείται με την μεταμόρφωση και ανακαίνιση του πνεύματος και του σώματος, το οποίο γίνεται ναός του Αγίου Πνεύματος και μέσο για τον δόξα του Θεού411. 

Ο Χρ. Σταμούλης, αναφερόμενος στην οντολογία και την ανθρωπολογία του άγιου Μάξιμου του Ομολογητή καταδεικνύει ότι το σώμα, οι αισθήσεις , η φαντασία , αποτελούν στοιχεία που ο Θεός δημιούργησε «κατά φύση» και αποτελούν στοιχεία που οδηγούν τη ψυχή στη γνώση της αλήθειας και του καλού. Σύμφωνα με την οντολογία του αγίου, οι αισθήσεις αντιστοιχούν στις δυνάμεις της ψυχής και παρέχουν σε αυτή το υλικό με το οποίο αποκτά τη δυνατότητα να κατανοήσει τον κόσμο, να γνωρίσει το Θεό και να καλλιεργήσει τις αρετές, με κορυφαία και ενοποιητική αρχή την αρετή της αγάπης. Η λύτρωση λοιπόν του ανθρώπου δεν έρχεται με την κατάργηση της φύσης, ούτε με την άρνηση της, αλλά με τη καλή λειτουργία του σώματος και των αισθήσεων. Στη θεώρηση αυτή, το ζητούμενο δεν είναι η νέκρωση ή άρνηση των αισθήσεων, αλλά η ένταξη τους στην τάξη και το σκοπό της ζωής που είναι η συνάντηση με το Θεό και η προοπτική της αποκατάστασης της εικόνα Του στον άνθρωπο412. 

Θα λέγαμε ότι σύμφωνα με τον καθηγητή, πρόκειται για την αποκατάσταση της εικόνας του Θεού που συμπεριλαμβάνει ολόκληρο τον άνθρωπο και που σύμφωνα με την Παύλεια ανθρωπολογία κάθε φυσικό δημιούργημα είναι «καλή δημιουργία». Έτσι, ο αγιασμός και η λύτρωση του ανθρώπου δεν πραγματοποιείται με την άρνηση της φύσης αλλά με την αποκατάσταση της ικανότητας της διάκρισης του καλού και του κακού και τη στροφή της προαίρεσης προς την εκλογή του Αγαθού413. Η αποκατάσταση της φύσης από τον Χριστό, αφορά ολόκληρο τον άνθρωπο και εκφράζει το συναμφότερον της ορθόδοξης θεολογίας, δηλαδή, τη συνύπαρξη πνεύματος και σώματος, που βρίσκει την απόλυτη έκφραση του στο Χριστό414.  Η καταξίωση της σάρκας γίνεται διαμέσου της όρασης του λόγου και της αφής. 415 Η δια της αφής ζωοποίηση του σώματος, καλεί τους πιστούς στη μετοχή στη ζωή του Θεού δια της ψηλάφησης του αναστημένου σώματος του Χριστού. Η κλήση του Θεού για συμμετοχή στο Κυριακό Δείπνο, σηματοδοτεί ένα άνοιγμα της φύσης προς το Θεό ο οποίος δια της Χάρης αγιάζει τον προσερχόμενο σε Αυτόν. Ο άνθρωπος μετέχοντας στο Δείπνο του Κυρίου δεν υπερβαίνει τη φύση, αλλά πραγματοποιεί ένα άνοιγμα στην όντως ζωή που μεταβάλλει και τη δική του ύπαρξη. Το κάλεσμα στο Δείπνο της Ευχαριστίας, δεν προϋποθέτει κάποιου είδους καθαρότητα, αλλά αντίθετα ζητά τη μετάνοια, την αναγνώριση των ανθρώπινων ορίων, της ανεπάρκειας του ανθρώπου να σωθεί με τα δικά του μέσα και την ανάγκη επανεύρεσης μιας οντολογικής αρχής γύρω από την οποία μπορεί να οργανώσει τον ηθικό του βίο416. 

Επιπλέον, ο Χρ. Σταμούλης, αναφερόμενος στην ευχαριστιακή εκκλησιολογία, όπως διαμορφώθηκε από τον Μητροπολίτη Περγάμου, σε συνέχεια και «διόρθωσης» της εκκλησιολογίας του Afanassief, τονίζει ότι η ανάδειξη του επισκόπου στο κέντρο της ευχαριστιακής ζωής, ταυτίζει ουσιαστικά την Ευχαριστία με τον Επίσκοπο και δεν αφήνει χώρο ύπαρξης ούτε για του ιερείς ούτε για τους λαϊκούς417. Η Ευχαριστία έτσι καταλήγει μια απολυτοποιημένη πραγματικότητα, εντός της οποία δεν είναι δυνατόν να υπάρχει χώρος για την πραγματική ύπαρξη καθώς στην πραγματικότητα απουσιάζει και ο ίδιος ο Χριστός που καλύπτεται από την δομή και την επισκοπική παρουσία. Η Ευχαριστιακή Εκκλησιολογία, μοιάζει να αγνοεί την φύση και την ιστορία και να υποτάσσει στη δομή τον άνθρωπο αλλά και τον Θεό. Στον αντίποδα ο Χρ. Σταμούλης, προτείνει μια Εκκλησιολογία στην οποία η Ευχαριστία εκφράζει την ασκητική πορεία του συνόλου των μελών της Εκκλησίας. Η Ευχαριστία δεν είναι μια μαγική τελετή, αλλά έκφραση και τόπος της αγάπης που αποκαλύπτει την κοινωνία και την ενότητα των μελών της Εκκλησίας, δίχως διαιρέσεις και μερισμούς. Εκφράζει την ενότητα που συναντάμε στο πρόσωπο του Χριστού και στην σχέση μαζί Του418.

Με τις παρατηρήσεις αυτές ο Χρ. Σταμούλης θεωρεί ότι η θεολογία του προσώπου όπως παρουσιάστηκε από τον Μητροπολίτη Περγάμου ολοκλήρωσε τον κύκλο της και η επιστημονική έρευνα οφείλει να θέσει νέα ερωτήματα για τον εκκλησιαστικό τρόπο ύπαρξης και τη διαλογική φύση του όντος, που δεν περιορίζεται από τη διάκριση μεταξύ προσώπου και φύσεως ή ουσίας. Το ερώτημα για τη φύση των όντων είναι δυνατόν να τεθεί στην προοπτική της ενσάρκωσης του Χριστού και της θεώρησης της φύσης, στη δυνατότητα της διάνοιξης προς το είναι. Η ορθόδοξη ανθρωπολογία χωρά ολόκληρο τον άνθρωπο και η εκκλησιολογία πραγματοποιεί ένα άνοιγμα για να συμπεριλάβει ολόκληρη την κτίση, και καθώς βρίσκεται στον αντίποδα της εξουσιαστικότητας γίνεται τόπος άσκησης και κενωτικής πρόσληψης του σαρκωμένου Χριστού και σημείο διαλόγου και συνάντησης με τον άνθρωπο του 21ου αιώνα419. 

Σημειώσεις

Η οντολογία του προσώπου στη νεότερη θεολογική σκέψη: Ν. Νησιώτης, Χρ. Γιανναράς, Ι. Ζηζιούλας. Μια κριτική αποτίμηση (26)

  Συνέχεια από: Δευτέρα 28 Μαρτίου 2022

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ - ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ 

ΤΜΗΜΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Συστηματικής – Δογματικής Θεολογίας 

Διπλωματική εργασία Η οντολογία του προσώπου στη νεότερη θεολογική σκέψη: Ν. Νησιώτης, Χρ. Γιανναράς, Ι. Ζηζιούλας. Μια κριτική αποτίμηση.

Καθηγητής: Χρ. Σταμούλης 

Φοιτητής : Περικλής Αγγελόπουλος - Θεσσαλονίκη 2020

ΜΕΡΟΣ ΠΕΜΠΤΟ

2. Η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος και η συζήτηση περί προσώπου

Η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος αποτέλεσε αφορμή αναζωπύρωσης της συζήτησης για την έννοια του προσώπου. Η έννοια του προσώπου που προκάλεσε έντονες συζητήσεις και αντιρρήσεις, χρησιμοποιήθηκε στη Σύνοδο για να περιγράψει τη διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, για την πραγματικότητα του ανθρώπου και τον σκοπό της ύπαρξης του. Στις αποφάσεις της Συνόδου τονίζεται ότι σύμφωνα με την Αγία Γραφή και τους Πατέρες της Εκκλησίας, ο άνθρωπος βρίσκεται σε σχέση και αναφορά με τον Θεό, καθώς δημιουργήθηκε κατ΄ εικόνα και καθ΄ομοίωση του και ο σκοπός του βρίσκεται στη θέωση που επιτυγχάνεται δια της Σαρκώσεως του Θεού Λόγου.[ΜΑΣ ΧΟΡΤΑΣΑΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΑΥΤΟΙ ΟΙ ΒΑΡΘΟΛΟΜΙΣΤΕΣ. ΤΙ ΜΑΣ ΛΕΝΕ; Ο ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΕΝΑΝΘΡΩΠΙΣΕΩΣ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΓΙΝΕΙ Ο ΙΗΣΟΥΣ ΧΡΙΣΤΟΣ ΜΙΑ ΔΙΟΔΟΣ, ΕΝΑΣ ΣΩΛΗΝΑΣ, ΩΣΤΕ ΝΑ ΔΙΕΡΧΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΚΑΙ ΝΑ ΠΡΟΣΛΑΜΒΑΝΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ. ΜΑΣ ΣΥΝΕΔΕΣΕ ΜΕ ΤΟΝ ΟΜΦΑΛΙΟ ΛΩΡΟ ΠΟΥ ΤΟΝ ΣΥΝΕΔΕΕ ΜΕ ΤΟΝ ΠΑΤΕΡΑ.]

Η Εκκλησία, θεμελιώνει την αξία του ανθρώπου στο γεγονός της δημιουργίας του από τον Θεό, και της δυνατότητας συμμετοχής του στη θεία ζωή. Η Εκκλησία από τη σκοπιά αυτή κηρύττοντας τον ερχομό της Βασιλείας του Θεού,[ΔΕΝ ΗΡΘΕ ΑΚΟΜΗ Ο ΣΩΤΗΡΑΣ ΜΑΣ] αντλεί από τα έσχατα την προοπτική για την πορεία του κόσμου και μεταφέροντας της στο ιστορικό παρόν διαμορφώνει μια πρόταση για τα προβλήματα του κόσμου. Η Εκκλησία επιχειρεί να συμβάλλει στην επίλυση των σύγχρονων προβλημάτων, ώστε να επικρατήσει στον κόσμο, η ειρήνη, η καταλλαγή και η αγάπη του Θεού392. [Το Άγιο Πνεύμα απο το ένα μέρος, είναι οπωσδήποτε το πνεύμα το οποίο ενεργεί, είναι ενεργό, ανάμεσα στον Χριστό και την Εκκλησία. Αλλά απο το άλλο μέρος Αυτό είναι το Άγιο Πνεύμα που

πέμπεται απο την ενότητα Χριστός Εκκλησία (όπως απο την αιώνια ενότητα τού Πατρός με τον Υιό) 

και επομένως είναι άνοιγμα το οποίο η ένωση αγάπης ανάμεσα στην Νύμφη και τον Νυμφίο δοκιμάζει πρός το νέο, πρός τον Υιό, πρός τον κόσμο τής δημιουργίας, και σήμερα ακριβώς προς τον "εκκοσμικευμένο"  μή-Χριστιανικό κόσμο.]

Η αποκοπή του ανθρώπου από τον Θεό και η αυτονόμηση της θέλησης του, ως αποτέλεσμα της ελευθερίας του,[ΠΟΙΑ ΑΥΤΟΝΟΜΗΣΗ, ΠΟΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ. ΑΠΛΩΣ ΠΙΑΣΤΗΚΕ ΚΟΡΟΙΔΟ] επέφερε στην ανθρωπότητα προβλήματα βίας, φτώχειας, εξαρτήσεων κάθε είδους, κοινωνικές ανισότητες, πολέμους, μεγάλες μεταναστευτικές και προσφυγικές ροές, οικολογική καταστροφή, ανεξέλεγκτη χρήση της βιοτεχνολογίας, γεγονότα που πλήττουν το αίσθημα της ασφάλειας και σηματοδοτούν την απώλεια του προσώπου.

Η Εκκλησία ωστόσο, αντιτάσσει σε ένα κόσμο που δοκιμάζεται από το κακό, την αλήθεια της ελευθερίας, που συνάδει με την ευθύνη, το αίτημα για κοινωνική δικαιοσύνη, για ειρήνη και αποτροπή του πολέμου, για την αναγνώριση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την κατάργηση των διακρίσεων μεταξύ των ανθρώπων και τέλος για την λελογισμένη χρήση της επιστημονικής γνώσης393.

Στο σημείο αυτό θα θέλαμε να σημειώσουμε ότι τα θέματα αυτά αφορούν καίρια την ποιμαντική ζωή της Εκκλησίας και το λαό που περιμένει απαντήσεις για τα ζητήματα που απασχολούν τη ζωή του. Στα πλαίσια αυτή πραγματοποιήθηκε και η συζήτηση για την έννοια του προσώπου. [ΦΩΣ ΕΚ ΦΩΤΟΣ.ΜΑΣ ΔΙΝΟΥΝ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΕΧΟΥΜΕ ΡΩΤΗΣΕΙ, ΟΙ ΠΟΙΜΕΝΕΣ ΜΑΣ. ΑΥΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΑΠΑΙΤΕΙ ΚΑΙ ΥΠΑΚΟΗ]

Έτσι, όπως ο Χρ. Σταμούλης αναφέρει, ο Πατριάρχης Αλεξάνδρειας θεώρησε ότι η συζήτηση για το πρόσωπο και τον άνθρωπο, αποτελεί μια πολυτέλεια που δεν αφορά τα πραγματικά προβλήματα των ανθρώπων που περιμένουν από την Εκκλησία απαντήσεις για την αγάπη του Θεού και την κάλυψη των βιοτικών αναγκών τους, ιδιαίτερα στις φτωχότερες χώρες394.

Ωστόσο, ο Χρ. Σταμούλης επισημαίνει τη σύνδεση της ζωής και της ποιμαντικής με τη θεολογία και το δόγμα. Το δόγμα δεν είναι μια θεωρητική κατασκευή, αλλά διαμορφώνεται από την σαρκωμένη αλήθεια και τη βιωματική πρόσληψη της. Ως εκ τούτου, συνδέεται με την ιστορική ζωή της Εκκλησίας και τη διαμόρφωση της πορείας της προς τα έσχατα. Το δόγμα αναφέρεται στα ουσιώδη της ζωής και διαμορφώνει το ήθος της Εκκλησίας που ενεργώντας με τρόπο κενωτικό προσλαμβάνει και τον «ελάχιστο αδελφό».[Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΔΙΑΘΕΤΕΙ ΚΑΙ ΚΡΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΓΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΣΑΝ ΘΗΣΑΥΡΟ ΤΟ ΔΟΓΜΑ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΚΑΘΟΡΙΣΑΝ ΟΙ ΠΑΤΕΡΕΣ. Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΔΕΝ ΔΙΑΘΕΤΕΙ ΔΟΓΜΑ] Υπό τις προϋποθέσεις αυτές, ο Χρ. Σταμούλης θα τονίσει ότι προτιμά τον όρο άνθρωπος αντί του όρου πρόσωπο, τον οποίο ωστόσο δεν θεωρεί λάθος. Λανθασμένη θεωρεί την ερμηνευτική προσέγγιση που ταυτίζει το πρόσωπο με το ον, στη περίπτωση του Θεού και της μεταφοράς της στον άνθρωπο. Ο καθηγητής θα επισημάνει ότι η προτεραιότητα του προσώπου έναντι της φύσης ή ουσίας, που ταυτίζεται με την αναγκαιότητα, στερεί από το πρόσωπο το οντολογικό του περιεχόμενο, καθώς σύμφωνα με τον Γρηγόριο τον Παλαμά δεν υπάρχει «ουσία ανυπόστατη και υπόσταση ανούσια»395.

Ακόμα, την αντικατάσταση της έννοιας του προσώπου με τον όρο άνθρωπος ζήτησε ο Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου Ιερόθεος396. Ο σεβασμιότατος αφού διατύπωσε τις αντιρρήσεις και τις ενστάσεις του για τον τρόπο που πραγματοποιήθηκε η συζήτηση κατά την προσυνοδική περίοδο στις Προσυνοδικές διασκέψεις για την έννοια του προσώπου, επισήμανε τις λανθασμένες θεολογικές προκείμενες της και ζήτησε την απάλειψη της από τα κείμενα των αποφάσεων της Συνόδου.

Ο Ιεράρχης τονίζει ότι η έννοια του προσώπου χρησιμοποιήθηκε από τους Πατέρες για τον Θεό, ενώ η μεταφορά της στον άνθρωπο θυμίζει τον αρειανισμό, τον μονοθελητισμό και τον μονοενεργητισμό καθώς ταυτίζει την φύση με την ανάγκη και θεωρεί ότι, οτιδήποτε είναι φυσικό, είναι αναγκαστικό. Η ταύτιση του προσώπου με την ελευθερία, τη θέληση, τη βούληση και την αγάπη, προσδίδει υποστατικό χαρακτήρα στις ιδιότητες αυτές οδηγώντας σε μια κατανόηση του ανθρώπου που καταδικάστηκε από την ΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδο.

Ακόμα, η επικέντρωση στα δικαιώματα του ανθρώπου, απομακρύνει από το θεολογικό περιεχόμενο της έννοιας, που αναφέρεται στο κατ΄εικόνα και καθ΄ομοίωση, προκρίνοντας μια περισσότερο κοινωνιολογική ανάγνωση. Έτσι, ο σεβασμιότατος ζητά την αντικατάσταση του όρου που θεωρεί ανεπαρκή. Να σημειώσουμε ότι ο Ιερόθεος Βλάχος, έχει συγγράψει και εκδώσει πλήθος μελετών για να αντικρούσει τη θεολογία του προσώπου.

Σε σχέση με την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο το 2018 εξέδωσε σχετικό βιβλίο με τις θέσεις του γύρω από τα ζητήματα αυτά397.

Τέλος, να σημειώσουμε ότι καταβάλλεται προσπάθεια από πανεπιστημιακούς και εκκλησιαστικούς φορείς να αξιοποιηθούν τα κείμενα της Συνόδου, έτσι ώστε να αποτελέσουν το εφαλτήριο για την μεταφορά της διδασκαλίας της Εκκλησίας στους ιερείς, τους λαϊκούς και στην κοινωνία, ενώ παράλληλα αξιοποιούνται για τη διαμόρφωση της κοινωνικής διδασκαλίας της Εκκλησίας, αποτελώντας οδοδείκτες για την πορεία της Εκκλησίας στον σύγχρονο κόσμο.[ΜΙΑ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΟΥΜΑ]

Σημειώσεις

392. Τα επίσημα κείμενα της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου: Εγκύκλιος, Μήνυμα και αποφάσεις. Η αποστολή της Εκκλησίας εις τον σύγχρονο κόσμον. https://www.oac.gr/.

393. Στο ίδιο.

394. Χρ. Σταμούλης, Κατόπιν εορτής. Σύναξη, 140, 2016, σ.79-84.

395. Σταμούλης Χρ.,«Εγώ Ειμί ο Ών». Η διαλεκτική της φύσεως του προσώπου στη νεώτερη Ορθόδοξη Θεολογία και ο θεολογικός ολισμός του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Σύνθεσις τευχ.1, 2012, σ. 118.

396. Παρατηρήσεις για την Μεγάλη και Αγία Σύνοδο κατά τη Σύνοδο της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Έλλάδος. Μάρτιος του 2016. https://www.imdleo.gr/diaf/2016/Synodos-nafpaktoy-2016-03-08.pdf

397. Ο τίτλος του βιβλίου είναι : Ι. Βλάχος, Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Αγ. Βλασίου, Η «Αγία και Μεγάλη Σύνοδος» στην Κρήτη. Ι.Μ. Γενεθλίου της Θεοτόκου, 2018.

Η οντολογία του προσώπου στη νεότερη θεολογική σκέψη: Ν. Νησιώτης, Χρ. Γιανναράς, Ι. Ζηζιούλας. Μια κριτική αποτίμηση (25)

 Συνέχεια από: Σάββατο 26 Μαρτίου 2022

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ - ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ 

ΤΜΗΜΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Συστηματικής – Δογματικής Θεολογίας 

Διπλωματική εργασία Η οντολογία του προσώπου στη νεότερη θεολογική σκέψη: Ν. Νησιώτης, Χρ. Γιανναράς, Ι. Ζηζιούλας. Μια κριτική αποτίμηση.

Καθηγητής: Χρ. Σταμούλης 

Φοιτητής : Περικλής Αγγελόπουλος - Θεσσαλονίκη 2020

ΜΕΡΟΣ ΠΕΜΠΤΟ

1. Η οντολογία του προσώπου και η ύστερη νεωτερικότητα.

Όπως είδαμε μέχρι τώρα στη μελέτη μας η θεολογία του προσώπου διαμορφώθηκε στη διάρκεια της δεκαετίας του 1960 και επιχείρησε να θεμελιώσει στην οντολογία το περιεχόμενο της χριστιανικής πίστης. [ΝΕΟΣ ΠΕΤΡΟΣ;] Εκκινώντας από το Τριαδικό δόγμα, οι θεολόγοι το έργο των οποίων μελετάμε στην παρούσα εργασία, διαμόρφωσαν μια θεολογία που εδράζεται στην προτεραιότητα της ύπαρξης έναντι της ουσίας, [ΒΑΘΕΙΑ ΣΚΕΨΗ.ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΑΝ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΠΟΛΥΕΤΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΟΤΙ ΔΕΝ ΦΥΤΡΩΝΕΙ ΠΡΩΤΑ Η ΜΠΑΝΑΝΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑ Η ΜΠΑΝΑΝΙΑ.] με τη διαφοροποίηση ωστόσο, του Ν. Νησιώτη, τονίζοντας τη διαφορετική κατανόηση της έννοιας του προσώπου, που αναπτύχθηκε στην Ανατολή από τη Δύση και συνακόλουθα των διαφορετικών πολιτισμικών παραδειγμάτων που διαμορφώθηκαν.

Με αφετηρία τη σκέψη των Πατέρων, οι οποίοι αξιοποίησαν τις έννοιες της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας για να περιγράψουν την αλήθεια του Τριαδικού Θεού, οι στοχαστές που μελετάμε, επιχείρησαν νά ανανεώσουν την θεολογική σκέψη με την οντολογική θεμελίωση του περιεχόμενου της πίστης, την οντολογική θεώρηση του ήθους, και την ανάδειξη της συνάφειας μεταξύ θεολογίας και πολιτισμού. Ο Ν. Νησιώτης συσχέτισε με τρόπο κριτικό, την υπαρξιστική σκέψη, με τη χριστιανική πίστη. Εκκινώντας από την γνωσιολογία θα θεμελιώσει την προσωποκεντρική οντολογία και την πνευματολογική χριστολογία ανοίγοντας δρόμους επικοινωνίας με τον σύγχρονο άνθρωπο. Για τον Ν. Νησιώτη το πρόσωπο σημαίνει καταρχάς κίνηση προς συνάντηση ετέρου προσώπου και η ύπαρξη ορίζεται ως «συνύπαρξη».

Ο Χρ. Γιανναράς ακολούθως, θα χρησιμοποιήσει τις έννοιες του προσώπου και του έρωτος για να απαντήσει στο οντολογικό ερώτημα. Το πρόσωπο υπάρχει πρωταρχικά ως όν μοναδικό σε σχέση και αναφορά. Η ελευθερία από τους προκαθορισμούς της φύσης ή ουσίας [ΔΕΝ ΤΑΥΤΙΖΟΝΤΑΙ] επιτρέπει στο πρόσωπο να υπάρχει εν ελευθερία ως γεγονός ατομικό, αλλά και ταυτόχρονα γεγονός που εκφράζει την καθολικότητα της ύπαρξης.

Για τον Ι. Ζηζιούλα το πρόσωπο αποτελεί το δώρο των Πατέρων στην ανθρωπότητα. Η έννοια του προσώπου ταυτίζεται με την οντολογική αρχή του Θεού και η αλήθεια του ανθρώπου φανερώνεται στην πραγμάτωση του καθ΄εικόνα και καθ΄ομοίωση μέσω της μετοχής στο είναι του Θεού. Η έννοια του προσώπου ως όντος μοναδικού, ελεύθερου σε σχέση και αναφορά αποτελεί την προσφορά της Ορθόδοξης θεολογίας στον σύγχρονο άνθρωπο. Η Εκκλησία οφείλει να βρίσκεται σε διάλογο με τον πολιτισμό, προσφέροντας σκοπό και νόημα στον άνθρωπο που απειλείται από την παρουσία του μηδενός.

Στα πλαίσια αυτά, στις μέρες μας, η ορθόδοξη θεολογία έχει να αντιμετωπίσει το ερώτημα για τον τρόπο με τον οποίο η Ορθοδοξία μετέχει στον σύγχρονο κόσμο.[ΜΕ ΤΗΝ ΔΙΑΦΘΟΡΑ ΤΗΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΑΡΣΗ ΤΗΣ. ΠΩΣ ΝΑ ΣΥΜΜΕΤΕΧΕΙ ΣΤΑ ΣΟΔΟΜΑ ΚΑΙ ΣΤΑ ΓΟΜΟΡΑ;] Η εξέλιξη του σύγχρονου κόσμου ζητά από την ορθόδοξη θεολογία την ανάδειξη μιας πρότασης με καθολικά και οικουμενικά χαρακτηριστικά, ικανής να συμπεριλαμβάνει μεταμορφωτικά τον «Άλλον» [ΜΕ ΤΗΝ ΠΡΟΤΑΣΗ ΤΗΣ ΚΙΡΚΗΣ. ΟΝΟΜΑΣΤΗΚΕ ΔΕ ΕΜΜΑΝΟΥΕΛΑ ΚΑΙ ΥΙΟΘΕΤΗΘΗΚΕ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΛΗΡΟ, ΜΕ ΦΩΤΕΙΝΕΣ ΕΞΑΙΡΕΣΕΙΣ. ΔΙΟΤΙ ΑΥΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΙΔΕΑ ΤΟΥ ΚΛΗΡΟΥ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ.] 385. Την εποχή της παγκοσμιοποίησης και της μετακίνησης ιδεών, πληροφοριών, γνώσεων και προσώπων, ο «Άλλος» δεν αποτελεί απλώς μια εξωτερική οντότητα, αλλά μέρος της οντολογικής μας ταυτότητας, καθώς στην Ορθόδοξη θεολογία η ύπαρξη ορίζεται ως συνύπαρξη386.

Έτσι, η Ορθόδοξη Εκκλησία καλείται να αποταυτιστεί από τα στενά όρια του εθνοφυλετισμού και του φονταμενταλισμού και να ανακτήσει το όραμα της οικουμενικής θεώρησης, διαμορφώνοντας την ταυτότητα της από την εσχατολογική προοπτική, επηρεάζοντας τον σύγχρονο πολιτισμό μέσα από τις πνευματικές αρχές της αγάπης, της ακεραιότητας, της μοναδικότητας και της αξίας του ανθρώπινου προσώπου387.

Η θεολογική σκέψη στις αρχές του 21ου αιώνα καλείται να ξεπεράσει την κλειστή πνευματικότητα της θρησκευτικής θεώρησης και να αναδείξει την εκκλησιαστική πρόταση, η οποία αναδεικνύει την εσχατολογική προοπτική, τη μεταστροφή της προσωπικής συνείδησης μέσω της μετάνοιας [ΜΕΤΑΣΤΡΕΦΕΤΑΙ Η ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ, ΤΟ ΕΓΩ; ΑΥΤΟ ΕΙΝΑΙ Η ΜΕΤΑΝΟΙΑ ΠΟΥ ΑΠΑΙΤΕΙ Ο ΚΥΡΙΟΣ;] και συνακόλουθα τη συμμετοχή στο εκκλησιαστικό σώμα και στο ιστορικό γίγνεσθαι, καθώς η ιστορία διαμορφώνεται ελεύθερα μέσα από την ανθρώπινη δράση. Επιπλέον, ιδιαίτερα στις μέρες μας, η εκκλησιαστική πρόταση αφορά την συμπόρευση με τον άνθρωπο που υποφέρει σε όλα τα επίπεδα της ύπαρξης του388. Ακόμα, η μεταφορά του ευαγγελικού μηνύματος το οποίο αφορά τη λύτρωση του ανθρώπου από τη φθορά και το θάνατο θα πρέπει να γίνει σε μια γλώσσα κατανοητή από τον σύγχρονο άνθρωπο επιτρέποντας του να νοηματοδοτήσει το βίο του389. [ΚΑΙ ΜΕ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΛΥΤΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ;]

Θα λέγαμε ότι η Ορθόδοξη πρόταση για τη δημιουργία του πολιτισμού, βασισμένη πάνω στην έννοια του προσώπου αποτελεί μια διέξοδο από την αντικειμενοποίηση και την αποπροσωποποίηση των ανθρώπινων σχέσεων και θα επιτρέψει τη δημιουργία ενός πολιτισμού που θα εδράζεται στο σεβασμό των διαφορετικών παραδόσεων και την αξία του ανθρώπινου προσώπου.[ΝΑ ΤΟΞΕΡΕ Ο ΜΑΡΞ ΒΡΕ ΓΙΑΝΝΑΡΑ ΔΕΝ ΘΑ ΚΑΤΕΣΤΡΕΦΕ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΓΙΑ ΜΙΑ ΨΕΥΔΟΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΙΟΝΤΟΣ]

Η ορθόδοξη θεολογία καλείται να δώσει πειστικές απαντήσεις στα ερωτήματα του σύγχρονου ανθρώπου και να ερμηνεύσει το παρελθόν, να νοηματοδοτήσει το παρόν και να συμμετέχει στο σχεδιασμό του μέλλοντος, διανοίγοντας την προοπτική της αιωνιότητας ευαγγελίζοντας τη δυνατότητα ενός άλλου τρόπου υπάρξεως ο οποίος να αναφέρεται στο γεγονός της σάρκωσης του Λόγου390. Όπως και ο Χρ. Σταμούλης επισημαίνει, ο ρόλος της Εκκλησίας συνίσταται στην πρόσληψη, τη μεταμόρφωση και την ανακαίνιση του βίου που σηματοδοτεί την έξοδο από την αυτοαναφορικότητα και την ειδωλολατρική θεώρηση του ανθρώπου προτείνοντας την αλληλεπιχώρηση και την κενωτική πρόσληψη του «Άλλου». [ΜΙΑ ΤΖΑΜΠΑ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ]

Με τον τρόπο αυτό ο πολιτισμός του ανθρώπου εδράζεται στην ελευθερία, την κοινωνία και τις σχέσεις αγάπης μεταξύ των ανθρώπων. Ο τρόπος αυτός του βίου βρίσκεται στον αντίποδα του πολιτισμού της χρησιμοθηρίας, της αποτελεσματικότητας της εμπορευματοποίησης, του καταναλωτισμού και της απώλειας των σχέσεων που σηματοδοτούν την απώλεια του προσώπου που πραγματοποιείται στην ύστερη νεωτερικότητα391. Από τη σκοπιά αυτή και η απόφαση της Συνόδου για την αποκατάσταση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αποτελεί μια φωνή που επιχειρεί να υπερασπιστεί τον άνθρωπο που υποφέρει από την απειλή του μηδενός. Στη συνέχεια της μελέτης μας θα αναφερθούμε στη συζήτηση για το πρόσωπο και τις αντιρρήσεις που διατυπώθηκαν στην χρήση της έννοιας του προσώπου στις αποφάσεις της Συνόδου.

Σημειώσεις

385. Να σημειώσουμε ότι στην ορθόδοξη θεώρηση η καθολικότητα αναφέρεται στην ένωση με το Παν και συνακόλουθα η οικουμενικότητα αναφέρεται στη συμπερίληψη των πάντων στην προοπτική αυτή. Πρόκειται για ποιοτικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινη φύσης που υπερβαίνει τις φυλετικές, εθνοτικές ή άλλες διαφορές. Αντίθετα στη Δύση, ο όρος της καθολικότητας εξέλαβε την μορφή της γεωγραφικής εξάπλωσης και συνακόλουθα αποτέλεσε ποσοτική κατηγορία. Βλ. Β.Ν Τατάκης, Η Βυζαντινή φιλοσοφία. ( Εύα, Κ. Καλμπουρτζή μτφρ. Επιμ. Λ.Γ. Μπενάκης, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Αθήνα, 1977, σ.3.
386. Ν. Νησιώτη, Φιλοσοφία της Θρησκείας και φιλοσοφική θεολογία. Σκέψεις επί του προβλήματος της θέσεως της φιλοσοφίας εν τη συστηματική θεολογία. Μήνυμα, Αθήνα, 1986(δ΄) σ. 45
387. Ζήζιουλας Ιωάννης.«Πολιτιστικές ταυτότητες και παγκοσμιοποίηση», στο έργο: Πολιτιστικές ταυτότητες και παγκοσμιοποίηση, εκδόσεις Εταιρείας Παιδείας και Πολιτισμού, «Εντελέχεια», Αθήνα 2003.
388. Μ. Μπέζγος, Δοκίμια φιλοσοφίας της θρησκείας. Μεταμοντερνισμός και εσχατολογία. Γρηγόρη, Αθήνα, 1991(β΄), σ.68-69.
389. Π. Τίλλιχ, Το θάρρος της υπάρξεως (Χρ. Μαλεβίτσης, μτφρ. Εισαγωγή σημειώσεις). Δωδώνη, Αθήνα, 1976, σ.16.
390. Ζηζιούλας Ιωάννης. «Πολιτιστικές ταυτότητες και παγκοσμιοποίηση», στο έργο: Πολιτιστικές ταυτότητες και παγκοσμιοποίηση, εκδόσεις Εταιρείας Παιδείας και Πολιτισμού, «Εντελέχεια», Αθήνα 2003. Και Χρ. Σταμούλης, Θρησκεία, πολιτική, κοινωνία. Εισαγωγικά σχόλια με αφορμή το Διάταγμα των Μεδιολάνων. Στο Χρ. Σταμούλης, Τι γυρεύει η αλεπού στο παζάρι; Αρμός, 2016, σ.45.

391. Χρ. Σταμούλης, «Δος τω αδελφώ και τω ξένω». Στο Χρ. Σταμούλης, Τι γυρεύει η αλεπού στο παζάρι; Αρμός, 2016, σ.115.