Δευτέρα 26 Σεπτεμβρίου 2022

Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΠΡΟ ΧΡΙΣΤΟΥ - Δημήτριος Δουμάνης (12)

 Συνέχεια από: Πέμπτη 8 Σεπτεμβρίου 2022

Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΠΡΟ ΧΡΙΣΤΟΥ

ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ - ΑΠΘ

Σύμβουλος Καθηγητής κ. Χρ. Σταμούλης

Μεταπτυχιακός Φοιτητής: Δημήτριος Δουμάνης

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2015

ΚΕΦΆΛΑΙΟ Γ΄: Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΩΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΘΕΟΥ.

Β). Η ΕΚΚΛΗΣΊΑ ΈΡΓΟ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΑΣ.

α. Τρία Θεϊκά Πρόσωπα, Ένας Αδιαίρετος Θεός

Η θεότητα του Ενανθρωπήσαντος Λόγου ως κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας, δεν είναι παρά η κοινή θεότητα της Αγίας Τριάδος «δια το μη σωματικώς μερίζεσθαι την θεότητα αλλ΄ όλην ύπάρχει εν εκάστη των υποστάσεων». Συνεπώς, «όλος ο Θεός ενηνθρώπησε, εί και μη πάσα θεία υπόστασις ενηνθρώπησε»278. Όπου είναι η μία Θεία Υπόστασις είναι ταυτοχρόνως και οι άλλες δύο, επειδή αδιασπάστως υπάρχουν ενωμένες και αλληλοπεριχορούμενες η μία εντός της άλλης «επεί μεν γαρ της Αγίας Τριάδος αι τρείς Υποστάσεις εν αλλήλαις εισί»279. Αλλά και όταν ομολογούμε τον Χριστό, ομολογούμε ολόκληρη την Θεότητα και τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα. «η γάρ του Χριστού προσηγορία του παντός εστίν ομολογία, δηλοί γάρ τον τέ χρίσαντα Θεόν και τον χρισθέντα Υιόν και το χρίσμα το Πνεύμα.»280 [ΟΜΟΛΟΓΟΥΜΕ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΗΜΩΝ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟ, ΟΧΙ ΑΠΛΩΣ ΤΟΝ ΧΡΙΣΤΟ. ΟΙ ΠΑΤΕΡΕΣ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΦΩΤΙΣΑΝ ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ. ΤΑ ΠΕΡΙ ΧΡΙΣΜΑΤΟΣ ΔΗΛ. ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΤΗΚΑΝ]

Δεν μας επιτρέπει η ορθόδοξη θεολογία και παράδοση, ούτε καν να διανοηθούμε την περίπτωση χωρισμού των τριών Θείων Υποστάσεων σε καμία από τις ενέργειες ή εμφανίσεις του Τριαδικού Θεού. [ΤΑΥΤΙΖΕΤΑΙ ΕΠΟΜΕΝΩΣ Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ Η ΑΙΔΙΟΣ ΤΡΙΑΔΑ;] Ο Αγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος είναι κατηγορηματικός «Όπου γαρ αν Μια της Τριάδος Υπόστασις πάρη, πάσα πάρεστιν η Τριάς, αδιασπάστως γαρ έχει προς εαυτήν, και ήνωται μετ’ ακριβείας απάσης»281, «και πώς αλλαχού Κεφαλή δε Χριστού ο Θεός;(Α΄ Κορ .ΙΑ΄ 3). Τούτο και εγώ φημί ότι ώσπερ έν σώμα ημείς, ούτω και ο Χριστός και ο Πατήρ εν. Ευρίσκεται άρα και ο Πατήρ κεφαλή ημών ών.»282 και εξηγεί γιατί το λέει αυτό, «όταν τοίνυν ακούσης, ότι ο Πατήρ υπέταξε, μη έξωθεν είναι νομίσης τον Υϊόν του κατορθώματος, αν τε μανθάνης, ότι ο Υιός υπέταξε, μη αλλότριον είναι λέγε τον Πατέρα τούτων. Κοινά τα κατορθώματα, ώσπερ και πάντα τα έργα κοινά.»283.

β. Ένας Θεός, Μία Ενέργεια, Μία Κεφαλή

Στις τρεις Θεϊκές Υποστάσεις, όχι μόνον δεν διακρίνεται καμιά ενέργεια που να επιτελείται από την κάθε μία ως ιδιάζουσα σε αυτήν, χωριστά και άσχετα από την άλλη, αλλά και κάθε πρόνοια και κηδεμονία και επιστασία ολοκλήρου του σύμπαντος είναι μία και όχι τρείς: «αλλά πάσα προνοία και κηδεμονία και του παντός επιστασία, των τε κατά την αισθητήν κτίσιν και των κατά την υπερκόσμιον φύσιν…. Μία εστί και ουχί τρείς, παρά μεν της Αγίας Τριάδος κατορθουμένην..»284[ΟΙ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΔΗΛ. Η ΑΓΙΑ ΤΡΙΑΔΑ ΕΧΕΙ ΚΟΙΝΑ ΚΑΙ ΑΚΟΙΝΩΝΗΤΑ]

Κατά φυσική συνέπεια, λοιπόν, η Αγ. Τριάδα, εξαιτίας ακριβώς της σαρκώσεως του Ενανθρωπήσαντος Λόγου285 και της ύπαρξής Του στην κεφαλή της Εκκλησίας, είναι Ολόκληρος η κεφαλή της εκκλησίας286, γιατί αφενός η σχέση του σώματος μετά της Κεφαλής είναι μόνον «κατά Χάριν και Ενέργειαν Άκτιστον» και αφετέρου γιατί «ούτε γαρ τοπικήν διάστασιν, ως εφ’ ημών, δυνάμεθα επί της απεριγράπτου λέγειν Θεότητος (εν αλλήλαις γαρ οι υποστάσεις εισίν, ουχ ώστε συγχείσθαι, αλλ’ ώστε έχεσθαι κατά τον του Κυρίου λόγον «εγώ εν τω Πατρί, και ο Πατήρ εν εμοί», φύσαντος), ούτε θελήματος διαφοράν ή γνώμης ή ενεργείας ή δυνάμεως ή τινός ετέρου, άτινα την πραγματικήν και διόλου εν ημίν γεννώνται διαίρεσιν»287. Επειδή, στην σάρκωση του Λόγου δεν ήταν απόντες ο Πατήρ και ο το Αγ. Πνεύμα, αλλά ήταν κατά φύσιν παρών, παρότι δεν σαρκώθηκαν ποτέ, αυτές οι δύο Θείες Υποστάσεις. Ο Αγ. Μάξιμος ο Ομολογητής μας το αναλύει: «Τούτο το μυστήριον προεγνώσθη πρό πάντων των αιώνων τω Πατρί και τω Υιώ και τω Αγ. Πνεύματι. Τω μέν κατ’ ευδοκίαν, τω δε κατ’ αυτουργίαν, τω δε κατά συνέργειαν. Μία γαρ η Πατρός και Υιού και Αγ. Πνεύματος γνώσις, ότι και μία ουσία και δύναμις. Ου γαρ ηγνόει του Υιού την σάρκωσιν ο Πατήρ ή το Πνεύμα το Άγιον, ότι εν όλω τω Υιώ το μυστήριον αυτουργούντι της ημών σωτηρίας διά σαρκώσεως, όλος κατ’ ουσίαν ο Πατήρ, ου σαρκούμενος, αλλ’ ευδοκών του Υιού την σάρκωσιν, και όλον εν όλω τω Υιώ το Πνεύμα το Άγιον κατ’ ουσίαν υπήρχεν, ου σαρκούμενον, αλλά συνεργούν τω Υιώ την δι’ ημάς απόρρητον σάρκωσιν»288.

Τὸ μυστήριο τοῦτο [τοῦ Χριστοῦ] προγνώριζε ὁ Πατέρας καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἅγιο Πνεῦμα.
῾Ο Πατέρας γιατὶ ἔτσι εὐδόκησε, ὁ Υἱὸς γιατὶ ἦταν ὁ αὐτουργός, καὶ τὸ Πνεῦμα γιατὶ συνεργαζόταν σ᾿ αὐτό. Γιατὶ εἶναι μία ἡ γνώση τοῦ Πατέρα καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἐπειδὴ εἶναι μία καὶ ἡ οὐσία καὶ ἡ δύναμη. Δὲν ἀγνοοῦσε δηλαδὴ ὁ Πατέρας ἢ τὸ ἅγιο Πνεῦμα τὴ σάρκωση τοῦ Υἱοῦ, γιατὶ ὑπῆρχε σὲ ὁλόκληρο τὸν Υἱό, ποὺ αὐτουργοῦσε τὸ μυστήριο τῆς σωτηρίας μας μὲ τὴ σάρκωσή Του, ὅλος κατὰ τὴν οὐσία Του ὁ Πατέρας, ὄχι βέβαια μὲ σάρκωσή Του, ἀλλὰ εὐδοκώντας γιὰ τὴ σάρκωση τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὁλόκληρο τὸ ἅγιο Πνεῦμα κατὰ τὴν οὐσία Του ὑπῆρχε στὸν Υἱό, ὄχι λαμβάνοντας σάρκα, ἀλλὰ συνεργώντας μὲ τὸν Υἱὸ στὴν ἀπόρρητη γιὰ μᾶς σάρκωσή Του.
Εἴτε λοιπὸν πεῖ κάποιος Χριστό, εἴτε μυστήριο τοῦ Χριστοῦ, τὴν πρόγνωση γι᾿ αὐτὸ κατὰ τὴν οὐσία τὴν ἔχει μόνη ἡ ἁγία Τριάδα, ὁ Πατέρας, ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἅγιο Πνεῦμα. Κι ἄς μὴν ἀναρωτηθεῖ κανένας πῶς ὁ Χριστός, ἐνῶ εἶναι ἕνας ἀπὸ τὴν ἁγία Τριάδα, γίνεται ἀντικείμενο πρόγνωσής της, ἔχοντας ὑπόψη ὅτι δὲν ἔγινε πρόγνωση τοῦ Χριστοῦ ὡς Θεοῦ, ἀλλὰ ὡς ἀνθρώπου, ἔγινε δηλαδὴ πρόγνωση τῆς κατ᾿ οἰκονομίαν σάρκωσής του γιὰ χάρη τοῦ ἀνθρώπου. Γιατὶ ὅ,τι ὑπάρχει αἰώνια ποτὲ δὲν προγνωρίζεται ἀπὸ ἕνα ἄλλο αἰώνιο. Γιατὶ ἡ πρόγνωση γίνεται γιὰ ὅσα ἔχουν ἀρχὴ στὸ εἶναι καὶ γιὰ κάποια αἰτία. 
Προγνωρίσθηκε λοιπὸν ὁ Χριστὸς ἀπὸ πρὶν ὄχι γι᾿ αὐτὸ ποὺ ἦταν κατὰ φύση γιὰ τὸν ἑαυτό του, ἀλλὰ γι᾿ αὐτὸ ποὺ φάνηκε ὅτι ἔγινε ἀργότερα γιὰ μᾶς κατ᾿ οἰκονομία. ῎Επρεπε δηλαδὴ ἀληθινὰ ὁ φυσικὸς δημιουργὸς τῆς οὐσίας τῶν ὄντων νὰ γίνει αὐτουργὸς καὶ τῆς κατὰ χάρη θέωσης τῶν δημιουργημάτων, ὥστε ὁ δωρητὴς τοῦ εἶναι νὰ φανεῖ δωρεοδότης καὶ τῆς μακαριότητας. ᾿Επειδὴ λοιπὸν κανένα ἀπὸ τὰ ὄντα δὲν γνωρίζει καθόλου τὸν ἑαυτό του ἢ κάποιο ἄλλο τί εἶναι ὡς πρὸς τὴν οὐσία, εἶναι εὔλογο ὅτι κανένα ἀπὸ τὰ ὄντα δὲν ἔχει κατὰ τὴ φύση τὴν ἱκανότητα πρόγνωσης κανενὸς ἀπὸ ὅσα θὰ γίνουν, πλὴν μόνο ὁ Θεὸς ὁ πάνω ἀπὸ τὰ ὄντα, ποὺ καὶ τὸν ἑαυτό Του γνωρίζει τί εἶναι κατὰ τὴν οὐσία καὶ γιὰ ὅλα ὅσα δημιούργησε καὶ πρὶν ἀκόμα γίνουν εἶχε ἀπὸ πρὶν τὴ γνώση τῆς ὕπαρξής τους κι ἔμελλε κατὰ χάρη νὰ φιλοδωρήσει τὰ ὄντα μὲ τὴ γνώση τοῦ ἑαυτοῦ τους καὶ τῶν ἄλλων, τί εἶναι στὴν οὐσία τους, καὶ νὰ φανερώσει τοὺς λόγους ποὺ ὑπάρχουν ἑνιαῖα σ᾿ αὐτὸν ἀπὸ πρίν.
Τὸ νὰ λένε μερικοὶ ὅμως πὼς ὁ Χριστὸς εἶχε προγνωσθεῖ πρὶν ἀπὸ τὴν καταβολὴ τοῦ κόσμου ἀπὸ ἐκείνους, στοὺς ὁποίους φανερώθηκε ὕστερα τοὺς τελευταίους καιρούς, ἐπειδὴ ἐκεῖνοι οἱ ἴδιοι ὑπῆρχαν πρὶν ἀπὸ τὴν καταβολὴ τοῦ κόσμου μαζὶ μὲ τὸν προεγνωσμένο Χριστό, αὐτὸν τὸ λόγο σὰν ἐντελῶς ἄσχετο μὲ τὴν ἀλήθεια, ἐπειδὴ κάνει συναΐδια μὲ τὸν Θεὸ τὴν οὐσία τῶν λογικῶν ὄντων, τὸν ἀπορρίπτουμεΓιατὶ εἶναι τελείως ἀδύνατο νὰ βρίσκονται μὲ τὸ Χριστό, ἔτσι ὅπως αὐτὸς εἶναι, καὶ πάλι νὰ λείψουν τελείως κάποτε ἀπὸ αὐτόν, ἂν βέβαια εἶναι φυσικὸ νὰ γίνει σ᾿ αὐτὸν ἡ ἀποπεράτωση τῶν αἰώνων καὶ ἡ στάση ὅσων κινοῦνται, μέσα στὴν ὁποία κανένα ἀπολύτως ἀπὸ τὰ ὄντα δὲ θὰ ὑπόκειται σὲ μεταβολή. ῾Ο λόγος τῆς Γραφῆς κάλεσε τὸν Χριστὸ ἄμωμο καὶ ἄσπιλο, ἐπειδὴ εἶναι κατὰ τὴν ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα ἀπὸ τὴ φύση του τελείως ξένος ἀπὸ τὴ φθορὰ τῆς ἁμαρτίας. Γιατὶ ἡ ψυχή του δὲν εἶχε μῶμο κακίας οὔτε τὸ σῶμα του σπίλο τῆς ἁμαρτίας.
῾Αγίου Μαξίμου ῾Ομολογητοῦ, Πρὸς Θαλάσσιον Περὶ Διαφόρων ᾿Απόρων τῆς ῾Αγίας Γραφῆς, ᾿Ερώτησις Ξʹ.Ε.Π.Ε. τ. 14Γ, σελ. 186-195, Θεσσαλονίκη 1992)

γ. Η ενότητα της φύσεως και η ενότητα των Θείων Ενεργειών

Ένα επίσης σημαντικό σημείο στο παρόν θέμα είναι το ζήτημα των ενεργειών του Χριστού. Ο Χριστός ως Θεάνθρωπος είχε κατά φύσιν και τις δύο θελήσεις και τις δύο ενέργειες. Η ανθρώπινη βέβαια θέληση εκουσίως και ελευθέρως, υποτασσόταν στη θεϊκή, εξαιτίας, όπως προαναφέρθηκε, του ενιαίου της Θείας Υποστάσεώς Του. Αλλά και η ανθρώπινή Του ενέργεια ενεργούνταν από τη Θεία του υπόσταση.;;;;;

Αν θεωρήσουμε, λοιπόν, ότι ο Χριστός ως Θεάνθρωπος είναι μόνον αυτός κεφαλή της εκκλησίας και δεν είναι ολόκληρος η Αγία Τριάδα τότε προσδίδουμε σ’ Αυτόν μία ξεχωριστή σωστική ενέργεια289.[ΤΗΝ ΥΙΟΘΕΣΙΑ ΑΚΡΙΒΩΣ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΜΟΝΟΝ ΑΥΤΟΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΔΩΣΕΙ.] Αυτό όμως θα είχε ως αποτέλεσμα να διαφοροποιηθεί και η θεϊκή του φύση,[ΔΕΝ ΤΑΥΤΙΖΟΝΤΑΙ ΦΥΣΙΣ ΚΑΙ ΥΠΟΣΤΑΣΗ, ΤΡΑΓΙΚΟ ΛΑΘΟΣ] άρα και εξαιτίας αυτής και το Θεϊκό Του πρόσωπο, γιατί η ταυτότητα ή η ετερότητα των ενεργειών συνεπάγεται και ταυτότητα ή ετερότητα και της φύσεως και αντίστροφα. «Ουκούν, εάν ίδωμεν διαφερούσας αλλήλων τας ενεργείας τας παρά του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος ενεργουμένας, διαφόρους είναι και τας ενεργούσας φύσεις εκ της ετερότητος των ενεργειών στοχαζόμεθα. Ουδέ γαρ ενδέχεται τα διεστώτα κατά τον της φύσεως λόγον προς το των ενεργειών είδος αλλήλοις συνενεχθήναι, ούτε ψύχει το πύρ ούτε θερμαίνει ο κρύσταλλος, αλλά τη των φύσεων διαφορά συνδιαχωρίζονται απ’ αλλήλων και αι παρά τούτων ενέργειαι. Εάν δε μίαν νοήσωμεν την ενέργειαν Πατρός τε και Υιού και Πνεύματος Αγίου, εν μηδενί διαφέρουσάν τι ή παραλλάσουσαν, ανάγκη τη ταυτότητι της ενεργείας το ηνωμένον της φύσεως συλλογίζεσθαι»290.[ΔΕΝ ΕΝΩΘΗΚΑΝ ΤΡΕΙΣ ΦΥΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΝΣΑΡΚΩΣΗ]

Από την ενότητα λοιπόν των ενεργειών του Τριαδικού Θεού οδηγούμαστε και (στην κατανόηση της ενότητας) της φύσεως των τριών θεϊκών προσώπων.[ΤΡΙΑΔΑ ΟΜΟΟΥΣΙΟΣ ΛΕΓΕΤΑΙ. ΑΥΤΕΣ ΟΙ ΦΑΙΔΡΟΤΗΤΕΣ ΛΕΓΟΝΤΑΙ ΔΙΟΤΙ  ΟΙ ΜΕΤΑΠΑΤΕΡΙΚΟΙ ΤΑΥΤΙΖΟΥΝ ΤΟΥΣ ΟΡΟΥΣ ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΟ ΚΑΤΙ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΚΑΝΑΝ ΠΟΤΕ ΟΙ ΠΑΤΕΡΕΣ, ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΣΑΝ ΠΡΟΣΩΠΟ ΜΟΝΟ ΤΟΝ ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΑΝΤΑ ΧΡΙΣΤΟ.] Σε αντίθετη περίπτωση, εάν δηλαδή αρνηθούμε την ενότητα των ενεργειών, κατά φυσική και λογική συνέπεια, οδηγούμαστε στην άρνηση της ομοουσιότητας των θεϊκών υποστάσεων: «ει μεν γαρ ήν τις των ενεργειών παραλλαγή, ως άλλως μεν του Πατρός, ετέρως δε του Υιού το δοκούν εργαζομένου, καλώς είχεν εκ του παρηλλαγμένου των ενεργειών και το της εργασθείσης υφ’ εκατέρου τούτων ουσίας παρηλλαγμένον τεκμαίρεσθαι»291.[ΤΩΝ ΑΚΤΙΣΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ, ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ]

Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας ερμηνεύοντας το «Επί ταύτη τη πέτρα οικοδομήσω μου την Εκκλησίαν», στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (16,18), τολμάει μέσα σε αυτό το «μου», να κοιτάξει σύνολη την διδασκαλία της Εκκλησίας και να το μετατρέψει σε «Εκκλησία ημών» σε «μας», τονίζοντας ότι οι θείες γραφές αποδίδουν την Εκκλησία στον Θεό. «πρώτον μεν γάρ φησίν εαυτού είναι την Εκκλησίαν, καίτοι των ιερών γραμμάτων Θεώ μάλλον και ουδενί των άλλων αφιερούται αυτήν».292[ΑΛΛΟ ΘΕΟΣ ΑΛΛΟ ΚΥΡΙΟΣ ΙΗΣΟΥΣ ΧΡΙΣΤΟΣ]

δ. Ενσάρκωση του Θεού, αποκάλυψη του Θεού

Κάτι ακόμα που πρέπει να τονιστεί, είναι, ότι ο Τριαδικός Θεός, σύμφωνα με τον Άγιο Γρηγόριο Παλαμά, έγινε γνωστός στους ανθρώπους μέσω της Θείας ενσαρκώσεως. Χριστολογία είναι η αποκάλυψη του Τριαδικού Θεού εν Προσώπω. Κάθε προηγούμενη αποκάλυψη στην ιστορία του λαού του Θεού υπήρξε υποδεέστερη και διακόνησε τη μοναδικότητα και τελειότητα της εν Υιώ Τριαδοφάνειας. Όλες οι αποκαλύψεις του Θεού, ουσιαστικά υπήρξαν για να οδηγήσουν τους πιστούς σταδιακά στην Ενσάρκωση. Ο άγιος, εκφράζοντας τη βιβλική και πατερική αντίληψη, θεωρεί ότι η ενσάρκωση του Υιού και Λόγου του Θεού φανέρωσε αληθώς και πλήρως την Αγία Τριάδα, το μυστήριο του Πατρός ως Πατρός, του Υιού ως Υιού και του Αγίου Πνεύματος ως προερχομένου και αυτού εκ του Πατρός «Ει μη εσαρκώθη ο του Θεού Λόγος, ουκ αν εδείκνυτο Πατήρ αληθώς ο Πατήρ, ούκ αν αληθώς Υιός ο Υιός ,ούκ αν το Πνεύμα το Άγιον ,προϊόν και αυτό εκ του Πατρός , ούκ αν Θεός εν ουσία και υποστάσεσιν, αλλ΄ ενεργεία τις μόνον ενθεωρουμένη τοίς κτίσμασι, καθάπερ οί τε μωραθέντες έφησαν πάλαι σοφοί και οί νυν κατά τον Βαρλαάμ και Ακίνδυνον φρονούντες»293.[ΑΛΛΟ ΕΔΕΙΚΝΥΤΟ ΑΛΛΟ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ]

ε. Χριστός ο «Είς της Αγίας Τριάδος»

Καθίσταται λοιπόν σαφές ότι δεν υπάρχει τρόπος να χωρίσουμε τον ένα της Τριάδος Χριστό από την Αγία Τριάδα και να τον τοποθετήσουμε μόνον αυτόν, στην κεφαλή της Εκκλησίας294. [Ο ΙΗΣΟΥΣ ΧΡΙΣΤΟΣ ΕΙΝΑΙ Η ΚΕΦΑΛΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ] Ο Χριστός δεν είναι τίποτε άλλο, ακόμη και μετά την Θεία του σάρκωση ο «είς της Αγίας Τριάδος». Φυσικά αυτό προκαλούσε εξ’ αρχής την αντίδραση των αιρετικών, γι’ αυτό και η Ε’ Οικουμενική Σύνοδος το 533 στην Κων/λη, αναθεματίζει αυτόν που δεν δέχεται ότι ο Χριστός είναι ο ένας της Αγίας Τριάδος: «Εί τις ούχ ομολογεί τον εσταυρωμένον σαρκί Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν είναι Θεόν αληθινόν και Κύριον της δόξης και ένα της αγίας Τριάδος, ο τοιούτος ανάθεμα έστω.»295

Στην θεία Λειτουργία υπάρχει μια πολύ ωραία εκφώνηση του ιερουργούντος το μυστήριο: «Η χάρις του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, και η αγάπη του Θεού και Πατρός και η κοινωνία του αγίου Πνεύματος, είη μετά πάντων ημών»296. Σε αυτή την εκφώνηση φαίνεται ξεκάθαρα ότι ολόκληρη η Θεία Οικονομία, του Τριαδικού Θεού, δεν μπορεί να είναι τίποτα άλλο παρά Τριαδοκεντρική. Όλα όσα μας δίνει ο Πατήρ, μας τα δίνει μέσω του Υιού, με τη συνεργία του Πνεύματος297. Η ένωση του Ακτίστου με το κτιστό, η κοινωνία του Τριαδικού Θεού με τα κτιστά λογικά όντα, πραγματοποιείται μέσα στην Εκκλησία από αρχής της δημιουργίας των πρώτων λογικών όντων των αγγέλων, με τον Χριστό, με τις ενέργειες και την κοινωνία του αγίου Πνεύματος. «Ούτω τα της Τριάδος αδιαίρετα, και ού του πνεύματος εστίν η κοινωνία, ευρέθη και του Υιού, και ού του Υιού εστίν η χάρις, και του Πατρός και του Αγίου Πνεύματος… και ταύτα λέγω, ού συναλείφων τας υποστάσεις, άπαγε, αλλά ειδώς και το τούτων ιδιάζον και διηρημένον και της ουσίας την ενότητα»298.

στ. Συμπερασματικά

Η ομολογία ότι η Εκκλησία είναι έργο και ανήκει στην Αγία Τριάδα299, δεν συνεπάγεται ότι ο Χριστός δεν είναι κεφαλή.[ΠΕΣ ΤΟ ΧΑΡΑΛΑΜΠΕ ΜΑΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΕΣ ΤΟΣΗ ΩΡΑ.] Είναι φυσικά κεφαλή της Εκκλησίας ο Χριστός ως Είς της Αγίας Τριάδος. Είναι φυσικά κεφαλή της Εκκλησίας ο Χριστός, αλλά βεβαίως δεν είναι ούτε κατά φύσιν, ούτε καθ’ υπόστασιν ενωμένος με το Σώμα της Εκκλησίας. Η ένωση Κεφαλής και Σώματος της Εκκλησίας συντελείται κατά Θείαν Χάριν και κατ’ Άκτιστον Ενέργεια300.[ΤΟΥ ΥΙΟΥ ΚΑΙ ΛΟΓΟΥ]

Εάν ήταν ενωμένη κατά φύσιν η Κεφαλή με το Σώμα, τότε, επειδή ο Χριστός έχει και κοινή φύση με εμάς, την ανθρώπινη, θα ήταν ενωμένος με όλους τους ανθρώπους. Όλοι θα ανήκαν στο Σώμα της Εκκλησίας. Αυτό βεβαίως εκτός από απάτη είναι και αστοχία. Εδώ πρέπει να τονιστεί ότι ακόμα και το βάπτισμα, δια του οποίου εισέρχεται κάποιος στη Εκκλησία του Χριστού, δεν τον ενώνει κατά φύσιν μαζί Του. Η ομολογία ότι η Αγία Τριάδα είναι η Κεφαλή της Εκκλησίας, δεν συνεπάγεται ότι εσαρκώθη ολόκληρος, ότι άμα τω Υιώ έλαβε σώμα και ο Πατήρ και το Άγιο Πνεύμα. Ο Υιός και Λόγος του Θεού εσαρκώθη μόνον, παρότι ολόκληρος η Αγία Τριάδα ενήργησε δια την ενανθρώπηση. [ΠΡΟΣ ΤΙ ΟΛΗ ΑΥΤΗ Η ΤΑΡΑΧΗ ΛΟΙΠΟΝ;]

Πρέπει να γίνει κατανοητό, ότι άλλο το εκ της Παναγίας Παρθένου ληφθέν υπό του Λόγου Σώμα και άλλο το Σώμα της Εκκλησίας. Το εκ της Παρθένου Σώμα ελήφθη δια γεννήσεως από μόνου του Γεννητού Θεού, του Μονογενούς και γι’ αυτό λατρεύεται ως ομόθεο.[ΤΟ ΑΝΑΣΤΗΜΕΝΟ. ΔΙΟΤΙ ΤΟ ΘΕΩΜΕΝΟ ΣΩΜΑ ΤΗΣ ΓΕΝΝΗΣΕΩΣ, ΤΟ ΛΑΒΩΝ ΤΑ ΑΔΙΑΒΛΗΤΑ ΠΑΘΗ ΕΠΑΘΕ ΚΑΙ ΑΠΕΘΑΝΕ] Το Σώμα της Εκκλησίας δεν λαμβάνεται δια γεννήσεως, ούτε είναι λατρευτό ούτε πρέπει να λογίζεται ως μόνο του Υιού. Το εκ της Παρθένου Σώμα του Χριστού, έχει υποστατική ένωση μετά της Θείας φύσεως, μόνο στο πρόσωπο του Θεού Λόγου και όχι στο πρόσωπο του Πατρός ή του Αγίου Πνεύματος. Το Σώμα της Εκκλησίας δεν είναι υποστατικώς ενωμένο μετά της Θείας φύσεως σε ένα πρόσωπο. Είναι κατά Χάριν ενωμένο δια των Ακτίστων Θείων Ενεργειών301[ΤΟ ΣΩΜΑ ΧΡΙΣΤΟΥ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΒΑΝΔΑΛΕ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ; ΤΑΥΤΙΖΕΤΑΙ ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ ΜΕ ΤΙΣ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ;]. Επειδή βεβαίως οι Θείες Ενέργειες δεν είναι μιάς υποστάσεως, δεν πηγάζουν μεμονωμένα από ένα πρόσωπο, αλλά μαζί εκ των Τριών, όπως είναι φυσικό η Εκκλησία ως Σώμα είναι ενωμένη και με τα τρία Θεϊκά Πρόσωπα ως ένα Σώμα με μία Κεφαλή. Όποιος πάλι χωρίζεται από το Σώμα της Εκκλησίας, δεν χωρίζεται από ένα πρόσωπο μόνο, αλλά και από τα τρία Πρόσωπα.[ΠΕΡΙΕΡΓΩΣ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ. ΑΠΟ ΠΟΥ ΤΑ ΒΓΑΖΕΙΣ ΑΡΑΓΕ; ΠΑΡΕΑ ΜΕ ΤΟΝ ΣΤΑΜΟΥΛΗ;]

Ο ισχυρισμός ότι την ιδιότητα του να είναι Κεφαλή της Εκκλησίας την έχει αποκλειστικώς και μόνο ο Χριστός είναι παντελώς αβάσιμος και ανυπόστατος. Αποκλειστικό και μόνον του Χριστού είναι το Υποστατικό Του Ιδίωμα, ότι δηλαδή είναι γεννητός και η Ενανθρώπηση, η πρόσληψη της ανθρωπίνης φύσεως, δύο χαρακτηριστικά τα οποία δεν είναι κοινά με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα. Το ότι ο Χριστός είναι Κεφαλή της Εκκλησίας όμως, δεν είναι ιδίωμα της ανθρωπίνης φύσεώς Του, διότι τότε όσοι έχουν την ανθρώπινη φύση, θα ήταν όλοι κεφαλή της Εκκλησίας, δηλαδή όλοι οι άνθρωποι εκ φύσεως θα ήταν στην κεφαλή της Εκκλησίας. Πέραν αυτού η Εκκλησία, Κεφαλή τε και Σώματι, θα ήταν κτίσμα, μια κτιστή ένωση κτισμάτων εν πλήρει διαστάσει από τον Άκτιστον Θεόν. Ιδίωμα της ανθρωπίνης φύσεως του Χριστού, δεν είναι το να αποτελεί Κεφαλή της Εκκλησίας, αλλά το να είναι παθητός, να είναι σώμα μετά ψυχής λογικής και νοεράς.[ΔΕΝ ΑΝΑΣΤΗΘΗΚΕ ΤΕΛΙΚΑ Ο ΚΥΡΙΟΣ. ΚΑΠΟΙΟΙ ΑΠΟΣΤΟΛΟΙ ΜΑΣ ΔΟΥΛΕΨΑΝ ΑΓΡΙΑ]

Ούτε πάλι φυσικά μπορούμε να πούμε ότι είναι Υποστατικό ιδίωμα του Χριστού το να είναι Κεφαλή της Εκκλησίας. Υποστατικό ιδίωμα είναι ο τρόπος υπάρξεως άνευ του οποίου το Πρόσωπο του Χριστού θα ήταν ανύπαρκτο.[ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΟΥΣΙΑ ΑΝΥΠΟΣΤΑΤΟΣ ΚΑΙ ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΑΝΟΥΣΙΟΣ. ΑΥΤΑ ΤΑ ΤΕΡΑΤΑ ΓΕΝΝΑ Η ΜΕΤΑΠΑΤΕΡΙΚΗ ΑΝΟΙΑ ΑΦΟΤΟΥ ΑΝΤΑΛΛΑΞΕ ΤΗΝ ΟΥΣΙΑ ΜΕ ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ]. Εάν ήταν υποστατικό ιδίωμα του Χριστού να είναι κεφαλή της Εκκλησίας τότε το Σώμα της Εκκλησίας θα έπρεπε να υπάρχει από τότε που υπάρχει η κεφαλή.[ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΓΑΙΔΑΡΕ] Προϋπόθεσις για την ύπαρξη της κεφαλής, της Υποστάσεως του Χριστού, του Προαιωνίου Μονογενούς και Λόγου του Θεού, θα ήταν η ύπαρξη του Σώματος των κτιστών μελών της Εκκλησίας. Το κτίσμα θα ήταν προαπαιτούμενο για την ύπαρξη του Κτίστου. Το Σώμα της Εκκλησίας θα υπήρχε από τότε που υπάρχει η Κεφαλή, ο Χριστός, ο Ών, δηλαδή πριν τον χρόνο. Φυσικά αυτό εκτός από παρανοϊκό είναι και βλάσφημο. Υποστατικό ιδίωμα το του Χριστού δεν είναι το να αποτελεί κεφαλή της Εκκλησίας, αλλά το να είναι Γεννητός.[ΥΙΟΣ ΜΑΛΛΟΝ ΑΧΡΙΣΤΕ ΟΥ ΠΟΙΗΘΕΙΣ]

Το ότι ο Χριστός είναι κεφαλή της Εκκλησίας, λοιπόν, δεν πηγάζει ούτε εκ του ότι είναι άνθρωπος, ούτε εκ του ότι είναι γεννητός. Πηγάζει εκ του ότι είναι Θεός Αληθινός εκ Θεού Αληθινού. Επί της Θεϊκής Του φύσεως εδράζεται το ότι ο Χριστός είναι Κεφαλή της Εκκλησίας. Η Θεϊκή όμως φύση του Χριστού, είναι κοινή μετά του Πατρός και του Αγίου Πνεύματος. Είναι φυσικό ιδίωμα της Αδιαιρέτου Θεότητας να είναι Κεφαλή της Εκκλησίας. Εκ της κοινής Θείας Φύσεως, Μιά Θελήσει, Μιά Ενεργεία, Μιά Ταυτουργία Πατρός και Υιού και Αγίου Πνεύματος, κυβερνάται η Εκκλησία ως Σώμα υπό Κεφαλής302. Αυτή λοιπόν είναι η Εκκλησία του Θεού, Αυτή είναι η Ευλογημένη Βασιλεία, Αυτή είναι η Σκηνή η Αληθινή, «ην έπηξεν ο Κύριος και ούκ άνθρωπος»303.[ΑΛΛΟ ΦΥΣΗ ΑΛΛΟ ΟΥΣΙΑ]

Άγιος Συμεών ο Ν. Θεολόγος: «Θα σας φανερώσω τώρα, όσο είναι δυνατόν, και με ποιον τρόπο ενώνονται με τον Χριστό όλοι οι Άγιοι και γίνονται ένα με αυτόν. Όλοι οι Άγιοι είναι κατά αλήθειαν μέλη Χριστού του Θεού, και ως μέλη πρέπει να είναι κολλημένοι με αυτόν και ενωμένοι με το σώμα του Χριστού, δια να είναι ο Χριστός κεφαλή, και όλοι οι Άγιοι ένας άνθρωπος. Και άλλοι από αυτούς απο­πληρούσι τάξιν χειρών εργαζόμενοι έως άρτι και κάνοντας το πανάγιόν του Θέλημα αναπλάττοντες εξ’ αναξίων αξίους και φέροντες αυτούς πάλιν εις αυτόν. άλλοι δε είναι εις τάξιν ώμων του σώματος του Χριστού, και βαστάζουν ο ένας του άλλου τα βάρη ή σηκώνουν επάνω τους το χαμένο πρόβατο όταν βρεθεί, το οποίον περιτριγύριζε εδώ κι εκεί, εις όρη και βουνά και σε τόπους που δεν τους επισκέπτεται ο Κύριος, και με τούτον τον τρόπον εκπληρώνουν τον νόμον του Χρι­στού. και άλλοι είναι εις τάξιν στήθους και αναβρύουν εις τους διψώντας και πεινώντας την δικαιοσύνην του Θεού, το καθαρώτατον ύδωρ του λόγου της απορρήτου σοφίας και γνώσεως, ήγουν τους διδάσκουν τον λόγον του Θεού και τους δίδουν τον άρτον τον νοητόν που τρώγουν οι Άγιοι οι Αγγέλοι, δηλ. την Θεολογία, καθώς είναι επιστήθιοι και αγαπημένοι του. και άλλοι είναι εις τόπον κοιλίας και βά­ζουν μέσα εις τον κόλπον τους όλους τους ανθρώπους δια της αγάπης και δέχονται μέσα στα σπλάχνα τους πνεύμα σωτηρίας και έχουν διάθεσιν χωρητικήν των απορρήτων και κεκρυμμένων μυστηρίων αυτού. άλλοι είναι ωσάν μηρία και έχουν μέσα εις τον εαυτόν τους το γεννητικόν των θείων νοημάτων της μυστικής θεολογίας και γεννούν πάνω στη γη πνεύμα σωτηρίας δηλ. τον καρπόν του Αγίου Πνεύματος και σπέρνουν τον σπόρο της ευσεβείας εις τας καρδίας των αν­θρώπων με τον λόγον της διδασκαλίας των. και άλλοι είναι ωσάν σκέλη και πόδια και δείχνουν ανδρείαν και υπομονήν εις τους πειρασμούς, σαν τον Ιώβ, και δεν σαλεύουν τελείως από την στάσιν που έχουν στα καλά, ούτε αποκάμουν αλλά βαστάζουν τα βάρη των χαρισμάτων αυτών, δηλ. των πει­ρασμών. Και τοιουτοτρόπως συναρμόζεται το σώμα της Εκκλησίας του Χριστού με τους απ’ αιώνος Αγίους του.»

Σημειώσεις

11η Συνέλευση του Παγκόσμιου Συμβουλίου Εκκλησιών - «Η αγάπη του Χριστού κινεί τον κόσμο προς τη συμφιλίωση και την ενότητα».

Christ’s Love Moves the World to Reconciliation and Unity : Η αγάπη του Χριστού κινεί τον κόσμο προς τη συμφιλίωση και την ενότητα.
Ένας προβληματισμός για το θέμα της 11η Συνέλευσης του Παγκόσμιου Συμβουλίου Εκκλησιών


Resource Book : Βιβλίο Αναφοράς
World Council of Churches - 11th Assembly
Karlsruhe, Germany 2022


ΟΡΑΜΑΤΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ
Olav Fykse Tveit



Η ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΤΟΝ 21o ΑΙΩΝΑ 
ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟ ΦΟΡΟΥΜ - ΣΧΕΣΗ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ


10η Γενική Συνέλευση του Π.Σ.Ε., Μπουσάν 2013
Η μεταμορφωτική θεολογία υπέρ της ζωής του σύμπαντος κόσμου

Ιστορική Αναδρομή των Γενικών Συνελεύσεων του  Π.Σ.Ε.
1η Γενική Συνέλευση (Άμστερνταμ 1948
2η Γενική Συνέλευση (Έβανστον 1954)
3η Γενική Συνέλευση (Νέο Δελχί 1961)
4η Γενική Συνέλευση (Ουψάλα 1968)
5η Γενική Συνέλευση (Ναϊρόμπι 1975)
6η Γενική Συνέλευση (Βανκούβερ 1983)
7η Γενική Συνέλευση (Καμπέρα 1991)
8η Γενική Συνέλευση (Χαράρε 1998)
9η Γενική Συνέλευση (Πόρτο Αλέγκρε 2006)
10η Γενική Συνέλευση του Π.Σ.Ε. (Μπουσάν 2013)
11η Γενική Συνέλευση του Π.Σ.Ε. (Καρλσρούη 2022)

The Things That Make For Peace: Moving the World to Reconciliation and Unity
“Τα πράγματα που φτιάχνουν την ειρήνη: Μετακινώντας τον κόσμο προς τη συμφιλίωση και την ενότητα” 

Δήλωση της 11ης Συνέλευσης του WCC στην Καρλσρούη, Γερμανία, 31/8-8/9/2022

Αναγνωρίζοντας τη βαθιά ανάγκη για «ανανεωμένο διάλογο εντός του οικουμενικού κινήματος», η11η Συνέλευση του ΠΣΕ εξέδωσε Δήλωση για να επιβεβαιώσει σθεναρά τη δέσμευση του ΠΣΕ και των εκκλησιών μελών του για ειρήνη μέσω διαθρησκειακού διαλόγου και συνεργασίας σε όλα τα επίπεδα. Καλεί επίσης για παγκόσμια κατάπαυση του πυρός σε όλες τις ένοπλες συγκρούσεις σε όλο τον κόσμο, βλ. https://www.oikoumene.org/news/wcc-assembly-statement-calls-for-global-ceasefire-renewed-commitment-to-peace

Η δήλωση ξεκινά με την αναγνώριση της «βαθιάς θλίψης και ανησυχία για το γεγονός ότι η βία και οι συγκρούσεις συνεχίζουν να επηρεάζουν τις ευάλωτες κοινότητες, ιδιαίτερα τους ηλικιωμένους, τις γυναίκες, τα παιδιά και τους νέους». 

Το έργο του ΠΣΕ από τη 10η Γεν. Συνέλευση στο Μπουσάν έχει διαμορφωθεί ως «Προσκυνηματική Πορεία για τη Δικαιοσύνη και την Ειρήνη» με τέσσερις διαστάσεις: δίκαιη ειρήνη στην κοινότητα, δίκαιη ειρήνη στη γη, δίκαιη ειρήνη στην αγορά και δίκαιη ειρήνη μεταξύ των εθνών. 

Αυτή η Δήλωση, με τίτλο «Τα πράγματα που φτιάχνουν την ειρήνη: μετακινώντας τον κόσμο προς τη συμφιλίωση και την ενότητα», αναγνωρίζει ότι ζούμε σε μια εποχή ανανεωμένης και κλιμακούμενης παγκόσμιας πόλωσης, αναδιάρθρωσης της διακυβέρνησης και γεωπολιτικών ευθυγραμμίσεων, διχασμού και στρατιωτικοποίησης, μεταξύ όλων των άλλων. Όλα αυτά συμβάλλουν στην «εργαλειοποίηση της θρησκευτικής γλώσσας, της εξουσίας και της ηγεσίας για να δικαιολογήσει, ναυποστηρίξει ή να «ευλογήσει» την ένοπλη επίθεση ή κάθε είδους βία και καταπίεση». 

Η ειρηνευτική διαδικασία μέσω του διαθρησκευτικού διαλόγου, της επιδίωξης αμοιβαίας
κατανόησης και συνεργασίας σε όλα τα επίπεδα έχουν αναγνωριστεί ως βασικές συνεισφορές στην αντιμετώπιση του διχασμού, της πόλωσης και της αδικίας. Το ΠΣΕ και ολόκληρη η οικουμενική κοινότητα καλούνται να «συνεχίσουν και να εμβαθύνουν αυτή τη δέσμευση». 

Η Δήλωση καλεί για μια παγκόσμια κατάπαυση του πυρός σε όλες τις ένοπλες συγκρούσεις σε όλο τον κόσμο, και για όλα τα μέρη, προκειμένου «να συμμετάσχουν και να επιμείνουν στον διάλογο και τις διαπραγματεύσεις μέχρι την επίτευξη δίκαιης και βιώσιμης ειρήνης και αποχής από τον πόλεμο». 

Οι εκκλησίες μέλη του ΠΣΕ/WCC καλούνται σε προβληματισμό και συζήτηση πάνω στις «χριστιανικές αξίες και προοπτικές όσον αφορά το δόγμα της πυρηνικής αποτροπής». Ιδιαίτερα υπογραμμίζεται ηανάγκη για μια “παγκόσμια προληπτική απαγόρευση των αυτόνομων οπλικών συστημάτων”, καθώς και για “ πλήρη νομική λογοδοσία για τους δράστες εγκλημάτων πολέμου, των εγκλημάτων κατάτης ανθρωπότητας και άλλων σοβαρών παραβιάσεων των διεθνών ανθρωπιστικών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων». 

Η επείγουσα δράση για την επίτευξη δικαιοσύνης για το κλίμα και την αντιμετώπιση της απειλής της καταστροφικής κλιματικής αλλαγής προσδιορίζεται ως θεμελιώδης για την ανθρώπινη και παγκόσμια ασφάλεια. Η Δήλωση καλεί τις κυβερνήσεις να αυξήσουν τις επενδύσεις στους τομείς των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, της βιώσιμης ανάπτυξης και τη λήψη μέτρων για τον έλεγχο της ανεξέλεγκτης ανισότητας, προβλήματα που ”δεν αντιμετωπίζονται με τη σύγκρουση για το ενεργειακό”. 

Η εταιρική σχέση και η συνεργασία μεταξύ του WCC, της ACT Alliance και άλλων οικουμενικών εταίρων, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Εθνών, προσδιορίζονται ως τρόπος ενίσχυσης της «ικανότητας των εκκλησιών σε όλο τον κόσμο» και της παροχής υποστήριξης ειδικά σε περιοχές που έχουν πληγεί από συγκρούσεις.


Ο Στυλιανός Χ. Τσομπανίδης γεννήθηκε στην Πάτρα. Είναι Καθηγητής του Τμήματος Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ με αντικείμενο «Οικουμενική Κίνηση: Ιστορία – Θεολογικοί Διάλογοι». Σπούδασε Θεολογία στα Πανεπιστήμια Θεσσαλονίκης και Χαϊδελβέργης/Γερμανία. Το 1996 αναγορεύθηκε διδάκτορας του Τμήματος Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης με θέμα διατριβής «Λειτουργία μετά τη Λειτουργία. Η συμβολή της Ορθόδοξης Εκκλησίας και Θεολογίας στην κοινή χριστιανική μαρτυρία για δικαιοσύνη, ειρήνη και ακεραιότητα της δημιουργίας».  Είναι αναπληρωματικό μέλος της Συνοδικής Επιτροπής επί των Διορθοδόξων και Διαχριστιανικών Σχέσεων της Εκκλησίας της Ελλάδος και μέλος του Συμβουλίου Περιβάλλοντος του ΑΠΘ. Έχει συμμετάσχει σε διάφορα συνέδρια με θέμα τον οικουμενικό θεολογικό προβληματισμό και την οικουμενική κοινωνική σκέψη και δράση. Συμμετείχε ως μέλος της αντιπροσωπείας της Εκκλησίας της Ελλάδος στην 10η Γενική Συνέλευση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών στο Μπουσάν της Νότιας Κορέας.

Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών: Κλίμα, οικολογία και θεολογία: όλα συνδέονται!

 

1 Σεπτεμβρίου 2022, Καρσλρούη, Γερμανία: Συντονίστρια της κεντρικής επιτροπής του ΠΣΕ, Δρ Agnes Abuom (αριστερά) ηγείται μιας συνόδου διαλόγου με την Julia Rensberg (κέντρο), εκπρόσωπο της Εκκλησίας της Σουηδίας, που εκπροσωπεί το Συμβούλιο των Σάμι στην Εκκλησία της Σουηδίας και τον Σεβ. Bjorn Warde, εκπρόσωπος της Πρεσβυτεριανής Εκκλησίας του Τρινιντάντ και Τομπάγκο (δεξιά) κατά τη διάρκεια της πρώτης θεματικής ολομέλειας της 11ης Συνέλευσης του ΠΣΕ. Η 11η Συνέλευση του Παγκόσμιου Συμβουλίου Εκκλησιών πραγματοποιείται στην Καρλσρούη της Γερμανίας από τις 31 Αυγούστου έως τις 8 Σεπτεμβρίου, με θέμα «Η αγάπη του Χριστού κινεί τον κόσμο προς τη συμφιλίωση και την ενότητα».

Του Μάρτιν Χέγκερ

Το 1998, η Ορθόδοξη Εκκλησία, ακολουθούμενη από πολλές εκκλησίες, ορίστε την 1. Σεπτεμβρίου ως ημέρα αφιερωμένη στη δημιουργία.

Με το σύμβολο του νερού, χωρίς το οποίο δεν θα υπήρχε ούτε σωματική ούτε πνευματική ζωή (π.χ. βάπτισμα) στη γη, η πρωινή προσευχή εισήγαγε τη σύναξη σε αυτό το θέμα με ζωηρό και προσευχητικό τρόπο. Στο επίκεντρο της λειτουργικής δράσης ήταν δοχεία με νερό από κάθε ήπειρο, μια «συγκέντρωση των υδάτων» που αντικατοπτρίζει την πράξη της δημιουργίας στο πρώτο κεφάλαιο της Γένεσης (εδ. 9).

Καθώς τα νερά αναμειγνύονταν, η συνέλευση επιβεβαίωσε τόσο την εξάρτησή μας από τη δημιουργία όσο και την ένωσή μας με τον αναστημένο Χριστό μέσω του βαπτίσματος. Μέσω αυτού, στον οποίο κατοικεί όλη η πληρότητα, ο Θεός έχει συμφιλιώσει τα πάντα στη γη και στον ουρανό, όπως δηλώνει η ανάγνωση της Αγίας Γραφής για την ημέρα από το εδάφιο Κολοσσαείς 1:9

«Ο Πράσινος Πατριάρχης

Στην προσφώνησή του ο «πράσινος πατριάρχης» Κωνσταντινουπόλεως Βαρθολομαίος – «πράσινος» λόγω της αφοσίωσής του στο περιβάλλον – τονίζει ότι η ανάσταση του Χριστού μας οδηγεί να αλλάξουμε την άποψή μας για τον κόσμο: «Η καρδιά του σύμπαντος είναι ο Χριστός, όχι εμείς οι ίδιοι. Όταν μεταμορφωνόμαστε από το φως της ανάστασής του, γινόμαστε σε θέση να ανακαλύψουμε τον σκοπό για τον οποίο ο Θεός δημιούργησε κάθε πρόσωπο και πράγμα».

Ζητεί μια ριζική αλλαγή, αρνούμενος να περιορίσουμε την πνευματική μας ζωή στα προσωπικά μας συμφέροντα και αμφισβητώντας τις καταναλωτικές μας συνήθειες σε σχέση με τους πόρους της δημιουργίας.

Η χριστιανική ενότητα απαιτεί κοινή οικολογική δράση.

Βαρθολομαίος, Μητροπολίτης Εμμανουήλ Χαλκηδόνας (και του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως) είναι πεπεισμένος ότι η αναζήτηση της χριστιανικής ενότητας πρέπει να οδηγήσει και σε μεταστροφή ως προς τη δημιουργία. Είμαστε οικονόμοι όχι μόνο της Εκκλησίας αλλά και της Δημιουργίας.

Πέρυσι, μαζί με τον Πάπα Φραγκίσκο και τον Αρχιεπίσκοπο του Καντέρμπουρι Τζάστιν Γουέλμπι, ο Βαρθολομαίος υπέγραψε κοινή δήλωση καλώντας τις εκκλησίες να συμφιλιωθούν και να δεσμευτούν από κοινού να είναι καλοί διαχειριστές της δημιουργίας. «Αν δεν γίνουμε πιο νηφάλιοι τώρα, θα πληρώσουμε τρομερές συνέπειες. Η τρέχουσα κατάσταση απαιτεί κοινή δράση. Η οικολογία είναι συνέπεια της πίστης μας στον Χριστό», λέει ο Επίσκοπος Εμανουήλ.

Στην αναφορά του ο Ορθόδοξος θεολόγος Ioan Sauca, εκτελών χρέη Γενικού Γραμματέα του ΠΣΕ, συμμερίστηκε επίσης την πεποίθησή του ότι το κλίμα και τα οικολογικά ζητήματα είναι θεολογικό ζήτημα. Με την ενανθρώπησή του, ο Χριστός έχει πράγματι αναλάβει τα πάντα. Ο σκοπός του Θεού εν Χριστώ περιλαμβάνει επίσης τη συμφιλίωση και τη θεραπεία της δημιουργίας. «Δεν θα μασάω τα λόγια μου: ο πλανήτης μας θα είναι ακατοίκητος σε 50 χρόνια αν δεν αλλάξουμε τη συμπεριφορά μας.

Η φωνή της νιότης

Η συνέλευση έδωσε το λόγο σε νέους από βορρά προς νότο, από την ανατολή έως τη δύση. Τζούλια Ρένσμπεργκ, ένας εκπρόσωπος από την Εκκλησία της Σουηδίας, προέρχεται από τους Σάμι στη βόρεια Σκανδιναβία. Οι ιθαγενείς της Αρκτικής βλέπουν την υπερθέρμανση του πλανήτη πολύ περισσότερο από ό,τι αλλού. Η κλιματική δικαιοσύνη και ο σεβασμός για τους αυτόχθονες πληθυσμούς συνδέονται στενά. Για αυτήν, η συμφιλίωση ξεκινά με το να λέει την αλήθεια. Πρέπει να ειπωθεί η αλήθεια για τον αποικισμό των αυτόχθονων πληθυσμών. Ο Χριστός αγαπά όλη τη δημιουργία και θέλει να τη θεραπεύσει μέσω της πρακτικής μας της αλήθειας.

Bjorn Warde, ένας εκπρόσωπος της Πρεσβυτεριανής Εκκλησίας στο Τρινιντάντ και Τομπάγκο, λατρεύει την Καραϊβική, ένα όμορφο μέρος που θέλει να φροντίσει, αλλά το οποίο υφίσταται σοβαρή περιβαλλοντική υποβάθμιση. Είναι το αποτέλεσμα των αλόγιστων πράξεών μας. «Ξέρουμε ότι δεν ήμασταν καλοί διαχειριστές της δημιουργίας. Η συνεργασία μεταξύ των εκκλησιών είναι απαραίτητη και η φωνή των νέων δεν ακούγεται αρκετά».

«Είναι πολύ σημαντικό για μένα να ευαισθητοποιήσω για την κλιματική αλλαγή», είπε Subin Tamang, ένας 25χρονος Νεπάλ. «Βλέπω τις επιπτώσεις στη χώρα μου όπου οι αγρότες δεν μπορούν να θερίσουν σιτάρι και ρύζι λόγω ξηρασίας.

Μαζί με άλλους 25 νέους κάτω των 30 ετών, συμμετείχε στην «Ομάδα Κλίματος» κατά τη Συνέλευση Νέων που προηγήθηκε της Γενικής Συνέλευσης. «Αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν ότι άκουσα από ανθρώπους στα Φίτζι, τις Φιλιππίνες και την περιοχή του Ειρηνικού. Τα υψηλά επίπεδα των ωκεανών τους έχουν ήδη επηρεάσει, και αυτό είναι μια προσμονή για το τι θα συμβεί σε εμάς. Φοβάμαι ότι τα νησιά της Καραϊβικής θα εξαφανιστούν», είπε Tia Phillip, προσθέτοντας: «Σε 50 χρόνια, αυτή είναι μια ζωή για μένα και τα ανίψια μου».

Στο Νεπάλ, ο Tamang ηγείται μιας ομάδας νέων βαπτιστικών εκκλησιών για την κλιματική αλλαγή. Δεσμεύεται να διασφαλίσει ότι οι εκκλησίες έχουν να παίξουν ρόλο βοηθώντας τις κοινότητες να προσαρμοστούν στην κλιματική αλλαγή.

Carbon συνομιλίες

Στο μεγάλο περίπτερο της Προτεσταντικής Εκκλησίας της Ελβετίας, ένα «Brunnen» (το όνομα των εργαστηρίων κατά τη διάρκεια της συνέλευσης) παρουσιάζει τις «Carbon Conversations», ένα έργο ευαισθητοποίησης για τη μείωση του αποτυπώματος άνθρακα, που υποστηρίζεται από την Ελβετική Προτεσταντική Υπηρεσία Βοήθειας και το Ταμείο Καθολικής Σαρακοστής. https://voir-et-agir.ch/pour-les-paroisses/conversations-carbone/ Η μέθοδος προέρχεται από την Αγγλία και έχει γίνει δημοφιλής σε εκκλησίες καθώς και σε κοσμικούς οργανισμούς

Βασίζεται στην παρατήρηση ότι η γνώση των γεγονότων δεν αρκεί για να αλλάξει τις συνήθειες κάποιου στο φαγητό, την κατανάλωση ή την κινητικότητα. Πρέπει να συναντηθείτε για να το συζητήσετε. Ομάδες 8 έως 10 ατόμων συναντώνται τέσσερις φορές για δύο ώρες με δύο συντονιστές.

Αυτή η μέθοδος επιτρέπει τη συζήτηση χωρίς σύγκρουση ή ενοχές. Σε μια ανάλυση, το Πανεπιστήμιο της Βέρνης διαπίστωσε ότι τα άτομα που συμμετείχαν μείωσαν σημαντικά το αποτύπωμά τους

Τα μοναστήρια ως πρότυπα ολοκληρωμένης οικολογίας.

Μια συνέλευση σάς επιτρέπει να συναντήσετε αμέτρητα άτομα, γνωστά ή άγνωστα, κοντά ή μακριά. Είχα τη χαρά να γνωρίσω έναν πολύχρονο φίλο, Αδελφή Anne-Emmanuelle, προϊστάμενος της κοινότητας Grandchamp. Μοιράστηκε μαζί μου τι συμβαίνει εκεί από άποψη οικολογίας. Εμπνευσμένη από το έργο της καθολικής θεολόγου Έλενας Λασίδα, αυτή και οι αδερφές της πιστεύουν ότι τα μοναστήρια, στον τρόπο ζωής τους, μπορούν να αποτελέσουν πρότυπο ολοκληρωμένης οικολογίας, πηγή έμπνευσης για όλους.    

Για αυτήν, η σχέση μεταξύ οικολογίας και μοναστικής ζωής δεν βρίσκεται πρωτίστως στο επίπεδο των «οργανικών» πρακτικών. είναι στο επίπεδο των τεσσάρων σχέσεων: με τον Θεό, με τον εαυτό του, με τους άλλους, με τη φύση.

Η S. Emmanuelle αναφέρεται επίσης στη διδασκαλία του Πάπα Φραγκίσκου στο «Laudato si» την οποία συνοψίζει ως εξής: όλα συνδέονται, όλα είναι δώρο, όλα είναι εύθραυστα. Η μοναστική ζωή, στη βαθύτερη πρόθεσή της, είναι παράγοντας ενοποίησης του ανθρώπου και των ανθρώπων μεταξύ τους, ενώ στον σημερινό κόσμο όλα είναι κατακερματισμένα. Υπό αυτή την έννοια, ένα μοναστήρι είναι ένας παραδειγματικός τόπος ολοκληρωμένης οικολογίας, ένας τόπος όπου μπορεί να ενσαρκωθεί πλήρως. Τα μοναστήρια είναι αληθινά οικοσυστήματα.

Ένα δέντρο, μια βόλτα και μια προσευχή

Στο τέλος της ολομέλειας για την αγάπη του Θεού στη δημιουργία, παρουσιάζεται ένας κέδρος από Agnes Abuom, Πρόεδρος του ΠΣΕ, προς Φρανκ Μεντρούπ, ο Δήμαρχος της Καρλσρούης. Θα φυτευτεί στον «Κήπο των Θρησκειών», που δημιουργήθηκε πριν από λίγα χρόνια για να σηματοδοτήσει τα 300 χρόνια της πόλης. Ένας άλλος κέδρος τόσο παλιός όσο η πόλη είναι ήδη εκεί. Αυτό το δέντρο έχει αυτό το μήνυμα: «Δεν μπορείς να ζήσεις χωρίς εμένα»!

Μετά από αυτή την εκδήλωση, η ομάδα νέων για το κλίμα διοργάνωσε μια συμβολική πορεία κατά μήκος του εκθεσιακού χώρου σκηνής, με κάλεσμα για αλληλεγγύη και δράση για τον τρόπο ζωής μας: «Η δημιουργία μας δεν πωλείται. Είναι καιρός να μιλάμε λιγότερο και να ενεργούμε περισσότερο», κατέληξε ο Ινδός ομιλητής.

Στο τέλος αυτής της πλούσιας ημέρας, οι συμμετέχοντες στον Ορθόδοξο Εσπερινό για την Ημέρα της Δημιουργίας είπαν αυτή την προσευχή, με την οποία ολοκληρώνω αυτό το δεύτερο άρθρο:

«Προστατέψτε το περιβάλλον, εσείς που μας αγαπάτε, γιατί χάρη σε αυτό ζούμε, ζωοποιούμαστε και υπάρχουμε, εμείς που κατοικούμε στη γη σύμφωνα με τη θέλησή σας, για να προφυλαχθούμε από την καταστροφή και τον αφανισμό!

Περικύκλωσε ολόκληρη τη δημιουργία, Χριστέ Σωτήρα, με τη δύναμη της αγάπης σου για την ανθρωπότητα και σώσε τη γη που κατοικούμε από την επικείμενη καταστροφή, γιατί σε σένα εμείς, οι υπηρέτες σου, έχουμε εναποθέσει την ελπίδα μας!».

Συγγραφέας: Martin Hoegger

ΠΑΥΛΟΣ ΤΟΜΕΣ ΣΤΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ - ΠΕΤΡΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ (40)

 Συνέχεια από: Παρασκευή 9 Σεπτεμβρίου 2022

ΠΕΤΡΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ

ΠΑΥΛΟΣ (ΠΡΩΤΟΣ ΤΟΜΟΣ)

ΤΟΜΕΣ ΣΤΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ

Μέρος Τρίτο

TOMEΣ ΣΤΗΝ ΠΑΥΛΕΙΑ ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ

Κεφάλαιο 13

Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΛΟΓΕΙΑΣ ΠΡΟΣ ΤΙΣ ΠΑΡΑΛΛΗΛΕΣ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ


13.3. Η ΓΕΝΙΚΟΤΕΡΗ ΜΕΡΙΜΝΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΤΩΧΟΥΣ ΣΤΟ ΕΥΡΥΤΕΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΟΥ ΠΑΥΛΟΥ

Πέρα από τους δυο αυτούς επίσημα καθιερωμένους θεσμούς του σύγχρονου με τον Παύλο Ιουδαϊσμού, υπάρχουν και άλλες γενικότερες εκδηλώσεις μέριμνας προς τους φτωχούς. Παρά το γεγονός ότι η σχετική με την «πτώχεια» ορολογία προσδιόριζε και θρησκευτικές καταστάσεις ευσέβειας και ολοκληρωτικής αφοσίωσης στον Θεό32, «πτωχοί» στον προ-χριστιανικό Ιουδαϊσμό ήταν αναμφίβολα μια κοινωνική ομάδα, την οποία χαρακτήριζε η οικονομική εξαθλίωση. Είναι γεγονός αναντίρρητο πως το
ενδιαφέρον του ιουδαϊκού λαού για τους «πτωχούς», με την οικονομική σημασία του όρου, αποδεικνύεται από τις αναρίθμητες αναφορές στα αγιογραφικά κείμενα. Οι συγγραφείς των κειμένων της Π.Δ. κατέβαλλαν υπεράνθρωπες προσπάθειες να εξαλείψουν το φαινόμενο της φτώχειας και να πετύχουν δικαιότερη κατανομή των υλικών αγαθών για τον περιούσιο λαό του Θεού. Ο κοινωνικός χαρακτήρας της Π.Δ. έχει παρουσιαστεί με περισσή σαφήνεια και πειστικότητα από τον αείμνηστο Π. Ι. Μπρατσιώτη33. Ιδιαίτερα στο Δευτερονόμιο, η κοινωνική ευαισθησία του οποίου είναι εντονότερη σε σχέση προς τις λοιπές πηγές της Πεντατεύχου34, προβάλλεται με έμφαση η επιταγή: οὐκ ἔσται ἐν σοί ἐνδεής (Δευτ 15,4)35. Έτσι, από νωρίς συναντούμε προτροπές για υπεύθυνη και αυθόρμητη αντιμετώπιση των αναγκών των φτωχών36, κυρίως – όχι όμως αποκλειστικά – σε ατομικό επίπεδο37. Παρόλα αυτά, υπάρχουν και αρκετές ενδείξεις για κάποια τάση νομοθετικής ρύθμισης38 με την καθιέρωση φιλάνθρωπων θεσμών, όπως το σαββατικό έτος, το ιωβηλαίο κ.ά.39 Πέρα από όλα αυτά, το ενδιαφέρον της Π.Δ. για τους φτωχούς εκδηλώνεται αρνητικά και με την καταδίκη κάθε είδους καταπίεσης και εκμετάλλευσης40.

Στο μεταγενέστερο όμως Ιουδαϊσμό παρουσιάζεται μια τάση σύνδεσης της ελεημοσύνης41 με τη θεϊκή ανταπόδοση, έτσι ώστε να χάνεται η βαθύτερη σημασία του γενικότερου κοινωνικού ενδιαφέροντος για την κατά το δυνατόν εξάλειψη του φαινομένου της φτώχειας. Έτσι, συναντούμε όλο και πιο συχνά εκφράσεις, όπως η προτροπή του γερο-Τωβία στον γιο του: Μή ἀποστρέψεις τό πρόσωπόν σου ἀπό παντός πτωχοῦ καί οὐ μή ἀποστραφῇ τό πρόσωπον τοῦ Θεοῦ (Τωβ 4,7). Επίσης στις Παροιμίες διαβάζουμε την κλασική διατύπωση δανίζει θεῷ ὁ ἐλεῶν πτωχόν (19,17),
που εκφράζει σαφέστατα την αντίληψη της ανταπόδοσης42. Είναι ενδεικτική ακόμη η αντίληψη του ραββινικού Ιουδαϊσμού, όπως αυτή εκφράζεται στην πεποίθηση του ραββίνου Akiba, ότι ο Θεός δεν εξαλείφει τη φτώχεια από τον κόσμο για να μπορέσουν οι άνθρωποι να σωθούν με την ελεημοσύνη από την κόλαση43.

Εκείνο που έχει ιδιαίτερη σημασία για το θέμα μας, είναι η ανάπτυξη στις κατά τόπους ιουδαϊκές κοινότητες συγκεκριμένων φιλόπτωχων θεσμών κατά την περίοδο της ιεραποστολικής δραστηριότητας του αποστόλου Παύλου44. Ένας από αυτούς ήταν ο ἑβδομαδιαῖος ἔρανος για την περίθαλψη και διατροφή των φτωχών της κάθε κοινότητας. Δυο κοινοτικοί υπάλληλοι διοργάνωναν κάθε εβδομάδα ένα είδος εράνου, εισπράττοντας από κάθε ευκατάστατη οικογένεια ένα είδος φόρου45. Από το προϊόν αυτού του εράνου όλα τα άπορα άτομα, που ζούσαν μέσα στα όρια της κοινότητας, έπαιρναν κάθε Παρασκευή ένα ποσό με το οποίο εξασφάλιζαν δυο γεύματα τη μέρα. Ένας δεύτερος θεσμός, που μπορεί να σχετιστεί με τη λογεία, είναι η μέριμνα πρός τούς φτωχούς ταξιδιῶτες. Σύμφωνα με την ιουδαϊκή παράδοση, τρεις κοινοτικοί υπάλληλοι γύριζαν με ένα δίσκο καθημερινά από σπίτι σε σπίτι και συνέλεγαν υποχρεωτικές δωρεές από τα παραγόμενα προϊόντα. Τα προϊόντα αυτού του εράνου διαθέτονταν στους διερχόμενους από την κοινότητα ταξιδιώτες για την κάλυψη δύο κανονικών γευμάτων. Αν μάλιστα κάποιοι έπρεπε να διανυκτερεύσουν ή αν μεσολαβούσε Σάββατο, οι ταξιδιώτες αυτοί, που τις πιο πολλές φορές ήταν περιπλανώμενοι επαίτες, εξασφάλιζαν και την επιπλέον διατροφή. Παράλληλα, η κοινότητα μεριμνούσε σε τέτοιες περιπτώσεις και για την προσφορά του απαραίτητου σχετικού ρουχισμού τόσο για τους ντόπιους, όσο και για τους διερχόμενους φτωχούς. Το αίσθημα της ανάγκης γενικότερης μέριμνας για τους φτωχούς46, σε συνδυασμό με τον ευρύτερο συσχετισμό φτώχειας-ευσέβειας, είχε σαν αποτέλεσμα πολλοί να επιθυμούν να φτωχεύσουν εθελοντικά, σκορπώντας αλόγιστα τα υπάρχοντά τους σε έργα ελεημοσύνης. Η τάση αυτή είχε εξελιχθεί την εποχή του Παύλου σε αρκετά επικίνδυνο θεσμό, αφού με τον τρόπο αυτό δημιουργήθηκαν στρατιές επαγγελματιών φτωχών. Γι' αυτό και οι ιουδαϊκές θρησκευτικές αρχές αναγκάστηκαν να ορίσουν ως ανώτατο όριο ελεημοσύνης το 1/5 του ετήσιου εισοδήματος των Ιουδαίων47.

Και στον εθνικό κόσμο συναντούμε εκδηλώσεις φιλανθρωπίας48. Πέρα από την ύπαρξη στην Αθήνα βωμού με την ονομασία «ἐλέου βωμός»49, υπήρχε μπορούμε να πούμε σε ανεπτυγμένο βαθμό το ατομικό αισθητήριο της φιλανθρωπίας50. Είναι γνωστό ότι στην αρχαία Ελλάδα το καθεστώς της δουλείας είχε σαν συνέπεια την ύπαρξη μόνιμης κατάστασης ένδειας, που πολλές φορές μάλιστα επεκτεινόταν και στις τάξεις των πολιτών. Για την αντιμετώπιση του επικίνδυνου για τις πολιτειακές και κοινωνικές ισορροπίες κοινωνικού αυτού φαινομένου, παίρνονταν κατά καιρούς διάφορα κατασταλτικά μέτρα, όπως η σεισάχθεια, η διανομή σταριού με βάση καταλόγους φτωχών από τις κρατικές αποθήκες – που βέβαια γέμιζαν από τους φόρους, που επέβαλλε η πολιτεία στους πλούσιους γαιοκτήμονες – η επιδότηση απόρων γεωργών, η υποστήριξη αναπήρων και θυμάτων πολέμου κλπ.. Η περισσότερο ενδιαφέρουσα περίπτωση για το υπό εξέταση θέμα είναι η ύπαρξη των λεγόμενων «ἐράνων», δηλαδή η συγκρότηση ενώσεων αμοιβαίας βοήθειας για όσους είχαν ανάγκη51.

Κατά την περίοδο της ρωμαϊκής επικυριαρχίας, και πιο συγκεκριμένα την εποχή της εξάπλωσης του χριστιανισμού, παρατηρήθηκε γενικότερη οικονομική και κοινωνική αναταραχή52. Παρόλα όμως τα κάποια ευεργετικά μέτρα που πάρθηκαν από τον Τραϊανό και τον Αδριανό, τα κοινωνικά προβλήματα (αποτέλεσμα της έντονης διαμάχης πατρικίων και πληβείων πριν από τον Αύγουστο, και της αλματώδους αύξησης της τάξης των δούλων53) και οι ανισότητες της οικονομίας της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας δεν γεφυρώθηκαν54. Έτσι, η ανάγκη αποτροπής γενικότερων κοινωνικών αναταραχών55, που θα διέλυαν συθέμελα τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, έγινε αφορμή ώστε η πολιτεία να δημιουργήσει ένα υποτυπώδες καθεστώς επιδότησης και διανομών βασικών τροφίμων σε όλους τους φτωχούς και άνεργους. Άλλωστε, η ρωμαϊκή πολιτεία επέτρεπε τη λειτουργία ενώσεων (Collegia), θρησκευτικών και επαγγελματικών, με την προϋπόθεση ότι η λειτουργία τους δεν θα έθετε σε κίνδυνο το καθεστώς. Έργο των επαγγελματικών κυρίως ενώσεων, που περιλάμβαναν αμέτρητες λέσχες, ήταν η υποτυπώδης κοινωνική μέριμνα, όπως π.χ. η εξασφάλιση στα μέλη τους μιας αξιοπρεπούς κηδείας. (Πρβλ. τα collegia tenuiorum, δηλ. τις ενώσεις των φτωχών)56. Πολύ εύστοχα o H. Bolkestein υποστήριξε πως η βαθμιαία υποβάθμιση στον προχριστιανικό εθνικό κόσμο της φιλανθρωπίας σε caritas και οργανωμένα προγράμματα περίθαλψης
ήταν αποτέλεσμα των ιστορικών και κοινωνικών συνθηκών της εποχής και κυρίως της οικονομικής εξαθλίωσης των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων57. Γι’ αυτό, ως συνέπεια των παραπάνω παραγόντων παρατηρήθηκε μια μετάβαση από τη φιλανθρωπία, που ουσιαστικά βασίζεται στην ισότητα όλων των πολιτών και την κοινωνική δικαιοσύνη, στη φιλοπτωχία58· κι αυτό είχε τεράστιες επιπτώσεις στην παραπέρα κοινωνική και πνευματική εξέλιξη του ευρωπαϊκού πολιτισμού.

Από την παραπάνω σύντομη εξέταση των παράλληλων θεσμών και εκδηλώσεων του εθνικού κόσμου είναι φανερό πως δεν έχουμε αρκετά διαφωτιστικά στοιχεία για τη διερεύνηση του θέματος της λογείας.

ΜΙΑ ΑΝΟΥΣΙΑ ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑ Η ΟΠΟΙΑ ΦΙΛΟΔΟΞΕΙ ΝΑ ΑΠΟΚΑΘΗΛΩΣΕΙ ΤΟΝ ΑΠΟΣΤΟΛΟ ΠΑΥΛΟ ΣΥΜΠΑΡΑΣΥΡΟΝΤΑΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ. ΠΡΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΔΕ ΝΑ ΕΠΙΤΕΥΧΘΕΙ Η ΠΑΡΑΝΟΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΩΝ Η ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΝΕΤΑΙ ΣΤΟΝ ΑΓΝΩΣΤΟ ΘΕΟ Ή ΣΤΗΝ ΔΕΥΤΕΡΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΚΑΙ ΟΧΙ ΣΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΟΣ ΣΩΤΗΡ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΤΟΣ ΚΑΙ ΣΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ. ΜΕ ΜΙΑ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΑΝΤΙΚΑΘΙΣΤΑ ΠΛΕΟΝ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΚΑΘΟΤΙ ΕΚΧΥΝΟΜΕΝΟ ΕΙΣ ΠΑΣΑΝ ΣΑΡΚΑΝ ΕΝΕΡΓΕΙ ΚΑΙ ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ.

Oργισμένη αντίδραση της Ρωσικής Εκκλησίας στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών – “Το επίπεδο σας είναι…”

Αποστολή του orthodoxtimes.gr στην Καρλσρούη


Αντιδράσεις προκάλεσε το προσχέδιο της ανακοίνωσης της 11ης Συνέλευσης του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών, αναφορικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Στο document που προετοίμασε επιτροπή του ΠΣΕ και παρουσίασε στην ολομέλεια των αντιπροσώπων στη Συνέλευση για διαβούλευση (σ.σ. δεν είναι το τελικό κείμενο), αναφερόταν μεταξύ άλλων στις “τραγικές συνέπειες από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία στις 24 Φεβρουαρίου”.

Υπενθύμιζε δε ότι στο ανακοινωθέν του Ιουνίου, στην προσυνεδρίαση για τη Συνέλευση που διεξήχθη στην Κύπρο, υπήρξε καταδίκη του πολέμου ως παράνομος και αδικαιολόγητος.

“Η Συνέλευση αυτή επιβεβαιώνει πλήρως τη θέση που εκφράστηκε από την κεντρική επιτροπή, και αποκηρύσσει αυτόν τον παράνομο και αδικαιολόγητο πόλεμο. Ως Χριστιανοί από διάφορα μέρη του κόσμου, ανανεώνουμε την έκκληση μας για άμεση κατάπαυση του πυρός ώστε να σταματήσει ο θάνατος και η καταστροφή και να υπάρξει διάλογος και διαπραγματεύσεις ώστε να διασφαλιστεί μια βιώσιμη ειρήνη”.

Καλεί δε τις ηγεσίες των Εκκλησιών σε Ρωσία και Ουκρανία να αντιταχθούν “στον συνεχιζόμενο θάνατο, καταστροφή, εκτοπισμό των ανθρώπων στην Ουκρανία”.

Άμεση ήταν η αντίδραση της αντιπροσωπείας της Ρωσικής Εκκλησίας, με τον Αρχιμανδρίτη Φιλάρετο Μπουλέκοφ να δηλώνει ειρωνικά ότι το κείμενο είναι καλύτερο από ό,τι περίμενε, ενώ προχώρησε ακόμη πιο μακριά εκφράζοντας την -προσβλητική για τα μέλη της επιτροπής που συνέταξαν το κείμενο και για την ηγεσία του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών- άποψη, ότι ένα τέτοιο κείμενο “θα μπορούσε να αποτελέσει ανακοίνωση των Starbucks και των McDonalds. Είναι στο ίδιο επίπεδο σημασίας αυτό το έγγραφο”, τόνισε χαρακτηριστικά.

“Ωστόσο είναι καλύτερο από ό,τι περίμενα. Περιμέναμε ότι τα κείμενα θα είναι πολιτικοποιημένα και πιο επιθετικά. Βλέπω ότι η επιτροπή δούλεψε σκληρά και ετοίμασε τα έγγραφα με αρκετή ισορροπία”.

Ο Αρχιμανδρίτης Φιλάρετος τόνισε δε ότι αυτό το έγγραφο, αποτελεί παράδειγμα information war (πόλεμος πληροφοριών). “Είναι ένα από τα έγγραφα που φωτίζει κάτι και καμουφλάρει κάτι άλλο.”

Πρόσθεσε ακόμη ότι δεν υπάρχει προσπάθεια από την πλευρά της επιτροπής, να κοιτάξει τι πραγματικά συμβαίνει εκεί, και να φέρει τουλάχιστον ένα αποτέλεσμα.

“Εάν κύριος στόχος είναι να κατηγορήσουμε απλώς τη ρωσική αντιπροσωπεία, εντάξει. Αλλά σε όλο το κείμενο, δεν υπάρχει ούτε μία λέξη για τις άλλες πλευρές σε αυτή τη διαδικασία στην Ουκρανία. Είναι σαν τον πρόεδρο της Γερμανίας, ο οποίος μιλούσε πολύ δυναμικά αλλά ξέχασε να πει την προσωπική του ευθύνη για ό,τι συμβαίνει στην Ουκρανία, ότι ήταν αυτός που υπέγραψε ένα έγγραφο πριν από τρία χρόνια, εγγυώμενος την ειρηνική μεταβίβαση της εξουσίας από την κυβέρνηση στην αντιπολίτευση. Λίγες ημέρες αργότερα, απλώς έπλυνε τα χέρια του.

Υπάρχουν πολλά άλλα παραδείγματα. Που είναι η φωνή των ευρωπαϊκών Εκκλησιών προς την κυβέρνηση σας να κάνει οτιδήποτε δυνατό για να φέρει ειρήνη;

Και μετά λέτε ότι θέλετε να υπάρξει ειρήνη το συντομότερο δυνατό. Και με το να κατηγορείτε κάποιον, δεν θα είναι αρκετό. Αυτό το κείμενο δεν μπορεί να είναι απλώς ένα καμουφλάζ της πραγματικής κατάστασης, χρησιμοποιώντας κάποιους χριστιανικούς όρους. Αλλά θα έχει αποτέλεσμα εάν εμβαθύνει στην κατάσταση”.

Στη συνέχεια τον λόγο πήρε ένα εκ των μελών της Εκκλησίας της Ουκρανίας, η Αλεξάνδρα Κοβαλένκο, δίνοντας μία εξίσου ηχηρή απάντηση σε όσα ακούστηκαν.

Τόνισε χαρακτηριστικά πως “σας ζητώ να με ακούσετε και να μην συμβιβάσετε την προφανή αλήθεια για χάρη της διπλωματίας. Απλώς πείτε το με το όνομα του -ρωσική επίθεση εναντίον της Ουκρανίας”.

Απευθυνόμενη στην αντιπροσωπεία της Ρωσικής Εκκλησίας, δήλωσε: αν είστε κατά του πολέμου της Ρωσίας εναντίον της Ουκρανίας, παρακαλώ σηκώστε τις μπλε κάρτες σας (η μπλε κάρτα υψώνεται από τους αντιπροσώπους στη Συνέλευση όταν υπάρχει διαφωνία σε ό,τι ακούγεται. Καμία μπλε κάρτα δεν υψώθηκε).

Είναι πολύ λυπηρό που συγκρίνετε το αίμα των Ουκρανών με τα Starbucks και τα McDonalds”, σημείωσε χαρακτηριστικά.

Στη συνέχεια η συνεδρίαση συνεχίστηκε μόνο με τα μέλη της κεντρικής επιτροπής, χωρίς ωστόσο να επιτρέπεται η συμμετοχή σε οποιοδήποτε άλλο μέλος ή στα ΜΜΕ. 

https://www.orthodoxtimes.gr/

Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών Παγκόσμια Συνέλευση: Τι να περιμένουμε;

Του Μάρτιν Χέγκερ

Ποιες είναι οι προσδοκίες του Παγκόσμιου Συμβουλίου Εκκλησιών και των τοπικών αρχών για τη Γενική Συνέλευση στην Καρλσρούη που ανοίγει σήμερα, 31 Αυγούστου, και θα διαρκέσει έως τις 8 Σεπτεμβρίου; Ιδού οι απαντήσεις κάποιων προσωπικοτήτων στην πρώτη συνέντευξη Τύπου. Τρεις λέξεις μου φαίνεται να τις συνοψίζουν: συνάντηση, διάλογος και συμφιλίωση.

Η Agnes Abuom, συντονιστής της Κεντρικής Επιτροπής του WCC, αναμένει ότι η συνεδρίαση της Καρλσρούης θα επιτρέψει τον «εορτασμό του Δημιουργού και της Ζωής». Μακάρι οι άνθρωποι να υποδεχτούν ο ένας τον άλλον ακούγοντας ο ένας τον άλλον και μακάρι αυτό που θα ζήσει εδώ να τη βοηθήσει να ζήσει καλύτερα στην εκκλησία της και στη χώρα της! Τόνισε τη σημασία της ακρόασης των ανθρώπων των αυτόχθονων πληθυσμών. Πράγματι σημαδεύτηκε από την προπαρασκευαστική συνέλευση που ήταν αφιερωμένη σε αυτούς.

Ο επίσκοπος Mary Ann Swenson της Λουθηρανικής Εκκλησίας των Η.Π.Α., αντιπρόεδρος της ίδιας επιτροπής, ελπίζει ότι αυτή η συνέλευση θα μας επιτρέψει να είμαστε πιο τέλειοι στην αγάπη και να μεγαλώσουμε ως μαθητεία. «Θέλουμε να ζήσουμε έναν οικουμενισμό της καρδιάς, ώστε οι άνθρωποι να λένε, όπως οι πρώτοι Χριστιανοί, «κοίτα πώς αγαπιούνται», γιατί υπάρχει τόση βία στον κόσμο».

Για τον Ρουμάνο Ορθόδοξο Μητροπολίτη Nifon, έναν άλλο αντισυντονιστή, μια συνέλευση είναι μια ευκαιρία να μοιραστούν τις χαρές και τις λύπες της χριστιανικής πίστης. Η πρόοδος της ορατής χριστιανικής ενότητας είναι η κύρια προσδοκία του, αλλά τα βάσανα αυτού του κόσμου δεν πρέπει να παραμεληθούν. «Για να τους ανακουφίσουμε πρέπει να είμαστε ενωμένοι. Τα ανθρώπινα στοιχεία μπορεί να χωρίζουν τις εκκλησίες, αλλά οι εκκλησίες πρέπει να εργαστούν για να εκφράσουν την πίστη που τις ενώνει, όχι μόνο αυτό που τις διακρίνει η μία από την άλλη».

Ο Ορθόδοξος θεολόγος Ioan Sauca, αναπληρωτής γενικός γραμματέας του WCC, είναι πεπεισμένος ότι η συνάντηση μεταξύ των Χριστιανών είναι απαραίτητη. «Δεν χρειάζεται να περιμένουμε μέχρι να συμφωνήσουμε σε όλα τα σημεία του δόγματος για να δράσουμε μαζί στα φλέγοντα ζητήματα του σήμερα και στη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα. Οι εκκλησίες είναι μέρος αυτού του διαιρεμένου κόσμου. Πρέπει να μαρτυρήσουν τη συμφιλίωση και την ενότητα. Όταν ο κόσμος μας κοιτάζει, δεν κοιτάζει τη θεολογία μας, αλλά τι μπορούμε να κάνουμε μαζί για να πιστέψει».

Ερωτηθείς για τη σχέση του ΠΣΕ με τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, η οποία υποστήριξε τον πόλεμο στην Ουκρανία, υπενθυμίζει ότι το ΠΣΕ είναι μια πλατφόρμα διαλόγου. Γι' αυτό η κεντρική επιτροπή της, στη συνεδρίασή της τον περασμένο Ιούνιο, αποφάσισε να μην την αναστείλει. (διαβάστε το άρθρο μου εδώ: https://www.reformes.ch/blog/martin-hoegger/2022/06/why-did-world-council-churches-refuse-suspend-russian-orthodox-church) Χάρηκε που νεαροί Ουκρανοί και Ρώσοι που συμμετείχαν στη συνέλευση των νέων έτρωγαν μαζί, παρά τις πολιτικές και κοινωνικές διαιρέσεις.

Σε μια άλλη ερώτηση σχετικά με την αδυναμία λήψης του Δείπνου του Κυρίου (ή της Ευχαριστίας) μαζί, τόνισε τη σημασία της ύπαρξης κοινής χριστολογικής και τριαδικής πίστης –όπως υποδεικνύεται από τη θεολογική βάση του ΠΣΕ– και επέκρινε τον θεολογικό σχετικισμό.

Ο επίσκοπος Petra Bosse-Huber της Προτεσταντικής Εκκλησίας στη Γερμανία (EKD) και πρόεδρος της τοπικής επιτροπής ελπίζει ότι το μήνυμα της συνέλευσης θα είναι «Ο Θεός αγαπά τη ζωή, άρα μας χρειάζεται». Θυμάται ότι οι γερμανικές εκκλησίες προσκλήθηκαν να συμμετάσχουν στην πρώτη συνέλευση του ΠΣΕ το 1948, στον απόηχο του πολέμου που προκάλεσε η χώρα της. Σήμερα, τι γίνεται με τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία;

Ο επίσκοπος Heike Springhart της Προτεσταντικής Εκκλησίας του Baden καλεί σε διάλογο για τα τρέχοντα ζητήματα, όχι μόνο στη σκηνή, αλλά και στο δρόμο. «Μακάρι να μοιραστούμε ιστορίες συμφιλίωσης όπως έκαναν οι γονείς μας μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο».

Ο Καθολικός Αρχιεπίσκοπος της περιοχής, Stefan Burger, ελπίζει ότι αυτή η συνέλευση θα οδηγήσει σε σχέσεις εμπιστοσύνης, που αποτελούν προϋπόθεση για καλές οικουμενικές σχέσεις.

Τέλος, για τον δήμαρχο της Καρλσρούης Frank Mentrup, είναι μεγάλη τιμή να φιλοξενεί αυτή τη συνέλευση. «Είθε να είναι μια γιορτή της χριστιανικής πίστης στην παγκόσμια ποικιλομορφία! Είθε ο διάλογος που θα βιωθεί σε αυτή τη συνέλευση να είναι παράδειγμα για άλλες θρησκείες και ολόκληρη την κοινωνία και είθε αυτή η συνάντηση να μας βοηθήσει να αναπτύξουμε μια πνευματική κατανόηση της ανάγκης για διάλογο», είπε.

Αυτή η πρώτη πλούσια μέρα είδε την επίσκεψη του Προέδρου της Γερμανικής Ομοσπονδιακής Κυβέρνησης, καθώς και αξιόλογες συνομιλίες του Προέδρου Abuom και του Γενικού Γραμματέα Sauca, και παρεμβάσεις εκπροσώπων της εβραϊκής και της μουσουλμανικής κοινότητας. Τελείωσε με χαρμόσυνη οικουμενική γιορτή. Θα επανέλθω σε αυτό στο επόμενο άρθρο.

Μάρτιν Χέγκερ – martin.hoegger@gmail.com

Εικόνα: Εναρκτήρια προσευχή της Συνέλευσης - Πηγή



ΣΗΜΕΡΑ ΟΜΩΣ ΠΟΥ ΛΙΓΟΣΤΕΨΕ Η ΠΙΣΤΗ, ΠΟΥ ΧΑΘΗΚΕ Η ΨΥΧΗ  ΚΑΙ Η ΕΓΚΡΑΤΕΙΑ Ο ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΛΕΕΙ, ΘΑ ΣΩΘΕΙΣ.

Οι θεολογικές καταβολές της Νεωτερικότητας (14)

  Συνέχεια από: Σάββατο 24 Σεπτεμβρίου 2022

Οι θεολογικές καταβολές της Νεωτερικότητας

Κεφάλαιο 1: Η νομιναλιστική επανάσταση και η καταγωγή της νεωτερικότητας στ

Από την Avignon προς τον μοντέρνο κόσμο (συνέχεια)

Ο Francis Bacon (1561-1626) έχει συχνά χαρακτηριστεί ως ο πατέρας της μοντέρνας επιστήμης. Όπως και οι νομιναλιστές πρόγονοι του, έτσι και ο Bacon απέρριπτε τον ρεαλισμό, τόσο στην σχολαστική, όσο και στην κλασσική του μορφή. Συμφωνούσε με τους νομιναλιστές, πως «στην φύση τίποτα δεν υπάρχει πραγματικά πέραν των ατομικών σωμάτων, που εκτελούν ατομικές πράξεις.» Ως αποτέλεσμα το σύμπαν είναι ένας λαβύρινθος απροσπέλαστος στην αβοήθητη ανθρώπινη διάνοια. Σύμφωνα με τον Bacon, οι προηγούμενοι στοχαστές προχώρησαν μέσα σε αυτόν τον λαβύρινθο, καθώς δεν χρησιμοποίησαν τις προς τον σκοπό αυτό διαθέσιμες σε αυτούς δυνάμεις, βασιζόμενοι αντ’ αυτού στην απλή παρατήρηση και βεβιασμένη απλοποίηση. Υπάρχουν διάφοροι λόγοι για την ανικανότητα αυτή, και ο Bacon τους περιγράφει με μεγάλη λεπτομέρεια στο The New Organon, στη διάσημη συζήτηση περί των τεσσάρων ειδώλων ή εσφαλμένων αντιλήψεων που έχουν ριζώσει στη διάνοια. Τα ανθρώπινα όντα κατέληξαν να πιστεύουν, πως όλα όσα χρειάζεται να ξέρουν προέρχονται από την άμεση εμπειρία τους. Έγιναν συνεπώς απρόθυμοι ή ανίκανοι να επιβεβαιώσουν τις γενικεύσεις τους εξετάζοντας τα επιμέρους. Είχαν αποκτήσει λοιπόν την συνήθεια μάλλον να μαντεύουν παρά να γνωρίζουν, και στη θέση της πραγματικής γνώσης είχαν βάλει τα όνειρα της φαντασίας. Ακόμα και στην εποχή του, που ο ρεαλισμός είχε αμφισβητηθεί, ο Bacon πίστευε πως οι άνθρωποι ήταν απρόθυμοι για μια τέτοια διερεύνηση, λόγω μια άκαιρης λατρείας για την αρχαιότητα, και μιας πεποίθησης, πως η επιστημονική πρόοδος ήταν αδύνατη επειδή η φύση κρυβόταν, η ζωή ήταν μικρή, οι αισθήσεις απατηλές, η κρίση αδύναμη, το πείραμα δύσκολο, και παρόμοια. Αυτό που χρειάζεται, έλεγε, είναι μια πλήρης αναδόμηση της επιστήμης, των τεχνών και της ανθρώπινης γνώσης, πάνω σε κατάλληλα θεμέλια.

Η γνώση την οποία αναζητά ο Bacon διαφέρει ριζικά από αυτήν του σχολαστικισμού. Δεν τον ενδιαφέρει τι είναι η φύση και προς τα που πάει, δηλαδή το είδος και το τελικό αίτιο (formal and final cause) των πραγμάτων, αλλά ο συγκεκριμένος χαρακτήρας και η κίνηση της ύλης, δηλαδή το υλικό και ποιητικό αίτιο. Με άλλα λόγια, θέλει να ξέρει πως λειτουργεί η φύση και όχι τι είναι, και ο σκοπός του επομένως δεν είναι η θεωρία και η υπόθεση, αλλά η πρακτική βελτίωση της ανθρώπινης κατάστασης. Όταν η φύση κατανοείται με αυτό τον τρόπο, μπορεί να ωθηθεί (εξαναγκαστεί) να παραγάγει έργα χρήσιμα για την ανθρώπινη ζωή, καθώς όταν κατανοήσουμε τις ιδιότητες των επιμέρους, θα έχουμε τη δυνατότητα να τα συνδυάσουμε με τρόπους που θα έχουν το επιθυμητό για μας αποτέλεσμα. Τελικός σκοπός του Bacon είναι να δημιουργήσει ένα μοντέλο της φύσεως, όχι ως στατικό σύστημα κατηγοριών, αλλά ως δυναμικό όλο, ως διαδραστική λειτουργία όλων των επιμέρους. Το να κατανοηθεί με τον τρόπο αυτό η φύση, σημαίνει να κατανοηθεί ως δύναμη. 

Ο Bacon πίστευε πως η δύναμη που αναδυόταν από τη γνώση της φύσεως, μπορούσε να οδηγήσει την ανθρωπότητα σε αφάνταστα ύψη. Σύμφωνα με τον ίδιο όμως, μια τέτοια γνώση μπορούσε να αποκτηθεί μόνο με το χαμήλωμα, με την υποταγή στην φύση και τον περιορισμό της άσκησης της ιδίας βουλήσεως. Για να κυριαρχήσει κανείς επί της φύσεως, είναι απαραίτητο να γίνει πρώτα υπηρέτης και ερμηνευτής της φύσεως. Για τον Bacon, ο σκοπός της επιστήμης δεν είναι απλώς:

«Η ευτυχία των υποθέσεων, αλλά η πραγματική δουλειά και περιουσία της ανθρώπινης ράτσας, και η πλήρης ισχύς της λειτουργίας. Γιατί ο άνθρωπος δεν είναι άλλο τι παρά υπηρέτης και ερμηνευτής της φύσεως: ό,τι κάνει και ό,τι γνωρίζει, είναι μόνο ό,τι έχει παρατηρήσει από την φυσική τάξη στην πραγματικότητα ή στον στοχασμό. Πέρα από αυτό ούτε γνωρίζει, ούτε μπορεί να κάνει κάτι. Καθώς η αλυσίδα των αιτιών δεν μπορεί με καμιά δύναμη να χαλαρώσει ή να σπάσει, ούτε μπορεί να διατάξει κανείς την φύση, εκτός και αν την υπακούει. Και έτσι τα δίδυμα αυτά αντικείμενα, η ανθρώπινη γνώση και η ανθρώπινη δύναμη, συναντιούνται πράγματι σε ένα. Και είναι λόγω της άγνοιας των αιτίων που αποτυγχάνουν οι λειτουργίες».

Η προϋπόθεση αυτής της γνώσης είναι η ταπείνωση του ανθρώπινου πνεύματος, καθώς η επιτυχία εξαρτάται από την εγκατάλειψη της υπερήφανης πεποίθησης μας πως κατέχουμε ένα ανώτερο μέρος στην τάξη της δημιουργίας. Αντί να δρούμε ως κύριοι της δημιουργίας, όπως το εισηγήθηκε ο ουμανισμός, πρέπει να γίνουμε μαθητευόμενοι στο εργαστήριο της φύσεως. Δεν χρειαζόμαστε μεγάλη ικανότητα ή ατομική αριστεία, αλλά αποφασιστική επιμονή και υπακοή στους πιο βέβαιους κανόνες και τις επιδεικνυόμενες τεχνικές. 

Ενώ η ταπείνωση μας παρέχει την είσοδο στην μελέτη της φύσεως, η ωμότητα μας παρέχει το μέσο για να φτάσουμε στο σκοπό μας. Η απλή εμπειρία θα μας πάει μόνο μέχρι την εξωτερική αυλή της φύσεως. Για να μπούμε στα ενδότερα μέρη της, πρέπει να την ξεσκίσουμε σε κομμάτια, περιορίζοντας, ενοχλώντας, κόβοντας και βασανίζοντας την φύση, ώστε να την εξαναγκάσουμε να μας αποκαλύψει τις μυστικές εισόδους στα θησαυροφυλάκια της. Μόνο ως αμείλικτοι υπηρέτες που δένουν και βασανίζουν τον κύριο τους, για να μάθουν την πηγή της δυνάμεως, μπορούμε να αποκτήσουμε από την φύση τη γνώση των κρυμμένων δυνάμεων και λειτουργιών της. Στη βάση της γνώσεως αυτής μπορούμε να δημιουργήσουμε μια «σειρά και γένος επινοήσεων, πολλές από τις οποίες υποτάσσουν και υπερβαίνουν τις ανάγκες και μιζέριες της ανθρωπότητος».

Ο Bacon λοιπόν προσφέρει μια νέα και επαναστατική απάντηση στο πρόβλημα που έθεσε ο νομιναλισμός και ο νομιναλιστικός Θεός. Αντιμετωπίζει και αποδέχεται το νομιναλιστικό όραμα για τον κόσμο, και προσπαθεί να βρει μια λύση για τα θεμελιώδη προβλήματα του. Δεν αναζητά μια ποιητική μεταμόρφωση αυτού του κόσμου, ούτε μια νέα διαθήκη με τον Θεό του. Αγωνίζεται αντιθέτως να ανακαλύψει τις μυστικές δυνάμεις με τις οποίες κινείται η φύση, ώστε να αποκτήσει κυριαρχία πάνω της. Για τον Bacon, όπως και για τον Ockham και τον Πετράρχη, ο άνθρωπος είναι ένα βουλητικό όν που επιδιώκει να εξασφαλίσει τον εαυτό του μέσα στον κόσμο. Σε αντίθεση τόσο ως προς τον φραγκισκανικό ασκητισμό, όσο και προς την έννοια της θεοειδούς ατομικότητας του ουμανισμού, ο Bacon φαντάζεται πως ο άνθρωπος είναι ένα σχετικά αδύναμο και φοβισμένο ον, το οποίο μπορεί να επιτύχει μόνο εργαζόμενο επίμονα μαζί με τους συνανθρώπους του, για πολλά χρόνια, ώστε να μάθει τους νόμους της φύσεως και να μετατρέψει τη γνώση αυτή για ανθρώπινη χρήση. Ο δημοκρατικός χαρακτήρας του προγράμματος που συνέλαβε ο Bacon είναι που καθιστά κατανοητή την επιτυχία του. Δεν εξαρτάται από την εργασία της μεγάλης, και επομένως σπάνιας ιδιοφυΐας, αλλά από την συνεπή εφαρμογή της κανονικής διάνοιας σε μια σειρά μικρών προβλημάτων που μπορούν να αναλυθούν εύκολα. Ο Bacon διαφέρει ως προς το σημείο αυτό από τους ουμανιστές προγόνους του. Ο ήρωας της γνώσης, όπως τον φαντάζεται ο Bacon στην «Νέα Ατλαντίδα» δεν ένας εκθαμβωτικός «άνδρας με μεγάλη ψυχή», αλλά ένας μοναχικός, σαν ιερέας, μη ηρωικός επιστήμονας, που είναι πρόθυμος να διερευνήσει όχι πια το ωραίο και το ευγενές, αλλά το χαμηλό και διεφθαρμένο, γιατί όπως και ο Bacon, γνωρίζει πως «οτιδήποτε αξίζει να υπάρχει, αξίζει και να γνωριστεί». 

Ενώ ο Bacon έστρωσε τα πρώτα τούβλα της νέας επιστήμης πάνω στο θεμέλιο του νομιναλισμού, τα τείχη ύψωσαν οι Galileo, Descartes και Hobbes. Η μέθοδος του Bacon ήταν στην πραγματικότητα για την κατανόηση της φύσεως ως ύλης εν κινήσει. Η ολοκληρωτική επικέντρωση στα ατομικά όντα και η επαγωγική μέθοδος, την κατέστησαν ανίκανη να συλλάβει την κίνηση καθ’ εαυτή. Η μετάθεση της κίνησης στον αφηρημένο κόσμο της γεωμετρίας, που πραγματοποίησε ο Γαλιλαίος, όπως και η νέα αντίληψη περί αδράνειας που εισήγαγε, ήταν τα κρίσιμα βήματα που κατέστησαν δυνατή την μοντέρνα μαθηματική επιστήμη. Πάνω σε αυτά τα θεμέλια, οι Descartes και Hobbes ανέπτυξαν εναλλακτικά οράματα για το μοντέρνο επιστημονικό εγχείρημα. 

Οι διαφορές μεταξύ Descartes και Hobbes είναι κρίσιμες και κεντρικές για το σταυροδρόμι της νεωτερικότητας. Ένας κλάδος της μοντέρνας σκέψης αρχίζει με τον Descartes και περιλαμβάνει τους Leibniz, Malebranche, Spinoza, Kant, Fichte, Schopenhauer, και τους πιο σύγχρονους Ευρωπαίους (continental) φιλοσόφους. Υπάρχει και ένας δεύτερος κλάδος που ξεκινά με τους Hobbes, Locke, Hume και Mill, και περιλαμβάνει πολλούς σύγχρονους Αγγλο-Αμερικανούς στοχαστές. Οι δυο αυτοί κλάδοι σκέψης αντιπροσωπεύουν εναλλακτικές απαντήσεις στο θεμελιώδες πρόβλημα που έθεσε ο Θεός του νομιναλισμού, μέσα στο πλαίσιο της μοντέρνας επιστήμης. Οι διαφορές μεταξύ τους περιλαμβάνουν ένα αριθμό θεμάτων, αλλά το ερώτημα περί φύσεως και της σχέσης ανθρώπου και Θεού είναι κεντρικής σημασίας. 

Ο άνθρωπος είναι για τον Bacon ένα μέρος της φύσεως. «Μπορεί να κάνει μόνο τόσα, όσα παρατήρησε στην πραγματικότητα ή στον στοχασμό περί της πορείας της φύσεως. Πέραν αυτών ούτε γνωρίζει, ούτε μπορεί να κάνει κάτι». Ο άνθρωπος είναι φυσικό ον υποκείμενο σε όλους τους περιορισμούς της φύσεως. Ενώ μπορεί να βελτιώσει την κατάσταση του και σε περιορισμένο βαθμό να κυριαρχήσει στον φυσικό κόσμο, παραμένει μέρος της φύσεως και δεν είναι ο δημιουργός της. 

Ο Descartes μας προσφέρει ένα διαφορετικό όραμα του μοντέρνου προγράμματος. Και ο δικός του στοχασμός είχε επηρεαστεί βαθιά από το πρόβλημα του νομιναλιστικού Θεού, η λύση του όμως ήταν διαφορετική σε αποφασιστικές πτυχές από αυτήν του Bacon. Συγκεκριμένα, έχει μια ριζικά διαφορετική αντίληψη για τη θέση του ανθρώπου σε σχέση με το Θεό και τη φύση. Ο Descartes ήταν πεπεισμένος, στον πρώιμο στοχασμό του, πως μπορούσε να κατασκευάσει μια αποδεικτική επιστήμη στη βάση των μαθηματικών. Πίστευε πως μια τέτοια επιστήμη μπορούσε να δημιουργήσει μια μαθηματική αναπαράσταση κάθε κινήσεως, που θα επέτρεπε στον άνθρωπο να κυριαρχήσει πραγματικά επί της φύσεως, και θα του έδινε τη δυνατότητα, όχι μόνο να βελτιώσει την ανθρώπινη μιζέρια, όπως το έλπιζε ο Bacon, αλλά θα τον καθιστούσε αθάνατο κύριο ολόκληρης της δημιουργίας. Το αρχικό αυτό πρόγραμμα τέθηκε υπό αμφισβήτηση από τη διαπίστωση του Descartes, πως η ιδέα ενός αληθινά παντοδύναμου Θεού υπέσκαπτε την βεβαιότητα των μαθηματικών. Η διαπίστωση αυτή οδήγησε στο πνευματικό εγχείρημα το οποίο κατέληξε με τη διατύπωση της διάσημης αρχής του Descartes, cogito ergo sum, ως το θεμέλιο όλης της ανθρώπινης γνώσης. Το επιστημονικό πρόγραμμα όπως το θέτει ο Descartes στην ώριμη σκέψη του είναι επομένως μια ξεκάθαρη απάντηση στο πρόβλημα που έθεσε ο νομιναλισμός. 

Αυτό που διακρίνει την καρτεσιανή λύση στο πρόβλημα αυτό από τη λύση του Bacon, είναι φανερό στην θεμελιώδη αρχή του Descartes, καθώς θεμελιώνει ολόκληρη την μοντέρνα επιστήμη πάνω σε ένα αυτόνομο υποκείμενο, το οποίο όχι μόνο υπερβαίνει την φύση, αλλά είναι ικανό να αντισταθεί και εν τέλει να αμφισβητήσει (ή και να αντικαταστήσει) τον ίδιο τον Θεό. Ο άνθρωπος για τον Descartes καθίσταται κύριος και ιδιοκτήτης της φύσεως, απαλλοτριώνοντας την από τον παλιό της ιδιοκτήτη, αφαιρώντας την από τον Θεό. Αυτό είναι δυνατόν επειδή ο άνθρωπος είναι ήδη κατά κάποιο τρόπο Θεός, ή τουλάχιστον είναι η ίδια άπειρη βούληση που συνιστά τον Θεό. 

Η καρτεσιανή έννοια της επιστήμης στηρίζεται λοιπόν σε μια νέα έννοια του ανθρώπου ως βουλητικού όντος, που έχει ως πρότυπο τον παντοδύναμο Θεό του νομιναλισμού, και είναι όπως και εκείνος ικανός να κυριαρχεί επί της φύσεως δια της άσκησης της άπειρης βούλησης του. Στο σημείο αυτό ο Descartes δεν στηρίζεται στον νομιναλισμό, αλλά στο ουμανιστικό ιδανικό του αυτοδημιούργητου και αυτάρκους ατόμου, και πάνω στην ιδέα του Λούθηρου της συνένωσης της ανθρώπινης και θείας βούλησης. Ο ισχυρός αυτός συνδυασμός δημιουργεί την έννοια της υποκειμενικότητας, η οποία παίζει κεντρικό ρόλο στον ορθολογισμό, ιδεαλισμό, και αργότερα στην ευρωπαϊκή σκέψη (continental thought). 

Εφόσον ο Descartes αφήνει τον άνθρωπο μέσα στην φύση ως εν κινήσει σώμα, και ταυτόχρονα τον ανεβάζει πάνω από αυτό, σε ένα επίπεδο που μοιάζει με παντοδυναμία, τοποθετεί το θεμέλιο για μια αναπόφευκτη και αθεράπευτη δυσαρέσκεια, που ενέχει τεράστιους ηθικούς και πολιτικούς κινδύνους για την νεωτερικότητα. Η άπειρη ανθρώπινη βούληση επιδιώκει διαρκώς να κυριαρχήσει και να υπερβεί το σώμα, η ίδια όμως είναι πάντοτε σωματική. Στην προσπάθεια της να πραγματοποιήσει την άπειρη ουσία της, πρέπει να αρνείται διαρκώς το πεπερασμένο. Μια τέτοια άρνηση όμως είναι αδύνατη. Ενώ μπορεί να είναι εξιδανικευμένη και ευγενής όπως οι σκοποί (aspirations), ο ιδεαλισμός στην πρακτική του μορφή αντιμετωπίζει διαρκώς τον πειρασμό του χιλιασμού, να χρησιμοποιήσει δηλαδή όλο και πιο ακραία μέσα ελέγχου, ώστε να επιτύχει τους άφταστους σκοπούς του.

Ο Hobbes έχει μια πιο περιορισμένη θεώρηση των ανθρώπινων ικανοτήτων σε σχέση με τον Descartes. Ο άνθρωπος είναι για τον Hobbes ένα κομμάτι της φύσης, ένα σώμα εν κινήσει. Όπως και οι νομιναλιστές, ο Hobbes πιστεύει πως η κίνηση αυτή δεν είναι καθορισμένη τελεολογικά, σε αντίθεση όμως προς αυτούς, δεν τη θεωρεί τυχαία, αλλά μηχανική. Δεν πραγματοποιεί την ουσία της με τον τρόπο του Αριστοτέλη, ούτε ελκύεται προς ένα φυσικό σκοπό δια του έρωτα ή της ομορφιάς, αλλά προχωρά λόγω συγκρούσεων με τα άλλα ατομικά αντικείμενα. Ο άνθρωπος κινείται λοιπόν δια της διαδοχής αιτιωδών κινήσεων, και όχι δια των εσωτερικών φυσικών κινήτρων ή δια της θείας εμπνεύσεως ή ελεύθερης βούλησης. Σε αντίθεση προς τον Descartes, ο Hobbes δεν βλέπει τον άνθρωπο να υψώνεται πάνω από τη φύση. Οι άνθρωποι είναι μάλλον εξολοκλήρου φυσικά όντα που υπακούν στους νόμους της φύσεως. Σύμφωνα με τους νόμους που διοικούν την ύλη, καθένα από τα αντικείμενα αυτά (άνθρωπος) παραμένει στην δοσμένη σε αυτό κίνηση, εκτός και εάν παρεμβληθεί, συγκρουσθεί με αυτό κάποιο άλλο σώμα. Μια τέτοια σύγκρουση ανθρώπινων αντικειμένων είναι μια διαμάχη, καθώς περιορίζει τη συνεχή (και σύμφωνα με τον Hobbes ελεύθερη) κίνηση του ατόμου. Σε ένα πυκνοκατοικημένο κόσμο η φυσική κατάσταση του ανθρώπου είναι η κατάσταση πολέμου. Ο σκοπός της επιστήμης, όπως την καταλαβαίνει ο Hobbes, είναι να οργανώσει την κίνηση των ανθρώπινων όσο και των μη ανθρώπινων σωμάτων, ώστε να μεγιστοποιηθεί η απρόσκοπτη (και επομένως ελεύθερη) κίνηση των ανθρώπινων όντων. 

Η σημασία της ελεύθερης βούλησης μειώνεται σε τεράστιο βαθμό μέσα στον στοχασμό του Hobbes. Ο Hobbes στην πραγματικότητα αρνείται πως τα ανθρώπινα όντα έχουν ελεύθερη βούληση, χαρακτηρίζοντας τη βούληση απλώς ως την τελευταία όρεξη πριν την πράξη. Η ανθρώπινη ζωή σύμφωνα με τον Hobbes βιώνεται μέσα στη φύση και περιορίζεται πάντοτε από τον φυσικό κόσμο. Ο άνθρωπος είναι περισσότερο δημιούργημα παρά δημιουργός, περισσότερο κυβερνώμενος από τους νόμους παρά νομοθέτης. Δεν είναι υπερβατικό ον, που μπορεί να φανταστεί τον εαυτό του Θεό, αλλά ένα εξαναγκασμένο αντικείμενο, κύρια επιθυμία του οποίου είναι να συνεχίσει τη προδιαγεγραμμένη πορεία του με ελάχιστη αλληλεπίδραση με τους άλλους. 

Οι περισσότεροι άνθρωποι σύμφωνα με τον Hobbes φοβούνται τον θάνατο και συμφωνούν να διοικούνται μέσα σε ένα κράτος, ώστε να επιτύχουν την ειρήνη και να μεγιστοποιήσουν την ελεύθερη κίνηση τους. Οι κύριοι κίνδυνοι για μια τέτοια εξουσία και την ειρήνη την οποία εξασφαλίζει είναι η επιθυμία για δόξα (που χαρακτήριζε τον ουμανισμό) και η πεποίθηση πως οι πράξεις μας σε αυτή τη ζωή μπορούν να επηρεάσουν την επερχόμενη ζωή (αυτό ήταν το κεντρικό δόγμα της Μεταρρύθμισης). Η επιθυμία για δόξα μετριάζεται από τον Λεβιάθαν, τον οποίο ο Hobbes χαρακτηρίζει ως ένα «θνητό θεό», καθώς κανείς δεν μπορεί να συναγωνιστεί μαζί του για την τιμή (δόξα). Η επίδραση του θρησκευτικού πάθους μειώνεται με την ορθή κατανόηση του προορισμού. Ο Hobbes συμφωνεί με τον Λούθηρο και τον Καλβίνο πως τα πάντα είναι προορισμένα, αντιτείνει όμως, πως αυτό ακριβώς το γεγονός καταδεικνύει πως τα πράγματα που κάνουμε σε αυτόν τον κόσμο δεν έχουν επίδραση στη σωτηρία μας. Αν όλα είναι προορισμένα, τότε δεν υπάρχει κάτι που μπορεί να κάνει κανείς, είτε για να κερδίσει είτε να χάσει τη σωτηρία. 

Με την εξάλειψη της δόξας και μακαριότητας ως κινήτρων για την ανθρώπινη πράξη, ο Hobbes πιστεύει πως οι άνθρωποι θα τείνουν φυσικά στο να επιτύχουν την διατήρηση και την ευημερία. Αυτά είναι μικρότερα αγαθά από την γήινη ή υπερφυσική δόξα, είναι όμως λιγότερο πιθανό πως θα γίνουν πηγή βίαιων διαμαχών. Ο Hobbes επιδιώκει να καταστήσει τον άνθρωπο κύριο και κάτοχο της φύσεως, όχι για να επιτύχει την αποθέωση του, αλλά για να ικανοποιήσει τις φυσικές, σωματικές επιθυμίες του. 

Η νεωτερικότητα έχει δυο στόχους-να καταστήσει τον άνθρωπο κύριο και κάτοχο της φύσεως και να καταστήσει δυνατή την ανθρώπινη ελευθερία. Το ερώτημα που παραμένει, είναι εάν αυτά τα δυο είναι συμβατά μεταξύ τους. Η διαμάχη μεταξύ Hobbes και Descartes στις Ενστάσεις και Αποκρίσεις πάνω στους Στοχασμούς (Meditations) εισηγούνται πως δεν είναι. Αυτό που βλέπουμε στη διαμάχη αυτή είναι η ανάδυση θεμάτων που βρίσκονται στην καρδιά της διαμάχης μεταξύ Λούθηρου και Έρασμου. Για το Descartes, όπως και για τον Έρασμο, υπάρχει η ανθρώπινη ελευθερία μαζί με την αιτιότητα δια της φύσεως. Για τον Hobbes, όπως και για τον Λούθηρο, υπάρχει μόνο η απόλυτη δύναμη του Θεού, ως η τελική αιτία πίσω από την κίνηση του συνόλου της ύλης. Με τον τρόπο αυτό βλέπουμε την εκ νέου ανάδυση στην καρδιά της νεωτερικότητας της προβληματικής σχέσης μεταξύ ανθρώπινου και θείου, που στοίχειωνε τον Χριστιανισμό από την αρχή του. Η μοντέρνα οντική στροφή μακριά από τον άνθρωπο και το Θεό, προς την φύση, υποθέτει εν τέλει πως συνεχίζει να υπάρχει η μεταφυσική και δομική σημασία των κατηγοριών που προσπαθεί να υπερβεί. Οι διάδοχοι του Hobbes και του Descartes στην μοντέρνα παράδοση παλεύουν με αυτή την ερώτηση. Ο Διαφωτισμός συγκεκριμένα, χαρακτηρίζεται από μια σειρά αποτυχημένων προσπαθειών να λυθεί αυτό το πρόβλημα. Η κεντρική θέση του προβλήματος αυτού στο μοντέρνο εγχείρημα γίνεται σαφής στη διδασκαλία του Kant περί αντινομίας και στην Γαλλική Επανάσταση. Στο τέλος της νεωτερικότητας μας μένει να αντιμετωπίσουμε την ερώτηση, εάν υπάρχει οποιαδήποτε λύση στο πρόβλημα αυτό εντός του οντολογικού ορίζοντα, τον οποίο ανοίγει η νεωτερικότητα, και επομένως, με το ερώτημα εάν η νεωτερικότητα, ακόμα και στην πιο εκκοσμικευμένη της μορφή μπορεί να ξεφύγει από το μεταφυσικό/θεολογικό πρόβλημα με το οποίο άρχισε να υπάρχει.

Ο Πλάτων διερευνά στον Παρμενίδη την πρωτογενή ερώτηση περί του ενός και των πολλών. Η ερώτηση είναι πρωτογενής επειδή δεν μπορεί να απαντηθεί, και δεν μπορεί να απαντηθεί επειδή η ίδια είναι προϋπόθεση κάθε σκέψης, και επομένως του ερωτάν και απαντάν. Δεν μπορούμε να σκεφτόμαστε περί των πραγμάτων, χωρίς να σκεφτόμαστε πως τα πράγματα είναι ταυτόχρονα ένα και πολλά. Υπάρχουν διάφορες εξηγήσεις για το δίλημμα αυτό, μερικές στηρίζονται στην αντιφατική φύση της ύπαρξης και άλλες στην ανεπάρκεια της γλώσσας να συλλάβει το Είναι, δεν χρειάζεται όμως να μπούμε στην θεματική αυτή. Είναι αρκετό για τις επιδιώξεις μας να αναγνωρίσουμε πως δεν υπάρχει μια μονοσήμαντη απάντηση στην ερώτηση αυτή. Επομένως, δεν μπορεί να υπάρχει ένα τελικό θεωρητικό όραμα του όλου, που να μπορεί να λειτουργήσει ως απόλυτη, θεμελιώδης και ακράδαντη αλήθεια. Ούτε η επιμονή κατά τον τρόπο του Παρμενίδη στο ένα, ούτε ο ριζικός ατομικισμός ή νομιναλισμός, μπορεί να λύσει την αντίφαση. Ούτε μπορεί να απαλειφθεί με γλωσσολογικά μέσα, που φαντάζονται το κάθε τι ως απλό παιχνίδι λέξεων και σημάτων, ένα παιχνίδι της γλώσσας ή παιχνίδια που δημιουργούν τον κόσμο εκ νέου, κάθε φορά που μιλούμε. Αυτό το ερώτημα υπάρχει στη βάση και διαμορφώνει όλη την φιλοσοφική πράξη. Ο Παρμενίδης του Πλάτωνα ισχυρίζεται εκεί πως η προσπάθεια να εξηγήσουμε τον κόσμο, είτε δια του ενός χωρίς αναφορά στα πολλά, είτε δια των πολλών χωρίς την αναφορά στο ένα, είναι καταδικασμένη σε αποτυχία. Ο νομιναλισμός απορρίπτει τον ρεαλισμό επειδή πάει πολύ μακριά προς την κατεύθυνση του ενός, υποθέτοντας την ταυτότητα του Θεού και της δημιουργίας Του. Ο νομιναλισμός αντιθέτως κάνει μια αυστηρή διάκριση μεταξύ των δυο, και κατά συνέπεια δίνει μεγάλη έμφαση στην πολλαπλότητα και τα επιμέρους. 

Οι τρεις άνδρες που έφυγαν από τον καθεδρικό ναό Notre-Dame des Doms την ημέρα εκείνη του 1326- William of Ockham, Francesco Petrarca και Meister Eckhart- αντιμετώπισαν την ερώτηση αυτή και προσπάθησαν να την απαντήσουν. Οι απαντήσεις τους, και αυτές των διαδόχων τους, διαμόρφωσαν τον μοντέρνο κόσμο με διάφορους και συχνά αντιφατικούς τρόπους, επαναπροσδιορίζοντας την φύση και της σχέση μεταξύ ανθρώπου, Θεού και κόσμου. Στις μάχες τις οποίες αντιμετωπίζουμε τώρα, και τις οποίες μας επιφυλάσσει το μέλλον, μάχες για τη φύση του εκσυγχρονισμού και της παγκοσμιοποίησης, είναι υποχρεωτικό να καταλάβουμε τους τρόπους, με τους οποίου όχι μόνο οι αντίπαλοι μας, αλλά και εμείς, συνεχίζουμε να διαμορφωνόμαστε και να ενθουσιαζόμαστε με πεποιθήσεις και ιδέες, που δεν είναι μοντέρνες. Ιδέες που στην πραγματικότητα αποτελούν επανεμφάνιση των ερωτήσεων οι οποίες γέννησαν την μοντέρνα εποχή. 

Τέλος 1ου Κεφαλαίου 

Συνεχίζεται με: Ο Πετράρχης και η επινόηση της ατομικότητας