Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα John Meyendorff - Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα John Meyendorff - Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Σάββατο 10 Οκτωβρίου 2026

John Meyendorff - Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ (2)

   Συνέχεια από: Πέμπτη 8 Οκτωβρίου 2026

Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ(ΟΧΙ ΝΗΠΤΙΚΗ ΟΠΩΣ ΕΙΝΑΙ) ΠΑΡΑΔΟΣΗ 

 John Meyendorff 

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ από την πρωτότυπη γαλλική έκδοση

ΕΛ. ΜΑΪΝΑΣ

Η πνευματική παράδοση των μοναχών της Ανατολής

- Ο αρχέγονος μοναχισμός

Η πρωτοχριστιανική κοινότητα δεν γνώριζε το μοναχισμό ως μόνιμη κατάσταση. Με την πρώτη ματιά αυτό μπορεί να φαίνεται καταπληκτικό. Οι πρόσφατες μελέτες δείχνουν όλο και πιο σωστά τους δεσμούς που δένανε την Εκκλησία των πρώτων αιώνων με τον Ιουδαϊσμό της εποχής του Χριστού και εντελώς ξεχωριστά με την προφητική παράδοση. Ο Ιουδαισμός όμως είχε από πολύ καιρό τους μοναχούς του και τους αναχωρητές του. Οι προφήτες είχαν αναπτύξει, στις επιθέσεις τους ενάντια στην προσαρμογή της κατεστημένης θρησκείας, μια ολόκληρη πνευματικότητα της ερήμου: Οι λαοί της Μέσης Ανατολής ένιωθαν την έλλειψη νερού σαν εξαιρετική κατάρα. Χώρα της απελπισίας, η έρημος κατοικείται από άγρια θηρία. Όλη η φύση εκεί είναι εχθρός του ανθρώπου και βρίσκεται στα χέρια του εχθρού του θεού, του Σατανά. Αλλά εκεί στην έρημο εκδηλώνεται πιότερο η δύναμη του Γιαχβέ, γιατί μακριά απ' τη δύναμή του ο άνθρωπος δεν έχει καμιά ελπίδα να επιζήσει. Στην έρημο ο Γιαχβέ γίνεται ο Θεός Σωτήρας.

«Που είναι ο Γιαχβέ που μας ανέσυρε από τη χώρα της Αιγύπτου και μας οδήγησε στην έρημο, μέσα από άγονη και διαβρωμένη γη, γη αποξηραμένη και σκοτεινιασμένη, γη που δεν διατρέχει κανένας άνθρωπος, όπου κανένας άνθρωπος δεν στεριώνει;» (Ιερεμ. Β', 6).

Η μεγάλη ευεργεσία του Θεού στον Ισραήλ είναι που τον έβγαλε από την έρημο, και, αντίθετα, η επιθυμία του Σατανά είναι να τον επαναφέρει εκεί: «Πολλές φορές το (ακάθαρτο) πνεύμα κυριαρχούσε πάνω του. Τον αλυσόδεναν για να τον συγκρατήσουν με δεσμά, αλλά αυτός έσπαζε τα δεσμά του και ο δαίμονας τον έσυρε προς τις ερημιές» (Λουκ. η΄, 29). Γι’ αυτό δημιουργήθηκε το αρχαίο έθιμο του «αποδιοπομπαίου τράγου», προσφέροντας στον Αζαζέλ, το ακάθαρτο πνεύμα, εξιλαστήριο θύμα ένα τράγο, που τον ξαποστέλλανε στην έρημο όπου τον άφηναν εκεί να πεθάνει. (Λευϊτ. ΙΣΤ΄, 8).

Η έρημος ήταν λοιπόν γνωστή στους Ιουδαίους ως κατοικία του δαίμονα και η Καινή Διαθήκη υιοθετεί εξ ολοκλήρου την παραδοχή αυτή. «Όταν το ακάθαρτο πνεύμα εξέλθει από τον άνθρωπο, περιπλανιέται σε τόπους άγονους αναζητώντας ανάπαυση». (Ματ). ιβ', 43). Γιατί τότε αυτή η άφθονη συγκομιδή ερημιτών στον προ-χριστιανικό ιουδαϊσμό; Γιατί ο Ιωάννης ο Βαπτιστής και ο ίδιος ο Ιησούς καταφεύγουν στην έρημο, μακριά από την κοινότητα των εκλεκτών, μακριά από το Ναό, που αποτελούν μαρτυρία για τη θεϊκή προστασία η οποία δόθηκε στον Ισραήλ; Γιατί ο Υιός του ανθρώπου αφήνεται για σαράντα μέρες να πειρασθεί από το δαίμονα στην έρημο;

«Δεν οδηγεί ο Θεός το λαό του στην έρημο, τον Υιό Του και πιο έπειτα τους αναχωρητές και τους ερημίτες, γράφει ένας προτεστάντης συγγραφέας, για ν' αποφύγουν τον κόσμο, αλλά αντίθετα για να τον κτυπήσουν εκεί στην καρδιά του και να φανερώσουν εκεί, στο πιο σκληρό σημείο, τη νίκη Του και τα δικαιώματά Του. Μπορούμε εξάλλου να υποθέσουμε πως αν ο Ιησούς συνήθιζε, αφού είχε εκτελέσει ένα θαύμα, ν' αποσύρεται στην έρημο (Μαρκ. ι΄, 35 Λουκ. δ', 42 ε΄, 16), δεν το 'κανε μόνο για να βρεί καταφυγή... αλλά μάλλον για να πάει εκεί όπου όφειλε να δώσει όλη τη δόξα στο Θεό». (J.-J. von Allmen, στο Βιβλικό Λεξικό, Delachaux et Niestle, Neuchâtel, 1954, p. 203).

Η ιστορία της αρχέγονης δημιουργίας αρχίζει σ' ένα κήπο όπου «ο Θεός βγάζει από το έδαφος δέντρα όλων των ειδών ελκυστικά στην όραση και στη βρώση», (Γεν. Α', 9). Αντίθετα, η αναγγελία του Ευαγγελίου φανερώνεται στην έρημο.

«Αρχή του Ευαγγελίου του Ιησού Χριστού, του Υιού του Θεού έγινε σύμφωνα μ' εκείνο που είναι γραμμένο στους προφήτες: Ιδού εγώ αποστέλλω πριν από σένα τον άγγελό μου, που θα προετοιμάσει το δρόμο μπροστά σου. Μια φωνή κραυγάζει στην έρημο: Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, ευθυγραμμίστε τους δρόμους του. Εμφανίστηκε στην έρημο ο Ιωάννης ο Βαπτιστής, κηρύσσοντας βάπτισμα μετανοίας για συγχώρεση αμαρτιών» (Μαρκ. α', 1-3).

Η έρημος παρουσιάζεται έτσι ως ο τέλειος τύπος του κόσμου, εχθρική στο Θεό και υποκείμενη στο Σατανά, όπου ο Μεσσίας θα 'ρθει να προσφέρει την καινούργια ζωή. Κι όπως ο Ιωάννης ο Βαπτιστής ανάγγειλε εκεί την έλευσή Του, έτσι και οι χριστιανοί μοναχοί συνειδητοποιήσανε πως αναγγέλλουνε την παρουσία Του με τη φυγή τους στην έρημο, πολεμώντας στην πρώτη γραμμή της μάχης με τις δυνάμεις του πονηρού.

Αναρωτιόμαστε, γιατί όμως η πρωτοχριστιανική Εκκλησία είδε τόσο πολύ αργά στους κόλπους της άμεσους μιμητές του Ιωάννου του Προδρόμου, αφού συνέχιζε τον Ιουδαισμό, όπου σ' αυτόν ζούσε τόσο έντονα το «μοναστικό» ιδανικό; Επειδή θεωρούσε το σύνολό της σε πορεία και «φυγή» μέσα στην έρημο του κόσμου. Αυτό εκφράζει ο οραματισμός της Αποκάλυψης με την εικόνα της Γυναίκας:

«Και γέννησε παιδί αρσενικό, εκείνο που πρόκειται να ποιμάνει όλα τα έθνη με σιδερένιο ραβδί. Και το παιδί της αρπάχτηκε κοντά στο Θεό και στο θρόνο του. Και η γυναίκα ξέφυγε στην έρημο, όπου ο Θεός της έχει ετοιμάσει καταφύγιο, για να την τρέφουν εκεί χίλιες διακόσιες εξήντα μέρες» (Αποκ. ιβ', 56).

Οι περιπλανήσεις των Εβραίων στην έρημο γίνονται έτσι η εικόνα της Εκκλησίας, στην περίοδο που βρίσκεται αναμεσα στην Πεντηκοστή και στη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού, εκτεθειμένη στις προσβολές του Σατανά:

«Θέλω να ξέρετε, αδελφοί, ότι οι Πατέρες μας ήταν όλοι κάτω από τη νεφέλη και όλοι περάσανε μέσα από τη θάλασσα... Κι όμως ο Θεός δεν ευαρεστήθηκε με τους περισσότερους απ' αυτούς, αφού τα σώματά τους στρωθήκανε στην έρημο. Τα γεγονότα αυτά είναι παραδείγματα για μας, για να μην επιθυμούμε τα κακά όπως τα επιθυμήσανε εκείνοι» (Α΄ Κορινθ. 1'. 1-6).

Στον Δ΄ αιώνα, ο Χριστιανισμός θα μπεί σε μια καινούργια εποχή και τότε τους λίγους μεμονωμένους αναχωρητές της αρχαίας εποχής θ' ακολουθήσουν χιλιάδες μιμητές, Μπροστά σε μια Εκκλησία πανευτυχισμένη από τη μόλις αποκτημένη αυτοκρατορική προστασία, οι αναχωρητές αυτοί θ' αποφασίσουν να διασώσουν για τη χριστιανική κοινότητα το ιδανικό που θα 'πρεπε η Εκκλησία να κρατήσει δικό της ως την Επιστροφή του Κυρίου της: Το ιδανικό της «Γυναίκας που καταφεύγει στην έρημο». «Κοντολογίς, γράφει ο Louis Bouyer, δεν είναι ο μοναχισμός που γίνεται καινούργιος στον Γ΄- Δ΄ αιώνα, αλλά η καθημερινή ζωή, που άρχισε να ζει η μάζα των μεταστραφέντων νεοχριστιανών... Να που οι χριστιανοί έγιναν αγρονόμοι, πραίτορες, κι ακόμη - γεγονός χωρίς μεγάλη σημασία – ιερείς του Δία... Η ανώτατη εξουσία, είχε αρχίσει από την εποχή του ειδωλολάτρη Αυρηλιανού, όπως συνέβη με τον Παύλο Σαμοσατέα, να μεταχειρίζεται τους επισκόπους όχι σαν αρχιληστές, αλλά σαν πολυσέβαστους αξιωματούχους... Κι ο καθένας που θυσίασε ένα πόδι, ένα χέρι η ένα μάτι στη διάρκεια του τελευταίου διωγμού καμάρωνε ακρωτηριασμένος στις άμαξες του θεϊκού αυτοκράτορα. Κι η Εκκλησία ολόκληρη ακολουθούσε την κίνηση» (Η ζωή του αγίου Αντωνίου, Editions de Fontenelle, Abbaye de Saint-Wandrille, 1950, pp. 9- 11). Έτσι «φάνηκε πως άρχισαν να εγκαταλείπουν τον κόσμο, όντας χριστιανοί, επειδή δεν τους ήθελε ο κόσμος. Έπειτα φάνηκε πως συνηθίσανε τόσο πολύ με το διαζύγιο που πήρανε από τον κόσμο, που δεν ήθελαν πιά τον κόσμο, όταν συμφιλιώθηκε μαζί τους» (Στο ίδιο, σ.7).

Ο μοναχισμός ξαναπήρε έτσι μέσα στην Εκκλησία την προφητική αποστολή που είχε γνωρίσει τόσο καλά ο  παλαιός Ισραήλ. Δημιούργησε ένα αντίβαρο στην εκκοσμικευμένη και νυσταλέα Εκκλησία που υποδέχτηκε στους κόλπους της τόσο άνετα τις ελληνο-ρωμαικές μάζες και που επωφελήθηκε, χωρίς τύψεις συνείδησης, από τις μεγαλοδωρίες του «ευσεβέστατου αυτοκράτορα». Σ' όλη τη μακρινή ιστορία της Ορθόδοξης Ανατολής, οι αναχωρητές της ερήμου, οι στηλίτες, απολιθωμένοι για χρόνια πάνω στις κολώνες τους, οι μεγάλοι κοινοβιάρχες που, όπως το μοναστήρι των Στουδιτών στην Κωνσταντινούπολη, έδιναν μαρτυρία στην καρδιά της πόλης για το μοναστικό ιδανικό, ήξεραν να επιβάλλουν το σεβασμό στους αυτοκράτορες και στο χριστιανικό λαό και εμπόδιζαν να συγχωνευθεί ολοκληρωτικα η Εκκλησία με την Αυτοκρατορία. Η μαρτυρία τους ήταν έτσι, ουσιαστικά, η μαρτυρία της Καινής Διαθήκης. Μαρτυρία αντίθετη στο σημείο εκείνο που η μαρτυρία της Παλαιάς Διαθήκης ταύτιζε τον εκλεκτό λαό με το έθνος και το κράτος: Αντιμετωπίζοντας τις θεοκρατικές αξιώσεις του χριστιανού Αυτοκράτορα, οι μοναχοί διαβεβαίωναν πως η Βασιλεία του Θεού είναι Βασιλεία του μέλλοντος. Μέσα στην ιστορία η Βασιλεία αυτή δεν είναι κοινωνική η πολιτική οργάνωση, αλλά η ίδια η Παρουσία του Θεού…

Και η Ανατολική Εκκλησία αναγνώρισε στους μοναχούς τους αυθεντικούς εκπροσώπους της. Υιοθέτησε τη λειτουργία τους, την πνευματικότητά τους, τον τύπο της αγιότητάς τους. Αποφάσισε ακόμη, στον ΣΤ΄ αιώνα, πως θα πρέπει να επιλέγει τους επισκόπους της αποκλειστικά από την τάξη των μοναχών. Οι μοναχοί στην πραγματικότητα σχηματίζανε σ' όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα, το άνθος της χριστιανικής κοινωνίας στην 'Ανατολή,

Η μοναχική οδός ενέχει ωστόσο τους πειρασμούς της και τους κινδύνους της. Ο αναχωρητής που φεύγει στην έρημο στερείται τα Μυστήρια για χρόνια ολόκληρα. Το μοναστήρι, που αποτελεί ξεχωριστή κοινότητα στο εσωτερικό της Εκκλησίας, δεν αποχωρίζεται πραγματικά από το χριστιανικό Σώμα; Δεν κατακερματίζεται ο λαός του Θεού; Δεν υποκαθίσταται η κοινοτική πνευματική ζωή, που συνιστά την ουσία του χριστιανισμού, με μια ατομιστική ευσέβεια;;;;;; Οι ασκητικοί άθλοι των πατέρων της ερήμου δεν καταντούν ανθρώπινα μέσα για την κατάκτηση της χάρης και δεν παύει έτσι η θεία χάρη να 'ναι ένα δώρο χαριζόμενο από το Θεό; Είναι φανερό πως η ιστορία του μοναχισμού γνώρισε όλες αυτές τις εκτροπές, αλλά δεν είναι λιγότερο φανερό πως η Εκκλησία, έπειτα από μερικούς δισταγμούς, κατόρθωσε να επιβληθεί στους μοναχούς και στο διοικητικό και στο δογματικό επίπεδο. Διοικητικά υπήγαγε τους μοναχούς στους κατά τόπους επισκόπους και τους ενέταξε έτσι στον πυρήνα της χριστιανικής ζωής που συνιστά την τοπική Εκκλησία. Είναι αξιοπαρατήρητο ότι η Ανατολή αντιτάχθηκε πάντοτε στις πρωτοβουλίες για τη δημιουργία θρησκευτικών ταγμάτων, που θα ήταν «απαλλαγμένα» από την εξουσία της ιεραρχίας. Η Εκκλησία θα καταδικάσει στο δογματικό επίπεδο το θρησκευτικό ατομικισμό και τον υπερτονισμό της πνευματικότητας, που ορισμένες μοναστικές τάσεις είχαν εντάξει στη χριστιανική μυστική ζωή. Η καταδίκη θα γίνει έπειτα από μια εξέλιξη που απαίτησε μακροχρόνιες διευκρινίσεις και αναλύσεις. Οι σελίδες που ακολουθούν αφιερώνονται στις τάσεις αυτές.

Ανώνυμος είπε...

Πρμ ΙΑʹ, 19 – ΙΒʹ, 6
Υἱὸς δίκαιος γεννᾶται εἰς ζωήν, διωγμὸς δὲ ἀσεβοῦς εἰς θάνατον. Βδέλυγμα Κυρίῳ διεστραμμέναι ὁδοί, δεκτοὶ δὲ αὐτῷ πάντες ἄμωμοι ἐν ταῖς ὁδοῖς αὐτῶν. Χειρὶ χεῖρας ἐμβαλὼν ἀδίκως, οὐκ ἀτιμώρητος ἔσται κακῶν. Ὁ δὲ σπείρων δικαιοσύνην, λήψεται μισθὸν πιστόν. Ὥσπερ ἐνώτιον χρυσοῦν ἐν ῥινὶ ὑός, οὕτω γυναικὶ κακόφρονι κάλλος. Ἐπιθυμία δικαίων πᾶσα ἀγαθή, ἐλπὶς δὲ ἀσεβῶν ἀπολεῖται. Εἰσίν, οἳ τὰ ἴδια σπείροντες πλείονα ποιοῦσιν· εἰσὶ δὲ καὶ οἳ συνάγοντες τὰ ἀλλότρια, ἐλαττονοῦνται. Ψυχὴ εὐλογουμένη πᾶσα ἁπλή, ἀνὴρ δὲ θυμώδης οὐκ εὐσχήμων, ὁ συνέχων σῖτον, ὑπολείποιτο αὐτὸν τοῖς ἔθνεσιν, εὐλογία δὲ εἰς κεφαλὴν τοῦ μεταδιδόντος. Τεκταινόμενος ἀγαθά, ζητεῖ χάριν ἀγαθήν, ἐκζητοῦντα δὲ κακὰ καταλήψεται αὐτόν. Ὁ πεποιθὼς ἐπὶ τῷ πλούτῳ αὐτοῦ, οὗτος πεσεῖται. Ὁ δὲ ἀντιλαμβανόμενος δικαίων, οὗτος ἀνατελεῖ, ὁ μὴ συμπεριφερόμενος τῷ ἑαυτοῦ οἴκῳ, κληρονομήσει ἄνεμον, δουλεύσει δὲ ἄφρων φρονίμῳ. Ἐκ καρποῦ δικαιοσύνης φύεται δένδρον ζωῆς, ἀφαιροῦνται δὲ ἄωροι ψυχαὶ παρανόμων. Εἰ ὁ μὲν δίκαιος μόλις σῴζεται, ὁ ἀσεβὴς καὶ ἁμαρτωλὸς ποῦ φανεῖται; ὁ ἀγαπῶν παιδείαν, ἀγαπᾷ αἴσθησιν, ὁ δὲ μισῶν ἐλέγχους, ἄφρων. Κρείσσων ὁ εὑρίσκων χάριν παρὰ Κυρίῳ, ἀνὴρ δὲ παράνομος παρασιωπηθήσεται, οὐ κατορθώσει ἄνθρωπος ἐξ ἀνόμου, αἱ δὲ ῥίζαι τῶν δικαίων οὐκ ἐξαρθήσονται. Γυνὴ ἀνδρεία στέφανος τῷ ἀνδρὶ αὐτῆς, ὥσπερ δὲ ἐν ξύλῳ σκώληξ, οὕτως ἄνδρα ἀπόλλυσι γυνὴ κακοποιός. Λογισμοὶ δικαίων κρίματα, κυβερνῶσι δὲ ἀσεβεῖς δόλους. Λόγοι ἀσεβῶν δόλιοι εἰς αἷμα, στόμα δὲ ὀρθῶν ῥύσεται αὐτούς.

Η ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ Η ΟΠΟΙΑ ΚΑΤΟΡΘΩΣΕ ΝΑ ΤΑΥΤΙΣΕΙ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΡΗΓΟΡΙΟ ΜΕ ΤΙΣ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ.

Πέμπτη 8 Οκτωβρίου 2026

John Meyendorff - Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ (1)

 Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

 John Meyendorff 

                               ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ από την πρωτότυπη γαλλική έκδοση

                                                            ΕΛ. ΜΑΪΝΑΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Η πνευματική παράδοση των μοναχών της Ανατολής
- Ο αρχέγονος μοναχισμός
- Ευάγριος ο Ποντικός (†399) και η καθαρή Προσευχή
- Ο Μακάριος και η μυστική ζωή της καρδιάς
- Η προσευχή του Ιησού
- Η διδασκαλία της θέωσης· Γρηγόριος ο Νύσσης και Μάξιμος ο Ομολογητής
- Συμεών ο Νέος Θεολόγος (917– 1927)
- Ο βυζαντινός Ησυχασμός στο ΙΓ΄ και ΙΔ΄ αιώνα
Γρηγόριος Παλαμάς. Ο Θεολόγος του Ησυχασμού
- Τα νεανικά χρόνια
- Η σύγκρουση με τον Βαρλαάμ και τον Ακίνδυνο
- Η θεολογία του Ησυχασμού
- Ένας χριστιανικός υπαρξισμός;;;;
Ο Ησυχασμός μετά τον Παλαμά
- Στη Χριστιανική Ανατολή· από το ΙΔ΄ αιώνα ως τις μέρες μας
- Η ησυχαστική παράδοση στη Ρωσία
ΤΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ


Oρθοδοξίας ὁ φωστήρ, Ἐκκλησίας τό στήριγμα και διδάσκαλε, τῶν μοναστῶν ἡ καλλονή, τῶν θεολόγων ὑπέρμαχος ἀπροσμάχητος, Γρηγόριε, θαυματουργέ, Θεσσαλονίκης τό καύχημα, κήρυξ τῆς χάριτος, ἱκέτευε διά παντός σωθῆναι τὰς ψυχὰς ἡμῶν.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο ύμνος αυτός στον άγιο Γρηγόριο Παλαμά ψάλλεται από την Ορθόδοξη Εκκλησία στη λειτουργία της Δεύτερης εβδομάδας της Μεγάλης Σαρακοστής. Εξυμνεί αυτόν που κατόρθωσε να συνοψίσει, μερικές δεκαετίες πριν από την πτώση του Βυζαντίου, σε δογματική σύνθεση την αιωνόβια παράδοση του θεωρητικού μοναχικού βίου της χριστιανικής 'Ανατολής, που είναι γνωστός με το όνομα του «ησυχασμού».

Ο ησυχασμός είναι μοναχική κίνηση που οι ρίζες της ανεβαίνουν ως τους πατέρες της Ερήμου. Δεν μπορεί σίγουρα να προβάλει την απαίτηση πως αντιπροσωπεύει μόνος του την «ορθόδοξη μυστική» που γνώρισε και γνωρίζει ακόμη και σήμερα διαφορετικές μορφές. Ο Παλαμάς, ιδιαίτερα, μπορεί να παρουσιαστεί ως δάσκαλος «ορθόδοξης μυστικής» στο μέτρο που ξεπερνάει τα πλαίσια μιας πνευματικής σχολής και κάνει να ξαναζήσει στο έργο του η ίδια η ουσία του Χριστιανικού Μυστηρίου.

Στην Παλαμική εποχή, ο ανατολικός μοναχισμός είχε ήδη μακριά ιστορία. Οι μεγάλοι δάσκαλοι του είχαν κληροδοτήσει τεράστια φιλολογία. Είχε γνωρίσει τους πειρασμούς του. Διέθετε απεριόριστη δύναμη επιβολής πάνω στους ανθρώπους εκείνης της εποχής. Ο Παλαμάς δέχτηκε ανεπιφύλακτα όλη αυτή την κατάκτηση του παρελθόντος. Ο ρόλος του έγκειται ωστόσο στο ότι ανέσυρε απ' το παρελθόν αυτό ένα μόνιμο δογματικό και πνευματικό στοιχείο. Κι αυτό το έκανε σε μια εποχή που είχε αρχίσει να πνέει στο Βυζάντιο το πνεύμα της Αναγέννησης και τη στιγμή που η χριστιανική Δύση υφίστατο έναν από τους πιο ριζικούς μετασχηματισμούς της ιστορίας της.

Οι Μοντέρνοι Καιροί, παρασύροντας σε τελειωτική ερείπωση τόσες αξίες που είχε απολυτοποιήσει ο Μεσαίωνας, θα έφθαναν ως στο σημείο ν' αποσαθρώσουν την ουσία του Χριστιανισμού;

Η νέα πολιτεία, αφού κατόρθωσε να κατακτήσει την αυτονομία του ορθού λόγου και της δημιουργίας, θα παραχωρούσε θέση στην υπερφυσική ζωή, που ο Χριστός είχε προσφέρει ανεξάρτητα από όλα τα καθαρώς ανθρώπινα επιτεύγματα;

Το έργο του Παλαμά δίνει θετικές απαντήσεις σ' αυτά τα ερωτήματα. Να γιατί ο δογματικός θρίαμβός του στο Βυζάντιο του 14ου αιώνα θεωρήθηκε από την 'Ανατολική Εκκλησία όχι ως ο θρίαμβος μιάς ιδιαίτερης μυστικής, αλλά ως ο θρίαμβος της ίδιας της Ορθοδοξίας. Η εκκλησιαστική αυτή επιδοκιμασία ανέδειξε έτσι ο,τι παντοτεινό και παγκόσμιο βρισκόταν σε μια καθαρώς μοναχική παράδοση.

John Meyendorff

ΟΠΩΣ ΘΑ ΔΟΥΜΕ ΣΤΗΝ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΥΤΟ ΚΑΘΟΔΗΓΕΙ ΤΗΝ ΝΕΟΟΡΘΟΔΟΞΙΑ, Η ΟΠΟΙΑ ΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΣΤΟΥΣ ΘΕΟΛΟΓΟΥΝΤΕΣ ΤΩΝ ΡΩΣΩΝ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΒΛΗΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΤΑ ΔΥΟ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΑ, ΤΩΝ ΛΑΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΛΙΤ, ΠΟΥ ΜΑΧΟΝΤΑΙ ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ, ΔΙΑ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΟΥ ΦΛΩΡΟΦΣΚΙ, ΤΟΝ ΖΗΖΙΟΥΛΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΡΩΜΑΝΙΔΗ. ΚΑΤΑΔΙΚΑΖΟΝΤΑΣ ΣΤΗΝ ΛΗΘΗ ΤΗΝ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΙΚΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ, ΠΑΡΕΡΜΗΝΕΥΟΝΤΑΣ ΔΗΛ. ΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΡ. ΠΑΛΑΜΑ. ΤΟΥ ΗΣΥΧΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΗΠΤΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΒΑΠΤΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟ, ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΣΜΟ, ΠΟΥ ΜΑΣ ΕΝΩΝΕΙ ΜΕ ΤΟΝ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟ ΤΟΥ ΡΗΝΟΥ.ΠΑΡΕΡΜΗΝΕΥΟΝΤΑΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΡΗΓΟΡΙΟ ΤΟΝ ΘΕΟΛΟΓΟ ΤΩΝ ΑΚΤΙΣΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ,ΔΙΝΟΝΤΑΣ ΠΕΡΙΘΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΝΕΑ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ Η ΟΠΟΙΑ ΑΝΤΙΚΑΤΕΣΤΗΣΕ ΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ, ΤΗΝ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΜΑΣ ΚΑΙ ΘΕΟΥ ΜΑΣ ΔΙΟΤΙ ΔΙΑΦΩΝΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΟΝ ΠΑΛΑΜΑ ΣΤΗΝ ΔΙΑΜΑΧΗ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟΝ ΑΚΙΝΔΥΝΟ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΤΑΥΤΙΖΕ ΤΙΣ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΤΙΣ ΚΟΙΝΕΣ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ ΜΕ ΤΙΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΘΕΤΟΝΤΑΣ ΣΤΙΣ ΟΥΣΙΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΝΤΩΝ ΤΟ ΕΝΥΠΟΣΤΑΤΟ ΤΗΝ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΑΘΙΣΤΟΥΣΕ ΠΕΡΙΤΤΗ ΤΗΝ ΕΝΣΑΡΚΩΣΗ ΑΝΤΙΚΑΘΙΣΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΜΕ ΤΗΝ ΝΕΑ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ

Σάββατο 22 Αυγούστου 2026

John Meyendorff - Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ (1)

Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

 John Meyendorff 

                               ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ από την πρωτότυπη γαλλική έκδοση

                                                            ΕΛ. ΜΑΪΝΑΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Η πνευματική παράδοση των μοναχών της Ανατολής
- Ο αρχέγονος μοναχισμός
- Ευάγριος ο Ποντικός (†399) και η καθαρή Προσευχή
- Ο Μακάριος και η μυστική ζωή της καρδιάς
- Η προσευχή του Ιησού
- Η διδασκαλία της θέωσης· Γρηγόριος ο Νύσσης και Μάξιμος ο Ομολογητής
- Συμεών ο Νέος Θεολόγος (917– 1927)
- Ο βυζαντινός Ησυχασμός στο ΙΓ΄ και ΙΔ΄ αιώνα
Γρηγόριος Παλαμάς. Ο Θεολόγος του Ησυχασμού
- Τα νεανικά χρόνια
- Η σύγκρουση με τον Βαρλαάμ και τον Ακίνδυνο
- Η θεολογία του Ησυχασμού
- Ένας χριστιανικός υπαρξισμός;;;;
Ο Ησυχασμός μετά τον Παλαμά
- Στη Χριστιανική Ανατολή· από το ΙΔ΄ αιώνα ως τις μέρες μας
- Η ησυχαστική παράδοση στη Ρωσία
ΤΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ


Oρθοδοξίας ὁ φωστήρ, Ἐκκλησίας τό στήριγμα και διδάσκαλε, τῶν μοναστῶν ἡ καλλονή, τῶν θεολόγων ὑπέρμαχος ἀπροσμάχητος, Γρηγόριε, θαυματουργέ, Θεσσαλονίκης τό καύχημα, κήρυξ τῆς χάριτος, ἱκέτευε διά παντός σωθῆναι τὰς ψυχὰς ἡμῶν.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο ύμνος αυτός στον άγιο Γρηγόριο Παλαμά ψάλλεται από την Ορθόδοξη Εκκλησία στη λειτουργία της Δεύτερης εβδομάδας της Μεγάλης Σαρακοστής. Εξυμνεί αυτόν που κατόρθωσε να συνοψίσει, μερικές δεκαετίες πριν από την πτώση του Βυζαντίου, σε δογματική σύνθεση την αιωνόβια παράδοση του θεωρητικού μοναχικού βίου της χριστιανικής 'Ανατολής, που είναι γνωστός με το όνομα του «ησυχασμού».

Ο ησυχασμός είναι μοναχική κίνηση που οι ρίζες της ανεβαίνουν ως τους πατέρες της Ερήμου. Δεν μπορεί σίγουρα να προβάλει την απαίτηση πως αντιπροσωπεύει μόνος του την «ορθόδοξη μυστική» που γνώρισε και γνωρίζει ακόμη και σήμερα διαφορετικές μορφές. Ο Παλαμάς, ιδιαίτερα, μπορεί να παρουσιαστεί ως δάσκαλος «ορθόδοξης μυστικής» στο μέτρο που ξεπερνάει τα πλαίσια μιας πνευματικής σχολής και κάνει να ξαναζήσει στο έργο του η ίδια η ουσία του Χριστιανικού Μυστηρίου.

Στην Παλαμική εποχή, ο ανατολικός μοναχισμός είχε ήδη μακριά ιστορία. Οι μεγάλοι δάσκαλοι του είχαν κληροδοτήσει τεράστια φιλολογία. Είχε γνωρίσει τους πειρασμούς του. Διέθετε απεριόριστη δύναμη επιβολής πάνω στους ανθρώπους εκείνης της εποχής. Ο Παλαμάς δέχτηκε ανεπιφύλακτα όλη αυτή την κατάκτηση του παρελθόντος. Ο ρόλος του έγκειται ωστόσο στο ότι ανέσυρε απ' το παρελθόν αυτό ένα μόνιμο δογματικό και πνευματικό στοιχείο. Κι αυτό το έκανε σε μια εποχή που είχε αρχίσει να πνέει στο Βυζάντιο το πνεύμα της Αναγέννησης και τη στιγμή που η χριστιανική Δύση υφίστατο έναν από τους πιο ριζικούς μετασχηματισμούς της ιστορίας της.

Οι Μοντέρνοι Καιροί, παρασύροντας σε τελειωτική ερείπωση τόσες αξίες που είχε απολυτοποιήσει ο Μεσαίωνας, θα έφθαναν ως στο σημείο ν' αποσαθρώσουν την ουσία του Χριστιανισμού;

Η νέα πολιτεία, αφού κατόρθωσε να κατακτήσει την αυτονομία του ορθού λόγου και της δημιουργίας, θα παραχωρούσε θέση στην υπερφυσική ζωή, που ο Χριστός είχε προσφέρει ανεξάρτητα από όλα τα καθαρώς ανθρώπινα επιτεύγματα;

Το έργο του Παλαμά δίνει θετικές απαντήσεις σ' αυτά τα ερωτήματα. Να γιατί ο δογματικός θρίαμβός του στο Βυζάντιο του 14ου αιώνα θεωρήθηκε από την 'Ανατολική Εκκλησία όχι ως ο θρίαμβος μιάς ιδιαίτερης μυστικής, αλλά ως ο θρίαμβος της ίδιας της Ορθοδοξίας. Η εκκλησιαστική αυτή επιδοκιμασία ανέδειξε έτσι ο,τι παντοτεινό και παγκόσμιο βρισκόταν σε μια καθαρώς μοναχική παράδοση.

John Meyendorff

ΟΠΩΣ ΘΑ ΔΟΥΜΕ ΣΤΗΝ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΥΤΟ ΚΑΘΟΔΗΓΕΙ ΤΗΝ ΝΕΟΟΡΘΟΔΟΞΙΑ, Η ΟΠΟΙΑ ΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΣΤΟΥΣ ΘΕΟΛΟΓΟΥΝΤΕΣ ΤΩΝ ΡΩΣΩΝ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΒΛΗΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΤΑ ΔΥΟ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΑ, ΤΩΝ ΛΑΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΛΙΤ, ΠΟΥ ΜΑΧΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ, ΔΙΑ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΟΥ ΦΛΩΡΟΦΣΚΙ, ΤΟΝ ΖΗΖΙΟΥΛΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΡΩΜΑΝΙΔΗ. ΚΑΤΑΔΙΚΑΖΟΝΤΑΣ ΣΤΗΝ ΛΗΘΗ ΤΗΝ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΙΚΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ, ΠΑΡΕΡΜΗΝΕΥΟΝΤΑΣ ΔΗΛ. ΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΡ. ΠΑΛΑΜΑ. ΤΟΥ ΗΣΥΧΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΗΠΤΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΒΑΠΤΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟ, ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΣΜΟ, ΠΟΥ ΜΑΣ ΕΝΩΝΕΙ ΜΕ ΤΟΝ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟ ΤΟΥ ΡΗΝΟΥ.ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΡΗΓΟΡΙΟ ΤΟΝ ΘΕΟΛΟΓΟ ΤΩΝ ΑΚΤΙΣΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ,ΔΙΝΟΝΤΑΣ ΠΕΡΙΘΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΝΕΑ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ Η ΟΠΟΙΑ ΑΝΤΙΚΑΤΕΣΤΗΣΕ ΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ, ΤΗΝ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΜΑΣ ΚΑΙ ΘΕΟΥ ΜΑΣ

Τρίτη 1 Απριλίου 2025

John Meyendorff - Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ (4)

  Συνέχεια από: Τετάρτη 26 Μαρτίου 2025

Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ 

 John Meyendorff 

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ από την πρωτότυπη γαλλική έκδοση

ΕΛ. ΜΑΪΝΑΣ


Η πνευματική παράδοση των μοναχών της Ανατολής

- Ο Μακάριος και η μυστική ζωή της καρδιάς.

Ο άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος ήταν ο δάσκαλος του Ευάγριου στην έρημο της Σκήτης. Μας άφησε μόλις μερικά «αποφθέγματα» όπου παρουσιάζεται ως ένας από τους εισηγητές της «μονολογικής» προσευχής, προσευχής που περιορίζεται σε μια σταθερή επανάληψη σύντομης ευχής και που το ουσιώδες στοιχείο της είναι το όνομα του Θεού: «Κύριε».

Ρώτησαν τον Αββά Μακάριο: Πως πρέπει να προσευχόμαστε; Ο γέροντας απάντησε: Δεν υπάρχει ανάγκη να χάνεσαι στα λόγια. Είναι αρκετό ν' απλώσεις τα χέρια και να πείς: Κύριε, όπως θέλεις κι όπως ξέρεις, ελέησέ με. Αν σε πιέζει η μάχη, πες: Κύριε, βοήθεια! Αυτός ξέρει τι χρειάζεται και θα σ' ελεήσει. (Trad. Gouillard, Petite Philocalie, Éditions des Cahiers du Sud, Paris, 1953, p. 58).

Η πρωταρχική μορφή της «Προσευχής του Ιησού» φαίνεται λοιπόν πως είναι το Κύριε ελέησον και που η μόνιμη επανάληψή του στις ανατολικές λειτουργίες ανάγεται ως τους πατέρες της ερήμου...

Το όνομα του αγίου Μακαρίου έχει απ' το άλλο μέρος συνδεθεί μ' ένα σπουδαίο έργο, τις «Πνευματικές ομιλίες» που δεν ανήκουν στον ίδιο το Μακάριο, αλλά σ' άγνωστο συγγραφέα του Ε' αιώνα. Το έργο λοιπόν που θα μελετήσουμε σ' αυτό το κεφάλαιο είναι το έργο του μεγάλου αυτού ανώνυμου, στον οποίο θ' αφήσουμε το συμβατικό όνομα του Μακαρίου. Σημειώνουμε πρώτα πρώτα αυτό που τον αντιθέτει ανοιχτά στον Ευάγριο: την ανθρωπολογία του. Ο Ευάγριος, ουσιαστικά πλατωνικός, παραδέχεται τον άνθρωπο σαν νού που φυλακίστηκε στην ύλη: Το σώμα δεν μπορεί να έχει θέση στην πνευματική ζωή, μήτε περισσότερη, μήτε λιγότερη απ' όση κατέχει ο ενσαρκωμένος Λόγος... Όσο για το Μακάριο εντάσσσει τη διδασκαλία του για την αδιάλειπτη προσευχή στο πλαίσιο μιας ανθρωπολογίας μονιστικής, που εμπνέεται κατ' ευθείαν από τη Βίβλο απηχώντας κάπως τη διδασκαλία των Στωικών: Ο άνθρωπος είναι αδιαίρετο ον και έρχεται, ως ενιαίο ον, σε επικοινωνία με το Θεό.[ΔΕΝ ΥΦΙΣΤΑΤΑΙ Η ΠΤΩΣΗ]

Ορισμένοι συγγραφείς, εδώ και τριάντα χρόνια, είδαν στο Μακάριο ένα πρόμαχο της «μεσσαλιανικής» αίρεσης και προχώρησαν, εξαιτίας της προκατάληψής τους, σε εσωτερικά επιχειρήματα, θεμελιωμένα πάνω σ' ορισμένες παραγράφους του Μακαρίου με δυαλιστική συνήχηση κι ακόμα θεμελιωμένα πάνω στην «υλιστική» ανθρωπολογία του συγγραφέα των Ομιλιών. Η θέση αυτή βρίσκει ευτυχώς σήμερα όλο και περισσότερους εχθρούς. «Είναι φανερό, γράφει πάνω σ' αυτό το θέμα ο W. Jaeger, πως ο Μακάριος δεν είχε δανειστεί από τον αιρετικό αυτό όμιλο δοξασίες, που οι σοφοί σύγκριναν με τα λίγα που ξέρουμε για το «μεσσαλιανισμό», αλλά από κάποια κοινή μοναστική παράδοση: (Two rediscovered words of ancient christian literature. Gregory of Nyssa and Macarius, E. S. Brill, Leide, 1954, p. 225). O μεσσαλιανισμός και ο νεοπλατωνισμός δημιουργούν, πραγματικά, τους δυό ακραίους και αντίθετους μεταξύ τους πειρασμούς, στην πνευματική παράδοση της Χριστιανικής Ανατολής, αλλά ο Μακάριος πρόσφερε σίγουρα θυσία λιγότερο στους Μεσσαλιανούς, απ' όση ο Ευάγριος στους νεοπλατωνικούς...

Ο μυστικισμός του Μακαρίου θεμελιώθηκε ολοκληρωτικά πάνω στην Ενσάρκωση του Λόγου. Η μοναχική ζωή δεν είναι γι' αυτόν η αποκατάσταση της καθαρής ενέργειας του νού, αλλά η πιο ολοκληρωμένη πραγματοποίηση της χάρης του βαπτίσματος μέσα μας. Η αδιάλειπτη προσευχή του μοναχού δεν έχει για σκοπό να ελευθερώσει το πνεύμα από τους δεσμούς του με τη σάρκα. Η ζωή αυτή επιτρέπει στον άνθρωπο να φθάσει από δω κάτω στη γη στην εσχατολογική πραγματικότητα, στη Βασιλεία του Θεού, που περιλαμβάνει το σώμα του και το πνεύμα του μέσα στη θεϊκή κοινωνία. Ολόκληρος ο άνθρωπος, σώμα και ψυχή, έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα του Θεού και έχει κληθεί ολόκληρος στη θεϊκή δόξα.[ΑΝ ΕΞΑΙΡΕΣΟΥΜΕ ΤΟΥΣ ΔΕΡΜΑΤΙΝΟΥΣ ΧΙΤΩΝΕΣ!] Ο πλατωνικός διανοητισμός του Ευαγρίου βγάζει τον άνθρωπο από την ορατή ιστορία για να τον κάνει να εισέλθει στο υπερπέραν, σε κάποια διαστημική ζωή εντελώς αποσπασμένη από την ύλη. Η μυστική του Μακαρίου αντίθετα κάνει να διεισδύσει η Βασιλεία μέσα στον ορατό κόσμο για να τον απελευθερώσει από την κυριαρχία του Σατανά και για ν' αστραποβολήσει μέσα του προκαταβολικά το φως του ερχόμενου αιώνα: Ο ιστορικός Χριστός, που ήλθε, που θα 'ρθει και που είναι με τα άγια Μυστήρια παρών μέσα στην Εκκλησία, είναι, λοιπόν, για το Μακάριο, το μοναδικό κέντρο της πνευματικής ζωής του μοναχού:[Η ΓΝΩΣΤΗ ΕΣΧΑΤΟΛΟΓΙΑ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΟΥ ΑΠ. ΠΑΥΛΟΥ. ΑΧΡΙ ΤΡΙΤΟΥ ΟΥΡΑΝΟΥ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΥΠΕΡΠΕΡΑΝ, ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗ ΖΩΗ ΑΠΟΣΠΑΣΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΛΗ; ΤΟ ΣΩΜΑ ΥΛΗ. ΕΩΣΦΟΡΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ, ΚΑΘΟΤΙ Ο ΕΩΣΦΟΡΟΣ ΕΠΕΣΕ ΣΤΗΝ ΥΛΗ ΟΠΩΣ ΤΟ ΑΠΕΚΑΛΥΨΕ Ο ΚΥΡΙΟΣ] 

Ο ανέκφραστος και ακατανόητος Θεός ταπεινώθηκε μέσα στην καλοσύνη Του. Ντύθηκε τα μέλη του σώματός Του όπως τον βλέπουμε, και παραιτήθηκε εκούσια από την απροσπέλαστη δόξα Του. Ενανθρώπησε κι ενσαρκώθηκε, μέσα στο έλεος του και στην αγάπη Του για τους ανθρώπους συνενώθηκε με τους αγίους, ευσεβείς και πιστούς και έγινε «Ένα Πνεύμα» μαζί τους σύμφωνα με τα λόγια του απ. Παύλου (Α΄ Κορινθ. στ', 17) – ψυχή της ψυχής τους και υπόσταση της υπόστασής τους, για να μιλήσουμε έτσι – για να δυνηθεί κάθε ζώσα ύπαρξη να ζήσει τη νεότητα, να αισθανθεί την αιώνια ζωή. Και να 'χει μετοχή σε άφθαρτη δόξα. (Ομιλία IV, 10, Ελληνική Πατρολογία, τόμος 34, στήλη 480 BC).[ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΕ ΛΑΜΒΑΝΟΝΤΑΣ ΘΕΛΗΣΗ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΝΣΑΡΚΩΘΗΚΕ. ΜΟΝΗ Η ΕΝΣΑΡΚΩΣΗ ΑΡΝΕΙΤΑΙ ΤΗΝ ΘΕΟΤΟΚΟ ΚΑΙ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟΦΥΣΙΤΙΣΜΟΣ]

Ο συγγραφέας των Πνευματικών ομιλιών ξεπερνάει καθαρά με το σταθερό χριστοκεντρισμό του το δυαλισμό των Μεσσαλιανών, για τους οποίους ο Θεός και ο Σατανάς συνυπάρχουν ισοδύναμα μέσα στον άνθρωπο.

Ο Δαίμονας κουκούλωσε όλη την ψυχή μ' ένα παχύ πέπλο, επειδή ο άνθρωπος απέρριψε την εντολή. Αλλά έμφανίζεται η χάρη που αποσύρει εντελώς κάθε πέπλο: Στο εξής η ψυχή αποκαθαρμένη... θαυμάζει στην αγνότητά της, με ολοκάθαρα τα μάτια της, τη δόξα του αληθινού φωτός και τον αληθινό Ήλιο της δικαιοσύνης που λαμποκόπησε μέσα στην καρδιά. (Ομιλία XVII, 3, στον ίδιο τόμο, στήλη 625 Β).

Το μοναδικό μέσο για να παλαίψεις με το δαίμονα είναι για τους Μεσσαλιανούς, τους Πελαγιανούς αυτούς της Ανατολής, η προσευχή. Προσπάθεια καθαρά ανθρώπινη, προσελκύοντας τη χάρη, αλλ' ανεξάρτητη στο ξεκίνημά της από κάθε θεική επέμβαση. Η απελευθέρωση του ανθρώπου, για το Μακάριο, προέρχεται από το Βάπτισμα. Η προσευχή, και γενικά όλη η πνευματική ζωή, προκαλούν μόνο τη βλάστηση της σποράς που δέχτηκε με το «λουτρό παλιγγενεσίας».

Το άγιο Πνεύμα, ο Συνήγορός μας, που κατήλθε στους Αποστόλους και χορηγείται απ' αυτούς στη μόνη και αληθινή Εκκλησία του Θεού την ώρα του Βαπτίσματος, συνοδεύει, σύμφωνα με την αναλογία της πίστης, με πολλούς και πολυποίκιλους τρόπους, κάθε άνθρωπο που φθάνει στο Βάπτισμα με την Πίστη. (Grande Lettre, ed. Jaeger, p. 236). [ΤΟΤΕ ΑΣ ΚΑΤΑΡΓΗΣΟΥΜΕ ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ ΜΕ ΤΟΝ ΑΠ. ΠΑΥΛΟ ΠΡΩΤΟ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΔΙΔΑΣΚΕΙ ΟΤΙ ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ ΕΠΙΔΗΜΕΙ Σ'ΑΥΤΟΝ ΠΟΥ ΤΗΡΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΝΤΟΛΕΣ ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΥ ΕΦΤΑΣΕ ΣΕ ΗΛΙΚΙΑ ΧΡΙΣΤΟΥ. ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΦΤΑΝΕΙ ΣΤΟ ΒΑΠΤΙΣΜΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΙΣΤΗ;]

Οι Χριστιανοί ανήκουν σ' άλλο αιώνα, είναι γιοί του ουράνιου Αδάμ, καινούργιο γένος, παιδιά του αγίου Πνεύματος φωτεινά αδέλφια του Χριστού, όμοιοι με τον Πατέρα τους: Τον Πνευματικό και φωτεινό Αδάμ... (Ομιλία XVI, 8, στον ίδιο τόμο, στήλη 617-620).

Όπως ένας άνθρωπος που κατέχει πολλά αγαθά και που έχει συγχρόνως υπηρέτες και παιδιά δίνει άλλη τροφή στους υπηρέτες, κι άλλη στα παιδιά του που γεννηθήκανε απ' τον ίδιο, -τα παιδιά είναι πραγματικά οι κληρονόμοι του Πατέρα, τρώνε μαζί του και είναι ίσοι μ' αυτόν- έτσι και ο Χριστός, ο αληθινός Δάσκαλος δημιούργησε ο ίδιος όλα τα πράγματα. Και τρέφει τους κακούς και τους αχάριστους. Όσο για τα παιδιά που γέννησε ο ίδιος, που τους έδωσε τη χάρη Του, που ο Κύριος τα σφράγισε με τη μορφή Του, τα ανέβασε σ' ένα ιδιαίτερο γεύμα, με ξεχωριστή τροφή, ξεχωριστό φαγητό και πιοτό. Προσφέρεται ο ίδιος για βρώση σ' αυτούς, αφού ζούν με τον Πατέρα τους. Ο Κύριος τους είπε: Όποιος τρώγει τη σάρκα μου και πίνει το αίμα μου μένει μαζί μου κι εγώ μαζί του» (Ιωαν. στ', 56), και δεν θα ιδεί το θάνατο. (Ομιλία XIV, 4, στον ίδιο τόμο, στήλη 572 CD).[ΟΠΟΙΟΣ ΕΙΠΕ, ΔΕΝ ΕΙΠΕ ΟΛΟΙ!]

Η δόξα που κατέχουν οι άγιοι από σήμερα στις ψυχές τους θα καλύψει, θα ντύσει και θ' ανυψώσει στους ουρανούς τα γυμνά σώματα (την ημέρα της 'Ανάστασης). Το σώμα μας και η ψυχή μας θα αναπαυθούνε, λοιπόν, αιώνια μαζί με τον Κύριο μέσα στη Βασιλεία. Ο Θεός δημιουργώντας τον Αδάμ, δεν του 'χε δώσει σωματικά φτερά όπως στα πουλιά, αλλά εκ των προτέρων του είχε προετοιμάσει φτερά του αγίου Πνεύματος –αυτά που επιθυμεί να του δώσει στην ανάσταση – για να τον ανυψώσουν και να τον οδηγήσουν εκεί όπου το Πνεύμα επιθυμεί να βρεθούν. Οι άγιες ψυχές δέχονται αυτά τα φτερά από τώρα, όταν πετούν, διά του πνεύματος, προς τις ουράνιες σκέψεις. Οι Χριστιανοί, πραγματικά ζούν σε διαφορετικό κόσμο: Έχουν το δικό τους τραπέζι, τα δικά τους φορέματα, μια ευφροσύνη, μια ξεχωριστη κοινωνία και σκέψη. Να γιατί είναι οι πιο δυνατοί από τους ανθρώπους. Δέχονται τη δύναμή τους στο ενδόμυχο της ψυχής τους διά του Αγίου Πνεύματος. Να γιατί, στην ανάσταση, και το σώμα τους ακόμα θα δεχθεί τα αιώνια αγαθά του Πνεύματος και θα ενωθεί στη δόξα, που την εμπειρία της κατέχουν από τώρα οι ψυχές τους. (Ομιλία V, 12, στον ίδιο τόμο, στήλη 516).

Η τελευταία αυτή παράγραφος δείχνει καθαρά, πως για το Μακάριο, η χριστιανική ζωή και εντελώς ιδιαίτερα η αδιάλειπτη προσευχή των μοναχών έχουν για σκοπό να φανερώσουν τη ζύμη της θείας χάρης, που κατέχουν από εδώ στη γη οι χριστιανοί στην ύπαρξή τους και που προετοιμάζει μέσα τους την έλευση της Βασιλείας του Θεού;;;;. Ο ξεχωριστά εκλεκτός τόπος της θείας χάρης είναι «η καρδιά»:

Έτσι, μέσα στο χριστιανισμό, είναι δυνατό να γευθείς τη θεία χάρη: Γεύσασθε και ίδετε ότι χρηστός ο Κύριος. (Ψαλμός ΚΔ', 9). Η γεύση αυτή είναι η ενεργοποιός δύναμη του Αγίου Πνεύματος που φανερώνεται μέσα στην καρδιά. Οι γιοί του φωτός, λειτουργοί της Καινής Διαθήκης εν Πνεύματι Αγίω, δεν έχουν τίποτα να διδαχθούν από τους ανθρώπους. Διδάσκονται από το Θεό. Η ίδια η χάρη εγγράφει πάνω στις καρδιές τους τους νόμους του Πνεύματος... Η καρδιά, πραγματικά, είναι ο ηγεμόνας και ο βασιλιάς όλου του σωματικού οργανισμού, και όταν η χάρη ηγεμονικά ποιμαίνει την καρδιά, βασιλεύει πάνω σ' όλα τα μέλη του σώματος και σ' όλες τις σκέψεις. Επειδή εδώ βρίσκεται η διάνοια, εδώ βρίσκονται όλες οι σκέψεις της ψυχής και εδώ περιμένει η ψυχή το αγαθό. Να γιατί η θεία χάρη διεισδύει μέσα σ' όλα τα μέλη του σώματος. (Ομιλία XV, 20, στον ίδιο τόμο, στήλη 589 ΑΒ).[Η ΔΙΑΝΟΙΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΔΙΑΝΟΙΑ. ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΔΙΑ ΤΟΥ ΝΟΥ]

Η αντίληψη αυτή της καρδιάς, κέντρο του οργανισμού και έδρα της διάνοιας, θα έχει, όπως θα το δούμε, ιδιαίτερη επιτυχία στη μυστική ζωή της Χριστιανικής 'Ανατολής. Σημειώνουμε απλώς εδώ πως ο Μακάριος στοχάζεται σ' ένα κόσμο εντελώς διαφορετικό από τον κόσμο του Ευαγρίου: Η πνευματικότητα της ερήμου, η αδιάλειπτη προσευχή ξαναβρίσκονται στο έργο του στο πλαίσιο μιάς αντίληψης για τον άνθρωπο, όπου ολόκληρο το ον, ξαναγεννημένο από τα Μυστήρια, συγκατατίθεται στη χάρη.[ΛΕΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΚΡΙΒΕΙΑ:"κάθε άνθρωπο που φθάνει στο Βάπτισμα με την Πίστη"]. Τέτοιες η παρόμοιες εκφράσεις θα πετύχουνε πολύ φυσικά να διατυπωθούνε με ακρίβεια. Η θεμελιώδης όμως έμπνευση, αποχωρισμένη καθαρά από το χονδροειδή υλισμό που γι' αυτόν κατηγορούν τους Μεσσαλιανούς – «όραση της θεϊκής ουσίας με τους σωματικούς οφθαλμούς»– έχει τεράστια αξία γιατί περιορίζει μέσα στη μοναστική παράδοση, την αποκλειστική επικράτηση του Ευαγριανού διανοητισμού.

ΛΟΓΟΣ
ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ
ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΙ ΚΑΙ ΜΕΧΡΙ ΠΟΙΟ ΒΑΘΜΟ ΕΙΝΑΙ ΩΦΕΛΙΜΗ Η ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΗ ΜΕ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ

ΕΡΩΤΗΣΗ ΠΡΩΤΗ
Άκουσα μερικούς να λένε, ότι την εξωτερική σοφία πρέπει να την επιδιώκουν και οι μοναχοί, γιατί χωρίς αυτήν τάχα δεν είναι δυνατόν να απαλλαγεί κανείς από την άγνοια και τις ψευδείς δοξασίες, ακόμη και αν φθάσει στην κορυφή της απάθειας, ούτε να  φτάσει την τελειότητα και αγιότητα, εάν δεν συλλέξει από παντού τις γνώσεις (το ειδέναι), και μάλιστα από την αρχαία ελληνική παιδεία, γιατί και αυτή είναι δώρο του Θεού, όμοιο με τα προσφερόμενα στους προφήτες και τους αποστόλους μέσω αποκαλύψεως και με αυτήν προκαλείται στην ψυχή γνώση των όντων και κοσμεί το γνωστικό, το οποίο είναι το ανώτερο όλων των δυνάμεων της ψυχής, εφόσον κάθε πάθος από άγνοια φυτρώνει και ενδυναμώνει, αλλά και στη γνώση του Θεού καθοδηγεί τον άνθρωπο, καθόσον δεν είναι δυνατόν να γνωρίσει κανείς τον Θεό, παρά μόνο μέσω των κτισμάτων αυτού.
Όταν λοιπόν άκουσα να λένε αυτά, κάθε άλλο παρά πείσθηκα, εφόσον η μικρή μου πείρα στη μοναχική πολιτεία μου απέδειξε ακριβώς το αντίθετο, αλλά δεν μπόρεσα ν’ απολογηθώ προς αυτούς, επειδή προβάλλουν και έναν υψηλότερο λόγο. Λένε ότι τάχα «δεν είναι απλώς ότι πολυεξετάζουμε τα μυστήρια της φύσεως και καταμετρούμε τον κύκλο του ουρανού και ερευνούμε τις αντιπαρατασσόμενες κινήσεις των άστρων, κυνηγούμε τις συζυγίες και αποστάσεις και ανατολές αυτών και όσα συμβαίνουν από αυτά και καυχόμαστε γι’ αυτά, αλλά επειδή οι λόγοι αυτών βρίσκονται στον θειο και πρώτο και δημιουργικό νου, και οι εικόνες των λόγων που βρίσκονται σ’ αυτόν είναι εντεθειμένες μέσα στην ψυχή μας, σπεύδουμε να γνωρίσομε αυτούς καλά και να απαλλάξουμε τον εαυτό μας από τους τύπους της άγνοιας με μεθόδους διαιρετικές και συλλογιστικές και αναλυτικές και έτσι να γίνουμε καθ’ ομοίωση του δημιουργού (ποιήσαντος), και όσο ζούμε και μετά θάνατον».
Επειδή λοιπόν έκρινα ότι δεν είμαι ικανός να αντικρούσω εσιώπησα τότε προς αυτούς, παρακαλώ τώρα να διδαχθώ από σένα, πάτερ, τους λόγους υπέρ της αλήθειας, ώστε να καταστώ έτοιμος, σύμφωνα με τον απόστολο, «να δίνω λόγο για την ελπίδα την οποία έχουμε από την πίστη μας».

ΑΠΟΚΡΙΣΗ ΠΡΩΤΗ

1,1

1. Αδελφέ, για να μιλήσω αποστολικά, «είναι καλό η καρδιά να λαμβάνει διαβεβαιώσεις με τη βοήθεια της χάριτος», πώς όμως θα μπορούσε κανείς ν’ αποδείξει με λόγο το πάνω από τη λογική (υπέρ λόγον) αγαθό; Πρέπει λοιπόν και ως προς αυτό να ομολογείς ευγνωμοσύνη στον Θεό, γιατί σου έδωσε τέτοια χάρη, η οποία ούτε στον νου έρχεται σε εκείνους που νομίζουν ότι από περίσσεια σοφίας γνωρίζουν τα πάντα. Και αν δεν έχεις να τους αντικρούσεις, αν και δεν έχουν ως στόχο την αλήθεια όπως γνωρίζεις, δεν πρέπει να στεναχωρείσαι. Γιατί συ βέβαια, πεπεισμένος με έργα, θα είσαι παντού και με κάθε τρόπο για πάντα στηριγμένος και αμετακίνητος, αφού έχεις μέσα σου (σεαυτῷ) μόνιμη τη θεμελίωση της αλήθειας, ενώ εκείνοι που στηρίζονται σε λογικές αποδείξεις οπωσδήποτε θα εκτραπούν, έστω και αν όχι τώρα από σένα. Γιατί «κάθε λόγος παλεύει προς άλλο λόγο», άρα και αντιπαλεύεται από λόγο, και είναι αδύνατο να βρεθεί ο μέχρι τέλους νικητής λόγος, ώστε να μην αναμένεται η δική του ήττα· και αυτό το έδειξαν οι Έλληνες και οι κατ’ εκείνους σοφοί και οι μαθητές τους, ανατρέποντας διαρκώς ο ένας τον άλλο και ανατρεπόμενοι ο ένας από τον άλλο με ανώτερη φαινομενικά απόδειξη.

2. Αφού λοιπόν πεις αυτά σ’ αυτούς που προσέχουν εκείνους σ’ όλη τη ζωή τους και επιδιώκουν ν’ αποκτήσουν γνώση από την έξω παιδεία και εγκωμιάζουν αυτήν τόσο πολύ, νομίζω ότι κατά τρόπο κατάλληλο και πρέποντα να πεις επίσης σ’ αυτούς· «δεν εξασφαλίζετε στον εαυτό σας από εκείνους, αγαπητοί, γνώση, αλλά μάλλον αγνωσία». Γιατί, όπως εκείνοι που ποθούν την εκ μέρους των ανθρώπων δόξα και κάνουν γιά χάρη της τα πάντα πετυχαίνουν αδοξία μάλλον, παρά δόξα, καθόσον σ’ άλλους αρέσουν αλλά, κατά τον ίδιο τρόπο και εκείνοι που επιδιώκουν τη γνώση από τους έξω σοφούς του κόσμου αποκτούν σύμφωνα με τη δική τους γνώμη μάλλον αγνωσία, παρά γνώση· γιατί οι δοξασίες διαφέρουν μεταξύ τους και διαφωνούν η μία πρός την άλλη και εκείνοι που αντιτάσσονται σε κάθε δοξασία είναι περισσότεροι από αυτούς που αποδέχονται αυτήν. Το να πιστεύει όμως κανείς ότι μπόρεσε να βρει τους λόγους στον δημιουργικό νού, ίσως να είναι και πολύ πλημμελές· γιατί λέγει ο απόστολος· «ποιος γνώρισε τον νού του Κυρίου;». Και αν δεν μπορεί να βρει τους λόγους αυτούς, δεν είναι δυνατόν ούτε τις εντός της ψυχής εικόνες αυτών να κατανοήσει με την έξω σοφία. Επομένως το ν’ αναζητά θεία γνώση το κατ' εικόνα από αυτή την έξω σοφία είναι ψευδογνωσία. Η ψυχή που έχει αυτή τη γνώση (από τους έξω σοφούς) δεν καθοδηγείται δι’ αυτής κατά κανένα τρόπο προς την αυτοαλήθεια, αλλ’ ούτε είναι δυνατόν να καθοδηγηθεί από αυτήν προς την αλήθεια. Για το λόγο αυτόν λοιπόν είναι μάταια και η καύχηση εκείνων που καυχώνται γι’ αυτήν. Ας ακούσουν τον Παύλο ο οποίος καλεί «σαρκική σοφία» την εξωτερική και «νού σαρκός» λέγει «τη γνώση που φέρει αλαζονεία». Επομένως η σοφία της σάρκας πώς θα προσφέρει το κατ’ εικόνα στην ψυχή; «Βλέπετε», λέγει, «την κλήση μας· δεν είναι πολλοί σοφοί κατά σάρκα, δεν είναι πολλοί δυνατοί, δεν είναι πολλοί ευγενείς». Όπως λοιπόν η ευγένεια και η δύναμη του σώματος δεν θα μπορούσαν να ενδυναμώσουν ούτε να εξευγενίσουν την ψυχή, έτσι ούτε η σοφία της σάρκας θα καταστήσει σοφή την διάνοια. Και πράγματι αρχή της σοφίας είναι η γνώση της Σοφίας, ώστε να διακρίνει και να προτιμήσει αντί την χαμερπή και γήινη και ανωφελή, τη μεγαλωφελή και ουράνια και πνευματική, που παρέχεται από τον Θεό και κατευθύνεται προς τον θεό και καθιστά σύμμορφους προς τον Θεό εκείνους που την αποκτούν.

3. Αλλ’ όμως, επειδή, όπως λέγουν και εκείνοι, οι εικόνες των λόγων που υπάρχουν μέσα στον δημιουργικό νού βρίσκονται μέσα μας, ποιο είναι εκείνο που αχρείωσε στην αρχή τις εικόνες αυτές; Δεν είναι η αμαρτία και η άγνοια ή η περιφρόνηση του πρακτέου (εκείνου που οφείλει να πράττει κανείς); Γιατί δεν τις αντιλαμβανόμαστε χωρίς διδασκαλία, αφού είναι εντυπωμένες μέσα μας; Δεν συμβαίνει αυτό, επειδή το παθητικό μέρος της ψυχής, αφού επαναστάτησε κακώς, και αυτές διέστρεψε, και το διορατικό αυτής γέμισε με σύγχυση και το απομάκρυνε από την αρχέτυπη καλλονή; Επομένως εκείνος που θέλει να έχει το κατ’ εικόνα σώο και την αληθογνωσία, περισσότερο από κάθετι άλλο πρέπει να φροντίζει αυτό (το διορατικό), και να απέχει από την αμαρτία, και τον νόμο των εντολών να μελετά δια πράξεως, και ν’ αποκτήσει κάθε αρετή, και να επιστρέψει προς τον Θεό με προσευχή και αληθινή θεωρία. Γιατί χωρίς καθαρότητα, ακόμη και αν μάθεις τη φυσική φιλοσοφία από τον Αδάμ μέχρι τη συντέλεια, θα είσαι όχι λιγότερο μωρός, αν μη και περισσότερο, παρά σοφός· ενώ χωρίς εκείνη, αφού καθαρθείς και απαλλάξεις την ψυχή από τα πονηρά ήθη και δόγματα, θ’ αποκτήσεις τη σοφία του Θεού, η οποία νικά τον κόσμο, και θα ζήσεις αιώνια μαζί με «τον μόνον σοφό, τον Θεό» γεμάτος αγαλλίαση. Λέγοντας δόγματα, δεν εννοώ τα σχετικά με το μέγεθος και την κίνηση του ουρανού και των σωμάτων του ουρανού και τα όσα συμβαίνουν εξαιτίας αυτών, ούτε τα σχετικά με τη γη και τα γύρω από τη γη και τα θησαυρισμένα μέσα της μέταλλα και τους πολύτιμους λίθους, ούτε τα όσα συμβαίνουν στον αέρα από τη διπλή αναθυμίαση. Γιατί το να αφιερώνουμε όλον τον ζήλο και όλη την αναζήτηση αποβλέποντας στην μάθηση (επιστήμη) αυτών των πραγμάτων είναι προτίμηση (αίρεσις) ελληνική· καθόσον οί Στωϊκοί στο σύνολό τους σκοπό της θεωρίας ορίζουν την επιστήμην (επιστημονική μάθηση).

ΔΙΑΙΡΕΙ ΚΑΙ ΒΑΣΙΛΕΥΕ, ΧΩΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΝΟΥ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ, ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΝΟΥ ΣΑΝ ΔΙΑΝΟΙΑ.

Ἡ χάρη τοῦ Παναγίου Πνεύματος δέν ἐνεργεῖ σοφία στούς ἁγίους, χωρίς τό νοῦ πού δέχεται τήν σοφία· οὔτε γνώση, χωρίς τήν δύναμιν τοῦ λογικοῦ πού δέχεται τήν γνώση· οὔτε πίστη χωρίς τήν πληροφορία τοῦ νοῦ καί τοῦ λογικοῦ περί τῶν μελλόντων, πού ἦταν ὡς τότε ἄδηλα σέ ὅλους· οὔτε χαρίσματα ἰαμάτων, χωρίς φυσική φιλανθρωπία· οὔτε κανένα ἄλλο ἀπό τά λοιπά χαρίσματα, χωρίς τήν δεκτική ἱκανότητα καί δύναμη τοῦ καθενός. Οὔτε πάλι ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ νά ἀποκτήσει ἀπό φυσική του δύναμιν ἕνα ἀπό τά χαρίσματα πού ἀριθμήσαμε, χωρίς τήν θεία δύναμη πού τά χορηγεῖ. Τό φανερώνουν αὐτό ὅλοι οἱ Ἅγιοι, οἱ ὁποῖοι ὕστερα ἀπό τίς ἀποκαλύψεις τῶν θείων ζητοῦν τούς λόγους ὅσων τούς ἀποκαλύφθηκαν.   
Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής

Τετάρτη 26 Μαρτίου 2025

John Meyendorff - Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ (3)

 Συνέχεια από: Δευτέρα 24 Μαρτίου 2025

Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ 

 John Meyendorff 

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ από την πρωτότυπη γαλλική έκδοση

ΕΛ. ΜΑΪΝΑΣ


Η πνευματική παράδοση των μοναχών της Ανατολής

- Ευάγριος ο Ποντικός (1399) και η καθαρή Προσευχή.

Ο Ευάγριος που καταγότανε από τον Πόντο, της Μικράς 'Ασίας, φίλος και μαθητής των μεγάλων Πατέρων της Καππαδοκίας, Βασιλείου, Γρηγορίου Ναζιανζηνού και Γρηγορίου Νύσσης, ήταν ο πρώτος διανοούμενος [ΟΙ ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΙ ΤΟΥ ΗΤΑΝ ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΟΙ;] που υιοθέτησε, στην αιγυπτιακή έρημο, τη ζωή των αναχωρητών. Δεν αρκέσθηκε να μιμηθεί;;; την άσκηση και τον τρόπο προσευχής τους, αλλά προσπάθησε να τα περιλάβει σ' ένα μεταφυσικό και ανθρωπολογικό σύστημα εμπνευσμένο από το νεοπλατωνισμό;;;.[ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΤΑΙ Η ΠΡΟΣΕΥΧΗ; ΤΙ ΔΟΥΛΕΙΑ ΕΧΕΙ Ο ΝΕΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΛΟΓΙΣΜΟΥΣ;] Οι αναχωρητές της ερήμου άρχισαν να μιλούν, με τον Ευάγριο, τη γλώσσα της Κατηχητικής Σχολής της Αλεξάνδρειας.[Ο ΜΑΚΑΡΙΟΣ ΑΣ ΠΟΥΜΕ, Ο ΠΟΙΜΗΝ;] Το χαρακτηριστικό αυτό γίνεται ιδιαίτερα αισθητό στη διδασκαλία του Ευαγρίου για την Προσευχή,

Οι μοναχοί, απομονωμένοι θεληματικά από την κοινοτική ζωή της Εκκλησίας,[ΕΤΣΙ ΜΙΑ ΜΕΡΑ ΑΠΟΦΑΣΙΣΑΝ ΝΑ ΠΑΝΕ ΣΤΗΝ ΕΡΗΜΟ] αφιερωμένοι στον αγώνα ενάντια στις δαιμονικές δυνάμεις, που πολύ συχνά εκδηλωνόντουσαν σ' αυτούς μέσα από τις ανάγκες του σώματος και τα πάθη της σάρκας,[ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΠΑΘΗ ΤΗΣ ΔΙΑΝΟΙΑΣ; Η ΕΠΑΡΣΗ ΤΙ ΕΙΝΑΙ;] έβλεπαν στις καινοδιαθηκικές αρχές περί προσευχής το πιο ασφαλές μέσο για να μείνουν σ' επαφή με τη χάρη της απολύτρωσης: «Το γένος αυτό (των δαιμόνων) δεν αποδιώχνεται παρά με την προσευχή» (Μαρκ. θ'. 29). «Αδιάλειπτα προσεύχεσθε» (Α΄ Θεσσ. ε΄, 17).

Παραμένοντας μόνοι με το Θεό, θα θεωρήσουνε πολύ φυσικά την ατομική προσευχή ως το ουσιαστικό θετικό στοιχείο της χριστιανικής πνευματικότητας, το αποκορύφωμα όλων των πρακτικών ασκήσεων.[ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑΚΗ ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΚΡΙΒΕΙΑ. ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΜΑΘΑΙΝΑΝ ΔΙΠΛΑ ΣΤΟΥΣ ΓΕΡΟΝΤΕΣ ΔΕΝ ΕΜΕΝΑΝ ΜΟΝΟΙ, ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΜΕΝΟΙ, ΕΚΑΝΑΝ ΥΠΑΚΟΗ, ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΤΟΥΣ ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΟΥΣ] Αφού είχαν εγκαταλείψει όλες τις δραστηριότητες που συνθέτουν με συγκεκριμένο τρόπο, μέσα στον κόσμο, την «οικοδομή του Σώματος του Χριστού» την ιεραποστολή, τη διδασκαλία, τη φιλανθρωπία-, αφού είχαν εγκαταλείψει πολλές φορές ακόμα και την κανονική άσκηση των Μυστηρίων, δεν τους έμεινε παρά η προσευχή, μοναδικός σκοπός της ζωής τους. Με την προσευχή θα πραγματώσουν τους καρπούς του βαπτίσματός τους και με την προσευχή θα γνωρίσουν το Θεό.[ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΠΛΑΣΗ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΟ ΔΟΚΟΥΝ. ΜΑΛΛΟΝ ΓΙΑ ΝΑ ΧΩΡΕΣΟΥΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΟΙ ΣΤΟ ΣΩΜΑ ΧΡΙΣΤΟΥ. ΔΕΝ ΕΓΙΝΕ ΑΚΟΜΗ ΕΦΙΚΤΟ]

Ο Ευάγριος ήταν ο πρώτος μεγάλος πατέρας που κωδικοποίησε τη μοναχική διδασκαλία για την προσευχή. Να μερικά απ' τα «Κεφάλαιά» του:

Η προσευχή είναι διάλογος του νού με το Θεό.

Προσευχήσου πρώτα για να δεχθείς το δώρο των δακρύων, για ν' απαλύνεις με τη συντριβή τη σύμφυτη σκληρότητα της ψυχής σου, και εξομολογούμενος τα ανομήματά σου στον Κύριο, θα πετύχεις τη συγγνώμη Του.

Στάσου αποφασιστικά και προσευχήσου εντατικά. Παραμέρισε τις σκέψεις και τις έγνοιες που σου εμφανίζονται, επειδή σε θολώνουν και σ᾽ αναστατώνουν για να παραλύσουν τη δύναμή σου.

Όταν οι δαίμονες σε βλέπουν γεμάτο φλόγα για την αληθινή προσευχή, σου υποβάλλουν τη σκέψη ορισμένων αντικειμένων που παρουσιάζονται ως αναγκαία. Και έπειτα ευθύς αμέσως διεγείρουν τη θύμιση που τα συνδέει μαζί τους, παρακινώντας τη διάνοια στην αναζήτησή τους. Έπειτα, όπως δεν τα βρίσκει, τη θλίβουν δυνατά και την πικραίνουν. Τότε, στην ώρα της προσευχής, της υπενθυμίζουν τα αντικείμενα των αναζητήσεων και των αναμνήσεών της, για να μην κατορθώσει η διάνοια, διασπασμένη από τις συσχετίσεις αυτές, να καρποφορήσει την προσευχή.

Ανάγκασε το νού σου την ώρα της προσευχής να μείνει κουφός και βουβός, και θα μπορέσεις να προσευχηθείς. Η προσευχή είναι βλαστάρι της ησυχίας και της πραότητας.

Η προσευχή είναι καρπός της χαράς και της ευγνωμοσύνης.

Η προσευχή είναι αποκλεισμός της θλίψης και της αποθάρρυνσης.

Μην προσεύχεσαι μόνο με τις εξωτερικές στάσεις, αλλά φέρε το νού σου με μεγάλο φόβο στην αίσθηση της πνευματικής προσευχής.

Μην προσεύχεσαι για την πραγματοποιήση των θελημάτων σου, επειδή δεν εναρμονίζονται αναγκαστικά με το θέλημα του Θεού...

Η απερίσπαστη προσευχή είναι η ανώτερη λειτουργία του νού.

Η προσευχή είναι ανάβαση του νού στο Θεό. Προσευχήσου πρώτα για να εξαγνιστείς από τα πάθη, δεύτερο για να απελευθερωθείς από την άγνοια, τρίτο για ν' απαλλαγείς από κάθε πειρασμό κι εγκατάλειψη.

Ο μοναχός γίνεται με την αληθινή προσευχή ισάγγελος. Μακάριος ο νούς που τον καιρό της προσευχής γίνεται άυλος κι απογυμνώνεται απ' όλα.

Μοναχός είναι ο χωρισμένος απ' όλους κι ενωμένος με όλους.

Μοναχός είναι όποιος θεωρεί τον εαυτό του ένα με όλους, απ' τη συνήθεια που έχει να βλέπει τον εαυτό του στον καθένα.

Όπως η όραση είναι η καλύτερη απ' όλες τις αισθήσεις, έτσι η προσευχή είναι θεικότερη απ' όλες τις αρετές.

Τότε θα φτάσεις την προσευχή σου πάνω από κάθε χαρά, όταν θα γίνεις, αληθινά, εσύ ο ίδιος προσευχή.

(Revue d' ascetique et de mystique, XV, 1934, pp. 34-93, 113-168).

Μερικά από τα Κεφάλαια αυτά, που θα δώσουν στις μεταγενέστερες γενεές των μοναχών πνευματικότητα και μυστικό λεξιλόγιο, καθρεφτίζουν την ουσία της μοναστικής κλήσης. Η κλήση αυτή εκφράζεται σ' αυτό το «απόφθεγμα» του αγίου Μακαρίου: Ο μοναχός (από την ελληνική λέξη μόνος) ονομάστηκε μοναχός γι' αυτό το λόγο: πως συνομιλεί μέρα νύχτα με το Θεό και στοχάζεται πάντοτε τα πράγματα του Θεού, χωρίς να κατέχει τίποτε πάνω στη γη (αναφέρεται από τον 1. Hausherr). Αλλά δεν έχουν δυστυχώς μόνο θετική αξία: Με τη μεσολάβησή τους – και με τη μεσολάβηση όλου του έργου του Ευαγρίου - οι μοναχοί της Χριστιανικής Ανατολής θα μάθουν να εκφράζονται σε νεοπλατωνική γλώσσα. Ήταν η γλώσσα της εποχής τους και συνεπώς αναπόφευκτη, αλλά απειλούσε να διαστρεβλώσει την πνευματικότητα της ερήμου οδηγώντας την σε κατεύθυνση ξένη προς το πνεύμα του Ευαγγελίου.[ΠΟΛΥ ΘΑ ΘΕΛΑΜΕ ΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ]

Ο ίδιος ο Ευάγριος τελικά καταδικάστηκε μεταθανατίως· και τα γραφτά του εξακολούθησαν ν' αντιγράφονται και διαδίδονται χάρις στο ψευδώνυμο του Αγίου Νείλου που τους αποδόθηκε... Μαθητής του Ωριγένη, δεν μετασχημάτιζε τον προφητισμό των μοναχών σε πνευματιστικό διανοητισμό; [ΠΩΣ;] Η νεοπλατωνική αντίληψη της φυσικής θεότητας του «νού»,[Ο ΝΟΥΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΙΑΝΟΙΑ. ΙΣΩΣ ΘΑ ΕΙΧΕ ΩΦΕΛΗΘΕΙ ΜΕ ΤΑ ΗΘΙΚΑ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΑΛΛΑ ΜΑΛΛΟΝ Ο ΙΔΙΟΣ ΠΗΡΕ ΣΤΟ ΛΑΙΜΟ ΤΟΥ ΤΟΥΣ ΔΙΚΟΥΣ ΜΑΣ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΓΙΑ ΝΑ ΞΕΦΥΓΟΥΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΤΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΕΠΙΝΟΗΣΑΝ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ] της ανθρώπινης διάνοιας, τον οδηγούσε για να παραδεχθεί τη μοναχική άσκηση όχι ως μια μαρτυρία που προσφέρεται από την ύλη την ίδια για να παρουσιάσει σ' εμάς τη Βασιλεία του Θεού, αλλά ως μια αποσάρκωση του νού που μέσα στην προσευχή, παραδίνεται στη δική του «καθαρή ενέργεια»...[ΝΑ ΚΑΙ Ο ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ. Η ΥΛΗ ΜΑΣ ΠΡΟΣΦΕΡΕΙ ΤΗΝ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΣΤΟ ΠΙΑΤΟ. Ο ΕΚΠΤΩΤΟΣ ΔΑΙΜΟΝΑΣ ΑΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΥΛΗ, ΑΕΡΙΚΟ, ΤΙ ΕΙΝΑΙ; ΠΝΕΥΜΑ; Η ΛΑΣΠΗ;] Έτσι ο Ευάγριος θα μπορούσε να συντάξει την πραγματεία του «Περί Προσευχής» κάνοντας μόνο μερικούς υπαινιγμούς στην Αγία Γραφή, αλλά χωρίς καμιά αναφορά στον Ιησού, τον ενσαρκωμένο Υιό του Θεού. Η ορθόδοξη μοναχική παράδοση, λοιπόν, ήταν υποχρεωμένη να διορθώσει τον Ευάγριο σ' ένα σπουδαίο σημείο. Υιοθετώντας την έννοια της αδιάλειπτης «νοεράς» προσευχής, τη μεταμόρφωσε σε «Προσευχή του Ιησού». Το πρόσωπο του Χριστού δεν είναι, τελικά, το μόνο κριτήριο κι ο μοναδικός κανόνας της χριστιανικής πνευματικής ζωής; [ΠΟΙΑ ΗΤΑΝ ΤΑ ΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΝΟΕΡΑΣ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ. ΠΩΣ ΑΠΟΚΤΟΥΣΑΝ ΤΗΝ ΑΔΙΑΛΕΙΠΤΟ ΠΡΟΣΕΥΧΗ; ΧΩΡΙΣ ΤΟΝ ΙΗΣΟΥ;]

ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ  ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΩΝ, ΚΑΚΗΣ ΠΡΟΑΙΡΕΣΕΩΣ. ΥΠΟΜΟΝΗ ΓΙΑ ΤΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ.

Ανώνυμος είπε...

Εβρ 2:2 – 10
Ἀδελφοί, εἰ ὁ δι᾽ ἀγγέλων λαληθεὶς λόγος ἐγένετο βέβαιος, καὶ πᾶσα παράβασις καὶ παρακοὴ ἔλαβεν ἔνδικον μισθαποδοσίαν, πῶς ἡμεῖς ἐκφευξόμεθα τηλικαύτης ἀμελήσαντες σωτηρίας; ἥτις ἀρχὴν λαβοῦσα λαλεῖσθαι διὰ τοῦ Κυρίου, ὑπὸ τῶν ἀκουσάντων εἰς ἡμᾶς ἐβεβαιώθη, συνεπιμαρτυροῦντος τοῦ Θεοῦ σημείοις τε καὶ τέρασι καὶ ποικίλαις δυνάμεσι καὶ Πνεύματος Ἁγίου μερισμοῖς κατὰ τὴν αὐτοῦ θέλησιν. Οὐ γὰρ ἀγγέλοις ὑπέταξε τὴν οἰκουμένην τὴν μέλλουσαν, περὶ ἧς λαλοῦμεν, διεμαρτύρατο δέ πού τις λέγων· τί ἐστιν ἄνθρωπος ὅτι μιμνήσκῃ αὐτοῦ, ἢ υἱὸς ἀνθρώπου ὅτι ἐπισκέπτῃ αὐτόν; ἠλάττωσας αὐτὸν βραχύ τι παρ᾽ ἀγγέλους, δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας αὐτόν, πάντα ὑπέταξας ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ· ἐν γὰρ τῷ ὑποτάξαι αὐτῷ τὰ πάντα οὐδὲν ἀφῆκεν αὐτῷ ἀνυπότακτον. νῦν δὲ οὔπω ὁρῶμεν αὐτῷ τὰ πάντα ὑποτεταγμένα· τὸν δὲ βραχύ τι παρ᾽ ἀγγέλους ἠλαττωμένον βλέπομεν Ἰησοῦν διὰ τὸ πάθημα τοῦ θανάτου δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφανωμένον, ὅπως χάριτι Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς γεύσηται θανάτου. ἔπρεπε γὰρ αὐτῷ, δι᾽ ὃν τὰ πάντα καὶ δι᾽ οὗ τὰ πάντα, πολλοὺς υἱοὺς εἰς δόξαν ἀγαγόντα, τὸν ἀρχηγὸν τῆς σωτηρίας αὐτῶν διὰ παθημάτων τελειῶσαι.

Λκ 10:16 – 21
Εἶπεν ὁ Κύριος τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς· Ὁ ἀκούων ὑμῶν ἐμοῦ ἀκούει, καὶ ὁ ἀθετῶν ὑμᾶς ἐμὲ ἀθετεῖ· ὁ δὲ ἐμὲ ἀθετῶν ἀθετεῖ τὸν ἀποστείλαντά με. Ὑπέστρεψαν δὲ οἱ ἑβδομήκοντα μετὰ χαρᾶς λέγοντες· Κύριε, καὶ τὰ δαιμόνια ὑποτάσσεται ἡμῖν ἐν τῷ ὀνόματί σου. Εἶπε δὲ αὐτοῖς· ἐθεώρουν τὸν σατανᾶν ὡς ἀστραπὴν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ πεσόντα. ἰδοὺ δίδωμι ὑμῖν τὴν ἐξουσίαν τοῦ πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ, καὶ οὐδὲν ὑμᾶς οὐ μὴ ἀδικήσῃ. πλὴν ἐν τούτῳ μὴ χαίρετε, ὅτι τὰ πνεύματα ὑμῖν ὑποτάσσεται· χαίρετε δὲ ὅτι τὰ ὀνόματα ὑμῶν ἐγράφη ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Ἐν αὐτῇ τῇ ὥρᾳ ἠγαλλιάσατο τῷ πνεύματι ὁ Ἰησοῦς καὶ εἶπεν· ἐξομολογοῦμαί σοι, πάτερ, κύριε τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, ὅτι ἀπέκρυψας ταῦτα ἀπὸ σοφῶν καὶ συνετῶν, καὶ ἀπεκάλυψας αὐτὰ νηπίοις· ναί, ὁ πατήρ, ὅτι οὕτως ἐγένετο εὐδοκία ἔμπροσθέν σου.

Δευτέρα 24 Μαρτίου 2025

John Meyendorff - Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ (2)

  Συνέχεια από: Κυριακή 23 Μαρτίου 2025

Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ 

 John Meyendorff 

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ από την πρωτότυπη γαλλική έκδοση

ΕΛ. ΜΑΪΝΑΣ

Η πνευματική παράδοση των μοναχών της Ανατολής

- Ο αρχέγονος μοναχισμός

Η πρωτοχριστιανική κοινότητα δεν γνώριζε το μοναχισμό ως μόνιμη κατάσταση. Με την πρώτη ματιά αυτό μπορεί να φαίνεται καταπληκτικό. Οι πρόσφατες μελέτες δείχνουν όλο και πιο σωστά τους δεσμούς που δένανε την Εκκλησία των πρώτων αιώνων με τον Ιουδαϊσμό της εποχής του Χριστού και εντελώς ξεχωριστά με την προφητική παράδοση. Ο Ιουδαισμός όμως είχε από πολύ καιρό τους μοναχούς του και τους αναχωρητές του. Οι προφήτες είχαν αναπτύξει, στις επιθέσεις τους ενάντια στην προσαρμογή της κατεστημένης θρησκείας, μια ολόκληρη πνευματικότητα της ερήμου: Οι λαοί της Μέσης Ανατολής ένιωθαν την έλλειψη νερού σαν εξαιρετική κατάρα. Χώρα της απελπισίας, η έρημος κατοικείται από άγρια θηρία. Όλη η φύση εκεί είναι εχθρός του ανθρώπου και βρίσκεται στα χέρια του εχθρού του θεού, του Σατανά. Αλλά εκεί στην έρημο εκδηλώνεται πιότερο η δύναμη του Γιαχβέ, γιατί μακριά απ' τη δύναμή του ο άνθρωπος δεν έχει καμιά ελπίδα να επιζήσει. Στην έρημο ο Γιαχβέ γίνεται ο Θεός Σωτήρας.

«Που είναι ο Γιαχβέ που μας ανέσυρε από τη χώρα της Αιγύπτου και μας οδήγησε στην έρημο, μέσα από άγονη και διαβρωμένη γη, γη αποξηραμένη και σκοτεινιασμένη, γη που δεν διατρέχει κανένας άνθρωπος, όπου κανένας άνθρωπος δεν στεριώνει;» (Ιερεμ. Β', 6).

Η μεγάλη ευεργεσία του Θεού στον Ισραήλ είναι που τον έβγαλε από την έρημο, και, αντίθετα, η επιθυμία του Σατανά είναι να τον επαναφέρει εκεί: «Πολλές φορές το (ακάθαρτο) πνεύμα κυριαρχούσε πάνω του. Τον αλυσόδεναν για να τον συγκρατήσουν με δεσμά, αλλά αυτός έσπαζε τα δεσμά του και ο δαίμονας τον έσυρε προς τις ερημιές» (Λουκ. η΄, 29). Γι’ αυτό δημιουργήθηκε το αρχαίο έθιμο του «αποδιοπομπαίου τράγου», προσφέροντας στον Αζαζέλ, το ακάθαρτο πνεύμα, εξιλαστήριο θύμα ένα τράγο, που τον ξαποστέλλανε στην έρημο όπου τον άφηναν εκεί να πεθάνει. (Λευϊτ. ΙΣΤ΄, 8).

Η έρημος ήταν λοιπόν γνωστή στους Ιουδαίους ως κατοικία του δαίμονα και η Καινή Διαθήκη υιοθετεί εξ ολοκλήρου την παραδοχή αυτή. «Όταν το ακάθαρτο πνεύμα εξέλθει από τον άνθρωπο, περιπλανιέται σε τόπους άγονους αναζητώντας ανάπαυση». (Ματ). ιβ', 43). Γιατί τότε αυτή η άφθονη συγκομιδή ερημιτών στον προ-χριστιανικό ιουδαϊσμό; Γιατί ο Ιωάννης ο Βαπτιστής και ο ίδιος ο Ιησούς καταφεύγουν στην έρημο, μακριά από την κοινότητα των εκλεκτών, μακριά από το Ναό, που αποτελούν μαρτυρία για τη θεϊκή προστασία η οποία δόθηκε στον Ισραήλ; Γιατί ο Υιός του ανθρώπου αφήνεται για σαράντα μέρες να πειρασθεί από το δαίμονα στην έρημο;

«Δεν οδηγεί ο Θεός το λαό του στην έρημο, τον Υιό Του και πιο έπειτα τους αναχωρητές και τους ερημίτες, γράφει ένας προτεστάντης συγγραφέας, για ν' αποφύγουν τον κόσμο, αλλά αντίθετα για να τον κτυπήσουν εκεί στην καρδιά του και να φανερώσουν εκεί, στο πιο σκληρό σημείο, τη νίκη Του και τα δικαιώματά Του. Μπορούμε εξάλλου να υποθέσουμε πως αν ο Ιησούς συνήθιζε, αφού είχε εκτελέσει ένα θαύμα, ν' αποσύρεται στην έρημο (Μαρκ. ι΄, 35 Λουκ. δ', 42 ε΄, 16), δεν το 'κανε μόνο για να βρεί καταφυγή... αλλά μάλλον για να πάει εκεί όπου όφειλε να δώσει όλη τη δόξα στο Θεό». (J.-J. von Allmen, στο Βιβλικό Λεξικό, Delachaux et Niestle, Neuchâtel, 1954, p. 203).

Η ιστορία της αρχέγονης δημιουργίας αρχίζει σ' ένα κήπο όπου «ο Θεός βγάζει από το έδαφος δέντρα όλων των ειδών ελκυστικά στην όραση και στη βρώση», (Γεν. Α', 9). Αντίθετα, η αναγγελία του Ευαγγελίου φανερώνεται στην έρημο.

«Αρχή του Ευαγγελίου του Ιησού Χριστού, του Υιού του Θεού έγινε σύμφωνα μ' εκείνο που είναι γραμμένο στους προφήτες: Ιδού εγώ αποστέλλω πριν από σένα τον άγγελό μου, που θα προετοιμάσει το δρόμο μπροστά σου. Μια φωνή κραυγάζει στην έρημο: Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, ευθυγραμμίστε τους δρόμους του. Εμφανίστηκε στην έρημο ο Ιωάννης ο Βαπτιστής, κηρύσσοντας βάπτισμα μετανοίας για συγχώρεση αμαρτιών» (Μαρκ. α', 1-3).

Η έρημος παρουσιάζεται έτσι ως ο τέλειος τύπος του κόσμου, εχθρική στο Θεό και υποκείμενη στο Σατανά, όπου ο Μεσσίας θα 'ρθει να προσφέρει την καινούργια ζωή. Κι όπως ο Ιωάννης ο Βαπτιστής ανάγγειλε εκεί την έλευσή Του, έτσι και οι χριστιανοί μοναχοί συνειδητοποιήσανε πως αναγγέλλουνε την παρουσία Του με τη φυγή τους στην έρημο, πολεμώντας στην πρώτη γραμμή της μάχης με τις δυνάμεις του πονηρού.

Αναρωτιόμαστε, γιατί όμως η πρωτοχριστιανική Εκκλησία είδε τόσο πολύ αργά στους κόλπους της άμεσους μιμητές του Ιωάννου του Προδρόμου, αφού συνέχιζε τον Ιουδαισμό, όπου σ' αυτόν ζούσε τόσο έντονα το «μοναστικό» ιδανικό; Επειδή θεωρούσε το σύνολό της σε πορεία και «φυγή» μέσα στην έρημο του κόσμου. Αυτό εκφράζει ο οραματισμός της Αποκάλυψης με την εικόνα της Γυναίκας:

«Και γέννησε παιδί αρσενικό, εκείνο που πρόκειται να ποιμάνει όλα τα έθνη με σιδερένιο ραβδί. Και το παιδί της αρπάχτηκε κοντά στο Θεό και στο θρόνο του. Και η γυναίκα ξέφυγε στην έρημο, όπου ο Θεός της έχει ετοιμάσει καταφύγιο, για να την τρέφουν εκεί χίλιες διακόσιες εξήντα μέρες» (Αποκ. ιβ', 56).

Οι περιπλανήσεις των Εβραίων στην έρημο γίνονται έτσι η εικόνα της Εκκλησίας, στην περίοδο που βρίσκεται αναμεσα στην Πεντηκοστή και στη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού, εκτεθειμένη στις προσβολές του Σατανά:

«Θέλω να ξέρετε, αδελφοί, ότι οι Πατέρες μας ήταν όλοι κάτω από τη νεφέλη και όλοι περάσανε μέσα από τη θάλασσα... Κι όμως ο Θεός δεν ευαρεστήθηκε με τους περισσότερους απ' αυτούς, αφού τα σώματά τους στρωθήκανε στην έρημο. Τα γεγονότα αυτά είναι παραδείγματα για μας, για να μην επιθυμούμε τα κακά όπως τα επιθυμήσανε εκείνοι» (Α΄ Κορινθ. 1'. 1-6).

Στον Δ΄ αιώνα, ο Χριστιανισμός θα μπεί σε μια καινούργια εποχή και τότε τους λίγους μεμονωμένους αναχωρητές της αρχαίας εποχής θ' ακολουθήσουν χιλιάδες μιμητές, Μπροστά σε μια Εκκλησία πανευτυχισμένη από τη μόλις αποκτημένη αυτοκρατορική προστασία, οι αναχωρητές αυτοί θ' αποφασίσουν να διασώσουν για τη χριστιανική κοινότητα το ιδανικό που θα 'πρεπε η Εκκλησία να κρατήσει δικό της ως την Επιστροφή του Κυρίου της: Το ιδανικό της «Γυναίκας που καταφεύγει στην έρημο». «Κοντολογίς, γράφει ο Louis Bouyer, δεν είναι ο μοναχισμός που γίνεται καινούργιος στον Γ΄- Δ΄ αιώνα, αλλά η καθημερινή ζωή, που άρχισε να ζει η μάζα των μεταστραφέντων νεοχριστιανών... Να που οι χριστιανοί έγιναν αγρονόμοι, πραίτορες, κι ακόμη - γεγονός χωρίς μεγάλη σημασία – ιερείς του Δία... Η ανώτατη εξουσία, είχε αρχίσει από την εποχή του ειδωλολάτρη Αυρηλιανού, όπως συνέβη με τον Παύλο Σαμοσατέα, να μεταχειρίζεται τους επισκόπους όχι σαν αρχιληστές, αλλά σαν πολυσέβαστους αξιωματούχους... Κι ο καθένας που θυσίασε ένα πόδι, ένα χέρι η ένα μάτι στη διάρκεια του τελευταίου διωγμού καμάρωνε ακρωτηριασμένος στις άμαξες του θεϊκού αυτοκράτορα. Κι η Εκκλησία ολόκληρη ακολουθούσε την κίνηση» (Η ζωή του αγίου Αντωνίου, Editions de Fontenelle, Abbaye de Saint-Wandrille, 1950, pp. 9- 11). Έτσι «φάνηκε πως άρχισαν να εγκαταλείπουν τον κόσμο, όντας χριστιανοί, επειδή δεν τους ήθελε ο κόσμος. Έπειτα φάνηκε πως συνηθίσανε τόσο πολύ με το διαζύγιο που πήρανε από τον κόσμο, που δεν ήθελαν πιά τον κόσμο, όταν συμφιλιώθηκε μαζί τους» (Στο ίδιο, σ.7).

Ο μοναχισμός ξαναπήρε έτσι μέσα στην Εκκλησία την προφητική αποστολή που είχε γνωρίσει τόσο καλά ο  παλαιός Ισραήλ. Δημιούργησε ένα αντίβαρο στην εκκοσμικευμένη και νυσταλέα Εκκλησία που υποδέχτηκε στους κόλπους της τόσο άνετα τις ελληνο-ρωμαικές μάζες και που επωφελήθηκε, χωρίς τύψεις συνείδησης, από τις μεγαλοδωρίες του «ευσεβέστατου αυτοκράτορα». Σ' όλη τη μακρινή ιστορία της Ορθόδοξης Ανατολής, οι αναχωρητές της ερήμου, οι στηλίτες, απολιθωμένοι για χρόνια πάνω στις κολώνες τους, οι μεγάλοι κοινοβιάρχες που, όπως το μοναστήρι των Στουδιτών στην Κωνσταντινούπολη, έδιναν μαρτυρία στην καρδιά της πόλης για το μοναστικό ιδανικό, ήξεραν να επιβάλλουν το σεβασμό στους αυτοκράτορες και στο χριστιανικό λαό και εμπόδιζαν να συγχωνευθεί ολοκληρωτικα η Εκκλησία με την Αυτοκρατορία. Η μαρτυρία τους ήταν έτσι, ουσιαστικά, η μαρτυρία της Καινής Διαθήκης. Μαρτυρία αντίθετη στο σημείο εκείνο που η μαρτυρία της Παλαιάς Διαθήκης ταύτιζε τον εκλεκτό λαό με το έθνος και το κράτος: Αντιμετωπίζοντας τις θεοκρατικές αξιώσεις του χριστιανού Αυτοκράτορα, οι μοναχοί διαβεβαίωναν πως η Βασιλεία του Θεού είναι Βασιλεία του μέλλοντος. Μέσα στην ιστορία η Βασιλεία αυτή δεν είναι κοινωνική η πολιτική οργάνωση, αλλά η ίδια η Παρουσία του Θεού…

Και η Ανατολική Εκκλησία αναγνώρισε στους μοναχούς τους αυθεντικούς εκπροσώπους της. Υιοθέτησε τη λειτουργία τους, την πνευματικότητά τους, τον τύπο της αγιότητάς τους. Αποφάσισε ακόμη, στον ΣΤ΄ αιώνα, πως θα πρέπει να επιλέγει τους επισκόπους της αποκλειστικά από την τάξη των μοναχών. Οι μοναχοί στην πραγματικότητα σχηματίζανε σ' όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα, το άνθος της χριστιανικής κοινωνίας στην 'Ανατολή,

Η μοναχική οδός ενέχει ωστόσο τους πειρασμούς της και τους κινδύνους της. Ο αναχωρητής που φεύγει στην έρημο στερείται τα Μυστήρια για χρόνια ολόκληρα. Το μοναστήρι, που αποτελεί ξεχωριστή κοινότητα στο εσωτερικό της Εκκλησίας, δεν αποχωρίζεται πραγματικά από το χριστιανικό Σώμα; Δεν κατακερματίζεται ο λαός του Θεού; Δεν υποκαθίσταται η κοινοτική πνευματική ζωή, που συνιστά την ουσία του χριστιανισμού, με μια ατομιστική ευσέβεια;;;;;; Οι ασκητικοί άθλοι των πατέρων της ερήμου δεν καταντούν ανθρώπινα μέσα για την κατάκτηση της χάρης και δεν παύει έτσι η θεία χάρη να 'ναι ένα δώρο χαριζόμενο από το Θεό; Είναι φανερό πως η ιστορία του μοναχισμού γνώρισε όλες αυτές τις εκτροπές, αλλά δεν είναι λιγότερο φανερό πως η Εκκλησία, έπειτα από μερικούς δισταγμούς, κατόρθωσε να επιβληθεί στους μοναχούς και στο διοικητικό και στο δογματικό επίπεδο. Διοικητικά υπήγαγε τους μοναχούς στους κατά τόπους επισκόπους και τους ενέταξε έτσι στον πυρήνα της χριστιανικής ζωής που συνιστά την τοπική Εκκλησία. Είναι αξιοπαρατήρητο ότι η Ανατολή αντιτάχθηκε πάντοτε στις πρωτοβουλίες για τη δημιουργία θρησκευτικών ταγμάτων, που θα ήταν «απαλλαγμένα» από την εξουσία της ιεραρχίας. Η Εκκλησία θα καταδικάσει στο δογματικό επίπεδο το θρησκευτικό ατομικισμό και τον υπερτονισμό της πνευματικότητας, που ορισμένες μοναστικές τάσεις είχαν εντάξει στη χριστιανική μυστική ζωή. Η καταδίκη θα γίνει έπειτα από μια εξέλιξη που απαίτησε μακροχρόνιες διευκρινίσεις και αναλύσεις. Οι σελίδες που ακολουθούν αφιερώνονται στις τάσεις αυτές.

Ανώνυμος είπε...

Πρμ ΙΑʹ, 19 – ΙΒʹ, 6
Υἱὸς δίκαιος γεννᾶται εἰς ζωήν, διωγμὸς δὲ ἀσεβοῦς εἰς θάνατον. Βδέλυγμα Κυρίῳ διεστραμμέναι ὁδοί, δεκτοὶ δὲ αὐτῷ πάντες ἄμωμοι ἐν ταῖς ὁδοῖς αὐτῶν. Χειρὶ χεῖρας ἐμβαλὼν ἀδίκως, οὐκ ἀτιμώρητος ἔσται κακῶν. Ὁ δὲ σπείρων δικαιοσύνην, λήψεται μισθὸν πιστόν. Ὥσπερ ἐνώτιον χρυσοῦν ἐν ῥινὶ ὑός, οὕτω γυναικὶ κακόφρονι κάλλος. Ἐπιθυμία δικαίων πᾶσα ἀγαθή, ἐλπὶς δὲ ἀσεβῶν ἀπολεῖται. Εἰσίν, οἳ τὰ ἴδια σπείροντες πλείονα ποιοῦσιν· εἰσὶ δὲ καὶ οἳ συνάγοντες τὰ ἀλλότρια, ἐλαττονοῦνται. Ψυχὴ εὐλογουμένη πᾶσα ἁπλή, ἀνὴρ δὲ θυμώδης οὐκ εὐσχήμων, ὁ συνέχων σῖτον, ὑπολείποιτο αὐτὸν τοῖς ἔθνεσιν, εὐλογία δὲ εἰς κεφαλὴν τοῦ μεταδιδόντος. Τεκταινόμενος ἀγαθά, ζητεῖ χάριν ἀγαθήν, ἐκζητοῦντα δὲ κακὰ καταλήψεται αὐτόν. Ὁ πεποιθὼς ἐπὶ τῷ πλούτῳ αὐτοῦ, οὗτος πεσεῖται. Ὁ δὲ ἀντιλαμβανόμενος δικαίων, οὗτος ἀνατελεῖ, ὁ μὴ συμπεριφερόμενος τῷ ἑαυτοῦ οἴκῳ, κληρονομήσει ἄνεμον, δουλεύσει δὲ ἄφρων φρονίμῳ. Ἐκ καρποῦ δικαιοσύνης φύεται δένδρον ζωῆς, ἀφαιροῦνται δὲ ἄωροι ψυχαὶ παρανόμων. Εἰ ὁ μὲν δίκαιος μόλις σῴζεται, ὁ ἀσεβὴς καὶ ἁμαρτωλὸς ποῦ φανεῖται; ὁ ἀγαπῶν παιδείαν, ἀγαπᾷ αἴσθησιν, ὁ δὲ μισῶν ἐλέγχους, ἄφρων. Κρείσσων ὁ εὑρίσκων χάριν παρὰ Κυρίῳ, ἀνὴρ δὲ παράνομος παρασιωπηθήσεται, οὐ κατορθώσει ἄνθρωπος ἐξ ἀνόμου, αἱ δὲ ῥίζαι τῶν δικαίων οὐκ ἐξαρθήσονται. Γυνὴ ἀνδρεία στέφανος τῷ ἀνδρὶ αὐτῆς, ὥσπερ δὲ ἐν ξύλῳ σκώληξ, οὕτως ἄνδρα ἀπόλλυσι γυνὴ κακοποιός. Λογισμοὶ δικαίων κρίματα, κυβερνῶσι δὲ ἀσεβεῖς δόλους. Λόγοι ἀσεβῶν δόλιοι εἰς αἷμα, στόμα δὲ ὀρθῶν ῥύσεται αὐτούς.