John Meyendorff - Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ (4)

  Συνέχεια από: Τετάρτη 26 Μαρτίου 2025

Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ 

 John Meyendorff 

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ από την πρωτότυπη γαλλική έκδοση

ΕΛ. ΜΑΪΝΑΣ

Η πνευματική παράδοση των μοναχών της Ανατολής

- Ο Μακάριος και η μυστική ζωή της καρδιάς.

Ο άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος ήταν ο δάσκαλος του Ευάγριου στην έρημο της Σκήτης. Μας άφησε μόλις μερικά «αποφθέγματα» όπου παρουσιάζεται ως ένας από τους εισηγητές της «μονολογικής» προσευχής, προσευχής που περιορίζεται σε μια σταθερή επανάληψη σύντομης ευχής και που το ουσιώδες στοιχείο της είναι το όνομα του Θεού: «Κύριε».

Ρώτησαν τον Αββά Μακάριο: Πως πρέπει να προσευχόμαστε; Ο γέροντας απάντησε: Δεν υπάρχει ανάγκη να χάνεσαι στα λόγια. Είναι αρκετό ν' απλώσεις τα χέρια και να πείς: Κύριε, όπως θέλεις κι όπως ξέρεις, ελέησέ με. Αν σε πιέζει η μάχη, πες: Κύριε, βοήθεια! Αυτός ξέρει τι χρειάζεται και θα σ' ελεήσει. (Trad. Gouillard, Petite Philocalie, Éditions des Cahiers du Sud, Paris, 1953, p. 58).

Η πρωταρχική μορφή της «Προσευχής του Ιησού» φαίνεται λοιπόν πως είναι το Κύριε ελέησον και που η μόνιμη επανάληψή του στις ανατολικές λειτουργίες ανάγεται ως τους πατέρες της ερήμου...

Το όνομα του αγίου Μακαρίου έχει απ' το άλλο μέρος συνδεθεί μ' ένα σπουδαίο έργο, τις «Πνευματικές ομιλίες» που δεν ανήκουν στον ίδιο το Μακάριο, αλλά σ' άγνωστο συγγραφέα του Ε' αιώνα. Το έργο λοιπόν που θα μελετήσουμε σ' αυτό το κεφάλαιο είναι το έργο του μεγάλου αυτού ανώνυμου, στον οποίο θ' αφήσουμε το συμβατικό όνομα του Μακαρίου. Σημειώνουμε πρώτα πρώτα αυτό που τον αντιθέτει ανοιχτά στον Ευάγριο: την ανθρωπολογία του. Ο Ευάγριος, ουσιαστικά πλατωνικός, παραδέχεται τον άνθρωπο σαν νού που φυλακίστηκε στην ύλη: Το σώμα δεν μπορεί να έχει θέση στην πνευματική ζωή, μήτε περισσότερη, μήτε λιγότερη απ' όση κατέχει ο ενσαρκωμένος Λόγος... Όσο για το Μακάριο εντάσσσει τη διδασκαλία του για την αδιάλειπτη προσευχή στο πλαίσιο μιας ανθρωπολογίας μονιστικής, που εμπνέεται κατ' ευθείαν από τη Βίβλο απηχώντας κάπως τη διδασκαλία των Στωικών: Ο άνθρωπος είναι αδιαίρετο ον και έρχεται, ως ενιαίο ον, σε επικοινωνία με το Θεό.[ΔΕΝ ΥΦΙΣΤΑΤΑΙ Η ΠΤΩΣΗ]

Ορισμένοι συγγραφείς, εδώ και τριάντα χρόνια, είδαν στο Μακάριο ένα πρόμαχο της «μεσσαλιανικής» αίρεσης και προχώρησαν, εξαιτίας της προκατάληψής τους, σε εσωτερικά επιχειρήματα, θεμελιωμένα πάνω σ' ορισμένες παραγράφους του Μακαρίου με δυαλιστική συνήχηση κι ακόμα θεμελιωμένα πάνω στην «υλιστική» ανθρωπολογία του συγγραφέα των Ομιλιών. Η θέση αυτή βρίσκει ευτυχώς σήμερα όλο και περισσότερους εχθρούς. «Είναι φανερό, γράφει πάνω σ' αυτό το θέμα ο W. Jaeger, πως ο Μακάριος δεν είχε δανειστεί από τον αιρετικό αυτό όμιλο δοξασίες, που οι σοφοί σύγκριναν με τα λίγα που ξέρουμε για το «μεσσαλιανισμό», αλλά από κάποια κοινή μοναστική παράδοση: (Two rediscovered words of ancient christian literature. Gregory of Nyssa and Macarius, E. S. Brill, Leide, 1954, p. 225). O μεσσαλιανισμός και ο νεοπλατωνισμός δημιουργούν, πραγματικά, τους δυό ακραίους και αντίθετους μεταξύ τους πειρασμούς, στην πνευματική παράδοση της Χριστιανικής Ανατολής, αλλά ο Μακάριος πρόσφερε σίγουρα θυσία λιγότερο στους Μεσσαλιανούς, απ' όση ο Ευάγριος στους νεοπλατωνικούς...

Ο μυστικισμός του Μακαρίου θεμελιώθηκε ολοκληρωτικά πάνω στην Ενσάρκωση του Λόγου. Η μοναχική ζωή δεν είναι γι' αυτόν η αποκατάσταση της καθαρής ενέργειας του νού, αλλά η πιο ολοκληρωμένη πραγματοποίηση της χάρης του βαπτίσματος μέσα μας. Η αδιάλειπτη προσευχή του μοναχού δεν έχει για σκοπό να ελευθερώσει το πνεύμα από τους δεσμούς του με τη σάρκα. Η ζωή αυτή επιτρέπει στον άνθρωπο να φθάσει από δω κάτω στη γη στην εσχατολογική πραγματικότητα, στη Βασιλεία του Θεού, που περιλαμβάνει το σώμα του και το πνεύμα του μέσα στη θεϊκή κοινωνία. Ολόκληρος ο άνθρωπος, σώμα και ψυχή, έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα του Θεού και έχει κληθεί ολόκληρος στη θεϊκή δόξα.[ΑΝ ΕΞΑΙΡΕΣΟΥΜΕ ΤΟΥΣ ΔΕΡΜΑΤΙΝΟΥΣ ΧΙΤΩΝΕΣ!] Ο πλατωνικός διανοητισμός του Ευαγρίου βγάζει τον άνθρωπο από την ορατή ιστορία για να τον κάνει να εισέλθει στο υπερπέραν, σε κάποια διαστημική ζωή εντελώς αποσπασμένη από την ύλη. Η μυστική του Μακαρίου αντίθετα κάνει να διεισδύσει η Βασιλεία μέσα στον ορατό κόσμο για να τον απελευθερώσει από την κυριαρχία του Σατανά και για ν' αστραποβολήσει μέσα του προκαταβολικά το φως του ερχόμενου αιώνα: Ο ιστορικός Χριστός, που ήλθε, που θα 'ρθει και που είναι με τα άγια Μυστήρια παρών μέσα στην Εκκλησία, είναι, λοιπόν, για το Μακάριο, το μοναδικό κέντρο της πνευματικής ζωής του μοναχού:[Η ΓΝΩΣΤΗ ΕΣΧΑΤΟΛΟΓΙΑ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΟΥ ΑΠ. ΠΑΥΛΟΥ. ΑΧΡΙ ΤΡΙΤΟΥ ΟΥΡΑΝΟΥ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΥΠΕΡΠΕΡΑΝ, ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗ ΖΩΗ ΑΠΟΣΠΑΣΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΛΗ; ΤΟ ΣΩΜΑ ΥΛΗ. ΕΩΣΦΟΡΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ, ΚΑΘΟΤΙ Ο ΕΩΣΦΟΡΟΣ ΕΠΕΣΕ ΣΤΗΝ ΥΛΗ ΟΠΩΣ ΤΟ ΑΠΕΚΑΛΥΨΕ Ο ΚΥΡΙΟΣ] 

Ο ανέκφραστος και ακατανόητος Θεός ταπεινώθηκε μέσα στην καλοσύνη Του. Ντύθηκε τα μέλη του σώματός Του όπως τον βλέπουμε, και παραιτήθηκε εκούσια από την απροσπέλαστη δόξα Του. Ενανθρώπησε κι ενσαρκώθηκε, μέσα στο έλεος του και στην αγάπη Του για τους ανθρώπους συνενώθηκε με τους αγίους, ευσεβείς και πιστούς και έγινε «Ένα Πνεύμα» μαζί τους σύμφωνα με τα λόγια του απ. Παύλου (Α΄ Κορινθ. στ', 17) – ψυχή της ψυχής τους και υπόσταση της υπόστασής τους, για να μιλήσουμε έτσι – για να δυνηθεί κάθε ζώσα ύπαρξη να ζήσει τη νεότητα, να αισθανθεί την αιώνια ζωή. Και να 'χει μετοχή σε άφθαρτη δόξα. (Ομιλία IV, 10, Ελληνική Πατρολογία, τόμος 34, στήλη 480 BC).[ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΕ ΛΑΜΒΑΝΟΝΤΑΣ ΘΕΛΗΣΗ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΝΣΑΡΚΩΘΗΚΕ. ΜΟΝΗ Η ΕΝΣΑΡΚΩΣΗ ΑΡΝΕΙΤΑΙ ΤΗΝ ΘΕΟΤΟΚΟ ΚΑΙ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟΦΥΣΙΤΙΣΜΟΣ]

Ο συγγραφέας των Πνευματικών ομιλιών ξεπερνάει καθαρά με το σταθερό χριστοκεντρισμό του το δυαλισμό των Μεσσαλιανών, για τους οποίους ο Θεός και ο Σατανάς συνυπάρχουν ισοδύναμα μέσα στον άνθρωπο.

Ο Δαίμονας κουκούλωσε όλη την ψυχή μ' ένα παχύ πέπλο, επειδή ο άνθρωπος απέρριψε την εντολή. Αλλά έμφανίζεται η χάρη που αποσύρει εντελώς κάθε πέπλο: Στο εξής η ψυχή αποκαθαρμένη... θαυμάζει στην αγνότητά της, με ολοκάθαρα τα μάτια της, τη δόξα του αληθινού φωτός και τον αληθινό Ήλιο της δικαιοσύνης που λαμποκόπησε μέσα στην καρδιά. (Ομιλία XVII, 3, στον ίδιο τόμο, στήλη 625 Β).

Το μοναδικό μέσο για να παλαίψεις με το δαίμονα είναι για τους Μεσσαλιανούς, τους Πελαγιανούς αυτούς της Ανατολής, η προσευχή. Προσπάθεια καθαρά ανθρώπινη, προσελκύοντας τη χάρη, αλλ' ανεξάρτητη στο ξεκίνημά της από κάθε θεική επέμβαση. Η απελευθέρωση του ανθρώπου, για το Μακάριο, προέρχεται από το Βάπτισμα. Η προσευχή, και γενικά όλη η πνευματική ζωή, προκαλούν μόνο τη βλάστηση της σποράς που δέχτηκε με το «λουτρό παλιγγενεσίας».

Το άγιο Πνεύμα, ο Συνήγορός μας, που κατήλθε στους Αποστόλους και χορηγείται απ' αυτούς στη μόνη και αληθινή Εκκλησία του Θεού την ώρα του Βαπτίσματος, συνοδεύει, σύμφωνα με την αναλογία της πίστης, με πολλούς και πολυποίκιλους τρόπους, κάθε άνθρωπο που φθάνει στο Βάπτισμα με την Πίστη. (Grande Lettre, ed. Jaeger, p. 236). [ΤΟΤΕ ΑΣ ΚΑΤΑΡΓΗΣΟΥΜΕ ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ ΜΕ ΤΟΝ ΑΠ. ΠΑΥΛΟ ΠΡΩΤΟ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΔΙΔΑΣΚΕΙ ΟΤΙ ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ ΕΠΙΔΗΜΕΙ Σ'ΑΥΤΟΝ ΠΟΥ ΤΗΡΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΝΤΟΛΕΣ ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΥ ΕΦΤΑΣΕ ΣΕ ΗΛΙΚΙΑ ΧΡΙΣΤΟΥ. ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΦΤΑΝΕΙ ΣΤΟ ΒΑΠΤΙΣΜΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΙΣΤΗ;]

Οι Χριστιανοί ανήκουν σ' άλλο αιώνα, είναι γιοί του ουράνιου Αδάμ, καινούργιο γένος, παιδιά του αγίου Πνεύματος φωτεινά αδέλφια του Χριστού, όμοιοι με τον Πατέρα τους: Τον Πνευματικό και φωτεινό Αδάμ... (Ομιλία XVI, 8, στον ίδιο τόμο, στήλη 617-620).

Όπως ένας άνθρωπος που κατέχει πολλά αγαθά και που έχει συγχρόνως υπηρέτες και παιδιά δίνει άλλη τροφή στους υπηρέτες, κι άλλη στα παιδιά του που γεννηθήκανε απ' τον ίδιο, -τα παιδιά είναι πραγματικά οι κληρονόμοι του Πατέρα, τρώνε μαζί του και είναι ίσοι μ' αυτόν- έτσι και ο Χριστός, ο αληθινός Δάσκαλος δημιούργησε ο ίδιος όλα τα πράγματα. Και τρέφει τους κακούς και τους αχάριστους. Όσο για τα παιδιά που γέννησε ο ίδιος, που τους έδωσε τη χάρη Του, που ο Κύριος τα σφράγισε με τη μορφή Του, τα ανέβασε σ' ένα ιδιαίτερο γεύμα, με ξεχωριστή τροφή, ξεχωριστό φαγητό και πιοτό. Προσφέρεται ο ίδιος για βρώση σ' αυτούς, αφού ζούν με τον Πατέρα τους. Ο Κύριος τους είπε: Όποιος τρώγει τη σάρκα μου και πίνει το αίμα μου μένει μαζί μου κι εγώ μαζί του» (Ιωαν. στ', 56), και δεν θα ιδεί το θάνατο. (Ομιλία XIV, 4, στον ίδιο τόμο, στήλη 572 CD).[ΟΠΟΙΟΣ ΕΙΠΕ, ΔΕΝ ΕΙΠΕ ΟΛΟΙ!]

Η δόξα που κατέχουν οι άγιοι από σήμερα στις ψυχές τους θα καλύψει, θα ντύσει και θ' ανυψώσει στους ουρανούς τα γυμνά σώματα (την ημέρα της 'Ανάστασης). Το σώμα μας και η ψυχή μας θα αναπαυθούνε, λοιπόν, αιώνια μαζί με τον Κύριο μέσα στη Βασιλεία. Ο Θεός δημιουργώντας τον Αδάμ, δεν του 'χε δώσει σωματικά φτερά όπως στα πουλιά, αλλά εκ των προτέρων του είχε προετοιμάσει φτερά του αγίου Πνεύματος –αυτά που επιθυμεί να του δώσει στην ανάσταση – για να τον ανυψώσουν και να τον οδηγήσουν εκεί όπου το Πνεύμα επιθυμεί να βρεθούν. Οι άγιες ψυχές δέχονται αυτά τα φτερά από τώρα, όταν πετούν, διά του πνεύματος, προς τις ουράνιες σκέψεις. Οι Χριστιανοί, πραγματικά ζούν σε διαφορετικό κόσμο: Έχουν το δικό τους τραπέζι, τα δικά τους φορέματα, μια ευφροσύνη, μια ξεχωριστη κοινωνία και σκέψη. Να γιατί είναι οι πιο δυνατοί από τους ανθρώπους. Δέχονται τη δύναμή τους στο ενδόμυχο της ψυχής τους διά του Αγίου Πνεύματος. Να γιατί, στην ανάσταση, και το σώμα τους ακόμα θα δεχθεί τα αιώνια αγαθά του Πνεύματος και θα ενωθεί στη δόξα, που την εμπειρία της κατέχουν από τώρα οι ψυχές τους. (Ομιλία V, 12, στον ίδιο τόμο, στήλη 516).

Η τελευταία αυτή παράγραφος δείχνει καθαρά, πως για το Μακάριο, η χριστιανική ζωή και εντελώς ιδιαίτερα η αδιάλειπτη προσευχή των μοναχών έχουν για σκοπό να φανερώσουν τη ζύμη της θείας χάρης, που κατέχουν από εδώ στη γη οι χριστιανοί στην ύπαρξή τους και που προετοιμάζει μέσα τους την έλευση της Βασιλείας του Θεού;;;;. Ο ξεχωριστά εκλεκτός τόπος της θείας χάρης είναι «η καρδιά»:

Έτσι, μέσα στο χριστιανισμό, είναι δυνατό να γευθείς τη θεία χάρη: Γεύσασθε και ίδετε ότι χρηστός ο Κύριος. (Ψαλμός ΚΔ', 9). Η γεύση αυτή είναι η ενεργοποιός δύναμη του Αγίου Πνεύματος που φανερώνεται μέσα στην καρδιά. Οι γιοί του φωτός, λειτουργοί της Καινής Διαθήκης εν Πνεύματι Αγίω, δεν έχουν τίποτα να διδαχθούν από τους ανθρώπους. Διδάσκονται από το Θεό. Η ίδια η χάρη εγγράφει πάνω στις καρδιές τους τους νόμους του Πνεύματος... Η καρδιά, πραγματικά, είναι ο ηγεμόνας και ο βασιλιάς όλου του σωματικού οργανισμού, και όταν η χάρη ηγεμονικά ποιμαίνει την καρδιά, βασιλεύει πάνω σ' όλα τα μέλη του σώματος και σ' όλες τις σκέψεις. Επειδή εδώ βρίσκεται η διάνοια, εδώ βρίσκονται όλες οι σκέψεις της ψυχής και εδώ περιμένει η ψυχή το αγαθό. Να γιατί η θεία χάρη διεισδύει μέσα σ' όλα τα μέλη του σώματος. (Ομιλία XV, 20, στον ίδιο τόμο, στήλη 589 ΑΒ).[Η ΔΙΑΝΟΙΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΔΙΑΝΟΙΑ. ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΔΙΑ ΤΟΥ ΝΟΥ]

Η αντίληψη αυτή της καρδιάς, κέντρο του οργανισμού και έδρα της διάνοιας, θα έχει, όπως θα το δούμε, ιδιαίτερη επιτυχία στη μυστική ζωή της Χριστιανικής 'Ανατολής. Σημειώνουμε απλώς εδώ πως ο Μακάριος στοχάζεται σ' ένα κόσμο εντελώς διαφορετικό από τον κόσμο του Ευαγρίου: Η πνευματικότητα της ερήμου, η αδιάλειπτη προσευχή ξαναβρίσκονται στο έργο του στο πλαίσιο μιάς αντίληψης για τον άνθρωπο, όπου ολόκληρο το ον, ξαναγεννημένο από τα Μυστήρια, συγκατατίθεται στη χάρη.[ΛΕΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΚΡΙΒΕΙΑ:"κάθε άνθρωπο που φθάνει στο Βάπτισμα με την Πίστη"]. Τέτοιες η παρόμοιες εκφράσεις θα πετύχουνε πολύ φυσικά να διατυπωθούνε με ακρίβεια. Η θεμελιώδης όμως έμπνευση, αποχωρισμένη καθαρά από το χονδροειδή υλισμό που γι' αυτόν κατηγορούν τους Μεσσαλιανούς – «όραση της θεϊκής ουσίας με τους σωματικούς οφθαλμούς»– έχει τεράστια αξία γιατί περιορίζει μέσα στη μοναστική παράδοση, την αποκλειστική επικράτηση του Ευαγριανού διανοητισμού.

Αγ. Γρηγόριος Παλαμάς - ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ (1)

ΛΟΓΟΣ

ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ

ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΙ ΚΑΙ ΜΕΧΡΙ ΠΟΙΟ ΒΑΘΜΟ ΕΙΝΑΙ ΩΦΕΛΙΜΗ Η ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΗ ΜΕ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ

ΕΡΩΤΗΣΗ ΠΡΩΤΗ

Άκουσα μερικούς να λένε, ότι την εξωτερική σοφία πρέπει να την επιδιώκουν και οι μοναχοί, γιατί χωρίς αυτήν τάχα δεν είναι δυνατόν να απαλλαγεί κανείς από την άγνοια και τις ψευδείς δοξασίες, ακόμη και αν φθάσει στην κορυφή της απάθειας, ούτε να  φτάσει την τελειότητα και αγιότητα, εάν δεν συλλέξει από παντού τις γνώσεις (το ειδέναι), και μάλιστα από την αρχαία ελληνική παιδεία, γιατί και αυτή είναι δώρο του Θεού, όμοιο με τα προσφερόμενα στους προφήτες και τους αποστόλους μέσω αποκαλύψεως και με αυτήν προκαλείται στην ψυχή γνώση των όντων και κοσμεί το γνωστικό, το οποίο είναι το ανώτερο όλων των δυνάμεων της ψυχής, εφόσον κάθε πάθος από άγνοια φυτρώνει και ενδυναμώνει, αλλά και στη γνώση του Θεού καθοδηγεί τον άνθρωπο, καθόσον δεν είναι δυνατόν να γνωρίσει κανείς τον Θεό, παρά μόνο μέσω των κτισμάτων αυτού.

Όταν λοιπόν άκουσα να λένε αυτά, κάθε άλλο παρά πείσθηκα, εφόσον η μικρή μου πείρα στη μοναχική πολιτεία μου απέδειξε ακριβώς το αντίθετο, αλλά δεν μπόρεσα ν’ απολογηθώ προς αυτούς, επειδή προβάλλουν και έναν υψηλότερο λόγο. Λένε ότι τάχα «δεν είναι απλώς ότι πολυεξετάζουμε τα μυστήρια της φύσεως και καταμετρούμε τον κύκλο του ουρανού και ερευνούμε τις αντιπαρατασσόμενες κινήσεις των άστρων, κυνηγούμε τις συζυγίες και αποστάσεις και ανατολές αυτών και όσα συμβαίνουν από αυτά και καυχόμαστε γι’ αυτά, αλλά επειδή οι λόγοι αυτών βρίσκονται στον θειο και πρώτο και δημιουργικό νου, και οι εικόνες των λόγων που βρίσκονται σ’ αυτόν είναι εντεθειμένες μέσα στην ψυχή μας, σπεύδουμε να γνωρίσομε αυτούς καλά και να απαλλάξουμε τον εαυτό μας από τους τύπους της άγνοιας με μεθόδους διαιρετικές και συλλογιστικές και αναλυτικές και έτσι να γίνουμε καθ’ ομοίωση του δημιουργού (ποιήσαντος), και όσο ζούμε και μετά θάνατον».

Επειδή λοιπόν έκρινα ότι δεν είμαι ικανός να αντικρούσω εσιώπησα τότε προς αυτούς, παρακαλώ τώρα να διδαχθώ από σένα, πάτερ, τους λόγους υπέρ της αλήθειας, ώστε να καταστώ έτοιμος, σύμφωνα με τον απόστολο, «να δίνω λόγο για την ελπίδα την οποία έχουμε από την πίστη μας».

ΑΠΟΚΡΙΣΗ ΠΡΩΤΗ

1,1

1. Αδελφέ, για να μιλήσω αποστολικά, «είναι καλό η καρδιά να λαμβάνει διαβεβαιώσεις με τη βοήθεια της χάριτος», πώς όμως θα μπορούσε κανείς ν’ αποδείξει με λόγο το πάνω από τη λογική (υπέρ λόγον) αγαθό; Πρέπει λοιπόν και ως προς αυτό να ομολογείς ευγνωμοσύνη στον Θεό, γιατί σου έδωσε τέτοια χάρη, η οποία ούτε στον νου έρχεται σε εκείνους που νομίζουν ότι από περίσσεια σοφίας γνωρίζουν τα πάντα. Και αν δεν έχεις να τους αντικρούσεις, αν και δεν έχουν ως στόχο την αλήθεια όπως γνωρίζεις, δεν πρέπει να στεναχωρείσαι. Γιατί συ βέβαια, πεπεισμένος με έργα, θα είσαι παντού και με κάθε τρόπο για πάντα στηριγμένος και αμετακίνητος, αφού έχεις μέσα σου (σεαυτῷ) μόνιμη τη θεμελίωση της αλήθειας, ενώ εκείνοι που στηρίζονται σε λογικές αποδείξεις οπωσδήποτε θα εκτραπούν, έστω και αν όχι τώρα από σένα. Γιατί «κάθε λόγος παλεύει προς άλλο λόγο», άρα και αντιπαλεύεται από λόγο, και είναι αδύνατο να βρεθεί ο μέχρι τέλους νικητής λόγος, ώστε να μην αναμένεται η δική του ήττα· και αυτό το έδειξαν οι Έλληνες και οι κατ’ εκείνους σοφοί και οι μαθητές τους, ανατρέποντας διαρκώς ο ένας τον άλλο και ανατρεπόμενοι ο ένας από τον άλλο με ανώτερη φαινομενικά απόδειξη.

2. Αφού λοιπόν πεις αυτά σ’ αυτούς που προσέχουν εκείνους σ’ όλη τη ζωή τους και επιδιώκουν ν’ αποκτήσουν γνώση από την έξω παιδεία και εγκωμιάζουν αυτήν τόσο πολύ, νομίζω ότι κατά τρόπο κατάλληλο και πρέποντα να πεις επίσης σ’ αυτούς· «δεν εξασφαλίζετε στον εαυτό σας από εκείνους, αγαπητοί, γνώση, αλλά μάλλον αγνωσία». Γιατί, όπως εκείνοι που ποθούν την εκ μέρους των ανθρώπων δόξα και κάνουν γιά χάρη της τα πάντα πετυχαίνουν αδοξία μάλλον, παρά δόξα, καθόσον σ’ άλλους αρέσουν αλλά, κατά τον ίδιο τρόπο και εκείνοι που επιδιώκουν τη γνώση από τους έξω σοφούς του κόσμου αποκτούν σύμφωνα με τη δική τους γνώμη μάλλον αγνωσία, παρά γνώση· γιατί οι δοξασίες διαφέρουν μεταξύ τους και διαφωνούν η μία πρός την άλλη και εκείνοι που αντιτάσσονται σε κάθε δοξασία είναι περισσότεροι από αυτούς που αποδέχονται αυτήν. Το να πιστεύει όμως κανείς ότι μπόρεσε να βρει τους λόγους στον δημιουργικό νού, ίσως να είναι και πολύ πλημμελές· γιατί λέγει ο απόστολος· «ποιος γνώρισε τον νού του Κυρίου;». Και αν δεν μπορεί να βρει τους λόγους αυτούς, δεν είναι δυνατόν ούτε τις εντός της ψυχής εικόνες αυτών να κατανοήσει με την έξω σοφία. Επομένως το ν’ αναζητά θεία γνώση το κατ' εικόνα από αυτή την έξω σοφία είναι ψευδογνωσία. Η ψυχή που έχει αυτή τη γνώση (από τους έξω σοφούς) δεν καθοδηγείται δι’ αυτής κατά κανένα τρόπο προς την αυτοαλήθεια, αλλ’ ούτε είναι δυνατόν να καθοδηγηθεί από αυτήν προς την αλήθεια. Για το λόγο αυτόν λοιπόν είναι μάταια και η καύχηση εκείνων που καυχώνται γι’ αυτήν. Ας ακούσουν τον Παύλο ο οποίος καλεί «σαρκική σοφία» την εξωτερική και «νού σαρκός» λέγει «τη γνώση που φέρει αλαζονεία». Επομένως η σοφία της σάρκας πώς θα προσφέρει το κατ’ εικόνα στην ψυχή; «Βλέπετε», λέγει, «την κλήση μας· δεν είναι πολλοί σοφοί κατά σάρκα, δεν είναι πολλοί δυνατοί, δεν είναι πολλοί ευγενείς». Όπως λοιπόν η ευγένεια και η δύναμη του σώματος δεν θα μπορούσαν να ενδυναμώσουν ούτε να εξευγενίσουν την ψυχή, έτσι ούτε η σοφία της σάρκας θα καταστήσει σοφή την διάνοια. Και πράγματι αρχή της σοφίας είναι η γνώση της Σοφίας, ώστε να διακρίνει και να προτιμήσει αντί την χαμερπή και γήινη και ανωφελή, τη μεγαλωφελή και ουράνια και πνευματική, που παρέχεται από τον Θεό και κατευθύνεται προς τον θεό και καθιστά σύμμορφους προς τον Θεό εκείνους που την αποκτούν.

3. Αλλ’ όμως, επειδή, όπως λέγουν και εκείνοι, οι εικόνες των λόγων που υπάρχουν μέσα στον δημιουργικό νού βρίσκονται μέσα μας, ποιο είναι εκείνο που αχρείωσε στην αρχή τις εικόνες αυτές; Δεν είναι η αμαρτία και η άγνοια ή η περιφρόνηση του πρακτέου (εκείνου που οφείλει να πράττει κανείς); Γιατί δεν τις αντιλαμβανόμαστε χωρίς διδασκαλία, αφού είναι εντυπωμένες μέσα μας; Δεν συμβαίνει αυτό, επειδή το παθητικό μέρος της ψυχής, αφού επαναστάτησε κακώς, και αυτές διέστρεψε, και το διορατικό αυτής γέμισε με σύγχυση και το απομάκρυνε από την αρχέτυπη καλλονή; Επομένως εκείνος που θέλει να έχει το κατ’ εικόνα σώο και την αληθογνωσία, περισσότερο από κάθετι άλλο πρέπει να φροντίζει αυτό (το διορατικό), και να απέχει από την αμαρτία, και τον νόμο των εντολών να μελετά δια πράξεως, και ν’ αποκτήσει κάθε αρετή, και να επιστρέψει προς τον Θεό με προσευχή και αληθινή θεωρία. Γιατί χωρίς καθαρότητα, ακόμη και αν μάθεις τη φυσική φιλοσοφία από τον Αδάμ μέχρι τη συντέλεια, θα είσαι όχι λιγότερο μωρός, αν μη και περισσότερο, παρά σοφός· ενώ χωρίς εκείνη, αφού καθαρθείς και απαλλάξεις την ψυχή από τα πονηρά ήθη και δόγματα, θ’ αποκτήσεις τη σοφία του Θεού, η οποία νικά τον κόσμο, και θα ζήσεις αιώνια μαζί με «τον μόνον σοφό, τον Θεό» γεμάτος αγαλλίαση. Λέγοντας δόγματα, δεν εννοώ τα σχετικά με το μέγεθος και την κίνηση του ουρανού και των σωμάτων του ουρανού και τα όσα συμβαίνουν εξαιτίας αυτών, ούτε τα σχετικά με τη γη και τα γύρω από τη γη και τα θησαυρισμένα μέσα της μέταλλα και τους πολύτιμους λίθους, ούτε τα όσα συμβαίνουν στον αέρα από τη διπλή αναθυμίαση. Γιατί το να αφιερώνουμε όλον τον ζήλο και όλη την αναζήτηση αποβλέποντας στην μάθηση (επιστήμη) αυτών των πραγμάτων είναι προτίμηση (αίρεσις) ελληνική· καθόσον οί Στωϊκοί στο σύνολό τους σκοπό της θεωρίας ορίζουν την επιστήμην (επιστημονική μάθηση).

ΔΙΑΙΡΕΙ ΚΑΙ ΒΑΣΙΛΕΥΕ, ΧΩΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΝΟΥ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ, ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΝΟΥ ΣΑΝ ΔΙΑΝΟΙΑ.

Ἡ χάρη τοῦ Παναγίου Πνεύματος δέν ἐνεργεῖ σοφία στούς ἁγίους, χωρίς τό νοῦ πού δέχεται τήν σοφία· οὔτε γνώση, χωρίς τήν δύναμιν τοῦ λογικοῦ πού δέχεται τήν γνώση· οὔτε πίστη χωρίς τήν πληροφορία τοῦ νοῦ καί τοῦ λογικοῦ περί τῶν μελλόντων, πού ἦταν ὡς τότε ἄδηλα σέ ὅλους· οὔτε χαρίσματα ἰαμάτων, χωρίς φυσική φιλανθρωπία· οὔτε κανένα ἄλλο ἀπό τά λοιπά χαρίσματα, χωρίς τήν δεκτική ἱκανότητα καί δύναμη τοῦ καθενός. Οὔτε πάλι ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ νά ἀποκτήσει ἀπό φυσική του δύναμιν ἕνα ἀπό τά χαρίσματα πού ἀριθμήσαμε, χωρίς τήν θεία δύναμη πού τά χορηγεῖ. Τό φανερώνουν αὐτό ὅλοι οἱ Ἅγιοι, οἱ ὁποῖοι ὕστερα ἀπό τίς ἀποκαλύψεις τῶν θείων ζητοῦν τούς λόγους ὅσων τούς ἀποκαλύφθηκαν.   

Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής

John Meyendorff - Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ (3)

 Συνέχεια από: Δευτέρα 24 Μαρτίου 2025

Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ 

 John Meyendorff 

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ από την πρωτότυπη γαλλική έκδοση

ΕΛ. ΜΑΪΝΑΣ

Η πνευματική παράδοση των μοναχών της Ανατολής

- Ευάγριος ο Ποντικός (1399) και η καθαρή Προσευχή.

Ο Ευάγριος που καταγότανε από τον Πόντο, της Μικράς 'Ασίας, φίλος και μαθητής των μεγάλων Πατέρων της Καππαδοκίας, Βασιλείου, Γρηγορίου Ναζιανζηνού και Γρηγορίου Νύσσης, ήταν ο πρώτος διανοούμενος [ΟΙ ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΙ ΤΟΥ ΗΤΑΝ ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΟΙ;] που υιοθέτησε, στην αιγυπτιακή έρημο, τη ζωή των αναχωρητών. Δεν αρκέσθηκε να μιμηθεί;;; την άσκηση και τον τρόπο προσευχής τους, αλλά προσπάθησε να τα περιλάβει σ' ένα μεταφυσικό και ανθρωπολογικό σύστημα εμπνευσμένο από το νεοπλατωνισμό;;;.[ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΤΑΙ Η ΠΡΟΣΕΥΧΗ; ΤΙ ΔΟΥΛΕΙΑ ΕΧΕΙ Ο ΝΕΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΛΟΓΙΣΜΟΥΣ;] Οι αναχωρητές της ερήμου άρχισαν να μιλούν, με τον Ευάγριο, τη γλώσσα της Κατηχητικής Σχολής της Αλεξάνδρειας.[Ο ΜΑΚΑΡΙΟΣ ΑΣ ΠΟΥΜΕ, Ο ΠΟΙΜΗΝ;] Το χαρακτηριστικό αυτό γίνεται ιδιαίτερα αισθητό στη διδασκαλία του Ευαγρίου για την Προσευχή,

Οι μοναχοί, απομονωμένοι θεληματικά από την κοινοτική ζωή της Εκκλησίας,[ΕΤΣΙ ΜΙΑ ΜΕΡΑ ΑΠΟΦΑΣΙΣΑΝ ΝΑ ΠΑΝΕ ΣΤΗΝ ΕΡΗΜΟ] αφιερωμένοι στον αγώνα ενάντια στις δαιμονικές δυνάμεις, που πολύ συχνά εκδηλωνόντουσαν σ' αυτούς μέσα από τις ανάγκες του σώματος και τα πάθη της σάρκας,[ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΠΑΘΗ ΤΗΣ ΔΙΑΝΟΙΑΣ; Η ΕΠΑΡΣΗ ΤΙ ΕΙΝΑΙ;] έβλεπαν στις καινοδιαθηκικές αρχές περί προσευχής το πιο ασφαλές μέσο για να μείνουν σ' επαφή με τη χάρη της απολύτρωσης: «Το γένος αυτό (των δαιμόνων) δεν αποδιώχνεται παρά με την προσευχή» (Μαρκ. θ'. 29). «Αδιάλειπτα προσεύχεσθε» (Α΄ Θεσσ. ε΄, 17).

Παραμένοντας μόνοι με το Θεό, θα θεωρήσουνε πολύ φυσικά την ατομική προσευχή ως το ουσιαστικό θετικό στοιχείο της χριστιανικής πνευματικότητας, το αποκορύφωμα όλων των πρακτικών ασκήσεων.[ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑΚΗ ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΚΡΙΒΕΙΑ. ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΜΑΘΑΙΝΑΝ ΔΙΠΛΑ ΣΤΟΥΣ ΓΕΡΟΝΤΕΣ ΔΕΝ ΕΜΕΝΑΝ ΜΟΝΟΙ, ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΜΕΝΟΙ, ΕΚΑΝΑΝ ΥΠΑΚΟΗ, ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΤΟΥΣ ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΟΥΣ] Αφού είχαν εγκαταλείψει όλες τις δραστηριότητες που συνθέτουν με συγκεκριμένο τρόπο, μέσα στον κόσμο, την «οικοδομή του Σώματος του Χριστού» την ιεραποστολή, τη διδασκαλία, τη φιλανθρωπία-, αφού είχαν εγκαταλείψει πολλές φορές ακόμα και την κανονική άσκηση των Μυστηρίων, δεν τους έμεινε παρά η προσευχή, μοναδικός σκοπός της ζωής τους. Με την προσευχή θα πραγματώσουν τους καρπούς του βαπτίσματός τους και με την προσευχή θα γνωρίσουν το Θεό.[ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΠΛΑΣΗ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΟ ΔΟΚΟΥΝ. ΜΑΛΛΟΝ ΓΙΑ ΝΑ ΧΩΡΕΣΟΥΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΟΙ ΣΤΟ ΣΩΜΑ ΧΡΙΣΤΟΥ. ΔΕΝ ΕΓΙΝΕ ΑΚΟΜΗ ΕΦΙΚΤΟ]

Ο Ευάγριος ήταν ο πρώτος μεγάλος πατέρας που κωδικοποίησε τη μοναχική διδασκαλία για την προσευχή. Να μερικά απ' τα «Κεφάλαιά» του:

Η προσευχή είναι διάλογος του νού με το Θεό.

Προσευχήσου πρώτα για να δεχθείς το δώρο των δακρύων, για ν' απαλύνεις με τη συντριβή τη σύμφυτη σκληρότητα της ψυχής σου, και εξομολογούμενος τα ανομήματά σου στον Κύριο, θα πετύχεις τη συγγνώμη Του.

Στάσου αποφασιστικά και προσευχήσου εντατικά. Παραμέρισε τις σκέψεις και τις έγνοιες που σου εμφανίζονται, επειδή σε θολώνουν και σ᾽ αναστατώνουν για να παραλύσουν τη δύναμή σου.

Όταν οι δαίμονες σε βλέπουν γεμάτο φλόγα για την αληθινή προσευχή, σου υποβάλλουν τη σκέψη ορισμένων αντικειμένων που παρουσιάζονται ως αναγκαία. Και έπειτα ευθύς αμέσως διεγείρουν τη θύμιση που τα συνδέει μαζί τους, παρακινώντας τη διάνοια στην αναζήτησή τους. Έπειτα, όπως δεν τα βρίσκει, τη θλίβουν δυνατά και την πικραίνουν. Τότε, στην ώρα της προσευχής, της υπενθυμίζουν τα αντικείμενα των αναζητήσεων και των αναμνήσεών της, για να μην κατορθώσει η διάνοια, διασπασμένη από τις συσχετίσεις αυτές, να καρποφορήσει την προσευχή.

Ανάγκασε το νού σου την ώρα της προσευχής να μείνει κουφός και βουβός, και θα μπορέσεις να προσευχηθείς. Η προσευχή είναι βλαστάρι της ησυχίας και της πραότητας.

Η προσευχή είναι καρπός της χαράς και της ευγνωμοσύνης.

Η προσευχή είναι αποκλεισμός της θλίψης και της αποθάρρυνσης.

Μην προσεύχεσαι μόνο με τις εξωτερικές στάσεις, αλλά φέρε το νού σου με μεγάλο φόβο στην αίσθηση της πνευματικής προσευχής.

Μην προσεύχεσαι για την πραγματοποιήση των θελημάτων σου, επειδή δεν εναρμονίζονται αναγκαστικά με το θέλημα του Θεού...

Η απερίσπαστη προσευχή είναι η ανώτερη λειτουργία του νού.

Η προσευχή είναι ανάβαση του νού στο Θεό. Προσευχήσου πρώτα για να εξαγνιστείς από τα πάθη, δεύτερο για να απελευθερωθείς από την άγνοια, τρίτο για ν' απαλλαγείς από κάθε πειρασμό κι εγκατάλειψη.

Ο μοναχός γίνεται με την αληθινή προσευχή ισάγγελος. Μακάριος ο νούς που τον καιρό της προσευχής γίνεται άυλος κι απογυμνώνεται απ' όλα.

Μοναχός είναι ο χωρισμένος απ' όλους κι ενωμένος με όλους.

Μοναχός είναι όποιος θεωρεί τον εαυτό του ένα με όλους, απ' τη συνήθεια που έχει να βλέπει τον εαυτό του στον καθένα.

Όπως η όραση είναι η καλύτερη απ' όλες τις αισθήσεις, έτσι η προσευχή είναι θεικότερη απ' όλες τις αρετές.

Τότε θα φτάσεις την προσευχή σου πάνω από κάθε χαρά, όταν θα γίνεις, αληθινά, εσύ ο ίδιος προσευχή.

(Revue d' ascetique et de mystique, XV, 1934, pp. 34-93, 113-168).

Μερικά από τα Κεφάλαια αυτά, που θα δώσουν στις μεταγενέστερες γενεές των μοναχών πνευματικότητα και μυστικό λεξιλόγιο, καθρεφτίζουν την ουσία της μοναστικής κλήσης. Η κλήση αυτή εκφράζεται σ' αυτό το «απόφθεγμα» του αγίου Μακαρίου: Ο μοναχός (από την ελληνική λέξη μόνος) ονομάστηκε μοναχός γι' αυτό το λόγο: πως συνομιλεί μέρα νύχτα με το Θεό και στοχάζεται πάντοτε τα πράγματα του Θεού, χωρίς να κατέχει τίποτε πάνω στη γη (αναφέρεται από τον 1. Hausherr). Αλλά δεν έχουν δυστυχώς μόνο θετική αξία: Με τη μεσολάβησή τους – και με τη μεσολάβηση όλου του έργου του Ευαγρίου - οι μοναχοί της Χριστιανικής Ανατολής θα μάθουν να εκφράζονται σε νεοπλατωνική γλώσσα. Ήταν η γλώσσα της εποχής τους και συνεπώς αναπόφευκτη, αλλά απειλούσε να διαστρεβλώσει την πνευματικότητα της ερήμου οδηγώντας την σε κατεύθυνση ξένη προς το πνεύμα του Ευαγγελίου.[ΠΟΛΥ ΘΑ ΘΕΛΑΜΕ ΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ]

Ο ίδιος ο Ευάγριος τελικά καταδικάστηκε μεταθανατίως· και τα γραφτά του εξακολούθησαν ν' αντιγράφονται και διαδίδονται χάρις στο ψευδώνυμο του Αγίου Νείλου που τους αποδόθηκε... Μαθητής του Ωριγένη, δεν μετασχημάτιζε τον προφητισμό των μοναχών σε πνευματιστικό διανοητισμό; [ΠΩΣ;] Η νεοπλατωνική αντίληψη της φυσικής θεότητας του «νού»,[Ο ΝΟΥΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΙΑΝΟΙΑ. ΙΣΩΣ ΘΑ ΕΙΧΕ ΩΦΕΛΗΘΕΙ ΜΕ ΤΑ ΗΘΙΚΑ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΑΛΛΑ ΜΑΛΛΟΝ Ο ΙΔΙΟΣ ΠΗΡΕ ΣΤΟ ΛΑΙΜΟ ΤΟΥ ΤΟΥΣ ΔΙΚΟΥΣ ΜΑΣ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΓΙΑ ΝΑ ΞΕΦΥΓΟΥΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΤΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΕΠΙΝΟΗΣΑΝ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ] της ανθρώπινης διάνοιας, τον οδηγούσε για να παραδεχθεί τη μοναχική άσκηση όχι ως μια μαρτυρία που προσφέρεται από την ύλη την ίδια για να παρουσιάσει σ' εμάς τη Βασιλεία του Θεού, αλλά ως μια αποσάρκωση του νού που μέσα στην προσευχή, παραδίνεται στη δική του «καθαρή ενέργεια»...[ΝΑ ΚΑΙ Ο ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ. Η ΥΛΗ ΜΑΣ ΠΡΟΣΦΕΡΕΙ ΤΗΝ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΣΤΟ ΠΙΑΤΟ. Ο ΕΚΠΤΩΤΟΣ ΔΑΙΜΟΝΑΣ ΑΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΥΛΗ, ΑΕΡΙΚΟ, ΤΙ ΕΙΝΑΙ; ΠΝΕΥΜΑ; Η ΛΑΣΠΗ;] Έτσι ο Ευάγριος θα μπορούσε να συντάξει την πραγματεία του «Περί Προσευχής» κάνοντας μόνο μερικούς υπαινιγμούς στην Αγία Γραφή, αλλά χωρίς καμιά αναφορά στον Ιησού, τον ενσαρκωμένο Υιό του Θεού. Η ορθόδοξη μοναχική παράδοση, λοιπόν, ήταν υποχρεωμένη να διορθώσει τον Ευάγριο σ' ένα σπουδαίο σημείο. Υιοθετώντας την έννοια της αδιάλειπτης «νοεράς» προσευχής, τη μεταμόρφωσε σε «Προσευχή του Ιησού». Το πρόσωπο του Χριστού δεν είναι, τελικά, το μόνο κριτήριο κι ο μοναδικός κανόνας της χριστιανικής πνευματικής ζωής; [ΠΟΙΑ ΗΤΑΝ ΤΑ ΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΝΟΕΡΑΣ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ. ΠΩΣ ΑΠΟΚΤΟΥΣΑΝ ΤΗΝ ΑΔΙΑΛΕΙΠΤΟ ΠΡΟΣΕΥΧΗ; ΧΩΡΙΣ ΤΟΝ ΙΗΣΟΥ;]

ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ  ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΩΝ, ΚΑΚΗΣ ΠΡΟΑΙΡΕΣΕΩΣ. ΥΠΟΜΟΝΗ ΓΙΑ ΤΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ.

Ανώνυμος είπε...

Εβρ 2:2 – 10
Ἀδελφοί, εἰ ὁ δι᾽ ἀγγέλων λαληθεὶς λόγος ἐγένετο βέβαιος, καὶ πᾶσα παράβασις καὶ παρακοὴ ἔλαβεν ἔνδικον μισθαποδοσίαν, πῶς ἡμεῖς ἐκφευξόμεθα τηλικαύτης ἀμελήσαντες σωτηρίας; ἥτις ἀρχὴν λαβοῦσα λαλεῖσθαι διὰ τοῦ Κυρίου, ὑπὸ τῶν ἀκουσάντων εἰς ἡμᾶς ἐβεβαιώθη, συνεπιμαρτυροῦντος τοῦ Θεοῦ σημείοις τε καὶ τέρασι καὶ ποικίλαις δυνάμεσι καὶ Πνεύματος Ἁγίου μερισμοῖς κατὰ τὴν αὐτοῦ θέλησιν. Οὐ γὰρ ἀγγέλοις ὑπέταξε τὴν οἰκουμένην τὴν μέλλουσαν, περὶ ἧς λαλοῦμεν, διεμαρτύρατο δέ πού τις λέγων· τί ἐστιν ἄνθρωπος ὅτι μιμνήσκῃ αὐτοῦ, ἢ υἱὸς ἀνθρώπου ὅτι ἐπισκέπτῃ αὐτόν; ἠλάττωσας αὐτὸν βραχύ τι παρ᾽ ἀγγέλους, δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας αὐτόν, πάντα ὑπέταξας ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ· ἐν γὰρ τῷ ὑποτάξαι αὐτῷ τὰ πάντα οὐδὲν ἀφῆκεν αὐτῷ ἀνυπότακτον. νῦν δὲ οὔπω ὁρῶμεν αὐτῷ τὰ πάντα ὑποτεταγμένα· τὸν δὲ βραχύ τι παρ᾽ ἀγγέλους ἠλαττωμένον βλέπομεν Ἰησοῦν διὰ τὸ πάθημα τοῦ θανάτου δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφανωμένον, ὅπως χάριτι Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς γεύσηται θανάτου. ἔπρεπε γὰρ αὐτῷ, δι᾽ ὃν τὰ πάντα καὶ δι᾽ οὗ τὰ πάντα, πολλοὺς υἱοὺς εἰς δόξαν ἀγαγόντα, τὸν ἀρχηγὸν τῆς σωτηρίας αὐτῶν διὰ παθημάτων τελειῶσαι.

Λκ 10:16 – 21
Εἶπεν ὁ Κύριος τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς· Ὁ ἀκούων ὑμῶν ἐμοῦ ἀκούει, καὶ ὁ ἀθετῶν ὑμᾶς ἐμὲ ἀθετεῖ· ὁ δὲ ἐμὲ ἀθετῶν ἀθετεῖ τὸν ἀποστείλαντά με. Ὑπέστρεψαν δὲ οἱ ἑβδομήκοντα μετὰ χαρᾶς λέγοντες· Κύριε, καὶ τὰ δαιμόνια ὑποτάσσεται ἡμῖν ἐν τῷ ὀνόματί σου. Εἶπε δὲ αὐτοῖς· ἐθεώρουν τὸν σατανᾶν ὡς ἀστραπὴν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ πεσόντα. ἰδοὺ δίδωμι ὑμῖν τὴν ἐξουσίαν τοῦ πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ, καὶ οὐδὲν ὑμᾶς οὐ μὴ ἀδικήσῃ. πλὴν ἐν τούτῳ μὴ χαίρετε, ὅτι τὰ πνεύματα ὑμῖν ὑποτάσσεται· χαίρετε δὲ ὅτι τὰ ὀνόματα ὑμῶν ἐγράφη ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Ἐν αὐτῇ τῇ ὥρᾳ ἠγαλλιάσατο τῷ πνεύματι ὁ Ἰησοῦς καὶ εἶπεν· ἐξομολογοῦμαί σοι, πάτερ, κύριε τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, ὅτι ἀπέκρυψας ταῦτα ἀπὸ σοφῶν καὶ συνετῶν, καὶ ἀπεκάλυψας αὐτὰ νηπίοις· ναί, ὁ πατήρ, ὅτι οὕτως ἐγένετο εὐδοκία ἔμπροσθέν σου.

John Meyendorff - Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ (2)

  Συνέχεια από: Κυριακή 23 Μαρτίου 2025

Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ 

 John Meyendorff 

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ από την πρωτότυπη γαλλική έκδοση

ΕΛ. ΜΑΪΝΑΣ

Η πνευματική παράδοση των μοναχών της Ανατολής

- Ο αρχέγονος μοναχισμός

Η πρωτοχριστιανική κοινότητα δεν γνώριζε το μοναχισμό ως μόνιμη κατάσταση. Με την πρώτη ματιά αυτό μπορεί να φαίνεται καταπληκτικό. Οι πρόσφατες μελέτες δείχνουν όλο και πιο σωστά τους δεσμούς που δένανε την Εκκλησία των πρώτων αιώνων με τον Ιουδαϊσμό της εποχής του Χριστού και εντελώς ξεχωριστά με την προφητική παράδοση. Ο Ιουδαισμός όμως είχε από πολύ καιρό τους μοναχούς του και τους αναχωρητές του. Οι προφήτες είχαν αναπτύξει, στις επιθέσεις τους ενάντια στην προσαρμογή της κατεστημένης θρησκείας, μια ολόκληρη πνευματικότητα της ερήμου: Οι λαοί της Μέσης Ανατολής ένιωθαν την έλλειψη νερού σαν εξαιρετική κατάρα. Χώρα της απελπισίας, η έρημος κατοικείται από άγρια θηρία. Όλη η φύση εκεί είναι εχθρός του ανθρώπου και βρίσκεται στα χέρια του εχθρού του θεού, του Σατανά. Αλλά εκεί στην έρημο εκδηλώνεται πιότερο η δύναμη του Γιαχβέ, γιατί μακριά απ' τη δύναμή του ο άνθρωπος δεν έχει καμιά ελπίδα να επιζήσει. Στην έρημο ο Γιαχβέ γίνεται ο Θεός Σωτήρας.

«Που είναι ο Γιαχβέ που μας ανέσυρε από τη χώρα της Αιγύπτου και μας οδήγησε στην έρημο, μέσα από άγονη και διαβρωμένη γη, γη αποξηραμένη και σκοτεινιασμένη, γη που δεν διατρέχει κανένας άνθρωπος, όπου κανένας άνθρωπος δεν στεριώνει;» (Ιερεμ. Β', 6).

Η μεγάλη ευεργεσία του Θεού στον Ισραήλ είναι που τον έβγαλε από την έρημο, και, αντίθετα, η επιθυμία του Σατανά είναι να τον επαναφέρει εκεί: «Πολλές φορές το (ακάθαρτο) πνεύμα κυριαρχούσε πάνω του. Τον αλυσόδεναν για να τον συγκρατήσουν με δεσμά, αλλά αυτός έσπαζε τα δεσμά του και ο δαίμονας τον έσυρε προς τις ερημιές» (Λουκ. η΄, 29). Γι’ αυτό δημιουργήθηκε το αρχαίο έθιμο του «αποδιοπομπαίου τράγου», προσφέροντας στον Αζαζέλ, το ακάθαρτο πνεύμα, εξιλαστήριο θύμα ένα τράγο, που τον ξαποστέλλανε στην έρημο όπου τον άφηναν εκεί να πεθάνει. (Λευϊτ. ΙΣΤ΄, 8).

Η έρημος ήταν λοιπόν γνωστή στους Ιουδαίους ως κατοικία του δαίμονα και η Καινή Διαθήκη υιοθετεί εξ ολοκλήρου την παραδοχή αυτή. «Όταν το ακάθαρτο πνεύμα εξέλθει από τον άνθρωπο, περιπλανιέται σε τόπους άγονους αναζητώντας ανάπαυση». (Ματ). ιβ', 43). Γιατί τότε αυτή η άφθονη συγκομιδή ερημιτών στον προ-χριστιανικό ιουδαϊσμό; Γιατί ο Ιωάννης ο Βαπτιστής και ο ίδιος ο Ιησούς καταφεύγουν στην έρημο, μακριά από την κοινότητα των εκλεκτών, μακριά από το Ναό, που αποτελούν μαρτυρία για τη θεϊκή προστασία η οποία δόθηκε στον Ισραήλ; Γιατί ο Υιός του ανθρώπου αφήνεται για σαράντα μέρες να πειρασθεί από το δαίμονα στην έρημο;

«Δεν οδηγεί ο Θεός το λαό του στην έρημο, τον Υιό Του και πιο έπειτα τους αναχωρητές και τους ερημίτες, γράφει ένας προτεστάντης συγγραφέας, για ν' αποφύγουν τον κόσμο, αλλά αντίθετα για να τον κτυπήσουν εκεί στην καρδιά του και να φανερώσουν εκεί, στο πιο σκληρό σημείο, τη νίκη Του και τα δικαιώματά Του. Μπορούμε εξάλλου να υποθέσουμε πως αν ο Ιησούς συνήθιζε, αφού είχε εκτελέσει ένα θαύμα, ν' αποσύρεται στην έρημο (Μαρκ. ι΄, 35 Λουκ. δ', 42 ε΄, 16), δεν το 'κανε μόνο για να βρεί καταφυγή... αλλά μάλλον για να πάει εκεί όπου όφειλε να δώσει όλη τη δόξα στο Θεό». (J.-J. von Allmen, στο Βιβλικό Λεξικό, Delachaux et Niestle, Neuchâtel, 1954, p. 203).

Η ιστορία της αρχέγονης δημιουργίας αρχίζει σ' ένα κήπο όπου «ο Θεός βγάζει από το έδαφος δέντρα όλων των ειδών ελκυστικά στην όραση και στη βρώση», (Γεν. Α', 9). Αντίθετα, η αναγγελία του Ευαγγελίου φανερώνεται στην έρημο.

«Αρχή του Ευαγγελίου του Ιησού Χριστού, του Υιού του Θεού έγινε σύμφωνα μ' εκείνο που είναι γραμμένο στους προφήτες: Ιδού εγώ αποστέλλω πριν από σένα τον άγγελό μου, που θα προετοιμάσει το δρόμο μπροστά σου. Μια φωνή κραυγάζει στην έρημο: Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, ευθυγραμμίστε τους δρόμους του. Εμφανίστηκε στην έρημο ο Ιωάννης ο Βαπτιστής, κηρύσσοντας βάπτισμα μετανοίας για συγχώρεση αμαρτιών» (Μαρκ. α', 1-3).

Η έρημος παρουσιάζεται έτσι ως ο τέλειος τύπος του κόσμου, εχθρική στο Θεό και υποκείμενη στο Σατανά, όπου ο Μεσσίας θα 'ρθει να προσφέρει την καινούργια ζωή. Κι όπως ο Ιωάννης ο Βαπτιστής ανάγγειλε εκεί την έλευσή Του, έτσι και οι χριστιανοί μοναχοί συνειδητοποιήσανε πως αναγγέλλουνε την παρουσία Του με τη φυγή τους στην έρημο, πολεμώντας στην πρώτη γραμμή της μάχης με τις δυνάμεις του πονηρού.

Αναρωτιόμαστε, γιατί όμως η πρωτοχριστιανική Εκκλησία είδε τόσο πολύ αργά στους κόλπους της άμεσους μιμητές του Ιωάννου του Προδρόμου, αφού συνέχιζε τον Ιουδαισμό, όπου σ' αυτόν ζούσε τόσο έντονα το «μοναστικό» ιδανικό; Επειδή θεωρούσε το σύνολό της σε πορεία και «φυγή» μέσα στην έρημο του κόσμου. Αυτό εκφράζει ο οραματισμός της Αποκάλυψης με την εικόνα της Γυναίκας:

«Και γέννησε παιδί αρσενικό, εκείνο που πρόκειται να ποιμάνει όλα τα έθνη με σιδερένιο ραβδί. Και το παιδί της αρπάχτηκε κοντά στο Θεό και στο θρόνο του. Και η γυναίκα ξέφυγε στην έρημο, όπου ο Θεός της έχει ετοιμάσει καταφύγιο, για να την τρέφουν εκεί χίλιες διακόσιες εξήντα μέρες» (Αποκ. ιβ', 56).

Οι περιπλανήσεις των Εβραίων στην έρημο γίνονται έτσι η εικόνα της Εκκλησίας, στην περίοδο που βρίσκεται αναμεσα στην Πεντηκοστή και στη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού, εκτεθειμένη στις προσβολές του Σατανά:

«Θέλω να ξέρετε, αδελφοί, ότι οι Πατέρες μας ήταν όλοι κάτω από τη νεφέλη και όλοι περάσανε μέσα από τη θάλασσα... Κι όμως ο Θεός δεν ευαρεστήθηκε με τους περισσότερους απ' αυτούς, αφού τα σώματά τους στρωθήκανε στην έρημο. Τα γεγονότα αυτά είναι παραδείγματα για μας, για να μην επιθυμούμε τα κακά όπως τα επιθυμήσανε εκείνοι» (Α΄ Κορινθ. 1'. 1-6).

Στον Δ΄ αιώνα, ο Χριστιανισμός θα μπεί σε μια καινούργια εποχή και τότε τους λίγους μεμονωμένους αναχωρητές της αρχαίας εποχής θ' ακολουθήσουν χιλιάδες μιμητές, Μπροστά σε μια Εκκλησία πανευτυχισμένη από τη μόλις αποκτημένη αυτοκρατορική προστασία, οι αναχωρητές αυτοί θ' αποφασίσουν να διασώσουν για τη χριστιανική κοινότητα το ιδανικό που θα 'πρεπε η Εκκλησία να κρατήσει δικό της ως την Επιστροφή του Κυρίου της: Το ιδανικό της «Γυναίκας που καταφεύγει στην έρημο». «Κοντολογίς, γράφει ο Louis Bouyer, δεν είναι ο μοναχισμός που γίνεται καινούργιος στον Γ΄- Δ΄ αιώνα, αλλά η καθημερινή ζωή, που άρχισε να ζει η μάζα των μεταστραφέντων νεοχριστιανών... Να που οι χριστιανοί έγιναν αγρονόμοι, πραίτορες, κι ακόμη - γεγονός χωρίς μεγάλη σημασία – ιερείς του Δία... Η ανώτατη εξουσία, είχε αρχίσει από την εποχή του ειδωλολάτρη Αυρηλιανού, όπως συνέβη με τον Παύλο Σαμοσατέα, να μεταχειρίζεται τους επισκόπους όχι σαν αρχιληστές, αλλά σαν πολυσέβαστους αξιωματούχους... Κι ο καθένας που θυσίασε ένα πόδι, ένα χέρι η ένα μάτι στη διάρκεια του τελευταίου διωγμού καμάρωνε ακρωτηριασμένος στις άμαξες του θεϊκού αυτοκράτορα. Κι η Εκκλησία ολόκληρη ακολουθούσε την κίνηση» (Η ζωή του αγίου Αντωνίου, Editions de Fontenelle, Abbaye de Saint-Wandrille, 1950, pp. 9- 11). Έτσι «φάνηκε πως άρχισαν να εγκαταλείπουν τον κόσμο, όντας χριστιανοί, επειδή δεν τους ήθελε ο κόσμος. Έπειτα φάνηκε πως συνηθίσανε τόσο πολύ με το διαζύγιο που πήρανε από τον κόσμο, που δεν ήθελαν πιά τον κόσμο, όταν συμφιλιώθηκε μαζί τους» (Στο ίδιο, σ.7).

Ο μοναχισμός ξαναπήρε έτσι μέσα στην Εκκλησία την προφητική αποστολή που είχε γνωρίσει τόσο καλά ο  παλαιός Ισραήλ. Δημιούργησε ένα αντίβαρο στην εκκοσμικευμένη και νυσταλέα Εκκλησία που υποδέχτηκε στους κόλπους της τόσο άνετα τις ελληνο-ρωμαικές μάζες και που επωφελήθηκε, χωρίς τύψεις συνείδησης, από τις μεγαλοδωρίες του «ευσεβέστατου αυτοκράτορα». Σ' όλη τη μακρινή ιστορία της Ορθόδοξης Ανατολής, οι αναχωρητές της ερήμου, οι στηλίτες, απολιθωμένοι για χρόνια πάνω στις κολώνες τους, οι μεγάλοι κοινοβιάρχες που, όπως το μοναστήρι των Στουδιτών στην Κωνσταντινούπολη, έδιναν μαρτυρία στην καρδιά της πόλης για το μοναστικό ιδανικό, ήξεραν να επιβάλλουν το σεβασμό στους αυτοκράτορες και στο χριστιανικό λαό και εμπόδιζαν να συγχωνευθεί ολοκληρωτικα η Εκκλησία με την Αυτοκρατορία. Η μαρτυρία τους ήταν έτσι, ουσιαστικά, η μαρτυρία της Καινής Διαθήκης. Μαρτυρία αντίθετη στο σημείο εκείνο που η μαρτυρία της Παλαιάς Διαθήκης ταύτιζε τον εκλεκτό λαό με το έθνος και το κράτος: Αντιμετωπίζοντας τις θεοκρατικές αξιώσεις του χριστιανού Αυτοκράτορα, οι μοναχοί διαβεβαίωναν πως η Βασιλεία του Θεού είναι Βασιλεία του μέλλοντος. Μέσα στην ιστορία η Βασιλεία αυτή δεν είναι κοινωνική η πολιτική οργάνωση, αλλά η ίδια η Παρουσία του Θεού…

Και η Ανατολική Εκκλησία αναγνώρισε στους μοναχούς τους αυθεντικούς εκπροσώπους της. Υιοθέτησε τη λειτουργία τους, την πνευματικότητά τους, τον τύπο της αγιότητάς τους. Αποφάσισε ακόμη, στον ΣΤ΄ αιώνα, πως θα πρέπει να επιλέγει τους επισκόπους της αποκλειστικά από την τάξη των μοναχών. Οι μοναχοί στην πραγματικότητα σχηματίζανε σ' όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα, το άνθος της χριστιανικής κοινωνίας στην 'Ανατολή,

Η μοναχική οδός ενέχει ωστόσο τους πειρασμούς της και τους κινδύνους της. Ο αναχωρητής που φεύγει στην έρημο στερείται τα Μυστήρια για χρόνια ολόκληρα. Το μοναστήρι, που αποτελεί ξεχωριστή κοινότητα στο εσωτερικό της Εκκλησίας, δεν αποχωρίζεται πραγματικά από το χριστιανικό Σώμα; Δεν κατακερματίζεται ο λαός του Θεού; Δεν υποκαθίσταται η κοινοτική πνευματική ζωή, που συνιστά την ουσία του χριστιανισμού, με μια ατομιστική ευσέβεια;;;;;; Οι ασκητικοί άθλοι των πατέρων της ερήμου δεν καταντούν ανθρώπινα μέσα για την κατάκτηση της χάρης και δεν παύει έτσι η θεία χάρη να 'ναι ένα δώρο χαριζόμενο από το Θεό; Είναι φανερό πως η ιστορία του μοναχισμού γνώρισε όλες αυτές τις εκτροπές, αλλά δεν είναι λιγότερο φανερό πως η Εκκλησία, έπειτα από μερικούς δισταγμούς, κατόρθωσε να επιβληθεί στους μοναχούς και στο διοικητικό και στο δογματικό επίπεδο. Διοικητικά υπήγαγε τους μοναχούς στους κατά τόπους επισκόπους και τους ενέταξε έτσι στον πυρήνα της χριστιανικής ζωής που συνιστά την τοπική Εκκλησία. Είναι αξιοπαρατήρητο ότι η Ανατολή αντιτάχθηκε πάντοτε στις πρωτοβουλίες για τη δημιουργία θρησκευτικών ταγμάτων, που θα ήταν «απαλλαγμένα» από την εξουσία της ιεραρχίας. Η Εκκλησία θα καταδικάσει στο δογματικό επίπεδο το θρησκευτικό ατομικισμό και τον υπερτονισμό της πνευματικότητας, που ορισμένες μοναστικές τάσεις είχαν εντάξει στη χριστιανική μυστική ζωή. Η καταδίκη θα γίνει έπειτα από μια εξέλιξη που απαίτησε μακροχρόνιες διευκρινίσεις και αναλύσεις. Οι σελίδες που ακολουθούν αφιερώνονται στις τάσεις αυτές.

Ανώνυμος είπε...

Πρμ ΙΑʹ, 19 – ΙΒʹ, 6
Υἱὸς δίκαιος γεννᾶται εἰς ζωήν, διωγμὸς δὲ ἀσεβοῦς εἰς θάνατον. Βδέλυγμα Κυρίῳ διεστραμμέναι ὁδοί, δεκτοὶ δὲ αὐτῷ πάντες ἄμωμοι ἐν ταῖς ὁδοῖς αὐτῶν. Χειρὶ χεῖρας ἐμβαλὼν ἀδίκως, οὐκ ἀτιμώρητος ἔσται κακῶν. Ὁ δὲ σπείρων δικαιοσύνην, λήψεται μισθὸν πιστόν. Ὥσπερ ἐνώτιον χρυσοῦν ἐν ῥινὶ ὑός, οὕτω γυναικὶ κακόφρονι κάλλος. Ἐπιθυμία δικαίων πᾶσα ἀγαθή, ἐλπὶς δὲ ἀσεβῶν ἀπολεῖται. Εἰσίν, οἳ τὰ ἴδια σπείροντες πλείονα ποιοῦσιν· εἰσὶ δὲ καὶ οἳ συνάγοντες τὰ ἀλλότρια, ἐλαττονοῦνται. Ψυχὴ εὐλογουμένη πᾶσα ἁπλή, ἀνὴρ δὲ θυμώδης οὐκ εὐσχήμων, ὁ συνέχων σῖτον, ὑπολείποιτο αὐτὸν τοῖς ἔθνεσιν, εὐλογία δὲ εἰς κεφαλὴν τοῦ μεταδιδόντος. Τεκταινόμενος ἀγαθά, ζητεῖ χάριν ἀγαθήν, ἐκζητοῦντα δὲ κακὰ καταλήψεται αὐτόν. Ὁ πεποιθὼς ἐπὶ τῷ πλούτῳ αὐτοῦ, οὗτος πεσεῖται. Ὁ δὲ ἀντιλαμβανόμενος δικαίων, οὗτος ἀνατελεῖ, ὁ μὴ συμπεριφερόμενος τῷ ἑαυτοῦ οἴκῳ, κληρονομήσει ἄνεμον, δουλεύσει δὲ ἄφρων φρονίμῳ. Ἐκ καρποῦ δικαιοσύνης φύεται δένδρον ζωῆς, ἀφαιροῦνται δὲ ἄωροι ψυχαὶ παρανόμων. Εἰ ὁ μὲν δίκαιος μόλις σῴζεται, ὁ ἀσεβὴς καὶ ἁμαρτωλὸς ποῦ φανεῖται; ὁ ἀγαπῶν παιδείαν, ἀγαπᾷ αἴσθησιν, ὁ δὲ μισῶν ἐλέγχους, ἄφρων. Κρείσσων ὁ εὑρίσκων χάριν παρὰ Κυρίῳ, ἀνὴρ δὲ παράνομος παρασιωπηθήσεται, οὐ κατορθώσει ἄνθρωπος ἐξ ἀνόμου, αἱ δὲ ῥίζαι τῶν δικαίων οὐκ ἐξαρθήσονται. Γυνὴ ἀνδρεία στέφανος τῷ ἀνδρὶ αὐτῆς, ὥσπερ δὲ ἐν ξύλῳ σκώληξ, οὕτως ἄνδρα ἀπόλλυσι γυνὴ κακοποιός. Λογισμοὶ δικαίων κρίματα, κυβερνῶσι δὲ ἀσεβεῖς δόλους. Λόγοι ἀσεβῶν δόλιοι εἰς αἷμα, στόμα δὲ ὀρθῶν ῥύσεται αὐτούς.

John Meyendorff - Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ (1)

 Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ 

 John Meyendorff 

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ από την πρωτότυπη γαλλική έκδοση

ΕΛ. ΜΑΪΝΑΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η πνευματική παράδοση των μοναχών της Ανατολής

- Ο αρχέγονος μοναχισμός

-  Ευάγριος ο Ποντικός (†399) και η καθαρή Προσευχή

- Ο Μακάριος και η μυστική ζωή της καρδιάς

- Η προσευχή του Ιησού

- Η διδασκαλία της θέωσης· Γρηγόριος ο Νύσσης και Μάξιμος ο Ομολογητής

- Συμεών ο Νέος Θεολόγος (917– 1927)

- Ο βυζαντινός Ησυχασμός στο ΙΓ΄ και ΙΔ΄ αιώνα

Γρηγόριος Παλαμάς. Ο Θεολόγος του Ησυχασμού

- Τα νεανικά χρόνια

- Η σύγκρουση με το Βαρλαάμ και τον Ακίνδυνο

- Η θεολογία του Ησυχασμού

- Ένας χριστιανικός υπαρξισμός

Ο Ησυχασμός μετά τον Παλαμά

- Στη Χριστιανική Ανατολή· από το ΙΔ΄ αιώνα ως τις μέρες μας

- Η ησυχαστική παράδοση στη Ρωσία

ΤΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Oρθοδοξίας ὁ φωστήρ, Ἐκκλησίας τό στήριγμα και διδάσκαλε, τῶν μοναστῶν ἡ καλλονή, τῶν θεολόγων ὑπέρμαχος ἀπροσμάχητος, Γρηγόριε, θαυματουργέ, Θεσσαλονίκης τό καύχημα, κήρυξ τῆς χάριτος, ἱκέτευε διά παντός σωθῆναι τὰς ψυχὰς ἡμῶν.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο ύμνος αυτός στον άγιο Γρηγόριο Παλαμά ψάλλεται από την Ορθόδοξη Εκκλησία στη λειτουργία της Δεύτερης εβδομάδας της Μεγάλης Σαρακοστής. Εξυμνεί αυτόν που κατόρθωσε να συνοψίσει, μερικές δεκαετίες πριν από την πτώση του Βυζαντίου, σε δογματική σύνθεση την αιωνόβια παράδοση του θεωρητικού μοναχικού βίου της χριστιανικής 'Ανατολής, που είναι γνωστός με το όνομα του «ησυχασμού».

Ο ησυχασμός είναι μοναχική κίνηση που οι ρίζες της ανεβαίνουν ως τους πατέρες της Ερήμου. Δεν μπορεί σίγουρα να προβάλει την απαίτηση πως αντιπροσωπεύει μόνος του την «ορθόδοξη μυστική» που γνώρισε και γνωρίζει ακόμη και σήμερα διαφορετικές μορφές. Ο Παλαμάς, ιδιαίτερα, μπορεί να παρουσιαστεί ως δάσκαλος «ορθόδοξης μυστικής» στο μέτρο που ξεπερνάει τα πλαίσια μιας πνευματικής σχολής και κάνει να ξαναζήσει στο έργο του η ίδια η ουσία του Χριστιανικού Μυστηρίου.

Στην Παλαμική εποχή, ο ανατολικός μοναχισμός είχε ήδη μακριά ιστορία. Οι μεγάλοι δάσκαλοι του είχαν κληροδοτήσει τεράστια φιλολογία. Είχε γνωρίσει τους πειρασμούς του. Διέθετε απεριόριστη δύναμη επιβολής πάνω στους ανθρώπους εκείνης της εποχής. Ο Παλαμάς δέχτηκε ανεπιφύλακτα όλη αυτή την κατάκτηση του παρελθόντος. Ο ρόλος του έγκειται ωστόσο στο ότι ανέσυρε απ' το παρελθόν αυτό ένα μόνιμο δογματικό και πνευματικό στοιχείο. Κι αυτό το έκανε σε μια εποχή που είχε αρχίσει να πνέει στο Βυζάντιο το πνεύμα της Αναγέννησης και τη στιγμή που η χριστιανική Δύση υφίστατο έναν από τους πιο ριζικούς μετασχηματισμούς της ιστορίας της.

 Οι Μοντέρνοι Καιροί, παρασύροντας σε τελειωτική ερείπωση τόσες αξίες που είχε απολυτοποιήσει ο Μεσαίωνας, θα έφθαναν ως στο σημείο ν' αποσαθρώσουν την ουσία του Χριστιανισμού;

Η νέα πολιτεία, αφού κατόρθωσε να κατακτήσει την αυτονομία του ορθού λόγου και της δημιουργίας, θα παραχωρούσε θέση στην υπερφυσική ζωή, που ο Χριστός είχε προσφέρει ανεξάρτητα από όλα τα καθαρώς ανθρώπινα επιτεύγματα;

Το έργο του Παλαμά δίνει θετικές απαντήσεις σ' αυτά τα ερωτήματα. Να γιατί ο δογματικός θρίαμβός του στο Βυζάντιο του 14ου αιώνα θεωρήθηκε από την 'Ανατολική Εκκλησία όχι ως ο θρίαμβος μιάς ιδιαίτερης μυστικής, αλλά ως ο θρίαμβος της ίδιας της Ορθοδοξίας. Η εκκλησιαστική αυτή επιδοκιμασία ανέδειξε έτσι ο,τι παντοτεινό και παγκόσμιο βρισκόταν σε μια καθαρώς μοναχική παράδοση.

John Meyendorff

ΟΠΩΣ ΘΑ ΔΟΥΜΕ ΣΤΗΝ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΥΤΟ ΚΑΘΟΔΗΓΕΙ ΤΗΝ ΝΕΟΟΡΘΟΔΟΞΙΑ, Η ΟΠΟΙΑ ΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΣΤΟΥΣ ΘΕΟΛΟΓΟΥΝΤΕΣ ΤΩΝ ΡΩΣΩΝ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΒΛΗΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΤΑ ΔΥΟ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΑ, ΤΩΝ ΛΑΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΛΙΤ, ΠΟΥ ΜΑΧΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ, ΔΙΑ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΟΥ ΦΛΩΡΟΦΣΚΙ, ΤΟΝ ΖΗΖΙΟΥΛΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΡΩΜΑΝΙΔΗ. ΚΑΤΑΔΙΚΑΖΟΝΤΑΣ ΣΤΗΝ ΛΗΘΗ ΤΗΝ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΙΚΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ, ΠΑΡΕΡΜΗΝΕΥΟΝΤΑΣ ΔΗΛ. ΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΡ. ΠΑΛΑΜΑ. ΤΟΥ ΗΣΥΧΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΗΠΤΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΒΑΠΤΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟ, ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΣΜΟ, ΠΟΥ ΜΑΣ ΕΝΩΝΕΙ ΜΕ ΤΟΝ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟ ΤΟΥ ΡΗΝΟΥ.

Ο π. Γ. Μεταλληνός για τον Άγιο Γρηγόριο Παλαμά - Β´ Νηστειών (1987)

Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς ως ένας από τους καίριους κρίκους που μας συνδέει με την αλήθεια της Εκκλησίας. Η παρέμβαση του αγίου τη στιγμή που η ορθόδοξη θεολογία κινδύνευε να χάσει (μέσω των προτάξεων του Βαρλαάμ) τον εμπειρικό της χαρακτήρα, για να συσταλεί σε μια διανοητική ασχολία. Ως επίκεντρο του προβληματισμού, η καθοριστική διάκριση – από πλευράς Παλαμά – μεταξύ ουσίας και ενεργειών του Υψίστου. Δια της οποίας χαρίζεται η δυνατότητα στο κτιστό να μετάσχει στη ζωή του ακτίστου. Ο Δημήτρης Μαυρόπουλος, σε θέση οικοδεσπότη και ο π. Γεώργιος Μεταλληνός, από θέση φιλοξενούμενου, τιμούν – εν έτει 1987 – το νόημα της Β΄ Κυριακής των νηστειών, μέσα στα πλαίσια της εκπομπής της ΕΡΤ «Σήμερα είναι Κυριακή».

Ο π. Γ. Μεταλληνός για τον Άγιο Γρηγόριο Παλαμά - Β´ Νηστειών (1987) (youtube.com)

Ο ΜΕΓΕΝΤΟΡΦ ΣΕ ΟΛΟ ΤΟΥ ΤΟ ΜΕΓΑΛΕΙΟ. Ο ΟΠΟΙΟΣ ΤΑΥΤΙΣΕ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΡΗΓΟΡΙΟ ΜΕ ΤΙΣ ΑΝΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ  ΚΑΠΕΛΩΝΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΗΣΥΧΑΣΜΟ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ. 

Η ΔΙΑΣΠΟΡΑ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΙ Η ΑΙΤΙΑ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΠΟΤΗΡΙΟΥ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ. 

ΤΟ ΑΚΤΙΣΤΟ ΦΩΣ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ ΕΙΝΑΙ ΕΝΥΠΟΣΤΑΤΟ. ΟΙ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΟΥΣΙΩΝΟΥΝ. ΜΕΓΑΛΗ Η ΔΙΑΦΟΡΑ. ΑΥΤΟ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΝΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΜΕ ΑΠΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΧΕΡΙ. ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΕΜΠΕΙΡΙΑ. 

Ο ΚΥΡΙΟΣ ΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗΣ ΗΤΑΝ Ο ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΘΕΟΣ, ΤΟΝ ΟΠΟΙΟ ΙΣΧΥΡΙΣΤΗΚΕ Ο ΒΑΡΛΑΑΜ ΣΑΝ ΤΗΝ ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΣΕ ΑΝΤΙΘΕΣΗ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΤΑΦΑΤΙΚΟ ΑΚΙΝΑΤΗ. ΑΚΟΛΟΥΘΩΝΤΑΣ ΤΟΝ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟ. 

ΑΚΟΛΟΥΘΩΝΤΑΣ ΛΟΙΠΟΝ ΤΟΥΣ ΡΩΣΟΥΣ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΑΝΕΣΤΗΣΕ ΤΗΝ ΤΕΡΑΤΩΔΗ ΑΙΡΕΣΗ ΤΟΥ ΑΚΙΝΔΥΝΟΥ. ΚΑΙ ΠΡΟΗΓΑΓΕ ΤΗΝ ΝΕΑ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ.

John Meyendorff - Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ (13)

 Συνέχεια από: Σάββατο 9 Δεκεμβρίου 2023

Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ 

 Τζον Μάγιεντορφ 

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ από την πρωτότυπη γαλλική έκδοση

ΕΛ. ΜΑΪΝΑΣ

Ο ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΥΣΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

 Η σύγκρουση με το Βαρλαάμ και τον Ακίνδυνο

Δεν θα καθυστερήσουμε και πάρα πολύ στα καθαρώς ιστορικά επεισόδια της περίφημης αυτής διαμάχης, που η κατά­ληξη της καθόρισε τα κατοπινά πεπρωμένα του Χριστιανι­σμού της Ανατολής. Να, οι κυριότεροι σταθμοί.

Κάποιος Έλληνας από την Καλαβρία, ο Βαρλαάμ, έ­φθασε στα 1330 στην Κωνσταντινούπολη κι απόκτησε εκεί αρκετά σύντομα φήμη σοφού και φιλοσόφου. Τα γραφτά του στην αστρονομία και στη λογική διαδοθήκανε πλατιά κι ο Ιωάννης Καντακουζηνός, Μέγας Δομέστικος -είδος πρωθυπουργού- στο πλευρό του Ανδρόνικου του Γ’, του εμπιστεύθηκε μια έδρα στο αυτοκρατορικό Πανεπιστήμιο. Ο Βαρλαάμ σχολίαζε μπροστά στους μαθητές του τα κείμε­να του Διονυσίου του Αρεοπαγίτη, της γεμάτης μυστήριο προσωπικότητας του Ε’ αιώνα, που κρύβεται κάτω από το όνομα του μεταστραφέντος από τον απόστολο Παύλο αθη­ναίου. Τα έργα του Διονυσίου, πλατιά διαδεδομένα στην Α­νατολή, ήταν εξίσου γνωστά στη Δύση από τα 827, όταν ο βυζαντινός αυτοκράτορας Μιχαήλ Τραυλλός απέστειλε το κείμενο τους στο Λουδοβίκο τον Ευσεβή. Το πολύτιμο χει­ρόγραφο βρίσκεται σήμερα στο Παρίσι, στην Εθνική Βι­βλιοθήκη. Πρόκειται για το πιο πολυδιαβασμένο χειρόγρα­φο από τους Λατίνους φιλοσόφους του Μεσαίωνα. Στα 1333-1334, ο καλαβρός φιλόσοφος ανέλαβε την εκπροσώπη­ση της ελληνικής Εκκλησίας αντιμετωπίζοντας τους δύο δομηνικανούς θεολόγους που ο Πάπας απέστειλε στην Ανατολή για να προετοιμάσει την ένωση των Εκκλησιών. Τέ­λος, στα 1339, του αναθέσανε ακόμη μια εμπιστευτική απο­στολή για τον Πάπα Βενέδικτο IB’, στην Αβινιόν. Ένας ξένος δεν θα ‘ταν σίγουρα άξιος για τέτοια εμπιστοσύνη από τη βυζαντινή κυβέρνηση, αν δεν είχε δώσει σπουδαία εχέγ­γυα πιστότητας του στην Ορθοδοξία και στα συμφέροντα της Αυτοκρατορίας. Ο Βαρλαάμ, πραγματικά, διακήρυξε πάντοτε τις ορθόδοξες πεποιθήσεις του. Ακριβώς "απ’ την αγάπη του προς την αληθινή ευσέβεια" εγκατέλειψε την Ι­ταλία, όπου οι Έλληνες θέλοντας και μη θέλοντας, βρι­σκόντουσαν σ’ ένωση με τη Ρώμη. Ξαναγύριζε έτσι, σκέ­φτηκε, στην πίστη των Πατέρων του.

Οι δυσκολίες ωστόσο δεν άργησαν να τον πολιορκήσουν, όταν αυτοπροβλήθηκε θεολόγος. Μεγάλωσε κι έζησε μια πρώτη διαμόρφωση του σε μια Ιταλία όπου είχαν αρχίσει ήδη οι ζυμώσεις της Αναγέννησης. Οι κύκλοι των ανθρωπι­στών, που σ’ αυτούς σύχναζε, ζητούσαν ν’ απελευθερωθούνε από τη διανοητική πειθαρχία που ο Μεσαίωνας είχε επιβά­λει και που στο θεολογικό επίπεδο, η Σχολή των Θωμιστών ήταν το σύμβολο και η ενσάρκωση. Η επιτυχία του Γου­λιέλμου Όκαμ στη Δύση στο ΙΔ’ αιώνα έχει πηγή της ακρι­βώς τον πόθο αυτό χειραφέτησης της ανθρώπινης σκέψης σε σχέση με τις μεσαιωνικές "αυθεντίες". Χειραφέτηση που τελικά ήταν επόμενο να οδηγήσει στην προτεσταντική με­ταρρύθμιση. Αγνοούμε αν ο Βαρλαάμ γνώρισε άμεσα τη νομιναλιστική φιλοσοφία του Όκαμ. Οπωσδήποτε, με τα πρώτα θεολογικά του δοκίμια, που κατευθύνει εναντίον της λατινικής θεολογίας και που αυτός την ταυτίζει με τη θεολο­γία του Θωμά, απορρίπτει στ’ όνομα του νομιναλισμού τον ισχυρισμό των Λατίνων για τη γνώση του Θεού και την απόδειξη της εκπόρευσης του Αγίου Πνεύματος από μέρους του Υιού. Η θεολογική σκέψη της χριστιανικής Α­νατολής τον προσελκύει ακριβώς εξαιτίας του αποφατισμού της, δηλαδή της σταθερής διαβεβαίωσής της πως ο Θεός είναι αδύνατο να γίνει γνωστός.

Δεν είναι τυχαίο πραγ­ματικά πως ο Βαρλαάμ αφιερώθηκε με τόση επιμέλεια στο σχολιασμό του Διονυσίου του Αρεοπαγίτη του ανατολικού αυτού δασκάλου της αποφατικής θεολογίας, που η αυθεντία του ήταν εξίσου αναγνωρισμένη στη Δύση. Στο Διονύσιο βρήκε τελικά τη μεταφυσική θεμελίωση της Ένωσης των Εκκλησιών. Αφού ο Θεός είναι απρόσιτος, πρέπει να συνε­χίζουμε τη φιλονικία για την εκπόρευση του Αγίου Πνεύ­ματος;

Οι Έλληνες βεβαιώνουν πως το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται μόνο από τον Πατέρα. Οι Λατίνοι υπερασπίζοντας την προσθήκη που είχαν κάνει στο Πιστεύω τον Ζ΄ αιώνα (το Filioque) τους απαντούσαν πως εκπορεύεται επίσης από τον Υιό. Δεν υπάρχει παρά υπεροψία κι απ' τη μια μεριά κι απ' την άλλη, αλλά προπαντός από το μέρος των Λατίνων: Ο Θωμάς, και κάθε άνθρωπος που σκέπτεται όπως αυτός, σκέπτεται πως κάθε πράγμα απρόσιτο στη διάνοια δεν υπάρχει καθόλου. Αλλά εμείς, πιστεύουμε πως η γνώμη αυτή προέρχεται από μια ψυχή που δεν είναι ξένη σ' ένα πανούργο κι υπερήφανο δαίμονα. Διότι το μεγαλύτερο μέρος των θεϊκών πραγματικοτήτων διαφεύγουν την ανθρώπινη γνώση. (Κείμενο από το χειρόγραφο κώδικα Paris. gr. 1278, fol. 137).

Ο νομιναλιστικός αυτός αγνωστικισμός που ο Βαρλαάμ κατευθύνει αρχικά εναντίον των Λατίνων θα προσκρούσει στις κριτικές του ερημίτη του Αγίου Σάββα. Από το αθωνίτικο καταφύγιο του, ο Παλαμάς έστελνε επιστολή πάνω σε επιστολή στην Κωνσταντινούπολη και στη Θεσσαλονίκη απευθύνοντας τες άλλοτε σ’ ένα άπ’ τους μαθητές του, τον Ακίνδυνο, άλλοτε στον ίδιο τον καλαβρό φιλόσοφο. Ο Θεός είναι βέβαια απρόσιτος, αλλά δεν αποκαλύπτεται; 

Ο Χριστός, ενσαρκωνόμενος δεν πρόσφερε στους ανθρώπους μια υπερφυσική γνώση, διάφορη από τη διάνοια, αλλά αναμφισβήτητα πραγματική, πολύ πιο πραγματική από κάθε άλλη φιλοσοφική γνώση; 

Ο Βαρλαάμ που είχε περιφρονή­σει, στη Δύση, το διανοητικό ρεαλισμό της "Θωμικής" σχολαστικής, συγκρουότανε έτσι τώρα με το μυστικό ρεαλισμό των μοναχών.

Ο φιλόσοφος από την Καλαβρία, πνεύμα περίεργο, ζήτη­σε να γνωρίσει από πιο κοντά τους καινούργιους του αντι­πάλους. Συμμερίστηκε κάποιο διάστημα τη ζωή των ησυχαστών ερημιτών στη Θεσσαλονίκη και στην Κωνσταντινού­πολη. Ανακάλυψε εκεί την πιο λαϊκή μορφή της ψυχοφυσικής μεθόδου προσευχής, που πρόσβαλε βαθιά τις ανθρωπι­στικές συνήθειες του και τις φιλοσοφικές του πεποιθήσεις διαποτισμένες από πλατωνική πνευματοκρατία.

Είχα μυηθεί από αυτούς, γράφει, σε τερατωδίες και σε αλλόκοτες διδασκαλίες, προϊόντα πλανημένης πίστης και αχαλίνωτης φαντασίας, που ένας άνθρωπος δεν μπορεί να παρα­δεχθεί αξιοπρεπώς, αν έχει πνεύμα ή μονάχα στοιχειώδη λο­γική. Μου παραδώσανε τις διδασκαλίες τους για θαυμαστά πετάγματα και ξαναγυρίσματα του πνεύματος και της ψυχής, για συναλλαγές των δαιμόνων με την ψυχή, για διαφορές που βρίσκονται ανάμεσα στα λευκά και κόκκινα φώτα, για νοητές εισαγωγές και εξαγωγές, που προκαλούνται από τα ρουθούνια συγχρόνως με την αναπνοή, για φλογερά μετέω­ρα που συγκεντρώνονται γύρω από τον αφαλό, και τέλος, για την ένωση του Κυρίου μας με την ψυχή που προκαλείται στο εσωτερικό του αφαλού με αισθητό τρόπο και πλήρη βεβαιότητα καρδιάς… (Lettre V a Ignace, ed G. Schiro, dans Barlaam Calabro, Epistole Greche. Palerme, 1954. pp. 323-324).

Είναι δύσκολο να ξεχωρίσουμε μέσα σ' αυτό το κείμενο τι είναι άμεση απήχηση της πραγματείας «Περί της φυλακής της καρδίας» του Νικηφόρου του Ησυχαστή ή της «Μεθόδου» του Ψευδο-Συμεών, και τι έμεινε από λαϊκή παραφθορά των αρχών τους ή ακόμη από μια σατιρική ερμηνεία του ίδιου του Βαρλαάμ. Ο καλαβρός φιλόσοφος παίρνει, οπωσδήποτε, πολύ στα σοβαρά την αποκάλυψή του και εξομοιώνει τους ησυχαστές μοναχούς με τους αιρετικούς Μεσσαλιανούς ή Βογόμιλους, αίρεση πολύ διαδομένη τότε στα Βαλκάνια. Επιτέθηκε σ' αυτούς με ολόκληρη σειρά από πολεμικές πραγματείες όπου, εγκαταλείποντας κάθε περιττό φορτίο για τις πνευματικές τους ασκήσεις – η ερμηνεία που έδινε στις ασκήσεις αυτές διαψεύστηκε άλλωστε αμέσως από τον Παλαμά – ανέπτυξε τη διδασκαλία του για τη γνώση του Θεού, την αντίληψη του για την προσευχή και για τη μυστική. Απόδειχνε σ' αυτές πως ήταν τέλειος γνώστης σ' όλη τη σκέψη της Ανατολής, που θα μπορούσε να ενισχύσει το διανοητισμό και νομιναλισμό του και κυρίως στην αποφατικη θεολογία του Διονυσίου και την πνευματοκρατική μυστική του Ευαγρίου. Τέλος διατύπωνε με ακρίβεια την κατηγορία που είχε εκσφενδονίσει, απ' την αρχή, εναντίον των μοναχών, την κατηγορία του μεσσαλιανισμού: Ισχυριζόντουσαν πραγματικά, πως βλέπουν την θεϊκή ουσία με σωματικά μάτια! Θα νόμιζε κανένας πως ακούει να μιλάει ο Ευάγριος, όταν διαβάζει ορισμένες παραγράφους του Βαρλαάμ:

Εκείνος που επιδίδεται στην προσευχή οφείλει να επιβάλει την ησυχία στις αισθήσεις του και ν' απονεκρώσει εντελώς το συγκινησιακό τμήμα της ψυχής, για να μη βάζει σε κίνηση καμιά απ' τις δυνάμεις της, κι ακόμη κάθε κοινή ενέργεια ψυχής και σώματος. Επειδή η κάθε μια απ' τις ενέργειες αυτές στέκεται εμπόδιο στην προσευχή, ιδιαίτερα στο μέτρο που συμμετέχει σε κάποια φυσική προσπάθεια, δίνει χαρά ή λύπη. Ξεχωριστά αυτό αναφέρεται στην πιο χονδροειδή και την πιο παράλογη από τις αισθήσεις, την αφή. (Το απόσπ. παρατίθεται από τον Παλαμά, Τριάδες, ΙΙ, 2, §4, éd. Meyendorff, dans le Spicilegium Sacrum Lovaniense, Louvain, 1959, p. 324).

Οι μοναχοί ισχυρίζονται πως βλέπουν το Θεό τον ίδιο αλλά η άμεση θέα του Θεού είναι αδύνατη! 

Αν συμφωνούν λέγοντας, γράφει ο Βαρλαάμ, πως το απρόσιτο και άκτιστο φως, που γι' αυτό μιλάνε είναι ο ίδιος ο υπερούσιος Θεός κι αν συνεχίζουν ταυτόχρονα ν' αναγνωρίζουν πως είναι απολύτως αόρατος και απρόσιτος στις αισθήσεις, βρίσκονται μπροστά στο δίλημμα: Δηλώνοντας πως βλέπουν αυτό το φως, οφείλουν να το θεωρούν είτε ως ένα άγγελο, είτε ως την ίδια ουσία του νού, όταν το πνεύμα το ίδιο αποκαθαρμένο ταυτόχρονα από τα πάθη και την άγνοια βλέπει τον εαυτό του. Και, βλέποντας τον εαυτό του, βλέπει το Θεό μέσα στη δική του εικόνα. Αν το φως, που γι' αυτό μιλάνε, ταυτίζεται με τη μια από τις δυό αυτές πραγματικότητες, πρέπει να θεωρούνε τη σκέψη τους εντελώς σωστή και σύμφωνη με τη χριστιανική παράδοση. Αλλά αν λέγουν πως το φως αυτό δεν είναι μήτε η υπερούσια ουσία μήτε μια αγγελική ουσία, μήτε το ίδιο ανθρώπινο πνεύμα, αλλά πως το πνεύμα το θαυμάζει ως μια άλλη υπόσταση, δεν ξέρω, σ᾽ ότι αφορά εμένα τι είναι αυτό το φως, αλλά ξέρω πως δεν υπάρχει. ('Αναφέρεται στο ίδιο, ΙΙ, 3, §7, σελ. 400- 402).

Ο Γρηγόριος Παλαμάς συνέταξε, με την ευκαιρία των γραφτών τού καλαβρού φιλοσόφου, στο ερημητήριο του Αγίου Σάββα, έπειτα στη Θεσσαλονίκη, τις περίφημες Τριάδες για την υπεράσπιση των αγίων ησυχαστών. Τα ουσιώδη αυτά κείμενα δίνουν για πρώτη φορά θεολογική σύνθεση της πνευματικότητας των μοναχών της Ανατολής. Οι επι­θέσεις του Βαρλαάμ χορηγήσανε έτσι στην ορθόδοξη Εκ­κλησία την ευκαιρία να περιγράψει με ακρίβεια, με το στό­μα ενός εκπροσώπου της, που σ’ αυτόν αναγνώρισε τον εαυ­τό της. τη θέση του ησυχασμού σε σχέση με τα κεντρικά της δόγματα για την αμαρτία, την Ενσάρκωση, την Απο­λύτρωση και τη χάρη των Μυστηρίων. Την ίδια στιγμή, έ­κανε ένα αναγκαίο ξεκαθάρισμα στην προγενέστερη παρά­δοση, διαγράφοντας τα καθαρώς ετερογενή στοιχεία προς τη δική της πνευματικότητα -ιδίως τη νεοπλατωνική πνευματικότητα- και ενσωματώνοντας ασκήσεις και διδασκα­λίες, που μπορούν να βρουν θέση σε μια βιβλική και χρι­στιανική αντίληψη του θεού και του ανθρώπου. Τέλος, για ν’ απαντήσει στην κατηγορία του μεσσαλιανισμού, ριγμένη από το Βαρλαάμ, που κατηγορούσε τους μοναχούς για το ότι έβλεπαν τη θεία ουσία με τα μάτια του σώματος. Οι βυ­ζαντινές σύνοδοι του ΙΔ’ αιώνα αποδεχθήκανε την Παλαμι­κή διάκριση ανάμεσα στη θεία ουσία και τις ενέργειες.

Η επιδοκιμασία από την Εκκλησία της θεολογίας του Γρηγορίου πέρασε από πολλά στάδια. Οι εσωτερικοί πολιτι­κοί αγώνες που ξέσχιζαν την κλονισμένη ήδη Αυτοκρατο­ρία των Παλαιολόγων, καθυστέρησαν για διάστημα μερι­κών ετών την οριστική απόφαση.

Το πρώτο επίσημο κείμενο -ή μισο-επίσημο- που δημο­σιεύτηκε εναντίον του Βαρλαάμ είναι ο Αγιορείτικος Τό­μος, σύνθεση του ίδιου του Παλαμά, υπογραμμένος στα 1340-1341 από τους ηγουμένους και τους μοναχούς του Α­γίου Όρους, του Άθωνα συναθροισμένους σε Σύναξη στο Πρωτάτο στις Καρυές. Ο αθωνικός μοναχισμός ολόκληρος έπαιρνε έτσι μέρος στον πόλεμο εναντίον του νομιναλιστικού ανθρωπισμού του Βαρλαάμ και δήλωνε αναγνώριση στο πρόσωπο του Γρηγορίου Παλαμά, εξουσιοδοτουμένου εκ­προσώπου του.

Στον Τόμο όπως το ‘χε κάνει στις Τριάδες του ο Παλα­μάς ξανατοποθετεί τη χριστιανική μυστική μέσα στο θείο σχέδιο της σωτηρίας. Ο Θεός καθίσταται πραγματικά ορα­τός, επειδή, μέσα στην Εκκλησία, γίνεται η Πρόγευση της μέλλουσας Βασιλείας, όπως ο Χριστός φανερωνότανε εκ των προτέρων στους δίκαιους της Παλαιάς Διαθήκης. Να η αρχή του θεμελιώδους αυτού κειμένου:

Οι διδασκαλίες, που σήμερα έγιναν κοινή κληρονομιά, που ειναι γνωστές απ’ όλους και διακηρύσσονται ανοιχτά, δεν ήσαν παρά μυστήριο κάτω από το μωσαϊκό νόμο προσιτές εκ των προτέρων μονάχα από τα οράματα των προφητών. Από το άλλο μέρος, τα αγαθά, που οι άγιοι αναγγέλλουν για το μέλλοντα αιώνα συνιστούν τα μυστήρια της ευαγγε­λικής κοινωνίας, επειδή το Άγιο Πνεύμα καθιστά τους ά­γιους άξιους για την όραση που δέχονται τα αγαθά αυτά και τα βλέπουν προκαταβολικά, σαν απαρχές.

Η χριστιανική αγιότητα είναι λοιπόν ουσιαστικά προφη­τικής φύσης. Οι προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης γνωρίσανε κι αναγγείλανε την πρώτη έλευση του Χριστού. Οι προ­φήτες της Καινής Διαθήκης γνωρίσανε κι αναγγέλλουνε την ένδοξη παρουσία του Κυρίου. Πραγματοποιούν στην εντέ­λεια τις αρχές, που όλοι οι χριστιανοί δεχθήκανε από τη στιγμή του Βαπτίσματος τους και φανερώνουν όχι μόνο με τα λόγια τους, αλλά με την ίδια τη ζωή τους, το Μυστήριο της σωτηρίας. Το προφητικό αυτό υπούργημα ανήκει ξεχω­ριστά εντελώς στους μοναχούς, στόχους της επίθεσης του Βαρλαάμ:

Ορισμένοι άπ’ αυτούς, πραγματικά, είχαν μυηθεί στην ί­δια εμπειρία: Όλοι αυτοί που είχαν εγκαταλείψει την ευχα­ρίστηση των υλικών αγαθών, την ανθρώπινη δόξα και τις κακές ηδονές του σώματος και προτίμησαν την ευαγγελική ζωή, και που πάνω απ’ όλα διαβεβαιώσανε την εγκατάλειψη αυτή του κόσμου με την υπακοή προς εκείνους που είχαν φθάσει στο μέτρο ηλικίας του πληρώματος του Χριστού, χωρίς άλλη φροντίδα για τον εαυτό τους, με ρωμαλέα προσοχή και καθαρή προσευχή, φθάσανε μέχρι το Θεό μέσα από μια μυστική και υπερνοητή ένωση μαζί Του, είχαν μυη­θεί σ’ ότι ξεπερνάει τη διάνοια. Άλλοι μυηθήκανε χάρη στο σεβασμό, στην εμπιστοσύνη και στην αγάπη που είχαν ομο­λογήσει σε τέτοιους ανθρώπους… Ο θείος Μάξιμος δηλώνει πως η θεοποιούσα αυτή θεία χάρη, μιλώντας για το Μελχισεδέκ ειναι άκτιστη αιώνια και εκπηγάζει από τον αιώνιο Θεό…

Αυτή είναι η διδασκαλία των Γραφών. Αυτή ειναι η πα­ράδοση των Πατέρων. Αύτη είναι η ταπεινή μας εμπειρία. Έχοντας διαπιστώσει πως ο ευσεβέστατος Ιερομόναχος ο αδελφός μας ο κύριος Γρηγόριος Παλαμάς, τα έγραψε αυτά για την υπεράσπιση των αγίων ησυχαστών, δηλώνουμε πως τα γραφτά του είναι απολύτως σύμφωνα με την παράδοση των άγιων… (Ελληνική Πατρολογία. 150. 1225. 1230)

Η επίσημη αυτή δήλωση των αθωνιτών μοναχών ήταν καθοριστική για την πορεία της διαμάχης.

Δυο σύνοδοι συνήλθανε διαδοχικά τον Ιούνιο και τον Αύγουστο του 1341 στο ναό της αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη αποφασίζοντας την καταδίκη του καλαβρού φιλοσόφου. Οι ελπίδες του ν’ ανακαλύψει στην ανατολή την πατρίδα του αρχαίου Ελληνισμού δεν πραγματοποιηθήκανε. Τα ανθρωπιστικά του ταλέντα και οι πλατωνι­κές πεποιθήσεις του βρήκανε πιο πλατύ ακροατήριο στη Δύση. Προτίμησε να ξαναγυρίσει στην Ιταλία. Εκεί ονομά­στηκε επίσκοπος Γέρακα και πέρασε τα γεράματα του δίνον­τας μαθήματα ελληνικής στον Πετράρχη. Στο πρόσωπο του Βαρλαάμ, η βυζαντινή Εκκλησία καταδίκασε το πνεύμα της Αναγέννησης.

Η σύντομη βυζαντινή σταδιοδρομία του καλαβρού φιλο­σόφου, δεν θα ‘ταν ωστόσο δυνατή, αν δεν είχαν βρει οι ι­δέες του σ' ορισμένους κύκλους ένα ακροατήριο, τουλάχι­στο σε μερικά σημεία ευνοϊκό. Ο νομιναλισμός που ο Βαρ­λαάμ έσπρωξε ως τις έσχατες συνέπειες του, ανταποκρινότανε στις ενδόμυχες πεποιθήσεις αρκετών βυζαντινών ανθρω­πιστών. Η διανοητική αριστοκρατία της Χριστιανικής Ανατολής υφίστατο, από πάρα πολύ καιρό, εσωτερική κρίση. Η κρίση αυτή καλυπτόταν κάποτε από τα αυστηρά πλαί­σια των βυζαντινών ηθών και την εξωτερική πιστότητα στα δόγματα των "επτά οικουμενικών συνόδων", που οι δια­νοούμενοι όφειλαν θέλοντας και μη θέλοντας, να ομολο­γούνε. Πίσω από αυτή τη φαινομενική ομογνωμία συνυπήρ­χε από τον Θ’ αιώνα μια μόνιμη αντίθεση, ανάμεσα στους πρωτεργάτες ενός κοσμικού ελληνισμού, που προσπαθούσε ν’ αποκαταστήσει τη φιλοσοφική παράδοση του νεοπλατωνισμού, δίνοντας του τόσο μεγάλη αυτονομία όσο ήταν δυνατή σ’ αναφορά με το χριστιανικό δόγμα, και στους υπερα­σπιστές μιας πνευματικότητας και μιας θεολογίας που τις θέλανε χριστιανικές, ανεξάρτητες σε σχέση με τους φιλοσόφους της Αρχαιότητας. Ένας Δυτικός θ’ αναρωτη­θεί ίσως αν βρίσκεται εδώ θέμα για φιλονικία. Δεν θα μπο­ρούσαν οι δύο τάξεις να συνυπάρξουν, αφήνοντας στη θεο­λογία και στη φιλοσοφία τις δικές τους, διαχωρισμένες πε­ριοχές; Η τομή αυτή παραδεκτή από τη Δύση στο Μεσαίω­να, δεν μπορούσε να γίνει ωστόσο παραδεκτή από τους Α­νατολικούς. Απ’ το ένα μέρος, ο νεοπλατωνισμός που προσείλκυσε τους ανθρωπιστές του Βυζαντίου ήταν ουσιαστικά θρησκευτικό σύστημα, και απαιτούσε λοιπόν μια ορισμένη αρμοδιότητα στη θεολογική περιοχή. Απ’ το άλλο μέρος, οι αντίπαλοι του κοσμικού Ελληνισμού είχαν κληρονομή­σει από τους Έλληνες Πατέρες ένα σύστημα σκέψης, που δεν μπορούσε ν’ αφήσει καμιά ανθρώπινη δραστηριότητα -και πολύ περισσότερο μια διανοητική δραστηριότητα- έξω από την εμπειρία, καθαρά χριστιανική, της "εν Χριστώ ζωής": Η φιλοσοφία δεν ήταν λοιπόν γι’ αυτούς αυτόνομη περιοχή, όπου η ανθρώπινη σκέψη μπορεί να εξασκηθεί μέ­σα σε μη χριστιανικά πλαίσια. Είχαμε δει, πραγματικά, πως και στους κόλπους ακόμη της ησυχαστικής παράδοσης είχε προοδευτικά θριαμβεύσει μια μονιστική αντίληψη του άν­θρωπου, που παρ' όλη την πτώση και τη θνητότητα του είχε κληθεί στο σύνολο του σώμα και ψυχή, να με­τάσχει στις απαρχές της τελικής θεοποίησης.

Μπροστά στη σύρραξη ανάμεσα στις δυο αυτές τάσεις, η Εκκλησία υιοθέτησε συχνά, μια στατική στάση, καθορισμένη απ’ το σχηματικό συντηρητι­σμό της επίσημης θεολογίας. Μεγάλο μέρος των Βυζαντινών -και η πλειοψηφία των επισκόπων μαζί τους- πιστεύα­νε, προπαντός μετά από την ειρήνη που είχε προκαλέσει στην Εκκλησία η νίκη της Ορθοδοξίας πάνω στην εικονομαχία στα 843 πως η Παράδοση είχε δεχθεί μια τελειωτική έκφραση μέσα στους ίδιους κανόνες των επτά Οικουμενικών συνόδων και πως αρκούσε συνεπώς, η επανάληψη τους για να βρισκόμαστε σε πλήρη δογματική ασφάλεια. Η πατερική παράδοση παρουσιαζότανε παγωμένη, όπως κι οι ίδιοι οι Πατέρες, πάνω στα λαμπρά μωσαϊκά των βυζαντινών εκκλη­σιών. 

Η Εκκλησία, τοποθετημένη άνετα μέσα σ’ αυτή τη "θεολογία της επανάληψης" περιοριζότανε να καταδικάζει τους ουμανιστές όταν αυτοί ξεπερνούσαν το μέτρο και δο­κίμαζανε να θεμελιώσουνε νέα σύνθεση ανάμεσα στον Ελ­ληνισμό και το Ευαγγέλιο, σύνθεση που προοριζότανε ν’ αν­τικαταστήσει την αρμονία των Πατέρων: Έτσι ο φιλόσοφος Ιωάννης Ιταλός καταδικάστηκα τον ΙΑ’ αιώνα, για τις πλα­τωνικές του ιδέες: Από την ημερομηνία εκείνη, κάθε χρόνο, την Κυριακή της Ορθοδοξίας (Πρώτη Κυριακή της Σαρα­κοστής) αναθεματιζόντουσαν μέσα στις εκκλησίες αυτοί που θεωρούν ότι οι ιδέες του Πλάτωνα υπάρχουν πραγματι­κά και αυτοί "που επιδίδονται σε κοσμικές σπουδές όχι μόνο για διανοητική εξάσκηση, αλλά υιοθετώντας τις πλά­νες γνώμες των φιλοσόφων". Αλλά απ’ το άλλο μέρος, ένας Συμεών ο Νέος Θεολόγος είχε κι αυτός ακόμη, δυσκολίες με τις εκκλησιαστικές αρχές, που υποπτευόντουσαν σ’ αυτόν ένα μυστικό που έσπαζε κάπως τους παραδοσιακούς κανό­νες.

Στα πλαίσια αυτά η λανθάνουσα αυτή κρίση της βυζαντι­νής θρησκευτικής σκέψης, που ξετυλίχθηκε σε διαμάχη α­νάμεσα στο Βαρλαάμ και τον Παλαμά, για πρώτη φορά, έθε­σε με ριζικό τρόπο το πρόβλημα σ’ όλο του το πλάτος. Το ξετύλιγμα της διαμάχης και η έκβασή της θα προσδιορίσουνε τη μεταγενέστερη ιστορία της Εκκλησίας της Ανατο­λής: Αν πραγματικά, η Ανατολική Εκκλησία παρέμενε παθητική μπροστά στις προόδους του νομιναλισμού, δεν μένει καμιά αμφιβολία πως η αληθινή θύελλα νέων ιδεών που έφεραν μαζί τους οι Μοντέρνοι Καιροί, σπάζοντας τα πλαίσια της μεσαιωνικής κοινωνίας, θα την είχαν οδηγήσει σε κρίση παρόμοια με την κρίση που είχε υποστεί η Χρι­στιανική Δύση δηλαδή στο νεο-ειδωλολατρισμό της Avαγέννησης, στη μεταρρύθμιση της Εκκλησίας, σύμφωνα με τη νέα νομιναλιστική φιλοσοφία.

Η δημιουργική ιδιοφυία του Παλαμά, συγκρούστηκε, ω­στόσο, ακόμη και μετά την αναχώρηση του Βαρλαάμ για την Ιταλία, μ’ ορισμένους αντιπάλους που στρατολογηθήκανε ταυτόχρονα μέσα από τους ανθρωπιστές και μέσα από τους υπέρμαχους μιας "θεολογίας της επανάληψης". Ίσως η αντίθεση αυτή δεν θα μπορούσε να εκδηλωθεί ολοφάνερα έ­πειτα από τη νίκη που κατακτήθηκε από τον Παλαμά, τον Ιούνιο-Αύγουστο του 1341, αν δεν την είχαν ευνοήσει οι πολιτικές περιστάσεις. Δεν είναι δυνατό ν’ ασχοληθούμε εδώ με τις λεπτομέρειες, εντελώς βυζαντινές, μιας ξεχωριστά περίπλοκης πολιτικής κατάστασης. Θα αρκεσθούμε λοιπόν σ’ ένα σύντομο ιστορικό σχήμα για να περάσουμε στη συνέχεια σε μια γενική θεώρηση της σκέψης του Παλαμά.

Ο Ακίνδυνος, μοναχός βουλγαρικής καταγωγής και πα­λιός μαθητής του Παλαμά στον Άθωνα, είχε υιοθετήσει αμ­φίβολη στάση απέναντι στους δυο πρωταγωνιστές. Επεζήτησε το ρόλο του διαιτητή, αρνούμενος να θέτει το πρόβλη­μα σ’ όλο του το πλάτος. Στην πραγματικότητα, αποτελούσε μέρος της ομάδας των τυπικά συντηρητικών, που πίστευαν πως η απλή επανάληψη των παλιών κανόνων θα ‘πρεπε να εξαρκεί σε κάθε περίσταση. Τον Αύγουστο του 1341 τον kαταδικάσανε κι αυτόν. Επειδή παραδέχτηκε να υπογράψει μια θολή δήλωση μεταμέλειας, απέφυγε τη μνημόνευση του ονόματος του μέσα στις συνοδικές αποφάσεις. Η επιστρο­φή του επί σκηνής προκλήθηκε απ’ την πάλη δυο πολιτικών παρατάξεων.

Ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Γ’ Παλαιολόγος, που προήδρευσε στη σύνοδο τον Ιούνιο, πέθανε τέσσερες μέρες μετά το κλείσιμο των συζητήσεων, χωρίς να ‘χει υπογράψει τις αποφάσεις. Λόγω της μικρής ηλικίας του γιου του Ιωάν­νη του Ε', η αντιβασιλεία παραδόθηκε στη γυναίκα του Άννα της Σαβοΐας. Η αυτοκράτειρα δεν μπόρεσε να διαφυλά­ξει την πολιτική ισορροπία ανάμεσα στα δυο κόμματα, που αποτελούσαν το περιβάλλον της και που είχανε επικεφα­λής απ’ το ενα μέρος τον πατριάρχη Ιωάννη Καλέκα και το μεγάλο Δούκα Αλέξη Απόκαυκο κι απ’ το άλλο μέρος το Μεγάλο Δομέστιχο Ιωάννη Καντακουζηνό, δεξί χέρι του Ανδρόνικου του Γ’ και αληθινό κύριο της Αυτοκρατορίας. Ο Ιωάννης ο Καντακουζηνός προήδρευε τον Αύγουστο στη σύνοδο που καταδίκασε (χωρίς να ονομάσει) τον Ακίν­δυνο και δημοσίευσε το Συνοδικό Τόμο.

Τον Αύγουστο του 1341, ο Καντακουζηνός, μ’ ένα αιφνί­διο πραξικόπημα που διευθυνότανε από τον Πατριάρχη και το Μεγάλο Δούκα ξέπεσε από τα αξιώματα του. Επαναστά­τησε τότε εναντίον της αυλής και ρίχτηκε σ’ ένα εμφύλιο πόλεμο πάνω από πέντε χρόνια εναντίον της κυβέρνησης της Άννας. Ο πόλεμος αυτός τον έφερε τελικά στον αυτο­κρατορικό θρόνο (Φεβρουάριος 1347). Ο Παλαμάς είχε άπ’ την πλευρά του, καταδικάσει ανοικτά το πραξικόπημα που διέσπασε την πολιτική ισορροπία της Αυτοκρατορίας. Πα­ραμένοντας πιστός στην αυτοκράτειρα Άννα, αρνήθηκε να ευθυγραμμισθεί με την πολιτική του Πατριάρχη. Την άνοι­ξη του 1343, ο Πατριάρχης διέταξε τη σύλληψη του με πρόσχημα καθαρά πολιτικό. Αλλά, για να νομιμοποιήσει τη σύλληψη, αποφάσισε να κατευθύνει εναντίον του μια δί­κη για αίρεση. Ο Ακίνδυνος, με απαίτηση του αρχιερέα, δημοσίευσε τις αναιρέσεις εναντίον του Παλαμά, κι ο Παλα­μάς, απ’ το βάθος της φυλακής του, δεν παρέλειψε ν’ απαν­τήσει.

Στα 1344, ο Καλέκας, στ’ αποκορύφωμα της εξουσίας του απεύθυνε αφορισμό εναντίον του Παλαμά και των οπαδών του και χειροτόνησε τον Ακίνδυνο ιερέα. Τα μέτρα αυτά έ­γιναν αφορμή για την πτώση του. Η Άννα θα διαλύσει τις θεολογικές κατηγορίες που ριχτήκανε εναντίον του Παλαμά.

Στο πρόσωπο του Παλαμά φοβότανε τον πολιτικό αντίπαλο, αλλά σεβότανε το θεολόγο και τον εκκλησιαστικό άνθρωπο. Στις αρχές του 1347, συνεκάλεσε σύνοδο που εκτόπισε τον Πατριάρχη.

Ο Καντουκουζηνός, μπαίνοντας την επομένη στην πρω­τεύουσα, προήδρευσε σε μια σειρά συνόδων ευνοϊκών για τον Παλαμά. Τον Μάιο του 1347, ο σοφός ησυχαστής ανα­κηρύχθηκε αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης. Η πιο σπουδαία σύνοδος συνήλθε τον Ιούλιο του 1351 και καταδίκασε τον τελευταίο αντίπαλο του Παλαμά, το φιλόσοφο Νικηφόρο Γρήγορα. Ο Συνοδικός Τόμος, που δημοσιεύτηκε από τη σύνοδο, αποτελεί την επίσημη διακήρυξη που μ’ αυτήν η ορθόδοξη Εκκλησία επιδοκίμασε τη διδασκαλία του Παλα­μά. Οι αποφάσεις της συνόδου επικυρωθήκαν, στο διάστη­μα του ΙΔ’ αιώνα, από άλλες τοπικές συνόδους. Το περιεχό­μενο τους αναδημοσιεύτηκε στο Συνοδικό της Ορθοδο­ξίας, κι ανατυπώνεται, από τότε, στα λειτουργικά βιβλία.

ΣΧΟΛΙΟ: [Σύνοδος χωρίς τήν παρουσία τού έργου ενός από τούς Πατέρες τής Εκκλησίας δέν υφίσταται. Έτσι λοιπόν ο Αγιος Γρηγόριος τό 1335 γράφει τόυς δύο λόγους περί τής εκπορεύσεως τού Αγίου Πνεύματος. Στήν συνέχεια συντάσσει τούς λόγους υπέρ Ιερώς Ησυχαζόντων καί τό 1340-1341 γράφεται ο Αγιορείτικος τόμος ο οποίος υπογράφεται από τούς Αγιορείτες καί επικυρώνεται σάν ορθόδοξος από τρείς τοπικές Συνόδους τό 1341, 1347 καί τό 1351. Παρ' όλα αυτά ο Αγιος φυλακίζεται γιά 4 χρόνια. Χειροτονείται Επίσκοπος Θεσ/νίκης αλλά δέν εγκαθίσταται στήν Μητρόπολή του λόγω τών ζηλωτών.

Σήμερα οι ίδιοι ζηλωτές μάς πιέζουν νά μιμηθούμε τούς Αγιορείτες απέναντι στήν νέα αίρεση η οποία καταπατά τούς Ιερούς Κανόνες. ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΑΙΡΕΣΗ; ΠΟΙΟΣ ΠΑΤΕΡΑΣ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕ; Ο Τρικαμηνάς, ο Καντιώτης ή ο Μυτιληναίος; Η σημερινή αίρεση είναι η αντίθετη τού Βαρλαάμ καί είναι πάλι εναντίον τού Ησυχασμού αλλά πρός τήν αντίθετη κατεύθυνση λόγω προτεσταντισμού. Ενώ ο Βαρλαάμ ακολουθώντας τούς Λατίνους ισχυρίστηκε ότι δέν υπάρχει αγιασμός καί θέωση καί απόκτηση τού Αγίου Πνεύματος, σήμερα ο κληρικαλισμός καί ο οικουμενισμός κηρύττουν ότι ο κλήρος αποκτά διά τής χειροτονίας τό Αγιο Πνεύμα καί δι' αυτού πάσα σάρκα, επινοώντας τόν παπά-πάπα καί οι προτεστάντες κηρύττουν τήν οικονομία τού Αγίου πνεύματος, τό οποίο όπου θέλει πνεί χωρίς τούς περιορισμούς τών εντολών τού Ευαγγελίου. Οι ίδιοι οι ζηλωτές είναι εχθροί τού ησυχασμού αλλά καί αληθινοί χριστιανοί. Αληθινοί Οργανωσιακοί. Καί παρεμποδίζουν μέ απερίγραπτο πάθος τήν φανέρωση τής αιρέσεως πού υφέρπει γιά αιώνες μέσω τού κληρικαλισμού. Ενας Λαβύρινθος].

Ο Γρηγόριος στην αρχιεπισκοπική έδρα της μεγάλης μακεδονικής Μητρόπολης, ανέπτυξε αξιοθαύμαστο ποιμαντικό ζήλο στους πιο διαφορετικούς τομείς. Οι ομιλίες του αποτε­λούν την καλύτερη μαρτυρία. Η Θεσσαλονίκη, το ΙΔ’ αιώ­να, έγινε το θέατρο αληθινής κοινωνικής επανάστασης. Ζη­λότυπη σε μια κάποια ανεξαρτησία που είχε κατακτήσει, σύμφωνα με το πρότυπο των ιταλικών πόλεων, αποτέλεσμα της επανάστασης των ζηλωτών εναντίον των ευγενών, πα­ραδέχτηκε με συγκατάβαση ένα αρχιεπίσκοπο διορισμένο από την κεντρική εξουσία της Κωνσταντινούπολης. Πιστός στην πολιτική γραμμή που είχε υιοθετήσει και που έτεινε προπαντός στη διατήρηση της ενότητας της Αυτοκρατορίας μέσα στα μόνα ικανά χέρια -τα χέρια του Καντακουζη­νού-, ο Παλαμάς κατόρθωσε να επιβάλει την προσωπικότη­τά του στους Θεσσαλονικείς. Το κήρυγμα του γίνεται συχνά βίαιο εναντίον των κοινωνικών αδικιών, αληθινές πληγές της Θεσσαλονικιώτικης αναταραχής. Μολαταύτα, παρά την πάντοτε δραστήρια ανάμειξη του ησυχαστή πατέρα στα πο­λιτικά γεγονότα της εποχής του οι λόγοι του, αξιοπρόσε­κτοι στην απλότητα τους, δεν χάνουν ποτέ το θεολογικό τους περιεχόμενο, συγκεντρωμένο πάνω στο Μυστήριο του Χριστού.

Τα τελευταία χρόνια του Γρηγορίου εικονογραφηθήκαν από ένα απροσδόκητο επεισόδιο: Στη διάρκεια ενός θαλασ­σινού ταξιδιού του απ’ την Θεσσαλονίκη στο Βυζάντιο, η γαλέρα που μετέφερε τον αρχιεπίσκοπο έπεσε στα χέρια των Τούρκων. Οι επιβάτες αναγκασθήκανε να παραμείνουν σχε­δόν ένα ολόκληρο χρόνο στη Μικρά Ασία, που είχαν ήδη κατακτήσει οι Τούρκοι. Οι επιστολές του Παλαμά και οι μαρτυρίες που αφορούν την αιχμαλωσία του είναι από πολ­λές απόψεις αποκαλυπτικές. Διαπιστώνουμε από το ένα μέρος, την υπερβολική ανεκτικότητα των Τούρκων προς τους Χριστιανούς -κατακτημένους η αιχμαλώτους- κι από τ’ άλλο μέρος το ζωηρό ενδιαφέρον του αιχμαλώτου αρχιεπι­σκόπου που δείχνει για το Ισλάμ, συζητώντας φιλικά με το γιό του Εμίρη Ορκάν και ευχόμενου να ‘ρθει γρήγορα μια μέρα όπου θα συνεννοηθούμε μεταξύ μας… Αισθανόμαστε ήδη μέσα στα κείμενα αυτά πως ο διαπρεπής αντιπρόσωπος της βυζαντινής Εκκλησίας, παρ’ όλη την παραδοσιακή του πιστότητα στη βυζαντινή Αυτοκρατορία της Κωνσταντι­νούπολης, διακρίνει καθαρά τα πολιτικά συμφέροντα του Βυζαντίου και την καθαρή αποστολή της Εκκλησίας. Ο βυζαντινός ησυχασμός με το συνεπή χριστοκεντρισμό του και τη θρησκευτική του απολυταρχία προετοίμαζε έτσι την από τη θεία πρόνοια επιβίωση του ανατολικού Χριστιανι­σμού κάτω από τη μουσουλμανική κυριαρχία τετρακοσίων περίπου χρόνων…

Ο Παλαμάς πέθανε στις 27 Νοεμβρίου 1359 στην πόλη της επισκοπής του. Στα 1368 ανακηρύχθηκε άγιος από τον οικουμενικό πατριάρχη Φιλόθεο, τον παλιό του μαθητή και φίλο. Ως τα σήμερα παραμένει ο άγιος που τιμάται περισ­σότερο στη Θεσσαλονίκη μετά τον πολιούχο της άγιο Δη­μήτριο.

ΕΔΩ ΣΥΝΑΝΤΟΥΜΕ ΤΗΝ ΤΑΥΤΙΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ ΑΚΤΙΣΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ, ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ, ΜΕ ΤΙΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΤΩΝ ΥΠΟΣΤΑΣΕΩΝ. ΜΙΑ ΤΑΥΤΙΣΗ ΠΟΥ ΓΕΝΝΗΣΕ ΤΟΝ ΠΑΛΑΜΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΝΕΑ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ. ΟΙ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΣΥΝΤΗΡΟΥΝ ΚΑΙ ΑΥΞΑΝΟΥΝ ΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΟΥΣΙΩΝΟΥΝ ΑΛΛΑ ΔΕΝ ΔΙΝΟΥΝ ΤΗΝ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΟΠΩΣ Η ΕΝΥΠΟΣΤΑΤΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΤΩΝ ΥΠΟΣΤΑΣΕΩΝ, Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΔΗΛ. Η ΚΑΙΝΗ ΚΤΙΣΗ ΤΗΣ ΕΝΑΝΘΡΩΠΙΣΕΩΣ, ΣΕ ΟΠΟΙΟΝ ΘΕΛΕΙ.