Συνέχεια από: Κυριακή 16 Αυγούστου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Θ΄
Σχέσεις μεταξὺ θεολογίας καὶ σωκρατικῆς ἠθικῆς
Ἡ σωκρατικὴ ἠθική, φύσει καὶ θέσει, δὲν εἶναι θεοκρατική, γι' αὐτὸ καὶ δὲν ἀντλεῖ τὴν ἰσχύ της ἀπὸ τὴ θεία βούληση ὡς «ἐντολή»: Στηρίζεται ἀποκλειστικῶς σὲ αὐτὸ ποὺ ἀποτελεῖ τὴν οὐσία τοῦ ἀνθρώπου, δηλαδὴ στὴν ψυχὴ ὑπὸ τὴν ἔννοια τῆς νοήσεως, καὶ γενικῶς στὴν ἀξία ποὺ ἔχουν τὰ πράγματα καθ' ἑαυτά.
Ἡ σωκρατικὴ ἠθικὴ εἶναι ἀνεξάρτητη ἀκόμη καὶ ἔναντι τοῦ ζητήματος τῆς ἀθανασίας τῆς ψυχῆς: οἱ ἀνθρώπινες ἀξίες, ὡς ἐκ τούτου, ἐπιβάλλονται ἀνεξαρτήτως τοῦ γεγονότος ἂν ἡ ψυχὴ ἐξακολουθεῖ νὰ ζεῖ ἢ ὄχι μετὰ τὸν θάνατο τοῦ σώματος. Εἶναι εὐνόητο, λοιπόν, ὅτι γιὰ τὸν Σωκράτη ὁ θεός, ὅπως δὲν παρεμβαίνει στὴ θεμελίωση τῆς ἠθικῆς, μὲ τὸν ἴδιο τρόπο δὲν ἐπεμβαίνει σὲ αὐτὸν ἢ τὸν ἄλλο κόσμο μέσῳ τῆς ἐπιβραβεύσεως ἢ τῆς τιμωρίας. Ὁ Maier ἀναφέρει σχετικῶς: «[...] Στὴ θεότητα δὲν ἐναπόκειται κἂν τὸ καθῆκον νὰ ἐξασφαλίσει ἔξωθεν μιὰ εὔλογη ἀντιστοιχία μεταξὺ ἠθικῆς ἀξίας καὶ εὐτυχίας. Ἡ εὐτυχία εἶναι γιὰ τὸν Σωκράτη ἀπολύτως ἐσωτερικὸ ζήτημα, καθὼς ὀφείλει τὴν προέλευσή της καὶ ἔχει τὴν ἔδρα της στὴν ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου: κατοικεῖ στὴν ἴδια τὴν ἠθικὴ ζωή. Ὁ καλὸς φέρει ἐντὸς αὐτοῦ τὴν ἀνταμοιβή του, τὸ ἴδιο καὶ ὁ κακὸς τὴν τιμωρία του»42.
Κατόπιν τούτου, λοιπόν, ὁ ἀναγνώστης θὰ ἀναρωτιέται, ἴσως, μὲ ποιον τρόπο συμβιβάζονται, ἀπὸ τὴ μία πλευρά, ἡ σωκρατικὴ ἀντίληψη περὶ θείου – ὑπὸ τὴν ἔννοια τῆς θείας πρόνοιας – καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, ἡ ἀπόλυτη πεποίθηση τοῦ Σωκράτους ὅτι ὁ θεὸς φροντίζει ἰδιαιτέρως τοὺς καλούς, σὲ τέτοιο βαθμό μάλιστα, ὥστε νὰ τοῦ στείλει τὸ «δαιμόνιον σημεῖον».
Ἡ ἀπάντηση εἶναι ἁπλή. Οἱ ἠθικὲς αξίες οὔτε δημιουργοῦνται οὔτε ἐπιβάλλονται ἀπὸ τὴ θεότητα. Καθὼς ἀποτελοῦν ἀπὸ μόνες τους ἀνώτατες ἀξίες, ἀναγνωρίζονται καὶ ἀπὸ τὴ θεότητα, καὶ μάλιστα ἐπιβάλλονται ἀκόμη καὶ στοὺς ἴδιους τους θεούς. Ἐξηγεῖται τώρα γιατί ὁ θεός, παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι δὲν εἶναι δημιουργὸς τῶν ἠθικῶν ἀξιῶν, ἐν τούτοις εἶναι προστάτης τους. Ἐν τέλει, οἱ ἠθικὲς ἀξίες δὲν εἶναι τέτοιες, ἐπειδὴ τὸ θέλησε ὁ θεός, ἀλλὰ ἀντικειμενικῶς ἐνέχουν μία ἐσωτερικὴ τελειότητα. Γι' αὐτὸ καί, ὅπως μὲ ἄριστο τρόπο ἀποδεικνύεται στὸν πλατωνικὸ Εὐθύφρονα 43, χαίρουν ὑψίστης ἐκτιμήσεως ἐκ μέρους τοῦ θεοῦ.
Ἔτσι ἐξηγεῖται, ἐπίσης, γιατί ὁ Σωκράτης ἐπίστευε ὅτι ἡ θεότητα δὲν φροντίζει ὅλους τους θνητοὺς ἐν γένει, ἀλλὰ μονάχα τὸν ἐνάρετο ἄνθρωπο. Λέγει ὁ Σωκράτης στὴν Ἀπολογία τοῦ Πλάτωνος ἀπευθυνόμενος στοὺς δικαστές:
Ἀλλὰ κι ἐσεῖς πρέπει, ἄνδρες δικαστές, νὰ σκέφτεστε μὲ ἐλπίδα τὸν θάνατο καὶ νὰ καταλάβετε ὅτι ἡ ἀλήθεια εἶναι μόνο μία: ὅτι δὲν ὑπάρχει γιὰ τὸν καλὸν ἄνθρωπο κανένα κακό, οὔτε ὅταν ζεῖ οὔτε ὅταν πεθάνει, καὶ ὅτι δὲν ἀμελοῦν οἱ θεοὶ νὰ φροντίζουν γιὰ τὶς ὑποθέσεις του 44.
Σὲ κανένα κείμενο ἀπ' ὅσα ἔχουμε στὴ διάθεσή μας δὲν ἀναφέρεται τὸ ἐνδιαφέρον καὶ ἡ φροντίδα τῶν θεῶν γιὰ τὸν κάθε ἄνθρωπο χωριστά, πόσο μάλλον ἡ φροντίδα τῶν θεῶν γιὰ τὸν ἄνθρωπο ὁ ὁποῖος, ἀφοῦ ξεστρατίσει, ἐπανέρχεται στὸν ὀρθὸ δρόμο.
Συνεπῶς, ἡ θεότητα ἐπεμβαίνει μόνον ὑπὲρ τοῦ ἀνθρώπου (ὑπὸ τὴν ἔννοια τοῦ ἀτόμου) κατὰ τὸ μέτρο ποὺ ἐνσαρκώνει τὴν ἀρετή. Δὲν εἶναι, ὅμως, αὐτὴ ἡ ὁποία προσδίδει ἀξία στὸν ἐνάρετο ἄνθρωπο – μιὰ ἀξία τὴν ὁποία ὁ ἴδιος ὁ ἄνθρωπος φέρει ἀπολύτως. Τοῦτο ὅμως δὲν ἔχει τὸν χαρακτήρα μιᾶς πράξεως ἀγάπης, ὅπως συμβαίνει στὸν χριστιανισμό, ἀλλὰ ἀνάγεται σὲ ἕναν νόμο ἰσότιμης συνυπάρξεως μεταξὺ θεοῦ καὶ ἀνθρώπου. Πρόκειται, δηλαδή, γιὰ ἕνα εἶδος ἀγάπης τοῦ θεοῦ πρὸς τὸν ἄνθρωπο, ἡ ὁποία ὅμως εἶναι ἀνάλογη τῆς ἀξίας ποὺ ἔχει ὁ τελευταῖος. Ἀντιθέτως, ἡ ἀγάπη τοῦ χριστιανικοῦ θεοῦ δὲν εἶναι ἀνάλογη πρὸς τὴν ἀξία τῶν πράξεων τοῦ ἀνθρώπου καὶ γι' αὐτὸ χαρακτηρίζεται ἀπὸ τὴν ἀνιδιοτέλεια τῆς πλήρους καὶ καθαρῆς προσφοράς.
Ἐὰν ὅμως εἶναι ἔτσι, ἐὰν, δηλαδή, ἡ θεότητα ἀσχολεῖται ἰδιαιτέρως μὲ τὸν ἄνθρωπο ὄχι ὡς ἄτομο ἀλλὰ ὡς ἄνθρωπο καλό, τότε ἰσχύει καὶ τὸ ἀντίστροφο: ὅτι ὁ ἄνθρωπος δὲν ἔχει ἀνάγκη τὴ βοήθεια τῆς θεότητας προκειμένου νὰ εἶναι καλός. Ἡ ἰδιαίτερη φροντίδα ποὺ ἐπιδεικνύει ἡ θεότητα γιὰ τὸν καλὸ ἄνθρωπο εἶναι συνέπεια καὶ ὄχι προϋπόθεση τῆς καλοσύνης του. Ὑπὸ τὴν ἔννοια αὐτὴ ὁ Maier ἀκριβολογεῖ ὅταν γράφει: «Γιὰ τὸν Σωκράτη, ἡ ἠθικὴ αὐτάρκεια ἐξακολουθεῖ νὰ εἶναι ἡ τελευταία ἄγκυρα σωτηρίας γιὰ κάθε πόθο εὐτυχίας καὶ ἐμπιστοσύνης στὴ ζωή. Ὁ Σωκράτης δὲν διανοεῖται κἂν νὰ ἀναζητήσει στὴ θεότητα ἕνα στέρεο στήριγμα γιὰ τὸν ἄνθρωπο, ὁ ὁποῖος χρήζει ἀπελευθέρωσης καὶ σωτηρίας. Ὁ ἠθικὸς βίος ἀπὸ μόνος του εἶναι ὑγεία καὶ ἀπελευθέρωση. Ἡ σωκρατικὴ αἰσιοδοξία – ἂς μὴν τὸ ξεχνούμε – θεμελιώνεται ἀποκλειστικῶς στὸ ἠθικὸ συναίσθημα, ἡ σωκρατικὴ πίστη εἶναι μία βαθιὰ ἠθικὴ πίστη. Τελικῶς, ἡ “φιλοσοφία" τοῦ Σωκράτους εἶναι καὶ παραμένει τὸ εὐαγγέλιο στὸν ἐδῶ κόσμο» 45.
Σημειώσεις
42. MAIER, Socrate, II, σ. 138.
43. Στὸν Εὐθύφρωνα ἐπαληθεύεται ἡ θεωρία, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία τὸ ἱερὸ δὲν εἶναι ἱερὸ ἐπειδὴ ἀρέσει στοὺς θεούς, ὅπως ἐπίστευαν οἱ Ἕλληνες, ἀλλά, ἀντιθέτως, τὸ ἱερὸ ἀρέσει στοὺς θεοὺς ἀκριβῶς γιὰ τὸν λόγο ὅτι εἶναι ἱερό.
44. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Ἀπολογία Σωκράτους, 41 c-d.
45. H. MAIER, Socrates, II, σ. 143.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου