Συνέχεια από Πέμπτη 28. Μαΐου 2026
Οι άνθρωποι του ψεύδους 30
Του M. Scott Peck
Του M. Scott Peck
Η συνάντηση με το κακό στην καθημερινή ζωή
Κεφάλαιο 5
Περί κατοχής και εξορκισμού-Υπάρχει ο διάβολος;
Έρευνα και διδασκαλία
.....Η επιθυμία παλινδρόμησης σε μια κατάσταση ένωσης με τη μητέρα ήταν ένα από τα τρία χαρακτηριστικά που ο Erich Fromm βρήκε στην ανάλυσή του του μοτίβου της κακής προσωπικότητας, ή του «συνδρόμου της παρακμής» —The Heart of Man: Its Genius for Good and Evil, Harper & Row, 1964. Ονόμασε αυτή την επιθυμία «αιμομικτική συμβίωση». Ασφαλώς βρήκα αυτή την επιθυμία στη Charlene. Αλλά την έχω βρει και σε πολλούς άλλους. Ένας κρίσιμος παράγοντας στο κακό, υποψιάζομαι, δεν είναι απλώς ένας παλινδρομικός πόθος για τη Μητέρα —που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για θεραπεία—, αλλά μάλλον η προσπάθεια να αποκτηθεί η Μητέρα χωρίς παλινδρόμηση: μια επιμονή να λαμβάνει κανείς μητρική φροντίδα χωρίς να παραιτείται ούτε από τον ενήλικο ρόλο ούτε από οποιαδήποτε δύναμη συνδέεται με αυτόν........
Κεφάλαιο 5
Περί κατοχής και εξορκισμού-Υπάρχει ο διάβολος;
Έρευνα και διδασκαλία
.....Η επιθυμία παλινδρόμησης σε μια κατάσταση ένωσης με τη μητέρα ήταν ένα από τα τρία χαρακτηριστικά που ο Erich Fromm βρήκε στην ανάλυσή του του μοτίβου της κακής προσωπικότητας, ή του «συνδρόμου της παρακμής» —The Heart of Man: Its Genius for Good and Evil, Harper & Row, 1964. Ονόμασε αυτή την επιθυμία «αιμομικτική συμβίωση». Ασφαλώς βρήκα αυτή την επιθυμία στη Charlene. Αλλά την έχω βρει και σε πολλούς άλλους. Ένας κρίσιμος παράγοντας στο κακό, υποψιάζομαι, δεν είναι απλώς ένας παλινδρομικός πόθος για τη Μητέρα —που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για θεραπεία—, αλλά μάλλον η προσπάθεια να αποκτηθεί η Μητέρα χωρίς παλινδρόμηση: μια επιμονή να λαμβάνει κανείς μητρική φροντίδα χωρίς να παραιτείται ούτε από τον ενήλικο ρόλο ούτε από οποιαδήποτε δύναμη συνδέεται με αυτόν........
Παρόλο που προσπάθησα με όλες μου τις δυνάμεις να είμαι αντικειμενικός, παραμένει γεγονός ότι η προηγούμενη αφήγηση δύο περιπτώσεων κατοχής και εξορκισμού είναι υποκειμενική, μια αφήγηση της προσωπικής μου εμπειρίας. Είμαι βέβαιος ότι κάθε μέλος της ομάδας θα έγραφε μια διαφορετική ιστορία. Πιστεύω ότι τα φαινόμενα της κατοχής και του εξορκισμού χρειάζεται να μελετηθούν επιστημονικά. Δεν πρόκειται απλώς για ζήτημα άσκοπης επιστημονικής περιέργειας. Μολονότι η γνήσια κατοχή μπορεί να είναι σπάνιο φαινόμενο, το θέμα αντιπροσωπεύει ένα πραγματικό, ανεκμετάλλευτο χρυσωρυχείο για επιστημονική ανασκαφή. Η αιμορροφιλία είναι σπάνια ασθένεια, αλλά η μελέτη της συνέβαλε πολύ στο να φωτιστεί ολόκληρη η φυσιολογία της πήξης του αίματος. Με τον ίδιο τρόπο, η μελέτη της κατοχής και του εξορκισμού θα φωτίσει περαιτέρω όχι μόνο τη φυσιολογία του κακού, αλλά και την ίδια την κατανόησή μας για το ανθρώπινο νόημα.
Υπάρχει αντίσταση απέναντι σε μια τέτοια επιστημονική μελέτη —μέρος της γενικότερης αντίστασης της επιστήμης προς το πνευματικό και το «υπερφυσικό». Είναι ενδιαφέρον ότι, ενώ η κατοχή και ο εξορκισμός δεν έχουν ποτέ, απ’ όσο γνωρίζω, μελετηθεί επιστημονικά στην Αμερική ή στην Ευρώπη, δυτικοί ανθρωπολόγοι έχουν γράψει εκτενώς για θεραπευτικές τελετουργίες όμοιες με εξορκισμό σε μακρινούς ξένους ή «πρωτόγονους» πολιτισμούς. Είναι σαν να είναι κάπως «εντάξει» να μελετά κανείς τέτοια πράγματα «εκεί πέρα», σε σημαντική απόσταση από εμάς, αρκεί να μη βλέπουμε τι συμβαίνει πιο κοντά στο σπίτι μας, ανάμεσά μας.
Δεν θέλω να υποτιμήσω μια τέτοια ανθρωπολογική έρευνα. Αντιθέτως, πιστεύω ότι χρειαζόμαστε περισσότερη από αυτήν. Οι δύο περιπτώσεις που υπήρξα μάρτυράς τους ήταν περιπτώσεις κατοχής από ένα πνεύμα που έχει περιγραφεί καλά στη χριστιανική γραμματεία με το όνομα Σατανάς. Θα μπορούσε άραγε το ίδιο πνεύμα να ταυτοποιηθεί —με διαφορετικό όνομα— στους εξορκισμούς των Ινδουιστών ή των Οτεντότων; Είναι ο Σατανάς απλώς ένας δαίμονας που επιτίθεται στους ιουδαιοχριστιανούς ή είναι ένας διαπολιτισμικός, παγκόσμιος εχθρός; Είναι ένα σημαντικό ερώτημα.
Η αντίσταση στην επιστημονική μελέτη τέτοιων ζητημάτων κοντά στο σπίτι μας προέρχεται από πολλούς θρησκευόμενους, όπως και από πολλούς επιστημονικά σκεπτόμενους. Κάποτε πρότεινα τη δημιουργία ενός «Ινστιτούτου για τη Μελέτη της Απελευθέρωσης» σε μια οργάνωση επαγγελματιών με επιστημονικό και θρησκευτικό προσανατολισμό, οι οποίοι βρίσκονταν μάλλον σε διαφωνία μεταξύ τους. Για πρώτη φορά έπειτα από χρόνια μπόρεσαν να ενωθούν, εναντιούμενοι στην πρότασή μου για επιστημονική μελέτη της θρησκευτικής θεραπείας, από την προσευχή μέχρι την απελευθέρωση και τον εξορκισμό. «Υπάρχουν πάρα πολλές μεταβλητές· οι λειτουργικοί σας ορισμοί είναι ασαφείς· είναι από τη φύση του ανερεύνητο», είπαν οι επιστημονικοί. «Όλοι γνωρίζουν ότι η προσευχή λειτουργεί, και δεν πρέπει να πειράζετε την πίστη», είπαν οι θρησκευόμενοι.
Στην πραγματικότητα, υπάρχουν πιο πραγματικά ή πιο ανησυχητικά προβλήματα με ένα τέτοιο ινστιτούτο. Διότι έχω σοβαρές αμφιβολίες για το αν η διαδικασία του εξορκισμού θα έπρεπε ποτέ να θεσμοποιηθεί. Έχω πει ότι και στις δύο περιπτώσεις που περιγράφηκαν τα μέλη της ομάδας συγκεντρώθηκαν με μεγάλο προσωπικό κίνδυνο και θυσία, και υποψιάζομαι βαθιά ότι αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους οι εξορκισμοί πέτυχαν. Δεν είμαι καθόλου βέβαιος ότι ένας εξορκισμός θα μπορούσε να διεξαχθεί επιτυχώς από εναλλασσόμενες βάρδιες έμμισθων υπαλλήλων «ανθρωπιστικών υπηρεσιών» με ωράριο εννέα με πέντε.
Πέρα από αυτό, είναι αμφίβολο πόσο επιστημονικά μπορούν να «ερευνηθούν» οι εξορκισμοί. Αν επρόκειτο να διεξαγάγω έναν εξορκισμό, δεν θα απέκλεια από την ομάδα κανέναν ώριμο Ινδουιστή, Βουδιστή, Μουσουλμάνο, Εβραίο, άθεο ή αγνωστικιστή που θα ήταν γνήσια αγαπητική παρουσία. Αλλά θα απέκλεια χωρίς δισταγμό έναν κατ’ όνομα χριστιανό ή οποιονδήποτε άλλον που δεν θα ήταν τέτοια παρουσία. Διότι η παρουσία ενός ανθρώπου χωρίς αγάπη μέσα στο δωμάτιο είναι πιθανό όχι μόνο να προκαλέσει την αποτυχία του εξορκισμού, αλλά και να εκθέσει τα μέλη της ομάδας, όπως και τον ασθενή, στην πιθανότητα σοβαρής βλάβης.
Αν η αγαπητικότητα είναι ασύμβατη με την επιστημονική αντικειμενικότητα, τότε δεν μπορεί ή δεν πρέπει να υπάρχει κάτι τέτοιο όπως μια επιστημονική, επιτόπια παρατήρηση ενός εξορκισμού. Σε έναν εξορκισμό οι μόνοι παρατηρητές είναι οι συμμετέχοντες.
Ωστόσο, θα ήταν πράγματι καλό να υπάρχει τουλάχιστον κάποια θεσμική υποστήριξη για τέτοιες θεραπευτικές προσπάθειες. Και οι δύο ασθενείς των οποίων τις περιπτώσεις αφηγήθηκα ήταν βαριά άρρωστοι από ψυχιατρική άποψη πριν από τους εξορκισμούς τους. Θα ήταν πολύ ευκολότερο αν υπήρχε διαθέσιμο ένα ψυχιατρικό νοσοκομείο για να φροντίζει αναγνωρισμένες περιπτώσεις κατοχής. Και θα ήταν πολύ ευκολότερο για όλους τους εμπλεκομένους αν η θεσμική Εκκλησία ήταν πιο ανοιχτή στο να προσφέρει τη χορηγία, την ευλογία και τη διακονία της. Παρόλο που υπήρξε συνεργασία από ορισμένες εκκλησιαστικές αρχές και στις δύο περιπτώσεις, η γενικότερη αντίδραση της Εκκλησίας ήταν να προσπαθήσει να αποφύγει οποιαδήποτε εμπλοκή. Ο φόβος της Εκκλησίας για τις επιπτώσεις σε τέτοιες περιπτώσεις είναι και φυσικός και ρεαλιστικός, αλλά όχι αναγκαστικά ανθρώπινος.
Τουλάχιστον, απαιτείται μια κεντρική τράπεζα δεδομένων και ένα κέντρο μελέτης. Σε αυτό το κέντρο θα μπορούσαν να αποστέλλονται αναφορές περιπτώσεων και βιντεοταινίες εξορκισμών. Με πλήρεις εγγυήσεις για την εμπιστευτικότητα, εξουσιοδοτημένοι επιστήμονες της συμπεριφοράς θα μπορούσαν να έρχονται στο κέντρο για να εξετάζουν τα δεδομένα. Αν και μεγάλο μέρος της αληθινής ατμόσφαιρας και της πνευματικής ενέργειας της εμπειρίας θα έλειπε από τέτοια δεδομένα, αυτά θα αποτελούσαν ακόμη επαρκή βάση για πολλές πολύτιμες επιστημονικές μελέτες.
Το κέντρο θα μπορούσε επίσης να χρησιμεύσει για τη διδασκαλία. Θα μπορούσε να αναπτύξει πρότυπα για τη διάγνωση και τη θεραπεία, τα οποία θα μείωναν τον αριθμό των ανεύθυνων εξορκισμών και απελευθερώσεων που είναι πιθανό να συμβούν. Θα μπορούσε επίσης να διεξάγει εκπαιδευτικά σεμινάρια για κατάλληλα επιλεγμένα πρόσωπα. Παρόλο που η γνήσια κατοχή μπορεί να είναι σπάνια, γνωρίζουμε πράγματι ότι υπάρχουν περισσότερες περιπτώσεις από όσες μπορούν να αντιμετωπιστούν από τους διαθέσιμους σήμερα ικανούς εξορκιστές.
Ο πατέρας του ψεύδους
Προς το τέλος ενός εξορκισμού, απαντώντας σε ένα σχόλιο ότι το πνεύμα πρέπει πραγματικά να μισεί τον Ιησού, ο ασθενής, με πλήρως ανεπτυγμένη σατανική έκφραση στο πρόσωπο, είπε με μεταξένια, λιπαρή φωνή: «Δεν μισούμε τον Ιησού· απλώς τον δοκιμάζουμε». Στη μέση του άλλου εξορκισμού, όταν ρωτήθηκε αν η κατοχή γινόταν από πολλά πνεύματα, ο ασθενής, με μισόκλειστα, φιδίσια μάτια, απάντησε ήσυχα, σχεδόν με συριγμό: «Όλα ανήκουν σε μένα».
Όπως ρωτά ο τίτλος ενός πρόσφατου άρθρου: «Ποιος διάβολος είναι ο Σατανάς;»¹⁰
Δεν ξέρω.
Η εμπειρία δύο εξορκισμών δύσκολα αρκεί για να ξεδιαλύνει κανείς όλο το μυστήριο της πνευματικής σφαίρας. Ούτε η εμπειρία εκατό θα αρκούσε. Αλλά νομίζω ότι τώρα γνωρίζω μερικά πράγματα για τον Σατανά και έχω επίσης τη βάση για να κάνω μερικές εικασίες.
Παρόλο που η εμπειρία μου δεν αρκεί για να αποδείξει τον ιουδαιοχριστιανικό μύθο και τη διδασκαλία για τον Σατανά, δεν έμαθα τίποτε που να μην τα υποστηρίζει. Σύμφωνα με αυτόν τον μύθο και αυτή τη διδασκαλία, στην αρχή ο Σατανάς ήταν ο δεύτερος στην τάξη μετά τον Θεό, ο πρώτος ανάμεσα σε όλους τους αγγέλους Του, ο όμορφος και αγαπημένος Εωσφόρος. Η υπηρεσία που επιτελούσε για λογαριασμό του Θεού ήταν να ενισχύει την πνευματική ανάπτυξη των ανθρώπινων όντων μέσω της δοκιμασίας και του πειρασμού —όπως δοκιμάζουμε τα δικά μας παιδιά στο σχολείο, ώστε να ενισχύσουμε την ανάπτυξή τους. Ο Σατανάς, επομένως, ήταν πρωτίστως δάσκαλος της ανθρωπότητας· γι’ αυτό ονομαζόταν Lucifer, «ο φορέας του φωτός».¹¹
Καθώς περνούσε ο χρόνος, όμως, ο Σατανάς γοητεύθηκε τόσο πολύ από τις αντιθετικές του λειτουργίες, ώστε άρχισε να τις χρησιμοποιεί περισσότερο για τη δική του απόλαυση παρά για λογαριασμό του Θεού. Αυτό το βλέπουμε στο Βιβλίο του Ιώβ. Συμπτωματικά, ο Θεός αποφάσισε ότι χρειαζόταν κάτι περισσότερο από την απλή δοκιμασία για την ανύψωση της ανθρωπότητας· αυτό που χρειαζόταν ήταν τόσο ένα παράδειγμα της αγάπης Του όσο και ένα παράδειγμα προς μίμηση. Έστειλε λοιπόν τον μονογενή Του Υιό να ζήσει και να πεθάνει ως ένας από εμάς. Ο Σατανάς παραμερίστηκε από τον Χριστό τόσο ως προς τη λειτουργία του όσο και μέσα στην καρδιά του Θεού. Ήταν τόσο ερωτευμένος με τον εαυτό του, ώστε αντιλήφθηκε αυτό το γεγονός ως ανυπόφορη προσωπική προσβολή. Φουσκωμένος από υπερηφάνεια, αρνήθηκε να υποταχθεί στην κρίση του Θεού για την προτεραιότητα του Χριστού.
Επαναστάτησε εναντίον του Θεού. Ο ίδιος ο Σατανάς δημιούργησε την κατάσταση στην οποία ο ουρανός έγινε κυριολεκτικά πολύ μικρός για να χωρέσει και τους δύο. Έτσι ο Σατανάς αναπόφευκτα, με δική του πράξη, εκδιώχθηκε αμέσως στην κόλαση, όπου, ενώ κάποτε ήταν φορέας του φωτός, τώρα κατοικεί στο σκοτάδι ως Πατέρας του Ψεύδους, τρέφοντας αδιάκοπα όνειρα εκδίκησης εναντίον του Θεού. Και μέσω των αγγέλων που βρίσκονται υπό τις διαταγές του, οι οποίοι ενώθηκαν μαζί του στην ανταρσία και την πτώση του, διεξάγει τώρα συνεχή πόλεμο εναντίον του σχεδίου του Θεού. Εκεί όπου κάποτε υπήρχε για να ανυψώνει πνευματικά την ανθρωπότητα, τώρα υπάρχει για να μας καταστρέφει πνευματικά. Στη μάχη για τις ψυχές μας προσπαθεί να αντιταχθεί στον Χριστό σε κάθε βήμα. Ο Σατανάς αντιλαμβάνεται τον Χριστό ως προσωπικό του εχθρό. Όπως ο Χριστός ζει εν Πνεύματι, έτσι και ο Σατανάς είναι ο ζωντανός Αντίχριστος.
Το πνεύμα του οποίου έγινα μάρτυρας σε κάθε εξορκισμό ήταν σαφώς, απόλυτα και ολοκληρωτικά αφιερωμένο στην αντίθεση προς την ανθρώπινη ζωή και ανάπτυξη. Είπε και στους δύο ασθενείς να αυτοκτονήσουν. Όταν, σε έναν εξορκισμό, ρωτήθηκε γιατί ήταν ο Αντίχριστος, απάντησε: «Επειδή ο Χριστός δίδαξε τους ανθρώπους να αγαπούν ο ένας τον άλλον». Όταν ρωτήθηκε περαιτέρω γιατί η ανθρώπινη αγάπη του ήταν τόσο αποκρουστική, απάντησε: «Θέλω οι άνθρωποι να εργάζονται στις επιχειρήσεις, ώστε να υπάρχει πόλεμος». Όταν ρωτήθηκε ακόμη περισσότερο, είπε απλώς στον εξορκιστή: «Θέλω να σε σκοτώσω». Δεν υπήρχε απολύτως τίποτε δημιουργικό ή εποικοδομητικό σε αυτό· ήταν καθαρά καταστροφικό.
Ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα της θεοδικίας είναι το ερώτημα γιατί ο Θεός, αφού δημιούργησε εξαρχής τον Σατανά, απλώς δεν τον εξάλειψε μετά την ανταρσία του. Το ερώτημα προϋποθέτει ότι ο Θεός θα εξάλειφε οτιδήποτε. Υποθέτει ότι ο Θεός μπορεί να τιμωρεί και να σκοτώνει. Ίσως η απάντηση είναι ότι ο Θεός έδωσε στον Σατανά ελεύθερη βούληση και ότι ο Θεός δεν μπορεί να καταστρέψει· μπορεί μόνο να δημιουργεί.
Το σημείο είναι ότι ο Θεός δεν τιμωρεί. Για να μας δημιουργήσει κατ’ εικόνα Του, ο Θεός μάς έδωσε ελεύθερη βούληση. Αν είχε κάνει διαφορετικά, θα μας είχε κάνει μαριονέτες ή άδεια ανδρείκελα. Ωστόσο, για να μας δώσει ελεύθερη βούληση, ο Θεός έπρεπε να αποκηρύξει τη χρήση βίας εναντίον μας. Δεν έχουμε ελεύθερη βούληση όταν υπάρχει ένα όπλο στραμμένο στην πλάτη μας. Δεν είναι αναγκαστικά ότι ο Θεός στερείται τη δύναμη να μας καταστρέψει, να μας τιμωρήσει, αλλά ότι μέσα στην αγάπη Του για εμάς επέλεξε, οδυνηρά και τρομερά, να μην τη χρησιμοποιήσει ποτέ. Με αγωνία πρέπει να στέκεται δίπλα και να μας αφήνει να είμαστε. Παρεμβαίνει μόνο για να βοηθήσει, ποτέ για να βλάψει. Ο χριστιανικός Θεός είναι Θεός εγκράτειας.
Αφού αποκήρυξε τη χρήση δύναμης εναντίον μας, αν αρνηθούμε τη βοήθειά Του, δεν Του απομένει άλλη διέξοδος παρά, κλαίγοντας, να μας παρακολουθεί να τιμωρούμε τον εαυτό μας.
Αυτό το σημείο είναι ασαφές στην Παλαιά Διαθήκη. Εκεί ο Θεός παρουσιάζεται ως τιμωρητικός. Αλλά αρχίζει να γίνεται σαφές με τον Χριστό. Στον Χριστό, ο ίδιος ο Θεός υπέστη ανίσχυρος τον θάνατο στα χέρια του ανθρώπινου κακού. Δεν σήκωσε ούτε δάχτυλο εναντίον των διωκτών Του. Από εκεί και πέρα στην Καινή Διαθήκη ακούμε ηχώ του τιμωρητικού Θεού της Παλαιάς Διαθήκης, που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο λέει ότι «οι κακοί θα λάβουν αυτό που τους αξίζει». Αλλά αυτά είναι μόνο ηχώ· ένας τιμωρητικός Θεός δεν εισέρχεται ποτέ ξανά στην εικόνα. Ενώ πολλοί κατ’ όνομα χριστιανοί ακόμη και σήμερα φαντάζονται τον Θεό τους ως έναν γιγάντιο αστυνομικό στον ουρανό, η πραγματικότητα της χριστιανικής διδασκαλίας είναι ότι ο Θεός έχει για πάντα αποποιηθεί την αστυνομική εξουσία.
Για το Ολοκαύτωμα, όπως και για μικρότερα κακά, τίθεται συχνά το ερώτημα: «Πώς θα μπορούσε ένας αγαπών Θεός να επιτρέψει να συμβεί κάτι τέτοιο;» Είναι ένα αιμορραγικό, βάναυσο ερώτημα. Η χριστιανική απάντηση μπορεί να μην ταιριάζει στα γούστα μας, αλλά δύσκολα είναι αμφίσημη. Αφού εγκατέλειψε τη βία, ο Θεός είναι ανίσχυρος να αποτρέψει τις θηριωδίες που διαπράττουμε ο ένας εναντίον του άλλου. Μπορεί μόνο να συνεχίσει να θρηνεί μαζί μας. Θα μας προσφέρει τον ίδιο Του τον εαυτό, μέσα σε όλη Του τη σοφία, αλλά δεν μπορεί να μας κάνει να επιλέξουμε να κατοικήσουμε μαζί Του.
Προς το παρόν, λοιπόν, ο Θεός, βασανισμένος, περιμένει από εμάς μέσα από το ένα ολοκαύτωμα μετά το άλλο. Και μπορεί να μας φαίνεται ότι είμαστε καταδικασμένοι από αυτόν τον παράξενο Θεό που βασιλεύει μέσα στην αδυναμία. Αλλά υπάρχει μια λύση στη χριστιανική διδασκαλία: ο Θεός μέσα στην αδυναμία Του θα κερδίσει τη μάχη εναντίον του κακού. Στην πραγματικότητα, η μάχη έχει ήδη κερδηθεί. Η ανάσταση συμβολίζει όχι μόνο ότι ο Χριστός νίκησε το κακό της εποχής Του πριν από δύο χιλιετίες, αλλά ότι το νίκησε για πάντα. Ο Χριστός, ανίσχυρα καρφωμένος στον σταυρό, είναι το έσχατο όπλο του Θεού. Μέσω αυτού, η ήττα του κακού είναι απολύτως εξασφαλισμένη. Είναι ζωτικά αναγκαίο να αγωνιζόμαστε εναντίον του κακού με όλη τη δύναμη που διαθέτουμε. Αλλά η κρίσιμη νίκη συνέβη σχεδόν πριν από δύο χιλιάδες χρόνια.
Όσο αναγκαίες, ακόμη και επικίνδυνες και συντριπτικές κι αν είναι οι δικές μας προσωπικές μάχες, χωρίς να το γνωρίζουμε δεν είναι παρά επιχειρήσεις εκκαθάρισης εναντίον ενός εχθρού που υποχωρεί και που έχει προ πολλού χάσει τον πόλεμο.
Αυτή η ιδέα ότι ο Σατανάς —και τα έργα του—, παρά όλες τις ενδείξεις, βρίσκεται στην πραγματικότητα σε φυγή, προσφέρει μια πιθανή απάντηση σε ένα μεγάλο δικό μου ερώτημα. Μίλησα για τους παράγοντες που προδιέθεσαν και τους δύο ασθενείς στην κατοχή τους. Αλλά τι γίνεται με τον πολύ μεγαλύτερο αριθμό παιδιών που είναι επίσης μοναχικά θύματα ανθρώπινου κακού και έχουν, ως αποτέλεσμα, ακόμη σοβαρότερα ελαττώματα χαρακτήρα, χωρίς όμως, απ’ ό,τι φαίνεται, να γίνονται κατεχόμενα; Γιατί όχι; Ανέφερα επίσης μια ποιότητα δυνητικής αγιότητας στις προσωπικότητες και των δύο ασθενών. Αναρωτιέμαι μήπως κατελήφθησαν ακριβώς εξαιτίας αυτής της δυνητικής αγιότητας. Αναρωτιέμαι μήπως ο Σατανάς επένδυσε ειδικά την ενέργειά του στην επίθεσή του εναντίον τους επειδή αντιπροσώπευαν μια ιδιαίτερη απειλή για τα σχέδιά του. Ίσως ο Σατανάς να μην έχει πια την ενέργεια να πηγαίνει όπου υπάρχει ανθρώπινη αδυναμία. Ίσως είναι φρενιασμένα απασχολημένος με το να προσπαθεί να σβήσει τις φωτιές.
Όπως κι αν έχει το πράγμα, όπως επισημαίνει ο Martin, είναι τρομερά σημαντικό να καταλάβουμε ότι ο Σατανάς είναι πνεύμα. Είπα ότι συνάντησα τον Σατανά, και αυτό είναι αλήθεια. Αλλά δεν είναι απτός με τον τρόπο που είναι απτή η ύλη. Δεν έχει κέρατα, οπλές και διχαλωτή ουρά περισσότερο απ’ όσο ο Θεός έχει μακριά λευκή γενειάδα.¹² Ακόμη και το όνομα Σατανάς είναι απλώς ένα όνομα που δώσαμε σε κάτι ουσιαστικά ανώνυμο. Όπως ο Θεός, ο Σατανάς μπορεί να φανερωθεί μέσα σε υλικά όντα και μέσω αυτών, αλλά ο ίδιος δεν είναι υλικός, ούτε είναι καν οι φανερώσεις του. Σε μία από τις περιπτώσεις που περιγράφηκαν, φανερώθηκε μέσω του σφαδάζοντος, φιδίσιου σώματος του ασθενούς, των δοντιών που δάγκωναν, των νυχιών που γρατζουνούσαν και των μισόκλειστων ερπετοειδών ματιών. Αλλά δεν υπήρχαν κυνόδοντες ούτε λέπια. Ήταν, μέσω της χρήσης του σώματος του ασθενούς, εξαιρετικά, δραματικά και ακόμη και υπερφυσικά φιδίσιος. Αλλά ο ίδιος δεν είναι φίδι. Είναι πνεύμα.
Εδώ βρίσκεται, υποψιάζομαι, μια απάντηση σε ένα ερώτημα που τίθεται ανά τους αιώνες: γιατί τα δαιμονικά πνεύματα έχουν τέτοια προσκόλληση στα σώματα; Κατά τη διάρκεια ενός από τους εξορκισμούς στους οποίους υπήρξα μάρτυρας, ο εξορκιστής προσπάθησε να εξοργίσει τόσο τον Σατανά ώστε να εγκαταλείψει το ακινητοποιημένο σώμα του κατεχόμενου και να επιτεθεί σε εκείνον, τον εξορκιστή. Ο ελιγμός δεν πέτυχε. Παρά την προφανή ανθρωποκτόνο μανία του εναντίον του εξορκιστή, δεν συνέβη τίποτε.
Και σιγά σιγά συνειδητοποιήσαμε ότι το πνεύμα είτε δεν μπορούσε είτε δεν ήθελε να εγκαταλείψει το σώμα του ασθενούς υπό τέτοιες συνθήκες. Αυτό μας οδήγησε σε δύο συμπεράσματα.
Το ένα, που ήδη αναφέρθηκε, είναι ότι τελικά ο ασθενής έπρεπε να είναι ο εξορκιστής. Το άλλο είναι ότι ο Σατανάς δεν έχει καμία δύναμη παρά μόνο μέσα σε ένα ανθρώπινο σώμα.
Ο Σατανάς δεν μπορεί να κάνει κακό παρά μόνο μέσω ενός ανθρώπινου σώματος. Αν και «ανθρωποκτόνος απ’ αρχής», δεν μπορεί να σκοτώσει παρά μόνο με ανθρώπινα χέρια. Δεν έχει από μόνος του τη δύναμη να σκοτώσει ή ακόμη και να βλάψει. Πρέπει να χρησιμοποιήσει ανθρώπινα όντα για να επιτελέσει τη διαβολική του δράση. Αν και επανειλημμένα απειλούσε να σκοτώσει τους κατεχόμενους και τους εξορκιστές, οι απειλές του ήταν κενές. Οι απειλές του Σατανά είναι πάντοτε κενές. Είναι όλες ψέματα.
Στην πραγματικότητα, η μόνη δύναμη που έχει ο Σατανάς είναι μέσω της ανθρώπινης πίστης στα ψέματά του. Και οι δύο ασθενείς κατελήφθησαν επειδή πίστεψαν την ψευδή, δελεαστική υπόσχεσή του περί «φιλίας». Η κατοχή διατηρήθηκε επειδή πίστεψαν στις απειλές του ότι θα πέθαιναν χωρίς αυτόν. Και η κατοχή έλαβε τέλος όταν και οι δύο επέλεξαν να μην πιστεύουν πλέον στα ψέματά του, αλλά να υπερβούν τον φόβο τους με εμπιστοσύνη στον αναστημένο Χριστό και να προσευχηθούν στον Θεό της Αλήθειας για λύτρωση. Κατά τη διάρκεια κάθε εξορκισμού τα ψέματα του Σατανά αντιμετωπίστηκαν κατά πρόσωπο. Και κάθε εξορκισμός ολοκληρώθηκε επιτυχώς με ένα είδος μεταστροφής — μια αλλαγή πίστης ή συστήματος αξιών. Τώρα γνωρίζω τι εννοούσε ο Ιησούς όταν τόσο συχνά έλεγε: «Ἡ πίστις σου σέσωκέ σε».
Έτσι επιστρέφουμε ξανά στα ψέματα. Όποια κι αν είναι η σχέση του με τους «ανθρώπους του ψεύδους», δεν γνωρίζω ακριβέστερο χαρακτηρισμό για τον Σατανά από το «Πατέρας του Ψεύδους».
Υπάρχει αντίσταση απέναντι σε μια τέτοια επιστημονική μελέτη —μέρος της γενικότερης αντίστασης της επιστήμης προς το πνευματικό και το «υπερφυσικό». Είναι ενδιαφέρον ότι, ενώ η κατοχή και ο εξορκισμός δεν έχουν ποτέ, απ’ όσο γνωρίζω, μελετηθεί επιστημονικά στην Αμερική ή στην Ευρώπη, δυτικοί ανθρωπολόγοι έχουν γράψει εκτενώς για θεραπευτικές τελετουργίες όμοιες με εξορκισμό σε μακρινούς ξένους ή «πρωτόγονους» πολιτισμούς. Είναι σαν να είναι κάπως «εντάξει» να μελετά κανείς τέτοια πράγματα «εκεί πέρα», σε σημαντική απόσταση από εμάς, αρκεί να μη βλέπουμε τι συμβαίνει πιο κοντά στο σπίτι μας, ανάμεσά μας.
Δεν θέλω να υποτιμήσω μια τέτοια ανθρωπολογική έρευνα. Αντιθέτως, πιστεύω ότι χρειαζόμαστε περισσότερη από αυτήν. Οι δύο περιπτώσεις που υπήρξα μάρτυράς τους ήταν περιπτώσεις κατοχής από ένα πνεύμα που έχει περιγραφεί καλά στη χριστιανική γραμματεία με το όνομα Σατανάς. Θα μπορούσε άραγε το ίδιο πνεύμα να ταυτοποιηθεί —με διαφορετικό όνομα— στους εξορκισμούς των Ινδουιστών ή των Οτεντότων; Είναι ο Σατανάς απλώς ένας δαίμονας που επιτίθεται στους ιουδαιοχριστιανούς ή είναι ένας διαπολιτισμικός, παγκόσμιος εχθρός; Είναι ένα σημαντικό ερώτημα.
Η αντίσταση στην επιστημονική μελέτη τέτοιων ζητημάτων κοντά στο σπίτι μας προέρχεται από πολλούς θρησκευόμενους, όπως και από πολλούς επιστημονικά σκεπτόμενους. Κάποτε πρότεινα τη δημιουργία ενός «Ινστιτούτου για τη Μελέτη της Απελευθέρωσης» σε μια οργάνωση επαγγελματιών με επιστημονικό και θρησκευτικό προσανατολισμό, οι οποίοι βρίσκονταν μάλλον σε διαφωνία μεταξύ τους. Για πρώτη φορά έπειτα από χρόνια μπόρεσαν να ενωθούν, εναντιούμενοι στην πρότασή μου για επιστημονική μελέτη της θρησκευτικής θεραπείας, από την προσευχή μέχρι την απελευθέρωση και τον εξορκισμό. «Υπάρχουν πάρα πολλές μεταβλητές· οι λειτουργικοί σας ορισμοί είναι ασαφείς· είναι από τη φύση του ανερεύνητο», είπαν οι επιστημονικοί. «Όλοι γνωρίζουν ότι η προσευχή λειτουργεί, και δεν πρέπει να πειράζετε την πίστη», είπαν οι θρησκευόμενοι.
Στην πραγματικότητα, υπάρχουν πιο πραγματικά ή πιο ανησυχητικά προβλήματα με ένα τέτοιο ινστιτούτο. Διότι έχω σοβαρές αμφιβολίες για το αν η διαδικασία του εξορκισμού θα έπρεπε ποτέ να θεσμοποιηθεί. Έχω πει ότι και στις δύο περιπτώσεις που περιγράφηκαν τα μέλη της ομάδας συγκεντρώθηκαν με μεγάλο προσωπικό κίνδυνο και θυσία, και υποψιάζομαι βαθιά ότι αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους οι εξορκισμοί πέτυχαν. Δεν είμαι καθόλου βέβαιος ότι ένας εξορκισμός θα μπορούσε να διεξαχθεί επιτυχώς από εναλλασσόμενες βάρδιες έμμισθων υπαλλήλων «ανθρωπιστικών υπηρεσιών» με ωράριο εννέα με πέντε.
Πέρα από αυτό, είναι αμφίβολο πόσο επιστημονικά μπορούν να «ερευνηθούν» οι εξορκισμοί. Αν επρόκειτο να διεξαγάγω έναν εξορκισμό, δεν θα απέκλεια από την ομάδα κανέναν ώριμο Ινδουιστή, Βουδιστή, Μουσουλμάνο, Εβραίο, άθεο ή αγνωστικιστή που θα ήταν γνήσια αγαπητική παρουσία. Αλλά θα απέκλεια χωρίς δισταγμό έναν κατ’ όνομα χριστιανό ή οποιονδήποτε άλλον που δεν θα ήταν τέτοια παρουσία. Διότι η παρουσία ενός ανθρώπου χωρίς αγάπη μέσα στο δωμάτιο είναι πιθανό όχι μόνο να προκαλέσει την αποτυχία του εξορκισμού, αλλά και να εκθέσει τα μέλη της ομάδας, όπως και τον ασθενή, στην πιθανότητα σοβαρής βλάβης.
Αν η αγαπητικότητα είναι ασύμβατη με την επιστημονική αντικειμενικότητα, τότε δεν μπορεί ή δεν πρέπει να υπάρχει κάτι τέτοιο όπως μια επιστημονική, επιτόπια παρατήρηση ενός εξορκισμού. Σε έναν εξορκισμό οι μόνοι παρατηρητές είναι οι συμμετέχοντες.
Ωστόσο, θα ήταν πράγματι καλό να υπάρχει τουλάχιστον κάποια θεσμική υποστήριξη για τέτοιες θεραπευτικές προσπάθειες. Και οι δύο ασθενείς των οποίων τις περιπτώσεις αφηγήθηκα ήταν βαριά άρρωστοι από ψυχιατρική άποψη πριν από τους εξορκισμούς τους. Θα ήταν πολύ ευκολότερο αν υπήρχε διαθέσιμο ένα ψυχιατρικό νοσοκομείο για να φροντίζει αναγνωρισμένες περιπτώσεις κατοχής. Και θα ήταν πολύ ευκολότερο για όλους τους εμπλεκομένους αν η θεσμική Εκκλησία ήταν πιο ανοιχτή στο να προσφέρει τη χορηγία, την ευλογία και τη διακονία της. Παρόλο που υπήρξε συνεργασία από ορισμένες εκκλησιαστικές αρχές και στις δύο περιπτώσεις, η γενικότερη αντίδραση της Εκκλησίας ήταν να προσπαθήσει να αποφύγει οποιαδήποτε εμπλοκή. Ο φόβος της Εκκλησίας για τις επιπτώσεις σε τέτοιες περιπτώσεις είναι και φυσικός και ρεαλιστικός, αλλά όχι αναγκαστικά ανθρώπινος.
Τουλάχιστον, απαιτείται μια κεντρική τράπεζα δεδομένων και ένα κέντρο μελέτης. Σε αυτό το κέντρο θα μπορούσαν να αποστέλλονται αναφορές περιπτώσεων και βιντεοταινίες εξορκισμών. Με πλήρεις εγγυήσεις για την εμπιστευτικότητα, εξουσιοδοτημένοι επιστήμονες της συμπεριφοράς θα μπορούσαν να έρχονται στο κέντρο για να εξετάζουν τα δεδομένα. Αν και μεγάλο μέρος της αληθινής ατμόσφαιρας και της πνευματικής ενέργειας της εμπειρίας θα έλειπε από τέτοια δεδομένα, αυτά θα αποτελούσαν ακόμη επαρκή βάση για πολλές πολύτιμες επιστημονικές μελέτες.
Το κέντρο θα μπορούσε επίσης να χρησιμεύσει για τη διδασκαλία. Θα μπορούσε να αναπτύξει πρότυπα για τη διάγνωση και τη θεραπεία, τα οποία θα μείωναν τον αριθμό των ανεύθυνων εξορκισμών και απελευθερώσεων που είναι πιθανό να συμβούν. Θα μπορούσε επίσης να διεξάγει εκπαιδευτικά σεμινάρια για κατάλληλα επιλεγμένα πρόσωπα. Παρόλο που η γνήσια κατοχή μπορεί να είναι σπάνια, γνωρίζουμε πράγματι ότι υπάρχουν περισσότερες περιπτώσεις από όσες μπορούν να αντιμετωπιστούν από τους διαθέσιμους σήμερα ικανούς εξορκιστές.
Ο πατέρας του ψεύδους
Προς το τέλος ενός εξορκισμού, απαντώντας σε ένα σχόλιο ότι το πνεύμα πρέπει πραγματικά να μισεί τον Ιησού, ο ασθενής, με πλήρως ανεπτυγμένη σατανική έκφραση στο πρόσωπο, είπε με μεταξένια, λιπαρή φωνή: «Δεν μισούμε τον Ιησού· απλώς τον δοκιμάζουμε». Στη μέση του άλλου εξορκισμού, όταν ρωτήθηκε αν η κατοχή γινόταν από πολλά πνεύματα, ο ασθενής, με μισόκλειστα, φιδίσια μάτια, απάντησε ήσυχα, σχεδόν με συριγμό: «Όλα ανήκουν σε μένα».
Όπως ρωτά ο τίτλος ενός πρόσφατου άρθρου: «Ποιος διάβολος είναι ο Σατανάς;»¹⁰
Δεν ξέρω.
Η εμπειρία δύο εξορκισμών δύσκολα αρκεί για να ξεδιαλύνει κανείς όλο το μυστήριο της πνευματικής σφαίρας. Ούτε η εμπειρία εκατό θα αρκούσε. Αλλά νομίζω ότι τώρα γνωρίζω μερικά πράγματα για τον Σατανά και έχω επίσης τη βάση για να κάνω μερικές εικασίες.
Παρόλο που η εμπειρία μου δεν αρκεί για να αποδείξει τον ιουδαιοχριστιανικό μύθο και τη διδασκαλία για τον Σατανά, δεν έμαθα τίποτε που να μην τα υποστηρίζει. Σύμφωνα με αυτόν τον μύθο και αυτή τη διδασκαλία, στην αρχή ο Σατανάς ήταν ο δεύτερος στην τάξη μετά τον Θεό, ο πρώτος ανάμεσα σε όλους τους αγγέλους Του, ο όμορφος και αγαπημένος Εωσφόρος. Η υπηρεσία που επιτελούσε για λογαριασμό του Θεού ήταν να ενισχύει την πνευματική ανάπτυξη των ανθρώπινων όντων μέσω της δοκιμασίας και του πειρασμού —όπως δοκιμάζουμε τα δικά μας παιδιά στο σχολείο, ώστε να ενισχύσουμε την ανάπτυξή τους. Ο Σατανάς, επομένως, ήταν πρωτίστως δάσκαλος της ανθρωπότητας· γι’ αυτό ονομαζόταν Lucifer, «ο φορέας του φωτός».¹¹
Καθώς περνούσε ο χρόνος, όμως, ο Σατανάς γοητεύθηκε τόσο πολύ από τις αντιθετικές του λειτουργίες, ώστε άρχισε να τις χρησιμοποιεί περισσότερο για τη δική του απόλαυση παρά για λογαριασμό του Θεού. Αυτό το βλέπουμε στο Βιβλίο του Ιώβ. Συμπτωματικά, ο Θεός αποφάσισε ότι χρειαζόταν κάτι περισσότερο από την απλή δοκιμασία για την ανύψωση της ανθρωπότητας· αυτό που χρειαζόταν ήταν τόσο ένα παράδειγμα της αγάπης Του όσο και ένα παράδειγμα προς μίμηση. Έστειλε λοιπόν τον μονογενή Του Υιό να ζήσει και να πεθάνει ως ένας από εμάς. Ο Σατανάς παραμερίστηκε από τον Χριστό τόσο ως προς τη λειτουργία του όσο και μέσα στην καρδιά του Θεού. Ήταν τόσο ερωτευμένος με τον εαυτό του, ώστε αντιλήφθηκε αυτό το γεγονός ως ανυπόφορη προσωπική προσβολή. Φουσκωμένος από υπερηφάνεια, αρνήθηκε να υποταχθεί στην κρίση του Θεού για την προτεραιότητα του Χριστού.
Επαναστάτησε εναντίον του Θεού. Ο ίδιος ο Σατανάς δημιούργησε την κατάσταση στην οποία ο ουρανός έγινε κυριολεκτικά πολύ μικρός για να χωρέσει και τους δύο. Έτσι ο Σατανάς αναπόφευκτα, με δική του πράξη, εκδιώχθηκε αμέσως στην κόλαση, όπου, ενώ κάποτε ήταν φορέας του φωτός, τώρα κατοικεί στο σκοτάδι ως Πατέρας του Ψεύδους, τρέφοντας αδιάκοπα όνειρα εκδίκησης εναντίον του Θεού. Και μέσω των αγγέλων που βρίσκονται υπό τις διαταγές του, οι οποίοι ενώθηκαν μαζί του στην ανταρσία και την πτώση του, διεξάγει τώρα συνεχή πόλεμο εναντίον του σχεδίου του Θεού. Εκεί όπου κάποτε υπήρχε για να ανυψώνει πνευματικά την ανθρωπότητα, τώρα υπάρχει για να μας καταστρέφει πνευματικά. Στη μάχη για τις ψυχές μας προσπαθεί να αντιταχθεί στον Χριστό σε κάθε βήμα. Ο Σατανάς αντιλαμβάνεται τον Χριστό ως προσωπικό του εχθρό. Όπως ο Χριστός ζει εν Πνεύματι, έτσι και ο Σατανάς είναι ο ζωντανός Αντίχριστος.
Το πνεύμα του οποίου έγινα μάρτυρας σε κάθε εξορκισμό ήταν σαφώς, απόλυτα και ολοκληρωτικά αφιερωμένο στην αντίθεση προς την ανθρώπινη ζωή και ανάπτυξη. Είπε και στους δύο ασθενείς να αυτοκτονήσουν. Όταν, σε έναν εξορκισμό, ρωτήθηκε γιατί ήταν ο Αντίχριστος, απάντησε: «Επειδή ο Χριστός δίδαξε τους ανθρώπους να αγαπούν ο ένας τον άλλον». Όταν ρωτήθηκε περαιτέρω γιατί η ανθρώπινη αγάπη του ήταν τόσο αποκρουστική, απάντησε: «Θέλω οι άνθρωποι να εργάζονται στις επιχειρήσεις, ώστε να υπάρχει πόλεμος». Όταν ρωτήθηκε ακόμη περισσότερο, είπε απλώς στον εξορκιστή: «Θέλω να σε σκοτώσω». Δεν υπήρχε απολύτως τίποτε δημιουργικό ή εποικοδομητικό σε αυτό· ήταν καθαρά καταστροφικό.
Ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα της θεοδικίας είναι το ερώτημα γιατί ο Θεός, αφού δημιούργησε εξαρχής τον Σατανά, απλώς δεν τον εξάλειψε μετά την ανταρσία του. Το ερώτημα προϋποθέτει ότι ο Θεός θα εξάλειφε οτιδήποτε. Υποθέτει ότι ο Θεός μπορεί να τιμωρεί και να σκοτώνει. Ίσως η απάντηση είναι ότι ο Θεός έδωσε στον Σατανά ελεύθερη βούληση και ότι ο Θεός δεν μπορεί να καταστρέψει· μπορεί μόνο να δημιουργεί.
Το σημείο είναι ότι ο Θεός δεν τιμωρεί. Για να μας δημιουργήσει κατ’ εικόνα Του, ο Θεός μάς έδωσε ελεύθερη βούληση. Αν είχε κάνει διαφορετικά, θα μας είχε κάνει μαριονέτες ή άδεια ανδρείκελα. Ωστόσο, για να μας δώσει ελεύθερη βούληση, ο Θεός έπρεπε να αποκηρύξει τη χρήση βίας εναντίον μας. Δεν έχουμε ελεύθερη βούληση όταν υπάρχει ένα όπλο στραμμένο στην πλάτη μας. Δεν είναι αναγκαστικά ότι ο Θεός στερείται τη δύναμη να μας καταστρέψει, να μας τιμωρήσει, αλλά ότι μέσα στην αγάπη Του για εμάς επέλεξε, οδυνηρά και τρομερά, να μην τη χρησιμοποιήσει ποτέ. Με αγωνία πρέπει να στέκεται δίπλα και να μας αφήνει να είμαστε. Παρεμβαίνει μόνο για να βοηθήσει, ποτέ για να βλάψει. Ο χριστιανικός Θεός είναι Θεός εγκράτειας.
Αφού αποκήρυξε τη χρήση δύναμης εναντίον μας, αν αρνηθούμε τη βοήθειά Του, δεν Του απομένει άλλη διέξοδος παρά, κλαίγοντας, να μας παρακολουθεί να τιμωρούμε τον εαυτό μας.
Αυτό το σημείο είναι ασαφές στην Παλαιά Διαθήκη. Εκεί ο Θεός παρουσιάζεται ως τιμωρητικός. Αλλά αρχίζει να γίνεται σαφές με τον Χριστό. Στον Χριστό, ο ίδιος ο Θεός υπέστη ανίσχυρος τον θάνατο στα χέρια του ανθρώπινου κακού. Δεν σήκωσε ούτε δάχτυλο εναντίον των διωκτών Του. Από εκεί και πέρα στην Καινή Διαθήκη ακούμε ηχώ του τιμωρητικού Θεού της Παλαιάς Διαθήκης, που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο λέει ότι «οι κακοί θα λάβουν αυτό που τους αξίζει». Αλλά αυτά είναι μόνο ηχώ· ένας τιμωρητικός Θεός δεν εισέρχεται ποτέ ξανά στην εικόνα. Ενώ πολλοί κατ’ όνομα χριστιανοί ακόμη και σήμερα φαντάζονται τον Θεό τους ως έναν γιγάντιο αστυνομικό στον ουρανό, η πραγματικότητα της χριστιανικής διδασκαλίας είναι ότι ο Θεός έχει για πάντα αποποιηθεί την αστυνομική εξουσία.
Για το Ολοκαύτωμα, όπως και για μικρότερα κακά, τίθεται συχνά το ερώτημα: «Πώς θα μπορούσε ένας αγαπών Θεός να επιτρέψει να συμβεί κάτι τέτοιο;» Είναι ένα αιμορραγικό, βάναυσο ερώτημα. Η χριστιανική απάντηση μπορεί να μην ταιριάζει στα γούστα μας, αλλά δύσκολα είναι αμφίσημη. Αφού εγκατέλειψε τη βία, ο Θεός είναι ανίσχυρος να αποτρέψει τις θηριωδίες που διαπράττουμε ο ένας εναντίον του άλλου. Μπορεί μόνο να συνεχίσει να θρηνεί μαζί μας. Θα μας προσφέρει τον ίδιο Του τον εαυτό, μέσα σε όλη Του τη σοφία, αλλά δεν μπορεί να μας κάνει να επιλέξουμε να κατοικήσουμε μαζί Του.
Προς το παρόν, λοιπόν, ο Θεός, βασανισμένος, περιμένει από εμάς μέσα από το ένα ολοκαύτωμα μετά το άλλο. Και μπορεί να μας φαίνεται ότι είμαστε καταδικασμένοι από αυτόν τον παράξενο Θεό που βασιλεύει μέσα στην αδυναμία. Αλλά υπάρχει μια λύση στη χριστιανική διδασκαλία: ο Θεός μέσα στην αδυναμία Του θα κερδίσει τη μάχη εναντίον του κακού. Στην πραγματικότητα, η μάχη έχει ήδη κερδηθεί. Η ανάσταση συμβολίζει όχι μόνο ότι ο Χριστός νίκησε το κακό της εποχής Του πριν από δύο χιλιετίες, αλλά ότι το νίκησε για πάντα. Ο Χριστός, ανίσχυρα καρφωμένος στον σταυρό, είναι το έσχατο όπλο του Θεού. Μέσω αυτού, η ήττα του κακού είναι απολύτως εξασφαλισμένη. Είναι ζωτικά αναγκαίο να αγωνιζόμαστε εναντίον του κακού με όλη τη δύναμη που διαθέτουμε. Αλλά η κρίσιμη νίκη συνέβη σχεδόν πριν από δύο χιλιάδες χρόνια.
Όσο αναγκαίες, ακόμη και επικίνδυνες και συντριπτικές κι αν είναι οι δικές μας προσωπικές μάχες, χωρίς να το γνωρίζουμε δεν είναι παρά επιχειρήσεις εκκαθάρισης εναντίον ενός εχθρού που υποχωρεί και που έχει προ πολλού χάσει τον πόλεμο.
Αυτή η ιδέα ότι ο Σατανάς —και τα έργα του—, παρά όλες τις ενδείξεις, βρίσκεται στην πραγματικότητα σε φυγή, προσφέρει μια πιθανή απάντηση σε ένα μεγάλο δικό μου ερώτημα. Μίλησα για τους παράγοντες που προδιέθεσαν και τους δύο ασθενείς στην κατοχή τους. Αλλά τι γίνεται με τον πολύ μεγαλύτερο αριθμό παιδιών που είναι επίσης μοναχικά θύματα ανθρώπινου κακού και έχουν, ως αποτέλεσμα, ακόμη σοβαρότερα ελαττώματα χαρακτήρα, χωρίς όμως, απ’ ό,τι φαίνεται, να γίνονται κατεχόμενα; Γιατί όχι; Ανέφερα επίσης μια ποιότητα δυνητικής αγιότητας στις προσωπικότητες και των δύο ασθενών. Αναρωτιέμαι μήπως κατελήφθησαν ακριβώς εξαιτίας αυτής της δυνητικής αγιότητας. Αναρωτιέμαι μήπως ο Σατανάς επένδυσε ειδικά την ενέργειά του στην επίθεσή του εναντίον τους επειδή αντιπροσώπευαν μια ιδιαίτερη απειλή για τα σχέδιά του. Ίσως ο Σατανάς να μην έχει πια την ενέργεια να πηγαίνει όπου υπάρχει ανθρώπινη αδυναμία. Ίσως είναι φρενιασμένα απασχολημένος με το να προσπαθεί να σβήσει τις φωτιές.
Όπως κι αν έχει το πράγμα, όπως επισημαίνει ο Martin, είναι τρομερά σημαντικό να καταλάβουμε ότι ο Σατανάς είναι πνεύμα. Είπα ότι συνάντησα τον Σατανά, και αυτό είναι αλήθεια. Αλλά δεν είναι απτός με τον τρόπο που είναι απτή η ύλη. Δεν έχει κέρατα, οπλές και διχαλωτή ουρά περισσότερο απ’ όσο ο Θεός έχει μακριά λευκή γενειάδα.¹² Ακόμη και το όνομα Σατανάς είναι απλώς ένα όνομα που δώσαμε σε κάτι ουσιαστικά ανώνυμο. Όπως ο Θεός, ο Σατανάς μπορεί να φανερωθεί μέσα σε υλικά όντα και μέσω αυτών, αλλά ο ίδιος δεν είναι υλικός, ούτε είναι καν οι φανερώσεις του. Σε μία από τις περιπτώσεις που περιγράφηκαν, φανερώθηκε μέσω του σφαδάζοντος, φιδίσιου σώματος του ασθενούς, των δοντιών που δάγκωναν, των νυχιών που γρατζουνούσαν και των μισόκλειστων ερπετοειδών ματιών. Αλλά δεν υπήρχαν κυνόδοντες ούτε λέπια. Ήταν, μέσω της χρήσης του σώματος του ασθενούς, εξαιρετικά, δραματικά και ακόμη και υπερφυσικά φιδίσιος. Αλλά ο ίδιος δεν είναι φίδι. Είναι πνεύμα.
Εδώ βρίσκεται, υποψιάζομαι, μια απάντηση σε ένα ερώτημα που τίθεται ανά τους αιώνες: γιατί τα δαιμονικά πνεύματα έχουν τέτοια προσκόλληση στα σώματα; Κατά τη διάρκεια ενός από τους εξορκισμούς στους οποίους υπήρξα μάρτυρας, ο εξορκιστής προσπάθησε να εξοργίσει τόσο τον Σατανά ώστε να εγκαταλείψει το ακινητοποιημένο σώμα του κατεχόμενου και να επιτεθεί σε εκείνον, τον εξορκιστή. Ο ελιγμός δεν πέτυχε. Παρά την προφανή ανθρωποκτόνο μανία του εναντίον του εξορκιστή, δεν συνέβη τίποτε.
Και σιγά σιγά συνειδητοποιήσαμε ότι το πνεύμα είτε δεν μπορούσε είτε δεν ήθελε να εγκαταλείψει το σώμα του ασθενούς υπό τέτοιες συνθήκες. Αυτό μας οδήγησε σε δύο συμπεράσματα.
Το ένα, που ήδη αναφέρθηκε, είναι ότι τελικά ο ασθενής έπρεπε να είναι ο εξορκιστής. Το άλλο είναι ότι ο Σατανάς δεν έχει καμία δύναμη παρά μόνο μέσα σε ένα ανθρώπινο σώμα.
Ο Σατανάς δεν μπορεί να κάνει κακό παρά μόνο μέσω ενός ανθρώπινου σώματος. Αν και «ανθρωποκτόνος απ’ αρχής», δεν μπορεί να σκοτώσει παρά μόνο με ανθρώπινα χέρια. Δεν έχει από μόνος του τη δύναμη να σκοτώσει ή ακόμη και να βλάψει. Πρέπει να χρησιμοποιήσει ανθρώπινα όντα για να επιτελέσει τη διαβολική του δράση. Αν και επανειλημμένα απειλούσε να σκοτώσει τους κατεχόμενους και τους εξορκιστές, οι απειλές του ήταν κενές. Οι απειλές του Σατανά είναι πάντοτε κενές. Είναι όλες ψέματα.
Στην πραγματικότητα, η μόνη δύναμη που έχει ο Σατανάς είναι μέσω της ανθρώπινης πίστης στα ψέματά του. Και οι δύο ασθενείς κατελήφθησαν επειδή πίστεψαν την ψευδή, δελεαστική υπόσχεσή του περί «φιλίας». Η κατοχή διατηρήθηκε επειδή πίστεψαν στις απειλές του ότι θα πέθαιναν χωρίς αυτόν. Και η κατοχή έλαβε τέλος όταν και οι δύο επέλεξαν να μην πιστεύουν πλέον στα ψέματά του, αλλά να υπερβούν τον φόβο τους με εμπιστοσύνη στον αναστημένο Χριστό και να προσευχηθούν στον Θεό της Αλήθειας για λύτρωση. Κατά τη διάρκεια κάθε εξορκισμού τα ψέματα του Σατανά αντιμετωπίστηκαν κατά πρόσωπο. Και κάθε εξορκισμός ολοκληρώθηκε επιτυχώς με ένα είδος μεταστροφής — μια αλλαγή πίστης ή συστήματος αξιών. Τώρα γνωρίζω τι εννοούσε ο Ιησούς όταν τόσο συχνά έλεγε: «Ἡ πίστις σου σέσωκέ σε».
Έτσι επιστρέφουμε ξανά στα ψέματα. Όποια κι αν είναι η σχέση του με τους «ανθρώπους του ψεύδους», δεν γνωρίζω ακριβέστερο χαρακτηρισμό για τον Σατανά από το «Πατέρας του Ψεύδους».
ΟΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΤΟΙΜΟΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΥΛΛΑΒΕΙ ΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. ΜΕ ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΜΟΝΟ.
ΠΑΤΕΡΑΣ. ΠΑΤΕΡΑΣ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΠΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΛΥΣΕΙΣ
ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ;
Τού ENRICO BERTI.
Ας πούμε απλά ότι η πολλαπλότης που χαρακτηρίζει όλες μας τις εμπειρίες, μάς οδηγεί να αναρωτηθούμε τί πράγμα σημαίνει υπάρχειν, υπάρχω, ζώ; Τί πράγμα υπάρχει και τί πράγμα είναι εκείνο που υπάρχει! Όποιος ασχολείται με την οντολογία ενδιαφέρεται πάνω απ’όλα με την πρώτη ερώτηση: τί πράγμα σημαίνει αποδοχή (ή άρνηση) ότι κάτι υπάρχει (διότι διάφορα πράγματα υπάρχουν), τί εννοούμε ή πρέπει να εννοήσουμε με όρους και εκφράσεις σαν “ισότης”, διαφορετικότης, να είμαστε το ίδιο πράγμα σε διαφορετικούς χρόνους, να έχω συγκεκριμένες ιδιότητες; Ο όρος μεταφυσική χρησιμοποιείται συχνά με ευρύτερη σημασία, περιλαμβάνοντας και τις άλλες δύο ερωτήσεις: τί πράγμα υπάρχει (ο Θεός, τα άτομα, ο ήλιος, οι αριθμοί) και με ποιες ιδιότητες συγκεκριμένες αποτελείται αυτό που υπάρχει (παντοδύναμος, παντογνώστης, υλικό, άυλο κ.τ.λ.).
το χωρίο τού κεφαλαίου 1 του Ζ
“αυτό που είτε στο παρελθόν όσο και τώρα είναι πάντοτε αντικείμενο ερεύνης και πάντοτε αντικείμενο συζήτησης-αλλά “πάντοτε” με την σημασία “τόσο αρχαία όσο και σήμερα”, δηλαδή και στις δύο περιπτώσεις, όλες τις φορές που έλαβε θέση αυτό το πρόβλημα λοιπόν ισούται με την ερώτηση τί πράγμα είναι η ουσία; Γι’αυτό ο Αριστοτέλης ολοκληρώνει μετά την παρένθεση, “γι’αυτό και εμείς πάνω απ’όλα, πρωταρχικώς και ας πούμε αποκλειστικώς, οφείλουμε να ερευνήσουμε σχετικά μ’αυτό που είναι μ’αυτόν τον τρόπο, τί πράγμα είναι”(1028 b 6-7). Επομένως και εμείς -λέει ο Αριστοτέλης- πρέπει μάλιστα και πρώτον, και μόνον, πρέπει να ερευνήσουμε τί πράγμα είναι περί τού αυτού τού όντος, σχετικά με το όν, αλλά εννοημένο έτσι σαν ουσία.
Μ’αυτές τις λέξεις, κατ’εμέ η οντολογική συζήτηση κλείνει: το πρόβλημα, στο παρελθόν αλλά και σήμερα, τί πράγμα είναι το όν (το είναι), πρέπει να επαναδιατυπωθεί, όχι να επαναπροταθεί στην ίδια διατύπωση, αλλά να αντικατασταθεί από την ερώτηση τί πράγμα είναι η ουσία. Και εμείς -ολοκληρώνει-σ’αυτό το σημείο πρέπει να ασχοληθούμε κυρίως, πάνω απ’όλα και μόνον μ’αυτό, δηλαδή τί πράγμα είναι η ουσία, και όχι πλέον με το τί είναι γενικώς το Είναι.
Σε πολλούς βεβαίως δεν αρέσει αυτή η διαβεβαίωση, διότι μοιάζει να είναι μία μείωση του Είναι στο όν, όπως έλεγε ο Χάιντεγκερ. Η οντολογία σύμφωνα με τον Χάιντεγκερ σ’αυτό το σημείο εμπίπτει και παρακμάζει σε μία οντική επιστήμη, διότι η ουσία είναι ένα όν και επομένως ακόμη και αν αφορούσε το υπέρτατο όν, δηλαδή τον Θεό, θα ήταν πάντοτε ένα ιδιαίτερο όν. Επομένως, να συγκεντρώσουμε την προσοχή μας σ’αυτό θα σήμαινε να ξεχάσουμε την διαφορά ανάμεσα στο Είναι και στο όν, δηλαδή να πέσουμε στην λήθη τού Είναι και αυτό είναι εκείνο που, κατά τον Χάιντεγκερ, έκανε ολόκληρη η δυτική μεταφυσική.
ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ Η ΟΠΟΙΑ ΑΝΤΙΚΑΤΕΣΤΗΣΕ ΤΗΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΣΗΜΕΡΑ;
Ας πούμε απλά ότι η πολλαπλότης που χαρακτηρίζει όλες μας τις εμπειρίες, μάς οδηγεί να αναρωτηθούμε τί πράγμα σημαίνει υπάρχειν, υπάρχω, ζώ; Τί πράγμα υπάρχει και τί πράγμα είναι εκείνο που υπάρχει! Όποιος ασχολείται με την οντολογία ενδιαφέρεται πάνω απ’όλα με την πρώτη ερώτηση: τί πράγμα σημαίνει αποδοχή (ή άρνηση) ότι κάτι υπάρχει (διότι διάφορα πράγματα υπάρχουν), τί εννοούμε ή πρέπει να εννοήσουμε με όρους και εκφράσεις σαν “ισότης”, διαφορετικότης, να είμαστε το ίδιο πράγμα σε διαφορετικούς χρόνους, να έχω συγκεκριμένες ιδιότητες; Ο όρος μεταφυσική χρησιμοποιείται συχνά με ευρύτερη σημασία, περιλαμβάνοντας και τις άλλες δύο ερωτήσεις: τί πράγμα υπάρχει (ο Θεός, τα άτομα, ο ήλιος, οι αριθμοί) και με ποιες ιδιότητες συγκεκριμένες αποτελείται αυτό που υπάρχει (παντοδύναμος, παντογνώστης, υλικό, άυλο κ.τ.λ.).
Αλλά θα έλεγα ότι δεν μπορούμε να πούμε ούτε ότι αυτή είναι μία οντολογία. Όχι μόνον διότι είναι ένας όρος μοντέρνος αλλά και για έναν άλλον βαθύτερο λόγο. Είναι αλήθεια ότι ο Αριστοτέλης στην αρχή του βιβλίου Γάμα τής Μεταφυσικής, ανακοινώνει σχεδόν θριαμβευτικά ότι υπάρχει μία επιστήμη η οποία μελετά το όν σαν όν και τις ουσιώδεις του ιδιότητες. Όμως δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι αμέσως πριν στο βιβλίο Βήτα, στο οποίο είχε εκθέσει μία σειρά από απορίες, εκ των οποίων οι πρώτες αφορούν ακριβώς το αντικείμενο τής πρώτης επιστήμης. Συγκεκριμένα η πρώτη απορία τού Βήτα συνίσταται στην ερώτηση εάν είναι μόνον μία η επιστήμη που μελετά όλες τις αιτίες, δεδομένου ότι οι αιτίες ανήκουν σε διαφορετικά γένη, και δεν είναι καν αντίθετες οι μέν στις δε (εάν ήταν αντίθετες θα ανήκαν στο ίδιο γένος και δεν θα υπήρχε πρόβλημα). Το πρόβλημα είναι: πώς μπορεί μία ίδια επιστήμη να ασχοληθεί με τέσσερα γένη αιτίων τόσο διαφορετικών όπως το ουσιαστικό αίτιο, το ποιητικό, όθεν η κίνησις, το τελικόν και το υλικόν;
Αμέθυστος
