Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Jochen Kirchhoff - Schelling και Novalis – Γερμανική ρομαντική φιλοσοφία της φύσεως. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Jochen Kirchhoff - Schelling και Novalis – Γερμανική ρομαντική φιλοσοφία της φύσεως. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Σάββατο 14 Φεβρουαρίου 2026

Schelling και Novalis – Γερμανική ρομαντική φιλοσοφία της φύσεως 3

 Συνέχεια από Τετάρτη 11. Φεβρουαρίου 2026

Schelling και Novalis – Γερμανική ρομαντική φιλοσοφία της φύσεως 3

ΤΟ ΒΙΝΤΕΟ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΣΤΗΝ ΠΙΟ ΠΑΝΩ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ

https://www.youtube.com/watch?v=q_YNHQw9eBU


Διάλεξη για τον Schelling και τον Novalis και τη θεμελιώδη σημασία της γερμανικής ρομαντικής φιλοσοφίας της φύσης για τη σημερινή εποχή

«Der Geist der Natur» – Το Πνεύμα της Φύσης


Είμαστε βεβαίως πνευματικο-ψυχικά όντα, αλλά είμαστε και υλικά όντα. Είμαστε και βιολογικά όντα. Είμαστε ταυτόχρονα όλα αυτά.
Εδώ ο άνθρωπος είναι ένα διπλό ον. Έχει μέσα του αυτή την ψυχική-πνευματική διάσταση — ακόμη κι αν νομίζει ότι όλα αυτά είναι απλή φαντασμαγορία.
Παρά ταύτα τον ανησυχούν. Θέτει το ερώτημα για τον ίδιο του τον εαυτό. Εκεί υπάρχει ένα κρίσιμο σημείο.

Μου φαίνεται ότι, αν προωθήσει κανείς μια βαθύτερη αυτοπαρατήρηση, τότε προχωρεί και στην παρατήρηση του κόσμου — ότι κάπου αυτά τα δύο συγκλίνουν. Είμαι πεπεισμένος γι’ αυτό. Νομίζω ότι ο Novalis το έδειξε με τον δικό του τρόπο, ο Schelling διαφορετικά, και κατά κάποιον τρόπο και ο Goethe — ότι μπορεί να θεμελιωθεί μια σύνδεση.

Το υποκειμενικό δεν είναι απλώς το καθαρά υποκειμενικό. Αυτό είναι πολύ λίγο. Πρέπει να κατανοηθεί η αξιοπρέπεια του υποκειμενικού ως οργάνου γνώσης. Ο καθένας είναι για τον εαυτό του και ένα όργανο γνώσης — αν πράγματι τον ενδιαφέρει η γνώση. Αυτό βέβαια δεν είναι υποχρεωτικό. Είναι επίσης θεμιτό. Είναι εντάξει. Τότε δεν μπορεί κανείς να εμφανιστεί και να πει: «Πρέπει να το κάνεις. Γνώρισε τον εαυτό σου». Δεν θέλω να το επιβάλω αυτό.

Ήθελα να σας το παρουσιάσω σε γενικές γραμμές.

Το έχουμε συζητήσει και με την κυρία Picher. Μπορούμε τώρα να δεχθούμε μερικές ερωτήσεις, αν θέλετε. Μίλησα περίπου μιάμιση ώρα.
Είμαι ευχαρίστως διατεθειμένος να απαντήσω — ίσως όχι πολύ εκτενώς. Χωρίς διάλειμμα, κατευθείαν. Αν θέλετε, ρωτήστε τώρα. Έπειτα, όπως επιθυμείτε. Παρακαλώ, εδώ μπροστά.

Ναι, ο Novalis είναι μια εντελώς ιδιαίτερη ύπαρξη. Ήταν, όπως υπαινίχθηκα, κατά βάση φυσικός επιστήμονας, ειδικός στα μεταλλεία. Μέσω του θανάτου εκείνης της αγαπημένης νεαρής γυναίκας είχε μια οριακή εμπειρία.
Απέκτησε μια μυστικο-πνευματική διάσταση στην ύπαρξή του. Αυτό ισχύει. Αλλά ταυτόχρονα και μια αυστηρή ορθολογικότητα — ιδιαίτερα ως προς τη διανοητικότητα.
Πολλά από τα αποσπάσματά του είναι εξαιρετικά πυκνά, με μια έντονη διανοητική ένταση. Ως τύπος είχε κάτι το θηλυκό — ακόμη και εξωτερικά.
Μια λεπτεπίλεπτη μορφή. Υπάρχουν ελάχιστες εικόνες του Novalis. Κάπως όπως στον Böhme — έχει κάτι από αυτόν. Μια πνευματοποιημένη λεπτότητα. Θηλυκότητα, ακόμη και αυτά τα μακριά, λεπτά μαλλιά.
Πολύ ασθενικός. Φυματίωση.


Ο Schelling, αντίθετα, ήταν ένας πολύ ρωμαλέος τύπος. Έφτασε σχεδόν τα ογδόντα. Είχε εντελώς διαφορετική σωματική ανθεκτικότητα.

Ο Novalis είναι γνωστός κυρίως ως ποιητής — ο περίφημος Heinrich von Ofterdingen. Ένα διάσημο βιβλίο. Ένα θαυμάσιο μυθιστόρημα — αλλά και αποσπασματικό.
Υπάρχουν ποιήματα. Μερικά είναι καλά. Άλλα όχι. Ο Novalis δεν ήταν πρωτίστως λυρικός ποιητής. Μεγάλος λυρικός δεν είναι.
Υπάρχουν ορισμένα καλά ποιήματα, αλλά πολλά — ας πούμε — δεν είναι η δύναμή του. Κανείς δεν θα ισχυριστεί ότι είναι μεγάλος λυρικός ποιητής.


Ήταν όμως κάποιος που σκεπτόταν αδιάκοπα και κατέγραφε τα πάντα: για τα μαθηματικά, τη φυσική, την ψυχολογία, την ιστορία. Ασχολήθηκε με καθετί που υπήρχε στην εποχή του. Μια αληθινή καθολικότητα.

Είναι κρίμα που ένας τέτοιος άνθρωπος έζησε μόνο 29 χρόνια. Τι θα μπορούσε ακόμη να είχε προσφέρει!


Αναφέρατε νωρίτερα ότι στην πραγματικότητα δεν θέλουμε την οικολογική καταστροφή. Όμως είναι μάλλον φανερό ότι η οικολογική καταστροφή — και συμφωνώ μαζί σας ότι πράγματι ολισθαίνουμε προς μια καταστροφή — την θέλουμε κιόλας.

Τη θέλουμε, λόγω της απληστίας μας. Ή τη θέλουν ορισμένοι. Οπωσδήποτε ορισμένοι.
Την ευθύνη δεν μπορούμε απλώς να την αποσείσουμε. Υπάρχουν άνθρωποι λιγότερο άπληστοι από άλλους. Αλλά τελικά αυτό βρίσκεται από πίσω.
Γι’ αυτό και μια πολιτική βιωσιμότητας δεν προωθείται πραγματικά. Υπάρχουν βέβαια άνθρωποι — όπως, για παράδειγμα, ο κ. Weizsäcker στη Γερμανία — που κηρύττουν τη βιωσιμότητα, και το έχουν πράξει.
Βιωσιμότητα σημαίνει να μην καταστρέφουμε από τη ζωή εκείνο από το οποίο ζούμε — δηλαδή τα ίδια μας τα θεμέλια. Και αυτό ακριβώς κάνουμε.

Το άλλο ζήτημα είναι το εξής: αν ο κόσμος είναι οργανικός και ιστορικός μέσα σε μια διαδικασία, τότε μπορεί κανείς να πει — ίσως δεν θα αρέσει σε όλους — τι συμβαίνει άραγε στον ήλιο; Τι συμβαίνει στο σύμπαν;
Τι είναι ο άνθρωπος και τι είναι η Γη μπροστά σε έναν τεράστιο κόσμο; Αν μπορούμε να καταστρέψουμε τη Γη, ο κόσμος δεν καταστρέφεται. Η Γη θα λησμονηθεί.
Ως προς το πρώτο ερώτημα: ναι, φυσικά έχετε δίκιο. Το διατύπωσα έτσι επειδή πολύ γρήγορα τείνουμε, σε σχέση με την οικολογική κρίση, να αποδίδουμε ευθύνες σε πολύ συγκεκριμένους.
Υπάρχει βεβαίως πλήθος ατόμων που φέρουν εκ νέου ευθύνη. Αυτό δεν τίθεται εν αμφιβόλω. Θα ήταν εντελώς μοιραίο — και δεν το εννοώ έτσι — να το αρνηθεί κανείς.

Υπάρχουν πάντοτε συγκεκριμένα βήματα από μεμονωμένα άτομα, όπου μπορεί κανείς να πει: αυτό είναι καταστροφικό· μπορείς να προβλέψεις τις συνέπειες· έτσι ενήργησες, από απληστία. Ήταν μια λέξη πολύ δημοφιλής στην περίοδο της χρηματοπιστωτικής κρίσης — όχι η απληστία των τραπεζών, αλλά η απληστία των επενδυτικών τραπεζιτών. Μεγαλομανία και απληστία — αυτά επαναλαμβάνονταν συνεχώς στα μέσα ενημέρωσης· ακόμη και στα συνηθισμένα μέσα εμφανίζονταν ξαφνικά βαθιές έννοιες, σχεδόν βουδιστικές.
Ο άνθρωπος είναι ένα ον σημαδεμένο από την απληστία — και αυτό φαίνεται πλέον καθαρά. Οι τραπεζίτες συνεχίζουν όπως πριν, και συνεχίζονται και οι γεωτρήσεις· αν δει κανείς τα δεδομένα, δεν ενδιαφέρεται κανείς. Αντιθέτως, υπάρχει ακόμη μεγαλύτερη ώθηση: σκάβουν περισσότερο, βαθύτερα. Δεν βλέπω πουθενά μια πραγματική παύση, μια αναστολή.
Υπάρχουν φυσικά συγκεκριμένα συμφέροντα, ομάδες ανθρώπων που προωθούν βίαια τα συμφέροντά τους — μπορούν να κατονομαστούν. Αλλά βέβαια όλοι έχουν ένα μερίδιο ευθύνης. Όποιος θέλει το πετρέλαιο πρέπει να ξέρει τι κάνει, αν πράγματι το θέλει. Είναι δύσκολο ζήτημα. Έχετε δίκιο: αυτό που είπα ήταν πολύ συνοπτικό.


Το άλλο ερώτημα είναι κοσμολογικό. Αυτή η κοσμολογία είναι μια συγκεκριμένη οπτική για το σύμπαν. Μπορεί να ερμηνευθεί και αλλιώς — το έχω αναπτύξει διεξοδικά και σε ομιλίες/βίντεο. Αυτή η οπτική είναι κατανοητή, λέγεται συχνά· αυτό όμως δεν σημαίνει καθόλου ότι έτσι έχουν τα πράγματα.
Η αξία της ανθρώπινης ύπαρξης — ακόμη και σε ένα εγγύτερο κοσμικό πλαίσιο — δεν εξαντλείται επειδή παραθέτουμε κάποιους φυσικοεπιστημονικούς όρους και λέμε «δεν πειράζει». Συχνά ακούγεται: δεν πειράζει, η Γη θα ανασάνει όταν ο άνθρωπος εξαφανιστεί. Μπορώ να καταλάβω γιατί το σκέφτεται κανείς έτσι. Δεν πιστεύω όμως ότι αυτή είναι η τελευταία λέξη.
Από την άλλη, είναι μια δύσκολη διαδικασία: τι σημαίνει τότε ο άνθρωπος; Τι είναι τελικά ο άνθρωπος; Είναι ένα ατελείωτο θέμα, το οποίο εδώ απλώς άγγιξα επιφανειακά. Υπάρχουν πάρα πολλά να ειπωθούν. Θα χρειαζόμασταν άλλες τέσσερις-πέντε ώρες μόνο για αυτό το δεύτερο ερώτημα.
Μπορώ μόνο να παραπέμψω σε ορισμένα βιβλία — αν θέλετε, μπορώ να τα αναφέρω — όπου θα βρείτε κάποιες απαντήσεις. Αλλά είναι ένα τεράστιο ζήτημα αυτό που θίγετε. Καταλαβαίνω γιατί τίθεται έτσι.

— Ναι;

Αυτό είναι μια ένσταση, και μάλιστα σε σχέση με ιδεολογικούς παράγοντες. Δεν συμβαίνει άραγε το εξής: ότι οι ηλικιωμένοι άνδρες τείνουν — δεν εννοώ προσωπικά κάποιον· ανήκω κι εγώ σε παλαιότερη γενιά — να μην μπορούν να αποδεχθούν ότι ο κόσμος συνεχίζεται χωρίς αυτούς;
Και τότε λένε: όλα τελειώνουν. Αυτές οι θεωρίες καταστροφής που εμφανίζονται συνεχώς από κάπου και τελικά δεν επαληθεύονται. Για παράδειγμα, και αυτή η κρίση — γύρω στο 2010 υποτίθεται ότι θα ήταν στο χειρότερο σημείο· βλέπουμε όμως κάποια ανάκαμψη.
Έχω μεγάλες δυσκολίες όταν υποτιμώνται οι αυτοθεραπευτικές και αναγεννητικές δυνάμεις του κόσμου και της ανθρωπότητας.
Επιπλέον, μιλάμε για καταστροφές, για πολέμους. Η ανθρωπότητα έχει επιζήσει και άλλων πολέμων. Έχει επιζήσει της πανώλης. Έχει επιζήσει του Τριακονταετούς Πολέμου. Σε σύγκριση με αυτά, οι καταστροφές που αντιμετωπίζουμε σήμερα…
Νομίζω ότι οι άνθρωποι τείνουν εύκολα να δραματοποιούν. Οι ιθαγενείς εξοντώθηκαν στη Βόρεια Αμερική, εξοντώθηκαν και στη Νότια Αμερική. Κι όμως…
Τείνουμε να «επικαιροποιούμε» την έννοια της καταστροφής και να την προσωποποιούμε. Η Γη, κατά τη γνώμη μου, δεν «ιδιωτικοποιείται» έτσι.

Το τι θα συμβεί με τους ανθρώπους είναι άλλο ερώτημα. Ο άνθρωπος δεν είναι ιδιαίτερα χρήσιμος για τη Γη· αν κάποτε εξαφανιστεί… θα εξακολουθήσει να υπάρχει.

Λοιπόν, αυτό το υπαινίχθηκε ήδη πριν λίγο ο συνάδελφός σας, και είπα κι εγώ κάτι επ’ αυτού. Ναι, δεν υποτιμώ καθόλου τις αναγεννητικές δυνάμεις. Αυτό είναι απολύτως αισθητό.
Και φυσικά όλοι γνωρίζουμε ότι ορισμένα σενάρια καταστροφής έχουν επανειλημμένα αποδειχθεί λανθασμένα. Αυτό είναι απολύτως σαφές. Παρ’ όλα αυτά, επιμένω στη θέση μου.
Και μπορούμε τώρα να συζητούμε επί μακρόν για τα συμπτώματα και για όλα όσα είπατε. Κάθε επιμέρους σημείο θα μπορούσε να αναλυθεί εκ νέου: τι σήμαινε ιστορικά, ποιες ήταν οι συνέπειες κτλ. Ναι, μπορεί κανείς να έχει αυτή τη στάση — και την αφήνω έτσι, ως έχει.
Θα πήγαινε πολύ μακριά να επεκταθώ περισσότερο. Ναι, μπορεί να το δει κανείς έτσι.
Οι άνθρωποι προσπαθούν πάντοτε ξανά να λύσουν τα προβλήματα. Ναι, το βλέπουμε. Και πετυχαίνει — για ορισμένους, τουλάχιστον.
Για εκείνους που προσπαθούν να συλλάβουν το όλον, φαίνεται καλύτερα. Αυτό είναι άλλωστε και το μέλημα του φιλοσόφου: το όλον. Αλλά αυτό δεν είναι καθόλου απλό.


Λέμε εύκολα «το όλον» — αλλά τι είναι το όλον; Ζούμε στο συγκεκριμένο, στο επιμέρους, μέρα με τη μέρα.
Γιατί λοιπόν να μη στραφεί κανείς προς το όλον; Ναι. Αλλά εκείνος που σκέπτεται το όλον — think globally, act locally — τελικά στο συγκεκριμένο πρέπει πάλι να συγκεντρωθεί.
Δεν ωφελεί να έχει κανείς στο βλέμμα μόνο το μεγάλο σύνολο, αν πρέπει να δράσει στο συγκεκριμένο. Τότε αναγκαστικά πρέπει να αφοσιωθεί στο επιμέρους. Ως γιατρός, ή ό,τι κι αν είναι κανείς.
Και η φιλοσοφία, με την καλύτερη έννοια, οφείλει να το κάνει. Συχνά δεν το κάνει, αλλά είναι ορθό.
Όμως συχνά συμβαίνει το εξής: οι άνθρωποι προσπαθούν ξανά και ξανά — και ξανά συνηθίζουν.
Θέλω πάντως να το πω ξανά: θεωρώ ότι τέτοιες προσεγγίσεις, όπως εδώ του Schelling, είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσες. Αν θελήσει κανείς να εμπλακεί σε αυτές, δεν είναι καθόλου βαρετές — είναι βαθιά ενδιαφέρουσες και, αν θέλετε τη λέξη, και με την καλή έννοια «συναρπαστικές».
Είναι πνευματική ύλη ζωντανή — αναπνέει, πάλλεται. Δεν είναι πλήξη. Αρκεί να θελήσει κανείς να εισέλθει σε αυτήν και να μην έχει εκ των προτέρων επιφυλάξεις: «δεν το καταλαβαίνω… είναι γνωστά αυτά… έχω τόσα να κάνω…».


Αυτό είναι σύνηθες.
Τι να πει κανείς; Δεν μπορείς να εξαναγκάσεις κανέναν. Κάποιος που ζει τη δύσκολη καθημερινότητά του και είναι ευτυχής αν καταφέρνει να διαμορφώσει μια στοιχειωδώς ανθρώπινη ζωή, δεν μπορεί να εξαναγκαστεί να ασχοληθεί με τα μεγάλα ερωτήματα της ανθρωπότητας.
Γιατί; Δεν θα το αντέξει καν. Θα τον προσπεράσει.
Αυτό που λέω εδώ δεν θα γίνει ποτέ πλειοψηφικό. Σε ένα πολιτικό κόμμα δεν θα μπορούσε ποτέ να κερδίσει πλειοψηφία. Δεν μπορείς να ιδρύσεις κόμμα με αυτά.
Είναι λίγοι οι άνθρωποι που θα ακολουθούσαν. Υπάρχει εδώ μια θεμελιώδης δυσκολία. Βεβαίως.
Τα πράγματα είναι δύσκολα. Η ύπαρξή μας δεν είναι απλή. Με όλα όσα τη συγκροτούν, δεν είναι απλή. Είναι απαιτητική.
Δεν γνωρίζω «εύκολο» Schelling — και δεν προσποιούμαι ότι υπάρχει. Η ύπαρξή μας είναι δύσκολη, αβυσσαλέα, και μας απαιτεί καθημερινά νέες αποφάσεις.
Μπορούμε διαρκώς να σφάλλουμε, να κάνουμε λάθη. Θέλουμε το καλύτερο — και ίσως οργανώνουμε απλώς την παραφροσύνη.
Αν ξέραμε πραγματικά τι είναι καλό, θα το πράτταμε. Μπορεί να υπάρχει γνώση — αλλά είναι λίγο.
Υπάρχει το εξής βασικό πρόβλημα: ακόμη κι όταν γνωρίζουμε, δεν πράττουμε αναλόγως. Νομίζουμε απλώς ότι αυτό ή εκείνο είναι καλό για εμάς.
Αν ήμασταν αληθινά πεπεισμένοι ότι κάτι είναι ορθό, θα το κάναμε. Φυσικά. Αυτή είναι η περίφημη «γνωστική ασυμφωνία» — γνωστή έννοια.


Και κάτι ακόμη που θα ήθελα να θίξω: λέμε πάντοτε ότι ο άνθρωπος είναι «κατ’ εικόνα Θεού». Χρειαζόμαστε αυτή τη φράση — γιατί αν δεν υπήρχε, ο ένας θα χτυπούσε τον άλλον με ρόπαλο στο κεφάλι.
Έτσι απλά.
Λέμε δηλαδή: κάθε άνθρωπος έχει αξιοπρέπεια λόγω της θεοειδούς φύσης του.
Όμως, όταν κοιτάξει κανείς τον άνθρωπο — στην ομορφιά του αλλά και, κυρίως, στη φρίκη του — τότε, από τον άνθρωπο συμπεραίνει και για τον Θεό, ότι ο Θεός είναι τόσο φοβερός όσο εμφανιζόμαστε κι εμείς.

Να δώσω ένα παράδειγμα, για να γίνει πιο απτό: μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ότι ξανασυνέβη όλη εκείνη η φρίκη στη Γιουγκοσλαβία…
Εκεί αναρωτιέμαι: πού ενεργούμε εμείς σύμφωνα με όλα αυτά τα σχήματα που έχουμε κατασκευάσει; Και ο Θεός δεν μπορεί να είναι όπως είμαστε εμείς. Αλλά δεν θέλω να τοποθετηθώ πάνω σε αυτό το ερώτημα.
Είναι ζητήματα που δεν ανήκουν εδώ και δεν μπορούν απλώς να μεταφερθούν έτσι πρόχειρα. Ωστόσο, έχετε δίκιο στο εξής: η αβυσσαλέα διάσταση — δεν πρέπει να την απλουστεύουμε.
Αν επιχειρηματολογήσει κανείς με τον Böhme, θα έλεγε: ναι, υπάρχει το φοβερό μέσα στα πράγματα. Υπάρχει αυτό το απολύτως τρομακτικό — πράγματι.
Υπάρχουν ακόμη και αντιλήψεις περί Θεού που μεταθέτουν το φρικτό μέσα στο ίδιο το Θείο. Ο άνθρωπος φέρει αυτό το φοβερό. Υπάρχουν και στην ιουδαϊκή παράδοση αντιλήψεις ότι το φοβερό υπάρχει στον Yahweh.
Το τρομακτικό, το σχεδόν τερατώδες — όλα αυτά υπάρχουν. Μια αφελής αντίληψη περί Θεού, όπως συχνά διατυπώνεται, δεν ανταποκρίνεται στον άνθρωπο.
Αυτό το είχε κατανοήσει και ο Schelling της μέσης περιόδου. Το προσπάθησα κι εγώ να το δείξω. Είχε αρχικά εκείνο το θαυμαστό, μεγάλο οικοδόμημα της φιλοσοφίας της φύσης — όλα αρμονία.

Και έπειτα ανακάλυψε, στη μέση φάση της ζωής του: κάτι λείπει. Αντιμετώπισε ακριβώς αυτά τα ερωτήματα.
Τι είναι το φοβερό; Το φρικτό; Το πάθος; Το κακό που κάνουμε ο ένας στον άλλον; Πώς μπορεί να νοηθεί φιλοσοφικά; Ή παραιτούμαστε μπροστά του;
Είναι το ερώτημα του κακού. Ένα αβυσσαλέο ερώτημα. Μήπως το κακό δεν υπάρχει καν; Ναι — αλλά τότε γιατί;
Τα ερωτήματα είναι αβυσσαλέα. Γι’ αυτό και δεν το απλουστεύω. Αλλά εδώ αγγίζουμε πράγματι εξαιρετικά δύσκολα ζητήματα.
Και να τα αναπτύξει κανείς πλήρως — ή να πείσει — μέσα σε ένα βράδυ, είναι αδύνατον. Απολύτως αδύνατον.


Ναι… είμαστε εδώ μόνο σπινθήρες και θραύσματα. Και σε αυτή την εποχή έχουμε κιόλας απομακρυνθεί ο ένας από τον άλλον…
Καλησπέρα.
Η ομορφιά σώζει τον κόσμο. Η ομορφιά θα μπορούσε να σώσει τον κόσμο — αν πιστεύουμε σε αυτήν.
Αν πιστεύουμε στην ομορφιά της φύσης, που μας συγκρατεί. Αν πιστεύουμε στην ομορφιά των ανθρώπων. Αν πιστεύουμε στην ομορφιά της τέχνης.
Όταν στέκεται εδώ ο Johannes ή ένα έργο ενός μεγάλου συνθέτη, τότε ο καθένας μας — ή οι περισσότεροι — αισθάνεται ομορφιά.
Όπως είπα: αρκεί να πιστεύουμε σε αυτήν — αν αυτό είναι αρκετό.
Ναι… δεν ξέρω αν αρκεί μόνο η πίστη. Αν μιλήσετε με μουσικούς, θα σας πουν ότι η μουσική — όταν ακούγεται με τον σωστό τρόπο — μπορεί πράγματι να ανοίξει τέτοιες διαστάσεις, ίσως ακόμη και να φέρει μια σωτήρια ώθηση.
Ίσως.
Αλλά αυτά είναι εξαιρετικά δύσκολα ζητήματα.


Νομίζω — για να το συνοψίσω — ότι, αν προσπαθήσει κανείς να αναδείξει, όπως έκανα εγώ, μέσω του Schelling και εν μέρει του Novalis, ορισμένα καθοριστικά σημεία, δεν χρειάζεται να ξεδιπλώσει όλα τα αινίγματα του κόσμου και να τα συσσωρεύσει.
Δεν ωφελεί. Το γνωρίζουμε όλοι.
Το σημαντικό είναι πρώτα να τα αναγνωρίσουμε — και να τα προσλάβουμε με διάκριση και πνευματικότητα.
Μπορεί κανείς να συσσωρεύσει όλες τις φρικαλεότητες του κόσμου μπροστά του. Και μετά; Στέκονται εκεί — και τι έπεται;
Είναι σωστό αυτό. Αλλά το άτομο, δικαιολογημένα, τις αποκλείει τη στιγμή που βιώνει την ομορφιά.
Αν ακούω ένα κουαρτέτο εγχόρδων του Beethoven — για παράδειγμα το έργο 132 — συγκινούμαι βαθιά. Και γνωρίζω βέβαια τη φρίκη του κόσμου, αλλά δεν τη σκέφτομαι ταυτόχρονα.
Είναι αδύνατον. Κανείς δεν μπορεί να ζήσει έτσι.

Αλλά ξέρετε τι συμβαίνει μέσα από αυτά τα κουαρτέτα; … Αυτό όμως δεν θέλω να το διατυπώσω εδώ.
Θα ήθελα να πω κάτι ακόμη… αλλά…
(ασαφές/παρεμβολές προφορικού λόγου)
…Νομίζω ότι αυτό θα ήταν ένα ακόμη τεράστιο θέμα. Δεν μπορούμε να το αναπτύξουμε εδώ.

Αγαπητέ κ. Kirchhoff, θα ήθελα τώρα να σας ευχαριστήσω από καρδιάς για τις σκέψεις σας, τις οποίες παρακολουθήσαμε — προσπαθήσαμε να παρακολουθήσουμε — πάντως τις παρακολουθήσαμε.
Θα παραμείνουμε ακόμη λίγο μαζί. Δεν ξέρω αν θα θελήσετε αργότερα να δεχθείτε κι άλλες ερωτήσεις, αφού ενισχυθούμε λίγο.
Σε κάθε περίπτωση, θερμές ευχαριστίες — και ευχαριστούμε κι εσάς για την προσοχή σας.

Τέλος

Τετάρτη 11 Φεβρουαρίου 2026

Schelling και Novalis – Γερμανική ρομαντική φιλοσοφία της φύσεως 2

Schelling και Novalis – Γερμανική ρομαντική φιλοσοφία της φύσεως 2


Διάλεξη για τον Schelling και τον Novalis και τη θεμελιώδη σημασία της γερμανικής ρομαντικής φιλοσοφίας της φύσης για τη σημερινή εποχή

«Der Geist der Natur» – Το Πνεύμα της Φύσης

Ένας αγώνας συνείδησης προς μια ανώτερη πνευματική οργάνωση.
«Είναι το γενικό πνεύμα της φύσης που μορφοποιεί σταδιακά την ακατέργαστη ύλη. Από το πλέγμα του βρύου, όπου μόλις που διακρίνεται ίχνος οργάνωσης, έως την εξευγενισμένη μορφή που φαίνεται να έχει αποτινάξει τα δεσμά της ύλης, κυριαρχεί μία και η αυτή ορμή: να εργάζεται σύμφωνα με ένα σταθερό και το ίδιο ιδεώδες σκοπιμότητας, να εκφράζει αδιάκοπα μέσα μας το ίδιο αρχέτυπο, την καθαρή μορφή του πνεύματός μας. Καμία οργάνωση δεν είναι νοητή χωρίς παραγωγική δύναμη».


…Θα ήθελα να γνωρίζω πώς μια τέτοια δύναμη θα μπορούσε να εισέλθει στην ύλη, αν την υποθέσουμε ως πράγμα καθεαυτό. Αυτό ίσως πρέπει να εξηγηθεί. Αν θεωρήσουμε την ύλη ως καθαρό εξωτερικό, αν θεωρήσουμε τη φύση ως καθαρό εξωτερικό, τότε το ζήτημα της οργάνωσης γίνεται δύσκολο.

Συμβαίνει αυτό εκ των έσω; Υπάρχει μια εσωτερική αρχή; Είναι μια πνευματική αρχή; Ένας συμβολικός χαρακτήρας της ψυχής — έτσι λέγεται σε σχέση με το φυτό. Υπάρχει ένα πνευματικά δημιουργικό οργανωτικό αρχέτυπο μέσα στην ύλη, το οποίο ανέρχεται βαθμιδωτά διαμέσου των βασιλείων της φύσης όλο και υψηλότερα, για να φθάσει κάποτε στον άνθρωπο; Αυτό είναι και η ιδέα της εξέλιξης του πνεύματος, όπως στον Hegel αναπτύσσεται αυστηρά, λογικά, ορθολογιστικά. Στον Hegel τα πράγματα έχουν ως εξής: η ιστορία, ακόμη και η φυσική ιστορία, είναι η αυτοσυνειδητοποίηση του Παγκόσμιου Πνεύματος.

Το Παγκόσμιο Πνεύμα έρχεται στον εαυτό του μέσα στη φύση και μέσα στην παγκόσμια ιστορία. Οι σκωπτικοί έχουν πει ότι, στη μορφή του καθηγητή Hegel στο Βερολίνο, το Παγκόσμιο Πνεύμα έφθασε στον εαυτό του. Γι’ αυτό μετά από αυτόν δεν υπάρχει πια φιλοσοφία, επειδή η φιλοσοφία είχε ολοκληρωθεί.

Εδώ δεν υπάρχει πλέον λόγος να είμαστε προσεκτικοί στις διατυπώσεις. Για ό,τι συμβαίνει καθημερινά και μπροστά στα μάτια μας δεν είναι δυνατή καμία αμφιβολία: υπάρχει παραγωγική δύναμη στα πράγματα έξω από εμάς.
Μια τέτοια δύναμη όμως είναι μόνο δύναμη πνεύματος. Υπάρχει μια μορφοποιός πνευματική αρχή μέσα στα ίδια τα πράγματα, η οποία δρα, έτσι ώστε αυτή η διαδικασία να ανέρχεται όλο και ψηλότερα και τελικά το πνεύμα, τρόπον τινά, να απελευθερώνεται ολοένα περισσότερο από τα υλικά ύψη — ώσπου κάποτε, θα μπορούσε να πει κανείς, να αποβάλλει την ύλη.


Αυτό ισχύει βεβαίως στον Novalis, στη διάσημη ρήση του ότι κάποτε δεν θα υπάρχει πια φύση· θα μεταβεί σταδιακά σε έναν πνευματικό κόσμο. Δηλαδή, κατά κάποιον τρόπο, η φύση δεν είναι η τελευταία λέξη των πραγμάτων. Η υλική-αισθητή φύση παραχωρεί τότε τη θέση της σε ένα ανώτερο επίπεδο, σε μια κατά κάποιον τρόπο εξευγενισμένη βαθμίδα, σε ένα υψηλότερο στάδιο πνευματικής εξέλιξης· η σφαίρα του πνεύματος αίρεται μέσα στη φύση και, αν θέλει κανείς, και λυτρώνεται.

Μια τέτοια δύναμη είναι μόνο δύναμη πνεύματος. Άρα εκείνα τα πράγματα δεν μπορούν να είναι πράγματα καθεαυτά — δηλαδή όχι απλώς εξωτερικά πράγματα· αυτή είναι η γλώσσα της εποχής — όχι καθαρά εξωτερικά πράγματα. Όταν βρίσκεστε απέναντι σε ένα φυτό και το θεωρείτε απλώς ως αντικείμενο, που ενεργεί μέσω κάποιων τυφλών αιτιοκρατικών-μηχανικών δυνάμεων ή ακόμη και ανώτερα οργανωμένων δυνάμεων, τότε τίθεται το ερώτημα: τι συμβαίνει ανάμεσα σε εσάς και το φυτό; Αν όντως αντηχεί κάτι και συμβαίνει κάτι βαθύτερο, τι είναι αυτό που συμβαίνει; Υπάρχει εδώ μια πνευματική αρχή — μιλά ένα πνεύμα σε ένα άλλο πνεύμα — ή απλώς προβάλλετε, όπως είπα νωρίτερα, τα συναισθήματά σας μέσα στο φυτό, προβάλλετε τα πάντα, και αν βρίσκετε το δέντρο όμορφο, παρακαλώ, βρείτε το όμορφο.

Αν το μέτωπό σας υψώνεται, αν το φως σας εξυψώνει και γεμίζει την ψυχή σας, παρακαλώ. Θαυμάσιο — ποίηση, λυρισμός — αλλά γνώση δεν είναι· έτσι δεν είναι εύκολο να αντιταχθεί κανείς σε αυτό. Άρα εκείνα τα πράγματα δεν μπορούν να είναι πράγματα καθεαυτά, δεν μπορούν να είναι πραγματικά μέσω του εαυτού τους· μπορούν μόνο να είναι δημιουργήματα, προϊόντα ενός πνεύματος.
Η διαβάθμιση των οργανώσεων και η μετάβαση από την άβια στη ζώσα φύση μαρτυρούν αρκετά καθαρά μια παραγωγική δύναμη, η οποία αναπτύσσεται μόνον σταδιακά προς πλήρη ελευθερία. Επαναφέρετε λοιπόν αυτή τη βαθμιδωτή διαδικασία από την οποία ο Schelling είναι πλήρως διαποτισμένος — είναι ουσιαστικά ένας στοχαστής της διαδικασίας. Ο Schelling δεν σκέπτεται με άκαμπτες οντότητες, με σταθερά μεγέθη του είναι· σκέπτεται εν διαδικασία.
Ανέπτυξε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα θεωρία για τα άτομα, σύμφωνα με την οποία αυτά υπάρχουν μόνο ως διαδικασίες. Δεν είναι άκαμπτα μικρά σφαιρίδια, «σφαιρίδια πραγματικότητας», αλλά καθεαυτά δυναμικές διαδικασίες. Η υλικότητα, τότε, δεν είναι παρά ένα ορισμένο στιγμιότυπο, τρόπον τινά, μέσα σε αυτή την τεράστια διαδικασία.
Έτσι, αυτό που εμφανίζεται τόσο συμπαγές ως ύλη είναι στην πραγματικότητα μόνο μια στιγμιαία υλική διαμόρφωση, μια συσσωμάτωση, η οποία όμως κατόπιν διαλύεται ξανά και συνεχίζει την πορεία της. Πρόκειται για μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα σκέψη στον Schelling. Είναι λοιπόν αναγκαίο να κατανοηθεί η ζωή μέσα στη φύση — όπως υπάρχει μια βαθμιδωτή ακολουθία οργανώσεων, έτσι θα υπάρχει και μια βαθμιδωτή ακολουθία της ζωής.

Αναφέρεται σε προσεγγίσεις που ήδη υπήρχαν στην εποχή του, σχετικά με τη διαδικαστική σύνδεση όλων των έμβιων μορφών. Αυτό ήταν γενικά αποδεκτό· είχε διδαχθεί ότι οι οργανικές μορφές έχουν μεταξύ τους μια διαδικαστική σύνδεση. Το ζήτημα συζητούνταν έντονα και σε υψηλό επίπεδο.
Κάποιοι σήμερα, μπροστά στις συζητήσεις που διεξάγονται, θα επιθυμούσαν εκείνο το υψηλό επίπεδο στο οποίο συζητούνταν αυτά τα θέματα ακόμη τον 18ο αιώνα. Μόνο βαθμιαία το πνεύμα προσεγγίζει τον εαυτό του.

Είναι αναγκαίο να εμφανίζεται εξωτερικά ως οργανωμένη, έμψυχη ύλη. Διότι μόνο η ζωή είναι το ορατό ανάλογο του πνευματικού είναι — αναλογία, ομοιότητα.

Μόνο η ζωή είναι το ορατό ανάλογο του πνευματικού είναι. Εκεί έχετε και τη ζωή ως πνευματική ζωή. Ξαφνικά βρίσκεται κανείς σε μια ενδιάμεση περιοχή, σε μια ζώνη όπου τα δύο συντρέχουν χωρίς να συγχωνεύονται πλήρως.
Όμως τίθεται το ερώτημα: αν η ζωή αναδύεται από την άψυχη ύλη, υπήρχε ήδη πριν δυνάμει; In potentia; Ή μήπως εισήχθη μέσα στην ύλη, τρόπον τινά με ένα μαγικό τέχνασμα, από έναν Deus ex machina; Ο Schelling υποστηρίζει απολύτως την άποψη ότι αυτή η παραγωγική πνευματικο-ψυχική δύναμη υπάρχει εξαρχής ακόμη και στο λεγόμενο ανόργανο σύμπαν. Και αυτή η διαδικασία ωθεί τα πράγματα προς μια κατάσταση όπου η φύση, με κάποιον τρόπο, διαλύεται ξανά.

Τότε εμφανίζεται στον Schelling — και αυτό είναι ενδιαφέρον — μια φάση κατά την οποία στρέφεται έντονα προς πνευματικά και μυστικιστικά ζητήματα. Ανακαλύπτει τον Jakob Böhme. Ο Schelling, γύρω στο 1809–1810, με τη διαμεσολάβηση του Franz von Baader, ανακαλύπτει ξαφνικά τον μεγάλο μυστικιστή του 17ου αιώνα Jakob Böhme — και τον ανακαλύπτει με ενθουσιασμό.
Γοητεύεται, επηρεάζεται βαθιά. Και ο ίδιος ο Böhme ήταν επηρεασμένος από τον Paracelsus, από τον μυστικισμό του Meister Eckhart, επίσης από την εβραϊκή Καμπάλα κ.ο.κ. Έτσι ο Schelling εισέρχεται σε ένα εντελώς διαφορετικό πνευματικό συμφραζόμενο και εγκαταλείπει αρχικά τη φιλοσοφία της φύσης.

Αργότερα ειπώθηκε ότι πλέον εγκαταλείπει εντελώς το έδαφος της εμπειρικής επιστήμης — ότι δεν είναι πια παρά μυστικιστής. Και προσωρινά δίνεται πράγματι η εντύπωση ότι ο Schelling δεν ενδιαφέρεται πλέον για τη φιλοσοφία της φύσης· ότι τον απασχολούν μόνο οι πνευματικές αρχές.
Και τότε εμφανίζεται ξαφνικά σε αυτόν και η ιδέα ότι ο κόσμος — ο κόσμος ως σύμπαν — είναι μια μεγάλη πάλη πνευμάτων, γεμάτη δαιμονικότητα. Ο πρώιμος Schelling, ο φιλόσοφος της φύσης, απέκλειε εντελώς το δαιμονικό. Εκεί όλα είναι ένα θαυμαστό αρμονικό ηχείο και πάλλεσθαι και δημιουργείν.

Αλλά τι γίνεται με το φοβερό του κόσμου; Με το τρομερό, με τον πόνο, με όλο το φρικτό; Αυτό το αναλαμβάνει ο μεσαίος Schelling και λέει: ναι, αυτό βρίσκεται στο βάθος των πραγμάτων. Εκεί είναι έντονα επηρεασμένος από τον Böhme. Στο βάθος των πραγμάτων κατοικεί το χάος.
Ο κόσμος της τάξης είναι, τρόπον τινά, καταπιεσμένο χάος. Από κάτω κοχλάζει το χάος. Και εκεί αναπτύσσει μια εντελώς δική του μεταφυσική της βούλησης, η οποία επηρέασε αποφασιστικά τον Schopenhauer.

Ο πραγματικός θεμελιωτής της μεταφυσικής της βούλησης είναι ο Schelling, όχι ο Schopenhauer. Ο Schopenhauer αναγνώρισε μεν κάπως διστακτικά ότι οφείλει πολλά στον Schelling — αλλά του οφείλει πάρα πολλά. Και εκεί ο Schelling εισάγει ξαφνικά ένα εντελώς διαφορετικό στοιχείο, το οποίο όμως δεν πρέπει να νοηθεί ως εναλλακτικό, αλλά ως συνθετόμενο μαζί με το άλλο.
Έτσι, το αρμονικό κοσμικό σύστημα μετατρέπεται ξαφνικά σε γεγονός πάλης — κάτι που στον Böhme είναι μεγαλειώδες, αυτή η ιδέα των πνευματικών δυνάμεων που μάχονται, αναδιαμορφώνονται κ.ο.κ. Ο Schelling το προσλαμβάνει τώρα και το υιοθετεί, αφήνοντας προς το παρόν τη φιλοσοφία της φύσης σε εκκρεμότητα, χωρίς να καταλήξει ακόμη σε ένα τελικό έργο.
Και αυτό ακριβώς είναι το δύσκολο, όταν κάποιος με ρωτά: «Μα εσύ δεν μελέτησες τόσο διεξοδικά τον Schelling; Δεν διάβασες σχεδόν τα πάντα από τον Schelling;»


Ναι, αλλά — θα πει κανείς — αυτό είναι το κύριο έργο του Schelling. Δεν υπάρχει κύριο έργο. Αυτό ίσως να είναι το καλύτερο βιβλίο του Schelling.
Ίσως το έργο του περί Ελευθερίας του 1809. Σίγουρα όχι εκείνη η πραγματεία για τις «Παγκόσμιες Εποχές». Σίγουρα όχι τα πρώιμα συγγράμματα της φιλοσοφίας της φύσης. Αυτά είναι συλλογές αφορισμών. Θαυμάσιες — αλλά τέτοια είναι η φύση τους.
Δεν υπάρχει λοιπόν λόγος — αν ξέρεις πώς να αντιμετωπίζεις τον χλευασμό ή οτιδήποτε άλλο — γιατί πάντοτε ο ένας χλευάζει τον άλλον. Είναι λυπηρό, ακόμη και για αυτές τις μεγάλες μορφές.


Πάντα ο ένας στρεφόταν εναντίον του άλλου. Πρώτα Hegel και Schelling εναντίον Fichte. Μετά Hegel εναντίον Schelling. Αυτά, τρόπον τινά, μπορεί κανείς να τα παραβλέψει. Και μεταξύ τους — πλήρως διχασμένοι. Δεν πρέπει να κατασκευάζουμε μια εξιδανικευμένη αρμονική εικόνα.
Ήταν ζωντανοί άνθρωποι. Και ο Schelling ήταν πολύ οξύθυμος και καθόλου λεπτός όταν δεχόταν επίθεση. Αντεπιτιθόταν με τεράστια ριζοσπαστικότητα.
Με μια πολεμική οξύτητα που δεν έχει όμοιά της. Δεν ανεχόταν την κριτική. Δύσκολο θέμα. Και ο Goethe επίσης — Έχανε κάθε αυτοκυριαρχία όταν κάποιος «ηλέκτριζε» τη χολή του. Έχανε κάθε ευγένεια, κάθε λεπτότητα. Ο εκλεπτυσμένος κύριος Μυστικοσύμβουλος δεν ήταν πια εκλεπτυσμένος.
Χτυπούσε πραγματικά με σκληρότητα στην επιχειρηματολογία. Αυτό πρέπει να λεχθεί.


Λοιπόν — ας ακούσουμε πρώτα λίγη μουσική. Κύριε Gaxner, παρακαλώ.

Ίσως πρέπει να αναφερθεί ακόμη ένα σημείο, πνευματοϊστορικά ενδιαφέρον: το ζήτημα της αθεΐας.

Ιστορικά, δεν ήταν τότε τόσο απλό για έναν καθηγητή — ακόμη και για έναν καθηγητή φιλοσοφίας — να εμφανίζεται ανοιχτά ως άθεος. Ο Fichte, το 1799, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την έδρα του κάτω από ταπεινωτικές και επώδυνες συνθήκες, επειδή του προσάφθηκε η κατηγορία της αθεΐας.
Η έννοια της αθεΐας έχει σφραγιστεί από τον χριστιανισμό. Ο χριστιανός σκέφτεται αμέσως: πρέπει να είμαι άθεος. Αλλά σκέφτεται πρώτα έτσι: ο μη χριστιανός είναι άθεος. Ο Fichte έπρεπε να φύγει.
Ο Goethe ήταν πάντοτε πολύ επιδέξιος. Δεν δεσμευόταν τόσο εύκολα. Το ζήτημα οδήγησε σε μια ανείπωτη πνευματοϊστορική διαμάχη.


Ο περίφημος Jacobi, φίλος του Goethe, επιτέθηκε το 1810–1811 στον Schelling με μεγάλη σφοδρότητα και είπε ότι όσα εκείνος υποστήριζε ήταν Σπινοζισμός — και ότι ο Σπινοζισμός, υπό το φως της ορθής σκέψης, δεν είναι τίποτε άλλο παρά αθεϊσμός. Γι’ αυτό ο Schelling ήταν επιβλαβής, επικίνδυνος και έπρεπε να καταπολεμηθεί με κάθε μέσο. Αυτή είναι η πολεμική πραγματεία του Jacobi.
Ενδιαφέρον είναι ότι ο Schelling ήταν από τους πρώτους που επανέφεραν στο προσκήνιο τον μεγάλο αναγεννησιακό φιλόσοφο Giordano Bruno. Σε εκείνη τη γραφή του παρουσίασε ένα απόσπασμα από το έργο του Bruno Περί της Αιτίας, της Αρχής και του Ενός. Έτσι ο Bruno εντάχθηκε αμέσως σε αυτό το ρεύμα.
Ήταν πολύ δυσάρεστο για τον Goethe να λάβει θέση. Ο Goethe ήταν πολύ επιδέξιος — ήταν φίλος τόσο με τον Jacobi όσο και με τον Schelling.
Είναι πάντοτε δύσκολο όταν δύο φίλοι συγκρούονται. Τι κάνει κανείς;
Ο Goethe μουρμουρίζει στην επιστολή του προς τον Jacobi:
«Αγαπητέ Jacobi, πρέπει να ομολογήσω ότι το βιβλιαράκι σου με ενόχλησε αρκετά.»


Το βρήκα πραγματικά φοβερό. Πάντα μου άρεσε αυτή η γκαιτεϊκή διπλωματία: «Το βιβλιαράκι σου με ενόχλησε αρκετά».

Το ότι ο φίλος μου ο Schelling δέχτηκε τόσο άσχημη επίθεση δεν ήταν καλό. Ποτέ δεν υπήρξε συμφιλίωση ανάμεσα στον Jacobi και στον Schelling. Το είπα ήδη: ο Schelling δεχόταν ξανά και ξανά πολύ οξείες επιθέσεις.
Αλλά και οι φίλοι στρέφονταν ο ένας εναντίον του άλλου. Ο Schelling, για παράδειγμα, άσκησε κριτική στον Novalis — ότι ήταν υπερβολικά χριστιανός. Όχι μόνο ότι «αγγίζει» υπερβολικά τα πράγματα.
Το αποκαλεί αυτό «επιπόλαιο» (frivol). Τον θεωρούσε υπερβολικά χριστιανό. Επίσης άσκησε σφοδρή κριτική στον Schleiermacher.
Είχε και ο ίδιος σπουδάσει θεολογία. Μόνο ο ύστερος Schelling ανοίγεται ξανά προς το χριστιανικό στοιχείο: Φιλοσοφία της Αποκάλυψης, Φιλοσοφία της Μυθολογίας, που δίδαξε στο Βερολίνο. Τότε τα πράγματα αλλάζουν.
Αρχικά όμως υπάρχει και πάλι οξεία πολεμική. Ο καθένας πολεμούσε πάντοτε τον άλλον — και ο Hegel επίσης τον παλαιό του φίλο Schelling.
Τη φιλοσοφία της ταυτότητας την ειρωνευόταν λέγοντας πως είναι «η νύχτα όπου όλες οι αγελάδες είναι μαύρες» — όλα είναι κάπως το ίδιο. Ο Hegel εξέθετε έτσι δημόσια τον παλαιό του φίλο Schelling, περισσότερο ή λιγότερο συγκαλυμμένα — κάτι που μπορούσε να το επιτρέψει στον εαυτό του, επειδή είχε γίνει το μεγάλο αστέρι της φιλοσοφίας.

Στο Βερολίνο ήταν ο κατεξοχήν φιλόσοφος επί πάνω από είκοσι χρόνια, ενώ ο Schelling είχε σχεδόν ξεχαστεί και δυσκολευόταν να εξασφαλίσει πανεπιστημιακή έδρα.

Θα ήθελα τώρα να εντάξω στο πλαίσιο αυτό ορισμένες δηλώσεις του Novalis, με βάση όσα ακούσαμε. Υπάρχει εκείνη η περίφημη ρήση του Novalis στα Αποσπάσματα, πολυσυζητημένη και συχνά παρατιθέμενη:
«Ο άνθρωπος είναι πηγή αναλογιών για το σύμπαν.»
Η πηγή των αναλογιών. Ο άνθρωπος είναι πηγή αναλογιών για το σύμπαν.

Αναλογία σημαίνει ομοιότητα. Μπορεί κανείς — ο λεγόμενος μακροάνθρωπος — να συναγάγει αναλογικά από τον άνθρωπο προς το όλον; Είναι αυτό θεμιτό ή όχι; Αυτή είναι η θεμελιώδης ερώτηση.
Μπορεί κανείς να συμπεραίνει από το επιμέρους προς το όλο; Το θέτω σωστά; Μπορώ να κάνω αναλογικούς συλλογισμούς ή δεν επιτρέπεται;

Θα έλεγα, ως φιλόσοφος: δεν είναι μόνο θεμιτό — δεν γίνεται και αλλιώς. Δεν γνωρίζω καμία σκέψη άξια αυτού του ονόματος που να μη χρησιμοποιεί κατά κάποιον τρόπο την αναλογία.
Ως στοχαστής, αν το αποκλείσετε τελείως, δεν μπορείτε να ανακαλύψετε τίποτε. Τότε όλα μένουν νησίδες απομονωμένες. Αν θέλετε να αναγνωρίσετε τη συνάφεια, πρέπει να υποθέσετε ότι η συνοχή αντανακλάται στο επιμέρους.
Ό,τι εμφανίζεται μέσα μου πρέπει με κάποιον τρόπο να εμφανίζεται και στον κόσμο. Οι νόμοι της φύσης, οι νόμοι του σύμπαντος με πνευματική έννοια, πρέπει να παίζονται και μέσα μου. Θα έπρεπε τότε να είναι δυνατόν, αν φέρω τη συνείδησή μου σε ένα ορισμένο επίπεδο, να αναγνωρίσω και αυτούς τους νόμους.
Αν αυτό δεν είναι καθόλου δυνατό, τότε ο άνθρωπος παραμένει σε έναν θάλαμο κατόπτρων — παίζω πάντοτε μόνο με τον εαυτό μου. Τότε είμαι ουσιαστικά χαμένος. Δεν μπορώ να γνωρίσω τίποτε.
Το πολύ-πολύ μια μεγαλύτερη φύση, που μπορώ κάπως να παρακολουθήσω. Αλλά πώς θα εισέλθει εκεί το εσωτερικό, αυτό παραμένει μεγάλο αίνιγμα — ένα τεράστιο πρόβλημα. 
Πώς είναι καθόλου δυνατό; Ακόμη και όσοι μιλούν σήμερα εδώ γνωρίζουν όλη τη συζήτηση: έχει η νευροφυσιολογία της ηθικής αναιρέσει την ελευθερία της βούλησης; Είναι ακόμη ελεύθερος ο άνθρωπος; Δεν είναι όλα αυτά ξεπερασμένα;

Ποιος μιλά για αυτά τα ζητήματα; Πάντοτε ένα άτομο, ένα Εγώ, μια πνευματική ύπαρξη που συζητά με άλλες. Και ως τέτοια προϋποθέτει πάντοτε το πνευματικό.
Αλλιώς δεν μπορεί να υπάρξει καμία συζήτηση. Ακόμη κι εκείνος που υποστηρίζει το αντίθετο επιχειρηματολογεί ως πνευματικό άτομο. Διαφορετικά δεν θα είχαμε λόγο να συζητούμε.
Πρέπει να προσφεύγουμε σε ορισμένες αρχές — είτε της λογικής είτε του λόγου. Αν τα αναπτύξετε όλα αυτά, δεν μπορεί να υπάρξει καμία ουσιαστική συζήτηση.
Πρέπει να υποθέσουμε, σε κάθε συζήτηση — αλλιώς είναι απλώς φλυαρία — ότι υπάρχει μια υπερκείμενη πνευματική αρχή που καθιστά δυνατή την ίδια την επικοινωνία.

Αν δεν ισχύει αυτό, τότε το άτομο είναι πράγματι τυφλό· ο κόσμος είναι μια συμβολική εικόνα του πνεύματος.
Και τότε η ανθρωπότητα — το ανώτερο νόημα του πλανήτη μας — είναι το νεύρο που συνδέει αυτό το άσμα με τον ανώτερο κόσμο, που ενώνει το μάτι το οποίο υψώνεται προς τον ουρανό. Η ανθρωπότητα — είναι το μάτι της Γης.
Τι θέλει η Γη; Εκτός από αυτές τις συναρπαστικές σκέψεις — τι μπορεί να είναι αυτό που είναι η ανθρωπότητα, που θεμελιώνει τη σύνδεση με το σύμπαν;
Το πιο θαυμαστό, το αιώνιο φαινόμενο, είναι η ίδια η ύπαρξή μας. Το μεγαλύτερο μυστήριο είναι ακόμη ο ίδιος ο άνθρωπος.

Παρά όλες τις προσπάθειες να τον «απομαγεύσουμε» άνευ δεσμών, το άτομο — με τον εαυτό του και με τους άλλους — παραμένει για τον εαυτό του ένα άβυσσος αινιγμάτων. Το αργότερο μπροστά στον θάνατο τού γίνεται απότομα σαφές, σαν σοκ, ότι δεν έχει κατανοήσει τίποτε. Τότε το γνωρίζει.
Θα μπορούσε να γνωρίζει πόσο βαθιά είναι συνδεδεμένο το όλο και πόσο λίγο τον βοηθούν οι κατασκευές που ενδεχομένως έχει οικοδομήσει. Το θαυμαστότερο, το αιώνιο φαινόμενο είναι η ίδια η ύπαρξή μας. Το μεγαλύτερο μυστήριο είναι ο ίδιος ο ανθρώπινος εαυτός.
Η επίλυση αυτού του άπειρου καθήκοντος είναι πράγματι η παγκόσμια ιστορία. Μεγαλειώδες. Η επίλυση αυτής της άπειρης αποστολής — δηλαδή η αυτογνωσία του ανθρώπου — είναι πράγματι η παγκόσμια ιστορία.
Πρόκειται κι εδώ για μια σκέψη διαδικασίας. Ο άνθρωπος, μέσα σε αυτή τη μακρά διαδικασία, έρχεται προς τη γνώση του εαυτού του. Με προσοχή ειπωμένο — δεν είναι υποχρεωτικό. Μπορεί και να απουσιάζει αυτή η γνώση. Αλλά είναι εγγεγραμμένη ως δυνατότητα.

Υπό αυτή την έννοια, τόσο ο Novalis όσο και ο Schelling σκέπτονται διαδικαστικά. Σκέπτονται τον κόσμο ως διαδικασία. Σκέπτονται και το πνεύμα ως διαδικασία. Σκέπτονται την οργάνωση της ύλης ως βαθμιδωτή ακολουθία, με ορισμένες υλικές εκδηλώσεις στο εξωτερικό.
Το εξωτερικό είναι τότε μια συμβολική εικόνα πνευματικών διεργασιών. Η αξιοπρέπεια του πνεύματος εδράζεται στο ότι στεκόμαστε μέσα σε αυτή τη διαδικασία και γι’ αυτό μπορούμε καθόλου να κατανοήσουμε και τον εξωτερικό κόσμο.
Ας επιχειρήσω ένα μικρό συμπέρασμα σε όσα προσπάθησα να σας παρουσιάσω.
Στη φιλοσοφία της φύσης του Schelling — και επίσης του Novalis — παρά τις διαφορές τους, υπάρχει ένας κοινός θεμελιώδης στοχασμός: ο κόσμος είναι οργανικά δομημένος.
Είναι τελικά ένας μεγάλος οργανισμός, διαποτισμένος πνευματικά. Πολυεπίπεδος και εντός του διαδικασία. Πρέπει να το τονίζουμε συνεχώς: κάτι ιστορικό, κάτι που κινείται. Μια βαθμιδωτή διαδικασία, μέσα στην οποία έχουν εισαχθεί όλα τα όντα. Τα πράγματα είναι ζωντανά.


Είχα πει εισαγωγικά — και το είχα διατυπώσει και σε ένα μικρό έντυπο — ή είχα θέσει το ερώτημα αν αυτή η φιλοσοφία της φύσης του Schelling, και εν μέρει του Novalis, διατηρεί ίσως έναν παλμό για έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης σχετικά με τη φύση. Θα έλεγα: ναι, έτσι είναι.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούμε να μεταφέρουμε αυτές τις ιδέες αυτούσιες, 1 προς 1, στη σημερινή εποχή. Αυτό δεν θα ήταν εύλογο. Περιέχουν όμως μια αφετηρία — μια αφετηρία κατανόησης.
Μια αφετηρία που μπορεί να ληφθεί σοβαρά. Που είναι και έγκυρη. Όχι φαντασιακή. Όχι απλώς «σπεκουλατίβα» με τη συνήθη έννοια. Είναι πράγματι μια σοβαρή φιλοσοφικο-πνευματική προσέγγιση που αξίζει να εξεταστεί πιο προσεκτικά.
Είχα πει εισαγωγικά ότι η οικολογική κρίση είναι στην πραγματικότητα ακραία. Και θα έπρεπε να πούμε: σχεδόν κανείς δεν μπορεί πραγματικά να την επεξεργαστεί ή να την ενσωματώσει. Είναι τόσο ακραία, ώστε ίσως δεν μπορεί κανείς να ζήσει αλλιώς παρά εκτοπίζοντας ένα μέρος της.
Ιδίως αφού δεν μπορεί κανείς να καταπνίξει τις σκέψεις: τι σχέση έχουμε με όλα αυτά; Τι συμβαίνει εδώ; Δεν πρόκειται για καταστροφολογία. Αρκεί να αντικρίσει κανείς ψυχρά, νηφάλια, τα οικολογικά δεδομένα.


Θα πει γρήγορα: είναι αδιανόητο αυτό που κάνουμε διαρκώς. Γιατί συμβαίνει; Γιατί το κάνουμε; Δεν το θέλουμε. Δεν είναι το άτομο που το θέλει.
Ο μεσαίος Schelling θα έλεγε: είναι εκείνη η σκοτεινή δύναμη που κατά κάποιον τρόπο δρα. Βρισκόμαστε στο μεταίχμιο — για να μιλήσουμε με τον Schelling και τον Jakob Böhme. Η πάλη των πνευμάτων ίσως είναι ακόμη ένα είδος ισορροπίας, αν θέλει κανείς να το ονομάσει έτσι.
Μπορεί όμως και να εκτραπεί. Δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι ο άνθρωπος μπορεί να διατηρήσει τη ζωή σε αυτόν τον πλανήτη μόνιμα, στην πλήρη της ζωτικότητα. Θα μπορούσε κανείς μάλιστα να πει ότι οι εκπροσωπήσεις της πρόνοιας ίσως έρχονται πολύ αργά. Υπάρχουν μη αναστρέψιμες διαδικασίες που δεν μπορούν πλέον να αναιρεθούν. Αλλά δεν θέλω να το αναπτύξω εδώ. Θα ήταν ξεχωριστό θέμα.
Ήταν όμως ένα σημείο που με απασχόλησε όταν, για παράδειγμα, πριν από τριάντα χρόνια ανακάλυψα ουσιαστικά τον Schelling και βρήκα επίσης εκείνη τη μονογραφία του Robert. Γι’ αυτό μελέτησα πραγματικά σε βάθος τον Schelling — με κέρδος, πρέπει να πω.
Παραμένω της άποψης ότι εκεί εμπεριέχονται πάρα πολλές ζωντανές, εξαιρετικά γόνιμες σκέψεις. Πρέπει απλώς να προσπαθήσει κανείς να υπερβεί ορισμένα γλωσσικά εμπόδια. Το είπα ήδη: πολλοί λένε ότι είναι δυσνόητος.
Πρέπει άραγε όλα να διατυπώνονται τόσο δύσκολα; Μπορούν πολλά να ειπωθούν απλούστερα — από τη μια πλευρά. Από την άλλη όμως, ορισμένα πράγματα μπορούν να εκφραστούν μόνο με έναν βαθμό διαφοροποίησης.
Είμαι κι εγώ υπέρμαχος της απλότητας. Όπου είναι δυνατό, υποστηρίζω την ύψιστη απλότητα. Υπάρχουν όμως πεδία της ύπαρξης και της φύσης που, για να εξεταστούν, απαιτούν έναν ορισμένο θεμελιώδη βαθμό διάκρισης.
Αν τα παραμερίσει κανείς όλα αυτά, δεν θα μπορέσει να επιτύχει ουσιαστική γνώση. Πρέπει τότε να χρησιμοποιηθεί και μια διαφοροποιημένη γλώσσα. Και έχει σημασία ποια γλώσσα.
Μια καθαρά υποκειμενική γλώσσα δεν αρκεί. Πρέπει με κάποιον τρόπο να θεμελιωθεί μια σύνδεση ανάμεσα στο αντικειμενικό και στο υποκειμενικό.
Διότι έτσι είναι ο κόσμος. Είμαστε πνευματικο-ψυχικά όντα — αλλά είμαστε και υλικά όντα. Είμαστε και βιολογικά όντα. Είμαστε όλα αυτά ταυτόχρονα.

Πέμπτη 29 Ιανουαρίου 2026

Schelling και Novalis – Γερμανική ρομαντική φιλοσοφία της φύσεως 1

 

Schelling και Novalis – Γερμανική ρομαντική φιλοσοφία της φύσεως 1

https://www.youtube.com/watch?v=q_YNHQw9eBU


Διάλεξη για τον Schelling και τον Novalis και τη θεμελιώδη σημασία της γερμανικής ρομαντικής φιλοσοφίας της φύσης για τη σημερινή εποχή


«Der Geist der Natur» – Το Πνεύμα της Φύσης


Όλοι γνωρίζουμε ότι τα θεμέλια της ζωής μας απειλούνται και ότι είναι επειγόντως αναγκαίο να φτάσουμε σε έναν πολιτισμό αρμονίας με τη Γη.
Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, απαιτούνται νέοι και διαφορετικοί δρόμοι.
Σε αυτό μπορεί να βοηθήσει μια ματιά σε πνευματικά ρεύματα από τα οποία ενδέχεται να προκύψουν ερεθίσματα για μια αλλαγή τρόπου σκέψης.
Σε αυτά ανήκει αναμφίβολα η ρομαντική φιλοσοφία της φύσης πριν από 200 χρόνια·
δύο από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της ήταν ο μεγάλος στοχαστής Schelling και ο ποιητής και φιλόσοφος της φύσης Novalis.

Η διάλεξη είναι αφιερωμένη σε αυτούς.
Και οι δύο, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, προσπάθησαν να σκεφτούν την ενότητα φύσης και πνεύματος, καθώς και το σύμπαν ως κάτι καθολικά ζωντανό και εμψυχωμένο από πνεύμα. Αυτό τους καθιστά εντυπωσιακά επίκαιρους και επιτρέπει να συνδεθούν με ανάλογες τάσεις που παρατηρούνται σε ορισμένους στοχαστές της εποχής μας
.

Διάλεξη του Jochen Kirchhoff στην Arche am Grundlsee, στις 31 Ιουλίου 2010, στο Gabillonhaus Grundlsee.


Σας καλωσορίζουμε θερμά· συνεχίζουμε τη σειρά μας για τον Ρομαντισμό. Σήμερα υποδεχόμαστε τον Jochen Kirchhoff. Ύστερα από τρία χρόνια βρίσκεται και πάλι κοντά μας, πράγμα που μας γεμίζει μεγάλη χαρά, τιμή και ευτυχία.

Ζει στο Βερολίνο ως φιλόσοφος, είναι συγγραφέας, φιλόσοφος της φύσης και κοσμολόγος. Μας τίμησε μόλις πρόσφατα με τη νέα έκδοση του βιβλίου του Ήχος και Μεταμόρφωση και σύντομα ολοκληρώνει την Τετραλογία του, τη φιλοσοφία της φύσης του υπό τον τίτλο «Ταυτολογία». Η Τετραλογία έχει ολοκληρωθεί, και ο συμπληρωματικός τόμος επίσης, αλλά θα κυκλοφορήσει μόλις τον Οκτώβριο.

Θα κυκλοφορήσει τον Οκτώβριο — ευχαριστώ για αυτή τη διευκρίνιση.
 Γνωρίσαμε τον Kirchhoff και μέσα από ένα βιβλίο του, Nietzsche, Hitler und die Deutschen – vom unerlösten Schatten des Dritten Reiches, ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο, που συνιστάται ανεπιφύλακτα. Μέσα από αυτό μπορεί κανείς να κατανοήσει πολλά που διαφορετικά παραμένουν ακατανόητα.

Θα ήθελα μόνο να αναφέρω σύντομα ότι έχει συγγράψει και μια τριμερή βιογραφία, μία «τριπλή βιογραφία», για τον Schelling, τον Copernicus και τον Giordano Bruno. Δεν θέλω προς το παρόν να προσθέσω περισσότερα. Γνωρίζετε ότι το θέμα μας είναι ο Ρομαντισμός, ο Schelling και ο Novalis.

Και φυσικά ο Johannes Dachsner. Θα ήθελα να παρουσιάσω τον Johannes Dachsner· θα παρεμβάλλουμε ανάμεσα τέσσερα μικρά μουσικά κομμάτια: δύο του Mendelssohn-Bartholdy και δύο του Schumann, καθώς φέτος συμπληρώνονται 200 χρόνια από τη γέννηση του Schumann — έτος Schumann.

Jochen Kirchhoff


Και είναι βέβαια ενδιαφέρον, όταν μιλάμε για επετείους, για μια επέτειο 200 ετών, να αναφέρουμε ότι πριν από 200 χρόνια —και αυτό σχετίζεται άμεσα με το θέμα μας— γράφτηκαν, ή καλύτερα εκδόθηκαν, δύο από τα σημαντικότερα βιβλία που υπάρχουν στη γερμανική γλώσσα. Το 1810 εκδόθηκε, αφενός, το Organon der Heilkunst του Samuel Hahnemann, το θεμελιώδες έργο της ομοιοπαθητικής. Ίσως γνωρίζετε από τις πρόσφατες εβδομάδες τη θερμή συζήτηση γύρω από την ομοιοπαθητική: αν πρέπει τα ασφαλιστικά ταμεία να την καλύπτουν και κατά πόσον είναι επιστημονική ή απλώς placebo και, σε κάποιο βαθμό, ψυχοθεραπεία.

Η συζήτηση αυτή πάντως στη Γερμανία δεν διεξάγεται με ιδιαίτερη ένταση. Και το δεύτερο βιβλίο είναι η Φαρμακολογία, στην πλήρη της μορφή.

Πρόκειται για δύο πραγματικά κολοσσιαία έργα, τα οποία άσκησαν μακρόχρονη επίδραση και μέχρι σήμερα έχουν τεράστια σημασία, και μάλιστα και η φιλοσοφία της φύσης, με μακρά προϊστορία, που σχετίζεται επίσης —παρεμπιπτόντως— και με τον Schelling. Έτσι, επανειλημμένα έχει τεθεί το ερώτημα αν ο Hahnemann, στη σύλληψη της ομοιοπαθητικής, ενδέχεται να είχε επηρεαστεί από τη ρομαντική φιλοσοφία της φύσης, ίσως από τον Schelling.
Αυτό όμως δεν κατέστη ποτέ δυνατό να επαληθευτεί. Ο Hahnemann δεν ήταν φιλόσοφος και δεν ήθελε να είναι. Ήταν, όπως είναι γνωστό, εμπειριστής· οι αιτιώδεις εξηγήσεις δεν τον ενδιέφεραν ιδιαίτερα.
Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες διατυπώσεις στον Hahnemann που επιτρέπουν την υπόθεση ότι ενδεχομένως γνώριζε τον Schelling, ότι ίσως είχε διαβάσει κάτι από αυτόν. Φυσικά, αυτό δεν έχει αποδειχθεί. Και κατόπιν υπάρχει ένα ακόμη σπουδαίο βιβλίο, το οποίο θα έβαζα δίπλα στα δύο προηγούμενα, αλλά το οποίο ελάχιστοι γνωρίζουν —ίσως και ελάχιστοι σε αυτή την αίθουσα—, ένα έργο του Schelling, που εκδόθηκε το 1810.

Ο ίδιος ο Schelling δεν ήθελε να το εκδώσει· άρχισε να το γράφει, αλλά δεν το ολοκλήρωσε ποτέ. Πρόκειται για το βιβλίο Οι Κόσμικοι Αιώνες, ένα μεγαλειώδες φιλοσοφικό έργο, το οποίο συνιστώ θερμά σε όλους σας· ένα εκρηκτικό, μεγαλοπρεπές έργο, ανολοκλήρωτο, ένα μεγάλο, αποσπασματικό σύνολο, το οποίο ο Schelling απλώς δεν μπόρεσε να ολοκληρώσει. Το είχε συλλάβει ως αντίπαλο σχέδιο προς τον Hegel.
Ήταν η εποχή που ήδη είχαν αρχίσει να εμφανίζονται εντάσεις ανάμεσα σε αυτόν και τον παλαιό του φίλο Hegel. Οι δύο τους, μαζί με τον Hölderlin, είχαν ζήσει επί μακρόν στο ίδιο δωμάτιο στο Τύμπινγκεν· γνωρίζονταν πολύ καλά, ήταν στενοί φίλοι και επηρέασαν βαθιά ο ένας τον άλλον. Ο Schelling ήταν ο νεότερος —γεννημένος το 1775— ενώ οι άλλοι δύο το 1770, η περίφημη εκείνη γενιά στην οποία ανήκει και ο Beethoven. Έτσι, Οι Κόσμικοι Αιώνες είναι ένα υπέροχο, πραγματικά σπουδαίο βιβλίο.

Έχω θέσει την παρούσα διάλεξη υπό ένα συγκεκριμένο μότο, ή, θα μπορούσε κανείς να πει, υπό ένα συγκεκριμένο ερώτημα. Και οφείλω να το πω ξεκάθαρα: δεν πρόκειται απλώς για μια ιστορικά ενδιαφέρουσα μορφή, ούτε μόνο για ένα ιστορικό φαινόμενο, του τύπου «η ρομαντική φιλοσοφία της φύσης — πολύ ενδιαφέρουσα, βέβαια, πριν από 200 χρόνια, αλλά ακόμη συναρπαστική και ευχάριστη στην ανάγνωση». Το ερώτημα που έθεσα είναι αν, μέσα σε μια δύσκολη παγκόσμια κατάσταση, σε μια κατάσταση κρίσης —και μάλιστα κεντρικά οικολογικής κρίσης— υπάρχουν ίσως στην ιστορία του πνεύματος προσεγγίσεις από τις οποίες μπορούμε να αντλήσουμε ερεθίσματα που να μας βοηθούν να προχωρήσουμε.

Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούμε απλώς να υιοθετήσουμε αυτούσια αυτά τα ερεθίσματα —είτε πρόκειται για τον Goethe, τον Schelling ή τον Novalis—, αυτό δεν γίνεται. Αλλά ίσως μπορούμε να τα χρησιμοποιήσουμε σε μια μετασχηματισμένη, προσαρμοσμένη μορφή, να τα καταστήσουμε γόνιμα. Πιστεύω ότι αυτό είναι εφικτό, και αυτή ήταν και η βασική προβληματική που αναφερόταν και στο μικρό φυλλάδιο: ότι βρισκόμαστε σε μια κατάσταση όπου, όπως είναι γνωστό, θέτουμε σε κίνδυνο τα ίδια τα θεμέλια της ζωής πάνω στη Γη — ίσως μάλιστα να τα καταστρέφουμε ολοκληρωτικά. Η εικόνα δεν είναι καλή· πρέπει να το πούμε καθαρά, χωρίς να τρέφουμε αυταπάτες.
Υπάρχει η τάση να το απωθούμε αυτό, αλλά αν εξετάσει κανείς νηφάλια τα οικολογικά δεδομένα, είναι καταστροφικά και ολέθρια. Αν πράγματι καταφέρει κανείς να επιτρέψει στον εαυτό του, έστω για μια στιγμή, να τα αφήσει να τον αγγίξουν σε όλο τους το εύρος, το βάθος και τη φρικαλεότητά τους, τότε αυτό μπορεί να τον καταθλίψει — και αναγκαστικά θα τον καταθλίψει. Αλλά είναι καταρχάς σημαντικό να αναγνωρίσει κανείς τον υπαρκτό κίνδυνο, να τον λάβει σοβαρά υπόψη.
Και εδώ γίνεται ενδιαφέρον ένα ερώτημα που με απασχολεί διαρκώς, και μάλιστα και μέσα στην αποκαλούμενη τεχνολογική εποχή: τι συνέβη στην πραγματικότητα; Πώς φτάσαμε ως εδώ; Υπήρξαν καίριες επιλογές, κατευθύνσεις; Κάποιες από αυτές στην αρχαιότητα, πριν από 2.000 χρόνια, κάποιες στην Αναγέννηση. Τι ακριβώς έγινε; Πώς εξελίχθηκαν τα πράγματα έτσι; Οριστικές απαντήσεις δεν μπορώ να δώσω, αλλά υπάρχουν ωστόσο κάποια πράγματα που μπορούν να ειπωθούν. Θα ξεκινήσω με δύο παραθέματα.

Το ένα είναι του Schelling, ο οποίος θα μας απασχολήσει κυρίως εδώ, επειδή είναι λιγότερο γνωστός από τον Novalis, και το άλλο είναι του Novalis. Το 1797 —μια σημαντική χρονιά για τον Schelling— όταν ήταν μόλις 22 ετών, εξαιρετικά προικισμένος, πρώιμα ώριμος (δύο χρόνια αργότερα ήταν ήδη καθηγητής στην Ιένα), διατυπώνει το εξής ερώτημα:
«Ο εξωτερικός κόσμος βρίσκεται μπροστά μας ανοιγμένος, ώστε μέσα σε αυτόν να ανακαλύψουμε εκ νέου την ιστορία του πνεύματός μας».


Ο εξωτερικός κόσμος βρίσκεται μπροστά μας ανοιγμένος, για να ανακαλύψουμε μέσα του —μέσα στον εξωτερικό κόσμο— την ιστορία του πνεύματός μας.
Μια εκπληκτική δήλωση, καθόλου αυτονόητη για την εποχή της, πριν από περισσότερα από 200 χρόνια. «Η φύση πρέπει να είναι το ορατό πνεύμα, και το πνεύμα η αόρατη φύση. Εδώ, λοιπόν, στην απόλυτη ταυτότητα του πνεύματος μέσα μας και της φύσης έξω από εμάς, πρέπει να λυθεί το πρόβλημα του πώς είναι δυνατή μια φύση έξω από εμάς».
Ο τελικός στόχος της περαιτέρω έρευνάς μας είναι, επομένως, αυτή η ιδέα της φύσης. Δηλαδή, εντέλει το θεμελιώδες ερώτημα: πνεύμα και φύση — πώς συνδέονται; Είναι δύο εντελώς διαφορετικά πεδία; Το ένα εξελίσσεται σύμφωνα με φυσικούς νόμους, αιτιακά, και το άλλο είναι κάπως εντελώς αποκομμένο από αυτό; Αυτό απασχολούσε έντονα τους ανθρώπους πριν από 200 χρόνια και, εν μέρει, εξακολουθεί να είναι ένα καίριο ερώτημα και σήμερα.

Το δεύτερο παράθεμα προέρχεται από τα Αποσπάσματα του Novalis, τα οποία θεωρώ προσωπικά το σημαντικότερο έργο του. Ο Novalis έγραψε εκατοντάδες αποσπάσματα, στα οποία σχεδόν κανένα θέμα δεν μένει αθίχτο· αγγίζει πάρα πολλά ζητήματα, συχνά μόνο υπαινικτικά. Αυτό του προσήψε και ο von Schelling: ότι επρόκειτο για μια «ελαφρότητα του πνεύματος», ότι απλώς αγγίζει τα πάντα χωρίς να τα στοχάζεται ποτέ σε βάθος. Ο Novalis, στα Αποσπάσματα, γράφει:
«Ό,τι βιώνουμε είναι μια κοινοποίηση».

Έτσι, ο κόσμος είναι πράγματι μια κοινοποίηση, μια αποκάλυψη του πνεύματος. Η εποχή κατά την οποία το πνεύμα του Θεού ήταν κατανοητό έχει παρέλθει. Το νόημα του κόσμου έχει χαθεί.
Μείναμε στο γράμμα. Χάσαμε το φαινόμενο μέσα στο φαινόμενο.
Και κατόπιν, με τη χαρακτηριστική αποσπασματική μορφή του Novalis, εμφανίζονται απλώς λέξεις, σχεδόν ως σύμβολα:

Ο κόσμος είναι ένας μακροάνθρωπος, ένα παγκόσμιο πνεύμα, όπως υπάρχει και μια παγκόσμια ψυχή.
Η ψυχή πρέπει να γίνει πνεύμα του σωματικού κόσμου.
Ο κόσμος δεν είναι ακόμη ολοκληρωμένος, όπως ακριβώς και το παγκόσμιο πνεύμα.
Χαμηλή φυσική — ανώτερη φυσική.
Ο άνθρωπος είναι κοινή πεζογραφία· πρέπει να γίνει ανώτερη πεζογραφία.
Καθολική πεζογραφία.
Η καλλιέργεια του πνεύματος είναι συγκαλλιέργεια του παγκόσμιου πνεύματος.

Πρόκειται για μια πολύ υψηλή εικόνα του ανθρώπου, πράγμα που είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον.
Είπα ήδη ότι πρέπει να θεωρήσουμε το έτος 1810 ως το έτος εμφάνισης τριών αποφασιστικά σημαντικών βιβλίων. Δεν θα αφηγηθώ εδώ τη βιογραφία του Schelling — θα ήταν υπερβολικά εκτενές και, για τον σκοπό μας, όχι τόσο ουσιώδες. Θα αναφέρω μόνο τρία επεισόδια από τη ζωή του Schelling που είναι σημαντικά για εμάς.

Ο Schelling, όπως ήδη υπαινίχθηκα, ήταν πρώιμα ώριμος, εξαιρετικά πρώιμος. Μπορεί κανείς να πει ότι στα 17, 18, 19 του χρόνια ήταν ουσιαστικά ήδη ολοκληρωμένος πνευματικά. Δημοσίευσε πολύ νωρίς σημαντικά έργα, ήδη ως 22χρονος.
Τα περίφημα Ιδέες για μια φιλοσοφία της φύσης, επίσης ένα σε μεγάλο βαθμό αποσπασματικό έργο. Και έπειτα, το 1798, ένα θαυμάσιο βιβλίο Περί της παγκόσμιας ψυχής, με τον υπότιτλο Μια υπόθεση ανώτερης φυσικής για την εξήγηση του καθολικού οργανισμού. Η παγκόσμια ψυχή είναι μια πανάρχαια ιδέα της πλατωνικής φιλοσοφίας.

Στον Πλωτίνο, στον νεοπλατωνισμό, στη φιλοσοφία της Αναγέννησης. Η παγκόσμια ψυχή —για να το πούμε απλουστευμένα— είναι μια αρχή που εμψυχώνει και διαπερνά τα πάντα. Μια καθολική αρχή, μέσα στην οποία κάθε επιμέρους ψυχή είναι, κατά κάποιον τρόπο, ενσωματωμένη.
Η ατομική ψυχή είναι, κατά κάποιον τρόπο, μέρος της παγκόσμιας ψυχής. Κάπου λέγεται ότι η ατομική ψυχή πρέπει να γίνει σύμφωνη με την παγκόσμια ψυχή. Κυριαρχία της παγκόσμιας ψυχής και συμμετοχική κυριαρχία της ατομικής ψυχής.
Η παγκόσμια ψυχή, θα μπορούσε κανείς να πει, είναι ένα καθολικό medium. Αυτό που καθιστά δυνατή την επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων. Αυτό που συνιστά το ίδιο το ζωντανό, αυτό που υπάρχει ανάμεσα στους ανθρώπους και μέσα στον κόσμο γενικότερα.

Κατά κάποιον τρόπο —όπως θα πει αργότερα ο Giordano Bruno— ταυτίζεται με τον χώρο. Ο ίδιος ο χώρος είναι, κατά κάποιον τρόπο, αυτή η καθολική αρχή της παγκόσμιας ψυχής.
Πρέπει, ωστόσο, να πούμε ότι η φιλοσοφία της φύσης του Schelling και του Novalis δεν προέκυψε χωρίς προϋποθέσεις. Αν το αφήσουμε εδώ για λίγο —θα ακούσετε αμέσως ένα πρώτο μικρό μουσικό κομμάτι—, τί ήταν εκείνα τα αποφασιστικά σημεία που απασχολούσαν, πριν από 200 χρόνια, τα πιο άγρυπνα πνεύματα της Ευρώπης;

Εν συντομία, επρόκειτο για το εξής: από τη μία πλευρά, η τεράστια επιτυχία της νευτώνειας φυσικής, της ουράνιας μηχανικής. Αυτή [η νευτώνεια φυσική] φαινόταν αρχικά να προσφέρει μια εντυπωσιακή εξήγηση για τις κινήσεις των άστρων. Ήταν μαθηματικοποιήσιμες, ήταν υπολογίσιμες. Και αμέσως τέθηκε το ερώτημα:
Ναι, αν όλα αυτά λειτουργούν τόσο θαυμάσια μηχανικά και μαθηματικά, τότε προς τι ο Θεός; Η περίφημη δήλωση του Laplace —ο Ναπολέων τον είχε ρωτήσει πού βρίσκεται, λοιπόν, ο Θεός στο νευτώνειο κοσμοσύστημα— και ο Laplace απάντησε: je n’ai pas eu besoin de cette hypothèse. Δεν χρειάστηκα αυτή την υπόθεση. Η υπόθεση «Θεός» είναι περιττή.

Διότι δεν τη χρειαζόμαστε· το σύστημα λειτουργεί, κατά κάποιον τρόπο, εσωτερικά από μόνο του. Ο Νεύτων είχε, στα τέλη του 18ου αιώνα, μια αυθεντία που σήμερα δύσκολα μπορούμε να φανταστούμε.
Οτιδήποτε δεν ήταν σύμφωνο με την κυριαρχία της νευτώνειας φυσικής ήταν εκ των προτέρων σχεδόν αδιανόητο. Για παράδειγμα, η κυματική θεωρία του φωτός. Ο Νεύτων την απέρριπτε, παρόλο που ήδη στην εποχή του υπήρχαν φυσικοί που την υποστήριζαν.
Ο Νεύτων υποστήριζε μια σωματιδιακή θεωρία. Μικρά σωματίδια εκτοξεύονται, κατά κάποιον τρόπο, στο φως. Και όλες οι άλλες προσεγγίσεις παραμερίζονταν· ο Νεύτων ήταν η δεσπόζουσα αυθεντία.

Πώς είχαν τα πράγματα στη βιολογία; Εδώ πρέπει να αναφέρουμε κάτι που πολλοί δεν γνωρίζουν, επειδή δεν έχουν μελετήσει σε βάθος την ιστορία του πνεύματος και της επιστήμης. Μια καθοριστική μορφή εκείνης της εποχής ήταν —αν πω τώρα «Δαρβίνος», θα σκεφτείτε τον Κάρολο Δαρβίνο— στην πραγματικότητα ο παππούς του, ο Erasmus Darwin. Εκείνος άσκησε τεράστια επιρροή και είχε ήδη προδιαγράψει, στα βασικά σημεία, ολόκληρο το οικοδόμημα που αργότερα ανέπτυξε ο εγγονός του. Όταν διαβάζετε στον Γκαίτε ότι είχε διαβάσει τον Δαρβίνο, ο μισομορφωμένος άνθρωπος απορεί: πώς είναι δυνατόν; Το κύριο έργο του Δαρβίνου δεν εκδόθηκε το 1859;
Προκαλεί σύγχυση. Ή και ο Novalis αναφέρει τον Δαρβίνο. Πώς γίνεται αυτό; Δεν μπορεί να είναι. Ναι, πρόκειται για τον Erasmus Darwin, τον παππού.

Και πολλοί άλλοι λόγιοι υποστήριζαν ήδη τότε την άποψη —σχεδόν γενικά αποδεκτή στον επιστημονικό κόσμο— ότι όλο το ζωντανό ανήκει σε ένα ενιαίο σύνολο και ότι υπάρχει μια εξέλιξη του έμβιου. Αυτό δεν είναι εφεύρεση του Κάρολου Δαρβίνου, αλλά μια σκέψη πλήρως αποδεκτή εκείνη την εποχή. Μια μεγάλη μεταμόρφωση στη φύση, μια μεγάλη διαδικασία συνείδησης μέσα από τις μορφές, όπου τα ζώα και οι άνθρωποι συνδέονται πολύ στενά μεταξύ τους.
Ίσως ακόμη εντονότερα απ’ ό,τι στον διάσημο Κάρολο Δαρβίνο. Συζητιόταν θερμά, για παράδειγμα, αν τα πουλιά έχουν νοημοσύνη. Ήταν μεγάλες συζητήσεις.
Ακόμη και έντονα ορθολογιστές, όπως ο John Locke, συζητούσαν σοβαρά τέτοια ζητήματα. Καταλαβαίνουν πραγματικά τα πουλιά; Αν σκεφτείτε τους γκρίζους παπαγάλους, πρόκειται για ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον πεδίο: φαίνεται ότι οι γκρίζοι παπαγάλοι κατανοούν πράγματι τη γλώσσα.
Όποιος ασχοληθεί με αυτό, εκπλήσσεται από το πόσο έξυπνοι είναι πραγματικά οι γκρίζοι παπαγάλοι. Μιλούν μερικές φορές απίστευτα καθαρά. Πραγματικά εντυπωσιακό.
Όλα αυτά συζητιούνταν τότε εκτενώς. Αυτό είναι το ένα σημείο. Η βιολογία, με τη σημερινή επιστημονική έννοια, δεν υπήρχε ακόμη.

[Ο ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ, Η ΠΟΛΙΤΙΣΜΕΝΗ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΣ ΞΕΚΙΝΗΣΕ ΑΠΟ ΤΟ ΜΗΔΕΝ ΟΠΩΣ ΤΟ ΕΙΧΕ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙ Ο ΛΟΚ. ΞΕΦΟΡΤΩΘΗΚΑΝ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΟΠΩΣ ΤΟ ΞΕΦΟΡΤΩΝΟΝΤΑΙ ΟΙ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΟΙ ΜΕ ΕΠΙΚΕΦΑΛΗΣ ΤΟΝ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟ ΜΙΜΟΥΜΕΝΟΙ ΤΟΝ ΔΥΤΙΚΟ ΑΘΕΙΣΜΟ, ΤΗΝ ΚΕΝΩΣΗ]

Υπήρχαν προμορφές της βιολογίας, τις οποίες ο Schelling γνώριζε πολύ καλά. Πρέπει επίσης να πούμε ότι τόσο ο Schelling όσο και ο Novalis γνώριζαν άριστα την κατάσταση των φυσικών επιστημών και των φυσιοφιλοσοφικών προβλημάτων της εποχής τους.

Ο Novalis συχνά παρουσιάζεται απλώς ως ο ποιητής του μπλε λουλουδιού. Όλα φαίνονται να χάνονται στο αόριστο, στο φανταστικό, στο μυστικό, στο ονειρικό. Αυτό είναι μια πλευρά του Novalis, αλλά δεν είναι καθόλου η κεντρική.

Ο Novalis ήταν ταυτόχρονα ένα εντελώς ψύχραιμο μυαλό, ειδικός στη μεταλλευτική, που γνώριζε πολύ καλά τη φυσική και τα μαθηματικά της εποχής του. Ήταν ένας πλήρως σύγχρονος άνθρωπος, όπως και ο Schelling. Πιθανότατα θα είχε εξελιχθεί σε μεγάλο αντίπαλο του Schelling, αν δεν είχε πεθάνει, όπως ξέρουμε, το 1801, σε ηλικία μόλις 29 ετών.

Αυτό το ερώτημα τίθεται συχνά και στην ιστορία της μουσικής: τι θα είχε συμβεί αν, για παράδειγμα, ο Schumann είχε ζήσει πολύ περισσότερο; Θα είχε γίνει ανταγωνιστής του Wagner; Ή αν ο Schubert δεν είχε πεθάνει το 1828 και ζούσε άλλα 30 ή 40 χρόνια, θα ήταν ανταγωνιστής του Schumann, του Wagner, του Brahms; Ενδιαφέρον ερώτημα, στο οποίο φυσικά δεν υπάρχει απάντηση.
Λοιπόν, όλα αυτά συζητιούνταν. Υπήρχε όμως και ένα ακόμη σημείο, το οποίο συμμερίζονταν όλα τα αληθινά πνεύματα της εποχής. Ήταν, πώς να το πούμε, εσχατολογικά προσανατολισμένα.
Πίστευαν ότι μέσα από τη Γαλλική Επανάσταση και το πνευματικό κίνημα διαγραφόταν κάτι καινούργιο. Ότι, κατά κάποιον τρόπο, αρχίζει μια νέα εποχή. Πολύ έντονα αυτό εμφανίζεται στον νεαρό Schelling, στον νεαρό Hegel, στον νεαρό Hölderlin, οι οποίοι, όταν συναντιούνταν στο Stift, διατύπωναν ένα σύνθημα: «Βασιλεία του Θεού».
Σε αυτό ήθελαν να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους. Στον Novalis αυτό είναι εξαιρετικά έντονο. Και σε άλλους στοχαστές.
Τώρα αρχίζει μια νέα εποχή. Τώρα όλα αλλάζουν. Συμφιλιώνουμε τη λογική και το συναίσθημα. 
Συμφιλιώνουμε τη φύση και το πνεύμα. Τώρα ήρθε η στιγμή. Τώρα.
Ότι όλο αυτό —όπως τόσες άλλες εκκινήσεις— κατέληξε αρχικά σε απογοήτευση, κατέρρευσε, και ότι άλλοι πήραν τελικά το πάνω χέρι, όπως γνωρίζουμε, είναι ένα άλλο ζήτημα.

Έχουμε ήδη πει αρκετά για τις φυσικές επιστήμες. Αναφέραμε τη νευτώνεια μηχανική.
Και πολύ σύντομα είπαμε κάτι και για τη βιολογία, η οποία ως επιστήμη δεν υπήρχε ακόμη. Υπήρχαν όμως πολλές σκέψεις για τη συνοχή των οργανικών μορφών μέσα στη διαδικασία της εξέλιξης και τη συγγένεια αυτών των μορφών.
Το τονίζω αυτό επειδή στη γενική συνείδηση κυριαρχεί η ιδέα ότι πρόκειται για ένα μεγάλο πνευματικό επίτευγμα αποκλειστικά του Δαρβίνου.

Δεν είναι έτσι. Η καθοριστική ιδέα του Δαρβίνου ήταν στην πραγματικότητα κάτι εντελώς διαφορετικό: ότι όλα αυτά μπορούν να εξαχθούν και αιτιοκρατικά–μηχανιστικά.

Και έτσι φτάνω στο επόμενο θέμα και πρέπει να αναφερθώ στον Καντ. Πολύ συνοπτικά. Ο Καντ είχε δημοσιεύσει το 1781 το διασημότερο βιβλίο του, την Κριτική του καθαρού Λόγου. Ένα βιβλίο που είχε τεράστιες επιδράσεις. Κάποιους σχεδόν τους οδήγησε στην τρέλα.
Ο Κλάιστ, για παράδειγμα, συγκλονίστηκε από αυτό το βιβλίο. Άλλοι έχασαν κυριολεκτικά το έδαφος κάτω από τα πόδια τους και πίστεψαν ότι ο Καντ τα είχε ισοπεδώσει όλα.

Γιατί; Ο Καντ είχε προσπαθήσει, σε περίπου 700 σελίδες, να καταστήσει πειστικό ότι η μεταφυσική με την παλαιά της έννοια είχε πλέον οριστικά τελειώσει. Η παραδοσιακή μεταφυσική —πέρα από θρησκευτικο-πνευματικές προσεγγίσεις— βασιζόταν στην ιδέα ότι ο άνθρωπος είναι σε θέση, μέσω του Λόγου, να συνδεθεί κατά κάποιον τρόπο με τον παγκόσμιο Λόγο. Ένας πολύ απλός βασικός συλλογισμός, ο οποίος δεν είναι και εντελώς λανθασμένος.
Διότι πρέπει να το πούμε κι αυτό: αν γενικώς κάτι μπορεί να αναγνωριστεί στον κόσμο, τότε υπάρχει μια βασική προϋπόθεση γι’ αυτό. Αν κάτι μπορεί να γίνει αντικείμενο γνώσης από το ανθρώπινο πνεύμα, τότε πρέπει και το ίδιο το πνεύμα να είναι παρόν στη φύση.
Αν το αρνηθώ αυτό, αν πω ότι το πνεύμα δεν υπάρχει καθόλου στη φύση, τότε τα πράγματα γίνονται δύσκολα. Τότε εξορίζω τον άνθρωπο στο λαβύρινθο των δικών του προβολών. Τότε προβάλλω τα πάντα προς τα έξω: την ομορφιά, την αισθητική, τις αξίες, τις συνδέσεις πέρα από το υλικό — όλα απλές προβολές, ανθρώπινη επιθυμία, ψυχολογία. Ο Καντ δεν έφτασε τόσο μακριά. Αλλά κάτι τέτοιο υπήρχε εν σπέρματι.
Με Κριτική του καθαρού Λόγου εννοείται ουσιαστικά κριτική της καθαρής, κερδοσκοπικής (σπεκουλατιβικής) λογικής, η οποία αξιώνει να γνωρίσει τον κόσμο αποκλειστικά μέσω της σκέψης. Ο Λάιμπνιτς αναφέρεται συχνά ως παράδειγμα: ο Λάιμπνιτς ως ο ορθολογιστής που επιχείρησε να σκεφτεί τον κόσμο, επειδή υπέθετε ότι ο λόγος που βιώνει μέσα του είναι και ο λόγος που υπάρχει στον κόσμο.
Γιατί να μην μπορέσω, μέσω της σκέψης, να εντοπίσω το παγκόσμιο πνεύμα; Έτσι σκεφτόταν πάντοτε η φιλοσοφία, και αργότερα επίσης ο Χέγκελ. Αυτό θεωρούνταν αυτονόητο.
Αν δεν σκεφτώ έτσι —το λέω απλά— τότε μένω εγκλωβισμένος στις προβολές μου. Τότε έχει ενδιαφέρον μόνο το τι κατασκευάζω ψυχολογικά, αλλά αυτό δεν έχει καμία σχέση με βαθύτερη γνώση.

Οι φυσικοί επιστήμονες, βέβαια, είχαν έτσι κι αλλιώς ξεσηκωθεί εναντίον αυτού. Το θεωρούσαν καθαρή σπέκουλα. Δεν είναι εμπειρικό. Δεν είναι μετρήσιμο. Είναι απλώς αέρας. Έτσι έλεγαν.
Ο Καντ, λοιπόν, προσπάθησε να δείξει ότι η μεταφυσική με την παλαιά της έννοια είναι αδύνατη. Αυτή ήταν η αρνητική διαπίστωση του Καντ, η οποία —όπως είπα— ανησύχησε πολλούς και για αρκετούς υπήρξε σχεδόν καταστροφική. Συγκλονιστική.
Υπήρχε όμως και ένας άλλος, θετικός, θα λέγαμε, άξονας στη φιλοσοφία του Καντ. Είχε προκύψει, μετά τον Νεύτωνα, το ερώτημα: γιατί μπορεί ο άνθρωπος να αναγνωρίζει φυσικούς νόμους και μάλιστα να τους διατυπώνει μαθηματικά; Αυτό ακριβώς διεκδικούσε ο Νεύτων για τον εαυτό του. Και αυτό είχε γίνει, σε μεγάλο βαθμό, αποδεκτό από τους μορφωμένους της εποχής.
Τι συμβαίνει εδώ; Ο Καντ είπε: οι φυσικοί νόμοι, ως τέτοιοι, δεν υπάρχουν στη φύση. Ο άνθρωπος, στην ενότητα της αυτοσυνείδησής του, τους επιβάλλει κατά κάποιον τρόπο σε μια φύση εσωτερικά άγνωστη, την οποία ονόμασε «πράγμα καθεαυτό».
Υπό αυτή την έννοια πρόκειται για μια προβολή —αν και ο Καντ δεν χρησιμοποίησε τη λέξη «προβολή». Τα πράγματα, όπως είναι στο ίδιο τους το ουσιώδες είναι —και εδώ βρίσκεται το αρνητικό στοιχείο— μας είναι πλήρως απρόσιτα. Το πώς είναι πραγματικά τα πράγματα, η ουσία τους, αυτό το ονόμασε με τον χαρακτηριστικό όρο «το πράγμα καθεαυτό». Αυτό δεν μπορούμε να το γνωρίσουμε.

Κατά συνέπεια, ο άνθρωπος καθρεφτίζεται πάντοτε μέσα στο ίδιο του το υποκείμενο. Όμως σε αυτό το υποκείμενο υπάρχουν μορφές εποπτείας —όπως ο χώρος, ο χρόνος, η αιτιότητα, η υπόσταση κ.λπ.— που καθιστούν έναν άγνωστο κόσμο, ένα μεγάλο Χ, ξαφνικά κατανοητό για τον άνθρωπο. Και εδώ βρέθηκε ένα σημείο εκκίνησης για τους ρομαντικούς φιλοσόφους.
Διότι αν έτσι έχουν τα πράγματα —ο πρώτος ήταν ο Φίχτε, ακολούθησαν ο Σέλλινγκ, ο Χέγκελ και άλλοι— τότε ο άνθρωπος, μέσω της υποκειμενικότητάς του, διαθέτει μια τεράστια δυνατότητα. Τότε είναι, κατά κάποιον τρόπο, η πηγή της φυσικής νομοτέλειας.

Και τότε θα έπρεπε να είναι δυνατό —έτσι το ερμήνευσαν ορισμένοι καντιανοί— μέσω της ενδοσκόπησης, μέσω μιας στροφής προς τα μέσα του ίδιου του υποκειμένου, να προσεγγίσουμε εκ νέου τον κόσμο, να βρούμε κατά κάποιον τρόπο μια μυστική πρόσβαση σε αυτόν.
Διότι το καθοριστικό πρόβλημα —για να το πούμε ξανά καθαρά— ήταν: πώς σχετίζονται φύση και πνεύμα; Είχε γίνει αντιληπτό ότι η φύση, με την έννοια του υλικού εξωτερικού κόσμου, εφόσον μοιραζόμαστε τον ίδιο χώρο, παρουσιάζει μια σχετική σταθερότητα και αξιοπιστία ως κοινά υπάρχουσα εξωτερική πραγματικότητα.
Θα μπορούσε κανείς να πει: αυτό είναι απλώς μια φαντασίωση του καθενός. Αλλά τότε τα πράγματα γίνονται δύσκολα. Διότι γιατί αυτή η φαντασίωση είναι τόσο συνεπής και τόσο συνεκτική; Δεν μπορεί να είναι εντελώς έτσι. Άρα υπάρχει μια σχετικά σταθερή, αντικειμενική εξωτερική πραγματικότητα.
Και αυτή ακολουθεί πολύ συγκεκριμένες νομοτέλειες. Εκείνη την εποχή πίστευαν ότι ακολουθεί καθαρά αιτιοκρατικούς νόμους, οι οποίοι εκτυλίσσονται χωρίς καμία απολύτως ρωγμή. Αυτό είναι καθοριστικό.
Δηλαδή τόσο χωρίς κενά, ώστε αν έδινε κανείς σε ένα παγκόσμιο πνεύμα μόνο ένα μικρό τμήμα της παγκόσμιας διαδικασίας, αυτό το παγκόσμιο πνεύμα, επειδή όλα εξελίσσονται απολύτως αιτιοκρατικά, θα μπορούσε να προβλέψει ολόκληρη την παγκόσμια πορεία βάσει αυτού του ενός μικρού αποσπάσματος. Σχεδόν απόλυτος ντετερμινισμός. Αργότερα η φυσική το σχετικοποίησε αυτό, το αναθεώρησε και το κατάλαβε διαφορετικά κ.ο.κ.
Δεν χρειάζεται να το αναπτύξω περαιτέρω εδώ. Ο νόμος της αιτιότητας έχει κλονιστεί, με τον Χάιζενμπεργκ και άλλους. Δεν θέλω όμως να το αναλύσω τώρα.

Και τότε τέθηκε το ερώτημα: ο άνθρωπος έχει, υποκειμενικά, προφανώς το αίσθημα μιας κάποιας ελευθερίας. Δεν βιώνει τον εαυτό του ως αυτόματο. Αν όμως ήταν πράγματι ένα αυτόματο και απλώς δεν το γνώριζε; Είναι αυτό δυνατόν;
Ο Σπινόζα, ο μεγάλος Σπινόζα —τον οποίο θαύμαζε και ο Γκαίτε, κάτι που ίσως πολλοί δεν γνωρίζουν— σκεφτόταν ακριβώς έτσι. Και αυτός έλεγε: αν μπορούσε κανείς να ρωτήσει μια πέτρα, ενώ πέφτει, θα έλεγε ότι είναι ελεύθερη. Και έτσι είναι και με τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος είναι τελικά ένα αυτόματο, αλλά δεν το γνωρίζει.
Ο Λάιμπνιτς επινόησε τότε ένα θαυμάσιο μοντέλο για το πώς μπορεί να λειτουργεί αυτό. Το ονόμασε προκαθορισμένη αρμονία. Δηλαδή: πνεύμα και φύση έχουν από την αρχή κατασκευαστεί από τον Θεό έτσι, ώστε να λειτουργούν απολύτως συγχρονισμένα. Καμία από τις δύο σφαίρες δεν επηρεάζει άμεσα την άλλη.

Το ερώτημα λοιπόν ήταν πραγματικά καθοριστικό: πώς εισέρχεται το πνεύμα, το ζωντανό πνεύμα, σε μια φύση που εξελίσσεται αιτιοκρατικά, μηχανικά και, υπό αυτή την έννοια, «νεκρά»; Αυτό ήταν ένα απίστευτο πρόβλημα.
Ο Καντ, για παράδειγμα, μπροστά στον οργανικό κόσμο, κυριολεκτικά παραιτήθηκε. Υπάρχει μια διάσημη φράση του Καντ: λέει ότι μπορεί να φανταστεί πολύ καλά πώς δημιουργούνται τα ουράνια σώματα —αυτό το είχε μάθει από τον Νεύτωνα— αλλά πώς λειτουργεί ένα και μόνο χορταράκι, εκεί θα έπρεπε να σηκώσει τα χέρια ψηλά. Και αυτό, έλεγε, δεν θα μπορούσε ποτέ να αναγνωριστεί από τον άνθρωπο. Η ζωή ως τέτοια είναι κατ’ αρχήν ανεπίγνωστη, σύμφωνα με τη δική του πεποίθηση.

Αυτό ακριβώς είναι το σημείο εκκίνησης της ρομαντικής φιλοσοφίας της φύσης. Εκεί παρεμβαίνει ο Σέλλινγκ, εκεί πιάνει τον Καντ από το συγκεκριμένο σημείο. Όχι τον Καντ που αρνείται τη γνώση, τη μεταφυσική γνώση, αλλά γίνεται ο ιδρυτής μιας νέας μεταφυσικής — γεγονός που φυσικά εξόργισε τους καντιανούς, οι οποίοι το εξέλαβαν ως επιστροφή στη δήθεν ήδη διαψευσμένη μεταφυσική.
Ο Σέλλινγκ, ο Νόβαλις και άλλοι —με ορισμένες επιφυλάξεις και ο Γκαίτε, αν και ο Γκαίτε χειριζόταν τον όρο «μεταφυσική» με μεγάλη προσοχή, και δικαίως— κινήθηκαν προς αυτή την κατεύθυνση. Ο Γκαίτε, όπως είναι γνωστό, κρατήθηκε μάλλον μακριά από τη φιλοσοφία, αν και πρέπει βιογραφικά να ειπωθεί ότι εκτιμούσε πολύ τον νεαρό Σέλλινγκ.
Και το γεγονός ότι ο Σέλλινγκ μπόρεσε να γίνει καθηγητής στην Ιένα σε ηλικία μόλις 24 ετών, το οφείλει στον Γκαίτε. Στη διάσημη συνάντηση στο σπίτι του Σίλερ, το 1798: εκεί ο Γκαίτε γνώρισε τον νεαρό Σέλλινγκ, συζήτησαν για ώρες, και ο Γκαίτε ενθουσιάστηκε. Επιτέλους ένας φιλόσοφος που τον καταλαβαίνει. Ταίριαξαν εξαιρετικά.
Ο 24χρονος Σέλλινγκ και ο σημαντικά μεγαλύτερος Γκαίτε δεν ήταν φίλοι με τη στενή έννοια, αλλά συνδέθηκαν πολύ στενά και συνεργάστηκαν από τότε εντατικά.
Για τον Σέλλινγκ πρέπει όμως να ειπωθεί και κάτι ακόμη, πριν περάσουμε στο επόμενο βήμα: υπάρχει σε αυτόν μια κάποια τραγικότητα, στο ότι ξεκινούσε ξανά και ξανά από την αρχή. Ο Σέλλινγκ, όπως και ο Νόβαλις και άλλοι, παρήγαγε κυρίως αποσπάσματα. Τα φυσιοφιλοσοφικά του έργα δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ.

Τα Ιδέες για μια φιλοσοφία της φύσης —διακόπηκαν, αλλά δημοσιεύθηκαν. Η Παγκόσμια ψυχή —ένα σύνολο εξαιρετικά ενδιαφερουσών σκέψεων— διακόπηκε, αλλά επίσης δημοσιεύθηκε. Αυτό, φυσικά, προκάλεσε πολλή κριτική και πολύ νωρίς έφερε και τη χλεύη.
Ο Σέλλινγκ δέχθηκε από πολύ νωρίς σφοδρές επιθέσεις ως φαντασιόπληκτος. Του καταλόγισαν ότι αυτού του είδους η φυσική εικασία δεν είναι σοβαρή. Βρέθηκε επανειλημμένα αντιμέτωπος με μεγάλες επιθέσεις.
Ένα διάσημο παράδειγμα είναι ο Χάινριχ Χάινε, τον οποίο εκτιμούμε ως ποιητή και τον οποίο κι εγώ εκτιμώ πολύ ως πεζογράφο. Στο περίφημο βιβλίο του Η ιστορία της θρησκείας και της φιλοσοφίας στη Γερμανία, κατακεραυνώνει πλήρως τον Σέλλινγκ. Όποιος, λέει ο Χάινε, εγκαταλείπει τη σαφή σκέψη και κατεβαίνει στο επίπεδο της φλυαρίας, είναι καλά τοποθετημένος στον Σέλλινγκ.
Αργότερα και ο Νίτσε χλευάζει τον Σέλλινγκ, με σκωπτικά σχόλια. Άδικα.
Ο Σέλλινγκ ξεκινούσε πάντοτε εκ νέου. Και υπάρχει και μια ακόμη τραγική διάσταση: ο ύστερος Σέλλινγκ, που κλήθηκε στο Βερολίνο το 1841, δέκα χρόνια μετά τον θάνατο του Χέγκελ, για να αποτελέσει τη μεγάλη εναλλακτική.


Αυτό όμως ήταν ένα φιάσκο. Η περίφημη πρώτη διάλεξη του Σέλλινγκ, στις 15 Νοεμβρίου 1841: εκεί ήταν ο Κίρκεγκωρ, εκεί ήταν πολλές άλλες σημαντικές προσωπικότητες, εκεί ήταν και ο Φρίντριχ Ένγκελς. Όλοι περίμεναν με τεράστια αγωνία τι θα πει ο γηραιός Σέλλινγκ.
Και ήταν ένα φιάσκο. Ο γέρος Σέλλινγκ εμφανίστηκε σχεδόν με μεσσιανική στάση, με μια ορισμένη χειρονομία, μια ορισμένη αλαζονεία, υποσχόμενος ότι θα ολοκληρώσει τη φιλοσοφία. Αλλά οι διαλέξεις του άρχισαν πολύ γρήγορα να συρρικνώνονται, μέχρι που αναγκάστηκε να τις διακόψει, επειδή δεν ερχόταν πλέον κανείς.
Στην ουσία, μια τραγωδία. Έπειτα απομονώθηκε πολύ, έζησε αποσυρμένος και σχεδόν δεν έδωσε άλλες διαλέξεις. Δεν ήταν πια η εποχή για το είδος της σκέψης του.
Το έργο του έμεινε για πολύ καιρό σχεδόν εντελώς ξεχασμένο και ανακαλύφθηκε ξανά μόλις στον 20ό αιώνα — και ειδικά σε σχέση με το οικολογικό ζήτημα, ακόμη πιο πρόσφατα. Όταν εγώ έγραψα για τον Σέλλινγκ πριν από τριάντα χρόνια, δεν ήταν καθόλου αυτονόητο ότι μπορούσε κανείς να επαναφέρει τον Σέλλινγκ ειδικά για το ζήτημα της οικολογίας.


Έχω δεχθεί κριτική γι’ αυτό. «Βγάζει τώρα τον Σέλλινγκ από το συρτάρι και θέλει να τον καταστήσει γόνιμο για την οικολογική κρίση, για όλο αυτό το ζήτημα». Να ακούσουμε πρώτα ένα μικρό μουσικό κομμάτι; Ευχαριστώ.
Λοιπόν, το ερώτημα ήταν: πώς εισέρχεται ο ζωντανός ανθρώπινος νους, με την υποκειμενικότητά του, με τον έμψυχο εσωτερικό του εξοπλισμό, μέσα σε έναν κόσμο; Πώς εισέρχεται γενικά η ζωή σε έναν κόσμο που, όπως φαίνεται, λειτουργεί σύμφωνα με μηχανικο-αιτιακές αρχές; Το ερώτημα έπρεπε να τεθεί και να διευκρινιστεί. Έπρεπε να αναρωτηθούμε, τελικά: τι είναι αυτή η φύση, τι είναι αυτό το «έξω»; Μήπως διαπερνάται και αυτή από μια ζωντανή πνευματική αρχή; Μπορεί αυτό να νοηθεί ή πρόκειται απλώς για εικασία ή ποίηση – όπως έλεγαν πάντοτε οι επικριτές;

Θα σας διαβάσω τώρα ένα απόσπασμα που μας εισάγει με πολύ σαφή τρόπο σε αυτό το θέμα. Πρόκειται για ένα εκτενέστερο χωρίο του Σέλλινγκ. Ίσως προσπαθήσετε απλώς να το σκεφτείτε μαζί μου, να αφεθείτε λίγο μέσα του. Ένα μεγαλύτερο πρωτότυπο απόσπασμα, στο οποίο μπορεί κανείς να χαθεί κάπως.
Ο Σέλλινγκ έχει τη δική του γλώσσα. Η γλώσσα του δεν είναι πάντα εύκολη· θεωρείται δύσκολη στην κατανόηση. Δεν είναι όμως έτσι. Ο Σέλλινγκ είναι κατανοητός. Πρέπει βέβαια να το παραδεχτώ: χρειάζεται να αφεθεί κανείς μέσα του. Πρέπει να επενδύσει και λίγο χρόνο, αν το θέλει πραγματικά. Αξίζει τον κόπο, κατά τη γνώμη μου.
Ήδη το 1797 ο Σέλλινγκ γράφει:


«Στο σκοπούμενο διαπερνώνται μορφή και ύλη, έννοια και εποπτεία. Αυτό ακριβώς είναι ο χαρακτήρας του πνεύματος, μέσα στο οποίο το ιδεατό και το πραγματικό είναι απολύτως ενωμένα. Γι’ αυτό σε κάθε οργάνωση υπάρχει κάτι το συμβολικό. Και κάθε φυτό είναι, κατά κάποιον τρόπο, το πλεγμένο ίχνος της ψυχής».
Όμορφα ειπωμένο, ποιητικά ειπωμένο – αλλά αυτό είναι το γνωσιολογικά πολύτιμο στοιχείο.

«Αφού μέσα στο πνεύμα μας υπάρχει μια άπειρη τάση να οργανώνει τον εαυτό του» – μιλά εδώ ήδη, στα τέλη του 18ου αιώνα, για αυτο-οργάνωση, όπως θα λέγαμε σήμερα, και όπως το επιβεβαιώνουν μεταγενέστερες θεωρίες – «αφού λοιπόν μέσα στο πνεύμα μας υπάρχει μια άπειρη τάση να οργανώνεται, έτσι πρέπει και στον εξωτερικό κόσμο να αποκαλύπτεται μια γενική τάση προς την οργάνωση. Και έτσι πράγματι είναι. Το κοσμικό σύστημα είναι ένα είδος οργάνωσης, το οποίο έχει σχηματιστεί από ένα κοινό κέντρο.
Οι δυνάμεις της χημικής ύλης βρίσκονται ήδη πέρα από το απλώς μηχανικό. Ακόμη και η ακατέργαστη ύλη, που διαχωρίζεται από ένα κοινό μέσο, διατάσσεται σε κανονικά σχήματα. Η γενική διαμορφωτική ορμή της φύσης χάνεται τελικά σε μια απειρότητα, την οποία ούτε το οπλισμένο μάτι μπορεί πια να συλλάβει».
Ο Σέλλινγκ χρησιμοποιεί εδώ, με ενδιαφέρον τρόπο, την έννοια της «οργάνωσης». Αυτό δεν είναι μόνο οργανικό ή οργανιστικό, αλλά και οργάνωση ως διαδικασία. Οργανώνεται από ένα κοινό κέντρο, το οποίο έχει και κάτι το ψυχικό.
«Η γενική διαμορφωτική ορμή της φύσης χάνεται τελικά σε μια απειρότητα, την οποία ούτε το οπλισμένο μάτι μπορεί πια να συλλάβει. Η σταθερή και αδιάλειπτη πορεία της φύσης προς την οργάνωση προδίδει αρκετά καθαρά μια ζωηρή ορμή, η οποία, σαν να παλεύει με την ακατέργαστη ύλη, άλλοτε νικά, άλλοτε χάνει, και άλλοτε διαρρηγνύεται σε ελεύθερες, άλλοτε σε περιορισμένες μορφές».

Ένας αγώνας συνείδησης προς μια ανώτερη πνευματική οργάνωση.
«Είναι το γενικό πνεύμα της φύσης που μορφοποιεί σταδιακά την ακατέργαστη ύλη. Από το πλέγμα του βρύου, όπου μόλις που διακρίνεται ίχνος οργάνωσης, έως την εξευγενισμένη μορφή που φαίνεται να έχει αποτινάξει τα δεσμά της ύλης, κυριαρχεί μία και η αυτή ορμή: να εργάζεται σύμφωνα με ένα σταθερό και το ίδιο ιδεώδες σκοπιμότητας, να εκφράζει αδιάκοπα μέσα μας το ίδιο αρχέτυπο, την καθαρή μορφή του πνεύματός μας. Καμία οργάνωση δεν είναι νοητή χωρίς παραγωγική δύναμη».

«Θα ήθελα να ξέρω πώς μια τέτοια δύναμη θα έμπαινε μέσα στην ύλη, αν τη θεωρούσαμε ως πράγμα καθ’ εαυτό».
Αυτό ίσως χρειάζεται μια εξήγηση: αν θεωρήσουμε την ύλη ως καθαρό «έξω», αν θεωρήσουμε τη φύση ως καθαρό εξωτερικό, τότε το πρόβλημα της οργάνωσης γίνεται εξαιρετικά δύσκολο.


Συνεχίζεται