Συνέχεια από Τρίτη 4. Αυγούστου 2026
ΠΛΩΤΙΝΟΣ-ΕΝΝΕΑΔΕΣ 4
ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ
Βίος του Πλωτίνου
Μετάφραση με το ελληνικό κείμενο αντικριστά, εισαγωγή, σημειώσεις και βιβλιογραφία του Giuseppe Faggin.
ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ
Βίος του Πλωτίνου
Μετάφραση με το ελληνικό κείμενο αντικριστά, εισαγωγή, σημειώσεις και βιβλιογραφία του Giuseppe Faggin.
RUSCONI
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
του Giuseppe Faggin
.........Η αυθεντική ιστορία της ατομικής ψυχής είναι δυνατή, για τον Πλωτίνο, μόνο υπό τον όρο ότι το Ένα είναι εμμενές μέσα της με τη μορφή μιας διαρκούς και ουσιώδους επιθυμίας για ενότητα. Μέσα στην ψυχή η παρουσία του Ενός δεν αποτελεί κατοχή, αλλά απαίτηση και προαίσθηση. Χάρη σε αυτή την παρουσία, η πράξη της είναι συγχρόνως πράξη ενοποιήσεως και υπερβάσεως.
Η ψυχή ενοποιεί την αισθητή πολλαπλότητα μέσα στην ενότητα της έννοιας και την πολλαπλότητα των εννοιών μέσα στις ευρείες μεταφυσικές συνθέσεις, άλλοτε αναζητώντας μία μοναδική κοσμολογική ἀρχή και άλλοτε μια πρωταρχική γενεσιουργό ενέργεια. Υπερβαίνει κάθε επιτευχθέντα σκοπό, κάθε πεπερασμένο όριο, κάθε παγιωμένη και δογματοποιημένη θεωρία, για να φθάσει σε ένα σημείο που να αποτελεί το έσχατο και ανυπέρβλητο Αντικείμενο — ή, ακριβέστερα, κάτι περισσότερο από Αντικείμενο.......
Σε αυτή την τάση της προς το Ένα, σε αυτή την επιθυμία υπέρβασης που την καθιστά συγχρόνως δημιουργική και ανατρεπτική, συνίσταται ο άπειρος δυναμισμός της. Ο έρωτάς της είναι αδυσώπητη Sehnsucht, ακατάπαυστη νοσταλγία: κατά μία έννοια, ο σκοτεινός της πόθος για ενότητα είναι και εξέγερση ενάντια σε όλες τις κατεστημένες αξίες που αξιώνουν να φυλακίσουν για πάντα το Ένα μέσα στις απολιθωμένες διατυπώσεις τους. Η ανησυχία της είναι άπειρη, όπως και η μεταφυσική της επιθυμία· και το άπειρο της επιθυμίας είναι η μόνη όψη με την οποία το Άπειρο εγκαθίσταται μέσα στο πεπερασμένο και στο ατομικό. Αυτή η λαχτάρα για ενότητα μπορεί να αποτελεί πνευματική αξία μόνο εφόσον ενυπάρχει σε ένα συγκεκριμένο άτομο, και το άτομο αυτό είναι ενταγμένο σε μια πολλαπλότητα επιπέδων, δυνατοτήτων και επιλογών, σε σχέση με τις οποίες είναι εξίσου δυνατή η παρακμή και το ναυάγιο.
Η αυθεντική ιστορία της ψυχής, όμως, προϋποθέτει έναν ακόμη ουσιώδη όρο: δεν είναι δυνατόν να ικανοποιεί προοδευτικά τη λαχτάρα της για ενότητα, αν η ίδια, πρωταγωνίστρια της μεγαλύτερης πνευματικής περιπέτειας, δεν είναι δυνάμει όλες οι υποστάσεις. Δεν κατέχει μια στατική και οριοθετημένη ουσία· δεν είναι αυτό που είναι, αλλά αυτό που θέλει να είναι. Δεν είναι η κοσμική Ψυχή, και ωστόσο μπορεί να ανυψωθεί στην αίσθηση της καθολικής ζωής, φθάνοντας στη συνείδηση του Όλου· δεν είναι ο Νους, και ωστόσο μπορεί να κατακτήσει δια της συλλογιστικής την αλήθεια και να φθάσει στη διαίσθηση ενός αμετάβλητου νοητού κόσμου· δεν είναι το Ένα, και ωστόσο μπορεί να ενωθεί μαζί του κατά την εκστατική στιγμή της πλήρους επιστροφής.
Μπορεί, λοιπόν, να γίνεται διαδοχικά καθολική Ψυχή, Νους, Ένα, χωρίς ποτέ να ταυτίζεται με αυτά. Η άνοδός της είναι μια αυτοπραγμάτωση και μια προοδευτική ανάκτηση του είναι, με την εξάλειψη του αυθαίρετου, του τυχαίου και του εφήμερου. Και αν, γι’ αυτό, η ατομικότητά της δεν εκμηδενίζεται —επειδή εξακολουθεί να αποτελεί τον ιδεατό τόπο της ανοδικής πορείας και της οντολογικής ταύτισης—, αυτή η ατομικότητα πρέπει να νοηθεί όχι ως ουσία, ως res cogitans, αλλά ως ρεύμα συνείδησης, ως δυναμική μονάδα. Αυτό είναι το μυστήριο της ψυχής στην πλωτινική φιλοσοφία. Magnum miraculum est homo — μέγα θαύμα είναι ο άνθρωπος.
Το μεγάλο θαύμα δεν είναι τόσο ο κόσμος με τους αστερισμούς και τους στροβιλιζόμενους γαλαξίες του, όσο η ατομική ψυχή, που ενσαρκώνει άπειρες μοίρες και κρύβει στα ίδια της τα βάθη τη μοίρα του κόσμου. Μπορεί να ξεφύγει από τον στενό κύκλο της σωματικότητάς της, με τον οποίο είναι δεμένη, να μετρήσει το άπειρο και να περικλείσει σε έναν σύντομο μαθηματικό τύπο τους νόμους της χιλιόχρονης ιστορίας του σύμπαντος· μπορεί επίσης να στραφεί προς τον εαυτό της και να ανακτήσει εκείνη την πλήρη αυτοσυνειδησία από την οποία φαινόταν να έχει παραιτηθεί, καθώς ήταν αφοσιωμένη στη γνώση των πραγμάτων.
Υπάρχει όμως και μια άλλη ουσιώδης όψη της ψυχής, την οποία πρέπει να λάβουμε υπόψη, αν θέλουμε να γνωρίσουμε όλες τις δυνατότητές της. Εδώ χρειάζεται να θυμηθούμε μία από τις θεμελιώδεις θεωρίες του Πλωτίνου. Η πρόοδος είναι μια γέννηση που συντελείται μέσα στην αιωνιότητα: το Ένα γεννά ab aeterno τον Νου, τον νοητό κόσμο των καθαρών ουσιών, από υπεραφθονία δύναμης: omne bonum diffusivum sui — κάθε αγαθό διαχέεται από τη φύση του. Ο Νους γεννά την κοσμική ψυχή και τις ατομικές ψυχές καθόσον θεωρεί το Ένα· το θεωρείν του είναι γεννάσθαι· το θεωρεῖν είναι ποιεῖν. Η ψυχή, με τη σειρά της, γεννά και διαπλάθει έναν αισθητό κόσμο καθόσον προσηλώνεται στον Νου και θεωρεί τα ιδεατά του παραδείγματα.
Όπου υπάρχει πράξη θεωρίας, συντελείται η γέννηση μιας νέας και διαφορετικής πραγματικότητας, έστω και κατώτερης. Αν το θεωρεῖν είναι άνοδος, επανένωση με το ανώτερο επίπεδο, το ποιεῖν είναι μια αναγκαία κάθοδος· είναι όμως δημιουργικότητα που μεταδίδει στη γεννημένη πραγματικότητα μια αντανάκλαση της αξίας την οποία θεωρεί.
Σε αυτή την ποιητική διαδικασία η ατομική ψυχή κατέχει μια ιδιαίτερη θέση. Μέσα σε τούτο το τόσο ζωντανό και διαρθρωμένο σύμπαν, όπου τα πάντα είναι εκδήλωση, αστραπή, ακτινοβολία, γονιμότητα, η μικροσκοπική ψυχή είναι ένα κέντρο δημιουργικής δραστηριότητας. Αν όμως ο καθολικός νόμος επιτάσσει και σε αυτήν, καθώς πράττει, να κατέρχεται σε κατώτερο επίπεδο και να διασκορπίζεται σε μια πολλαπλότητα αλλοτριωτικών πράξεων, η λαχτάρα της για ενότητα, η φύση της ως μεσολαβήτριας και η δυνατότητά της για οντολογική αφομοίωση μετατρέπουν τη δημιουργική της δραστηριότητα: αυτή δεν είναι πλέον έκφραση παρακμής και εξασθένησης της απορροής, αλλά μια ζωή επιστροφής. Αν η πρόοδος είναι κατ’ ανάγκην πτώση, η επιστροφή είναι άνοδος, ανάκτηση, ενδυνάμωση· και είναι έργο της ατομικής ψυχής και της αποκαλυπτικής της δραστηριότητας.
Στον κόσμο της ζωής, που είναι ο κόσμος της πρακτικής δράσης, η ψυχή γίνεται δημιουργός πολιτικών και κοινωνικών θεσμών, νομικών συστημάτων και τεχνικών επιτευγμάτων. Εκεί το πεδίο της δράσης της διευρύνεται, αγκαλιάζοντας και άλλα άτομα, ώστε να σχηματίζονται ολοένα ευρύτερες συλλογικότητες. Αυτό είναι το πεδίο της κυριαρχίας και της κατοχής, όπου οι φυσικές δυνάμεις, ασκώντας πάνω της μια μαγική εξουσία, απειλούν την εσωτερική της ελευθερία και καθυστερούν την απελευθέρωσή της. Εκείνο που μπορεί να διασώσει αυτούς τους θεσμούς και τις δομές από τον κίνδυνο της αλλοτρίωσης είναι πάντοτε η ανάγκη της για ενότητα, το προαίσθημά της γι’ αυτήν. Παρεμβαίνοντας στην ίδια την πρακτική της δραστηριότητα, το προαίσθημα αυτό αμβλύνει τις αντιθέσεις της κοινωνικής ζωής, περιορίζει την ορμή της βούλησης για κυριαρχία και κατευθύνει τις συγκρουόμενες δυνάμεις προς μια προοδευτική, έστω και όχι οριστική, συμφιλίωση.
Και όταν η ψυχή, έχοντας ανυψωθεί στον κόσμο του Νου και της Αλήθειας, γεννά έργα μέσα από τα οποία καλείται να αποκαλυφθεί η ιδέα, η δημιουργική της πράξη βρίσκεται και πάλι μπροστά στην ίδια εναλλακτική δυνατότητα: η έφεσή της προς το Ένα μπορεί να καθορίσει εκ των έσω τη δημιουργία της και να την καταστήσει πιστή εικόνα της ιδέας και συγχρόνως ζωντανό σύμβολο του Ιερού· αν όμως η έφεση αυτή εκλείψει, η δημιουργία της μπορεί να αντανακλά ένα μάταιο παιχνίδι της φαντασίας, μια ηδονιστική ιδιοτροπία. Ο καλλιτέχνης μπορεί, μέσα από το έργο του, να συλλάβει διαισθητικά και να βοηθήσει και άλλους να συλλάβουν τη λαμπρότητα μιας Ιδέας, και να υποβάλει με χρώματα και γραμμές μια πάναγνη ομορφιά, που μπορεί να θεαθεί μόνο μέσα στην εσωτερική σιωπή της ψυχής. Μπορεί όμως και να στραφεί προς τις μορφές της καθημερινής εμπειρίας ή προς τα θέλγητρα των παθών, ωθώντας τον θεατή προς τις ακάθαρτες περιοχές της ύπαρξης. Διότι, για τον Πλωτίνο, τέχνη δεν υπάρχει όπου υπάρχει απλώς έκφραση, αλλά μόνο εκεί όπου η αυθεντικότητά της εξασφαλίζεται από μια βαθιά πνευματική θέαση και από μια θρησκευτική αίσθηση της ενότητας. Και δίπλα στο έργο τέχνης, σε αυτό το επίπεδο δημιουργικότητας της ψυχής, έχουν τη θέση τους και οι γεωμετρικές κατασκευές και οι μαθηματικοί υπολογισμοί, στους οποίους η νοητή δομή του σύμπαντος εκφράζεται με πάναγνες ιδεατές σχέσεις.
Ο Πλωτίνος εξυμνούσε την αξία του προσώπου, την αξιοπρέπεια του εσωτερικού ανθρώπου και την αδήριτη απαίτηση του Ενός σε μια ιστορική στιγμή που φαινόταν ελάχιστα πρόθυμη να δεχθεί το μήνυμά του. Χωρίς να θέλει να εμφανιστεί ως καινοτόμος και προφήτης, δεν μπορούσε παρά να προσφέρει στους συγχρόνους του τη διδασκαλία του ως πνευματικό μέσο σωτηρίας. Εκείνο που έλειπε ή, ακριβέστερα, εκείνο που είχε αποκοιμηθεί μέσα στις συνειδήσεις ήταν η ανάγκη για το Ένα, νοούμενο ως απόλυτη προϋπόθεση και εγγύηση της εσωτερικής ισορροπίας και της κοινωνικής τάξης. Ήταν αναγκαίο να αφυπνιστεί αυτή η ανάγκη και να διατυπωθούν όλες οι λογικές και μεταφυσικές της συνέπειες, ανατρέποντας από τα θεμέλια εκείνον τον επιφανειακό επικουρισμό —και όχι μόνο αυτόν— που είχε διαφθείρει τη σκέψη και τα ήθη.
Απέναντι στον επικουρισμό, το θεμελιώδες πρόβλημα ήταν το εξής: η ενότητα, σε όλες τις μορφές της, προηγείται μεταφυσικά από κάθε πολλαπλότητα και την καθορίζει ή είναι ιστορικό και εμπειρικό αποτέλεσμα της πολλαπλότητας;
Για τον Επίκουρο, η πολλαπλότητα των ατόμων είναι πρωταρχική και μη αναγώγιμη σε κάτι άλλο: οι κινήσεις των ατόμων, το κενό και η παρέγκλιση (clinamen) είναι οι παράγοντες που καθορίζουν το σύμπαν. Η κοσμολογία του αποκλείει απολύτως μια αρχή ενοποίησης προγενέστερη από τα μηχανικά αίτια, η οποία θα καθόριζε τελεολογικά τους ατομικούς συνδυασμούς. Αν μπορούμε να διαπιστώσουμε μια ορισμένη τάξη που υπηρετεί κάποιον σκοπό στις χημικές και βιολογικές δομές, αυτή είναι το προσωρινό και επισφαλές αποτέλεσμα ενός αμιγώς φυσικού μηχανισμού, δηλαδή διεργασιών προσαρμογής που διήρκεσαν χιλιετίες και απειλούνται κάθε στιγμή με αποτυχία. Η φύση, πράγματι, προχωρεί στις δημιουργίες της μέσα από περισσότερο ή λιγότερο επιτυχημένες δοκιμές, σαν άπειρο παιδί· και οι άπειροι κόσμοι της, αντί να φανερώνουν τη δημιουργική αφθονία μιας ενιαίας γενεσιουργού αρχής, υποδηλώνουν τις απρόβλεπτες δυνατότητες της πρωταρχικής πολλαπλότητας. Γι’ αυτό, ανάμεσα στον έναν κόσμο και στον άλλον, ανάμεσα στη γη και στους ουρανούς, δεν υπάρχουν σημεία, ούτε μυστικοί συσχετισμοί, ούτε αναλογίες: τα αστρολογικά ωροσκόπια είναι ανόητα και η μαντεία παράλογη.
Όπου ανακύπτει το πρόβλημα της ενότητας, ο Επίκουρος τείνει να το επιλύει θεωρώντας την ενότητα ιστορικό και ενδεχομενικό αποτέλεσμα της πολλαπλότητας. Στην ψυχολογία δεν υφίσταται η ενότητα ενός αυτοσυνείδητου εγώ, που να εγγυάται την πνευματική συνέχεια του προσώπου και να καθορίζει τη συνοχή της μοίρας του ως ατόμου. Στη γνωσιολογία και στη λογική απουσιάζει η ενότητα ιδεατών προτύπων, που θα μπορούσαν να εξηγήσουν τη συστηματικότητα της γνώσης, την ενιαία δομή των μαθηματικών και τον οργανικό χαρακτήρα της επιστημονικής γνώσης. Στην ηθική απουσιάζει μια ενιαία αρχή, που να στέκεται πάνω από την ανθρώπινη μυρμηγκοφωλιά και να προσανατολίζει τα κοινωνικά ένστικτα προς τη συγκρότηση οικογενειών, κοινοτήτων και κρατών. Στο θρησκευτικό πεδίο, ο πολυθεϊσμός γίνεται απλώς αποδεκτός ως θεολογική έκφραση εκείνου του πλουραλισμού που βρίσκεται στη βάση του είναι, και δεν εμφανίζεται καμία μονοθεϊστική ανάγκη ως ένδειξη μιας αξίωσης για ενότητα.
Ο Επίκουρος δεν μπορεί παρά να τοποθετεί την ενότητα, σε όλες τις μορφές της, σε ένα μέλλον που είναι απολύτως αδύνατον να προσδιοριστεί και να τη συλλαμβάνει ως αποτέλεσμα της απεριόριστης συνύπαρξης σκοτεινών κοσμικών δυνάμεων, φυσικών μηχανισμών ή περισσότερο ή λιγότερο συνειδητών και έλλογων ανθρώπινων προσπαθειών. Η ανάγκη, το ένστικτο και η απληστία είναι οι κινητήριες δυνάμεις της ιστορίας, της οποίας δεν μπορούμε να γνωρίζουμε ούτε την κατεύθυνση ούτε το νόημα. Όμως η ενότητα που ο άνθρωπος οραματίζεται και διαμορφώνει σταδιακά, στην τέχνη, στη γνώση και στην κοινωνική ζωή, είναι πάντοτε ασταθής και προσωρινή. Και ακόμη κι αν φαίνεται ότι, μέσα σε αυτή την εξελικτική διαδικασία, συντελείται κάποτε ένα ποιοτικό άλμα —όπως στη φιλία, που γεννιέται από το συμφέρον και καταλήγει σε μια ανιδιοτελή αγάπη—, στην πραγματικότητα πρόκειται πάντοτε για ενότητες που συγκροτεί ο άνθρωπος, εντελώς ανεξάρτητες από ιδεατά πρότυπα και μέτρα. Προς αυτές τις ενότητες τείνει, και οφείλει να τείνει, για πρακτικούς και συγκυριακούς λόγους, παρότι γνωρίζει ότι θα χρειαστεί να τις ανασυγκροτεί ξανά και ξανά σύμφωνα με προσωρινά σχήματα, τα οποία αναγκάζεται να επινοεί υπό την πίεση των περιστάσεων και της ανάγκης. Επομένως, δεν υπάρχει καμία ήδη δεδομένη ενότητα, ούτε μυστική ούτε μεταφυσική ούτε θεολογική, στην οποία να είναι δυνατόν και αναγκαίο να επιστρέψει.
Νομίζω ότι ο Πλωτίνος και ο επικουρισμός συγκρούστηκαν κυρίως σε αυτό το σημείο· και νομίζω ότι κυρίως σε αυτό το σημείο η πλωτινική σκέψη θέτει τα επίμονα ερωτήματά της στον στοχασμό. Έχοντας πλήρη επίγνωση, όχι λιγότερο από τον Επίκουρο, των άλογων δυνάμεων που αναταράζουν την καρδιά των ανθρώπων και την ιστορία, καθώς και της φθαρτότητας των ανθρώπινων θεσμών, ο Πλωτίνος αρνούνταν ωστόσο να θεωρήσει ολόκληρη την πραγματικότητα κατ’ εικόνα και ομοίωση της επικίνδυνης και ταραχώδους περιπέτειας των ανθρώπων. Πρότυπό του ήταν ο ζωντανός οργανισμός, του οποίου η ενότητα δεν του φαινόταν αποτέλεσμα μιας πολλαπλότητας ατόμων που κλονίζονται από τυφλές συγκρούσεις και απρόβλεπτες παρεγκλίσεις, αλλά ο νοητός σκοπός αυτής της πολλαπλότητας. Και η έφεση της ψυχής προς την ενότητα ήταν μια ακόμη μαρτυρία, την οποία ο Πλωτίνος προσπαθούσε να αντλήσει από τις πιο δραματικές εμπειρίες της ιστορίας.
Η «πρωταρχική και ριζική πολλαπλότητα» του επικουρισμού δεν μπορούσε με κανέναν τρόπο να εξηγήσει ούτε τη ζωή ούτε την ψυχή ούτε τη σκέψη ούτε τα δημιουργήματα του πνεύματος. Τα οντολογικά επίπεδα συγκροτούν μια διαρθρωμένη ενότητα και παραπέμπουν στο Ένα ως απόλυτη και κατά την ιδεατή τάξη προγενέστερη προϋπόθεσή τους. Το να θεωρεί κανείς το Ένα όχι ως μια διαδικασία ενοποίησης που προβάλλεται στο μέλλον και γι’ αυτό είναι μη πραγματική, αλλά ως ένα επίπεδο μη αναγώγιμο σε άλλο, πάνω από τα επίπεδα της Αλήθειας και της Ζωής, σημαίνει ότι καταφάσκει τη δυνατότητα και την αναγκαιότητα της επιστροφής.
Η εικόνα ενός ιστορικού γίγνεσθαι ανοιχτού στις άπειρες περιπέτειες μιας ανθρωπότητας χωρίς αγκυροβόλιο και γεμάτης ανυπομονησία, που ωθείται σε μια άκαρπη και αγωνιώδη δραστηριότητα και αδυνατεί να στραφεί προς τον εαυτό της και να επανενωθεί μαζί του, του φαινόταν σημάδι απελπισίας. Η επικούρεια αντίληψη για τη ζωή —όχι τόσο εκείνη που είχε εξυψωθεί μέσα στην ηθική του Επίκουρου, όσο εκείνη που απέρρεε λογικά από τις υλιστικές της προκείμενες— αποτελούσε, σε τελευταία ανάλυση, αναγωγή ολόκληρης της πραγματικότητας στο επίπεδο της οικονομικής και πρακτικής ζωής, με τους μόχθους και τους άπειρους κινδύνους της. Ήταν, επομένως, μια αδικαιολόγητη απογύμνωση του είναι.
Για τον Πλωτίνο, θεμελιώδες καθήκον του ανθρώπου είναι να δεχθεί όλες τις αξίες της πραγματικότητας, να τις αναγνωρίσει μέσα στην ιεραρχική τους τάξη και να τις βιώσει στην πληρότητά τους. Το να θυσιάσει τη μία ή την άλλη σημαίνει να διαταράξει την ισορροπία του είναι και της ίδιας του της ψυχής, να σπείρει τον σπόρο της παραφροσύνης στη συνοχή των πραγμάτων: το πρώτο σφάλμα είναι η μονομέρεια. Το «primum vivere» δηλώνει χρονική προτεραιότητα, όχι αξιολογική· και το «philosophari» είναι μια πνευματική ανάγκη που συμπορεύεται με τη ζωή και φανερώνει την αυθεντική της αξία. Η εμπειρία του Ιερού είναι η στιγμή της εσωτερικής γαλήνης, που εκφράζει μέσα από μια πράξη ζωής το έσχατο νόημα της ύπαρξης.
Ο Πλωτίνος δεν τρέφει αυταπάτες ούτε για τη συνοχή της ανθρώπινης μοίρας ούτε για τη σταθερότητα των πολιτικών και κοινωνικών θεσμών. Ο επίγειος ορίζοντας απέχει υπερβολικά από την πρωταρχική Πηγή του είναι, ώστε να μπορεί να αφεθεί σε ουτοπικά οράματα και προγράμματα ανανέωσης. Ακόμη και οι ίδιες οι αξίες, που μόνο το άτομο καλείται να πραγματοποιήσει με την προσπάθεια της αναπαλλοτρίωτης βούλησής του, επειδή πρέπει να ενταχθούν στη χωροχρονική ροή και στην περιοχή της ανομοιότητας, κινδυνεύουν κάθε στιγμή να μην παραμείνουν και είναι καταδικασμένες να υφίστανται για ένα σύντομο μόνο διάστημα.
Τα πάντα εδώ κάτω φαίνονται φθαρτά, ενδεχομενικά, προσωρινά: το καλό και το κακό, η ελπίδα και η απελπισία, ο πόλεμος και η ειρήνη. Προσωρινή είναι η κοσμική αίσθηση του Όλου, μέσα στην οποία η ψυχή αισθάνεται ενωμένη με την καθολική ζωή· προσωρινή και εφήμερη είναι η νοητική διαίσθηση των ύψιστων αληθειών, με την οποία μπορεί κανείς να συλλάβει το αμετάβλητο νόημα του είναι· προσωρινή και στιγμιαία είναι η στιγμή της μυστικής αρπαγής. Η ζωή, αυτή η σύνοψη του προσωρινού, είναι μια διαδοχή, φαινομενικά χαοτική και ασυνεχής, αξιών και μη αξιών, νοημάτων και μη νοημάτων, όπου η μυστική έκσταση φαίνεται να συνυπάρχει και να συγχέεται με την παθολογική παραίσθηση, η ανιδιοτελής πράξη με την υποκρισία, το έργο τέχνης με τον εγκεφαλικό υπολογισμό.
Στην πραγματικότητα, ο προσωρινός χαρακτήρας των αξιών δηλώνει ότι αυτές ζουν μόνο κατά τον χρόνο που ανακαλούνται στη μνήμη, αγαπιούνται και κατέχονται ελεύθερα· και ότι είναι αναγκαίο να τις ανακτούμε κάθε στιγμή, παρεμβαίνοντας μέσα στους κόμπους της ασυνέχειας και του γίγνεσθαι, ώστε να διακρίνουμε το ένα προσωρινό από το άλλο και να αναγνωρίζουμε στο καθένα το ιδιαίτερο νόημά του και την ακριβή του θέση στην οικονομία της πνευματικής ζωής. Αυτό σημαίνει, με άλλα λόγια, ότι το άτομο πρέπει να επιστρέφει σε καθεμία από αυτές. Ας μην ξεχνάμε ότι, για τον Πλωτίνο, τα τρία οντολογικά επίπεδα αντιστοιχούν στις ουσιώδεις δυνατότητες της ψυχής και ότι, κατά συνέπεια, η επιστροφή στην ενότητα της Ζωής, της Αλήθειας και του Αγαθού ισοδυναμεί με την πραγμάτωση της πληρότητας του ίδιου της του είναι.
Παρατηρήσαμε ότι στον επικουρισμό δεν έχει νόημα να μιλούμε για «επιστροφή», αφού η «πρωταρχική πολλαπλότητα» ωθείται, από την ίδια της τη φύση, προς μια ασταθή και προσωρινή ενοποίηση, η οποία γνωρίζει μόνο το απρόβλεπτο του άγνωστου μέλλοντος. Για τον Πλωτίνο η «επιστροφή», η ἐπιστροφή, είναι δυνατή και αναγκαία και, ως τέτοια, αποτελεί όρο σωτηρίας. Δεν πρόκειται όμως για επιστροφή σε κάποιο ιστορικό ή ψυχολογικό παρελθόν. Αν η επιστροφή στο Ένα είναι η μέγιστη υπέρβαση που είναι δυνατή για την ψυχή, τότε, απέναντι στους θρησκευτικούς θεσμούς και στα δογματικά συστήματα, αποτελεί τη ριζικότερη υπέρβασή τους: κάθε ιστορική θρησκεία αδυνατεί να παραστήσει επαρκώς το μυστήριο του Ιερού και, γι’ αυτό, δεν είναι ο τελικός προορισμός της ἐπιστροφῆς.
Έτσι, η πλωτινική θεωρία της επιστροφής είναι ένα κάλεσμα να αναγνωρίσουμε ότι καθετί ιστορικό δεν επαρκεί για να αποκαλύψει το Ιερό· όχι για να το καταργήσουμε με μια ανατρεπτική κίνηση, αλλά για να το επαναφέρουμε στη λειτουργία του ως συμβόλου και σημείου. «Η ψυχή που λησμονεί περισσότερο», λέει, «είναι η σοφότερη». Η αυθεντική επιστροφή απαιτεί πράγματι τη θυσία άλλοτε μιας επίμονης ανάμνησης, άλλοτε ενός παθιασμένου δεσμού, άλλοτε ενός τρόπου ζωής. Διότι η επιστροφή συνεπάγεται μια ηθική κάθαρση, που απομακρύνει το επουσιώδες, το ενδεχομενικό και το εφήμερο, για να στραφεί προς το ουσιώδες.
Πρόκειται, επομένως, για μια μεταφυσική επιστροφή που αποκαθιστά την οντολογική τάξη των αξιών. Έτσι, η ἐπιστροφή στο επίπεδο του Νου, της Αλήθειας, σημαίνει την αναγνώριση της υπεροχής του θεωρητικού βίου έναντι του πρακτικού, μια υπενθύμιση να μην εξαντλούμε ολόκληρη την ύπαρξη στις αγωνίες και στους ταραχώδεις μόχθους της πρακτικής δράσης.
Είναι αναπόφευκτο να μπούμε στον πειρασμό, σε αυτό το σημείο, να τοποθετήσουμε το μήνυμα του Πλωτίνου μέσα στις συντεταγμένες της εποχής μας. Αυτό ισοδυναμεί με το να αναρωτηθούμε αν η ηθική και μυστική διάσταση και η θεωρητική και στοχαστική διάσταση, που για τον Πλωτίνο είναι αυτοτελείς και μη αναγώγιμες στη σφαίρα της τεχνικής και πρακτικής δραστηριότητας, εξακολουθούν να έχουν κάποιο νόημα.
Οφείλουμε να διαπιστώσουμε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος δεν γνωρίζει τη λαχτάρα της επιστροφής, ούτε της ιστορικής ούτε της μεταφυσικής. Δεν αποδέχεται ούτε θεσμικές αυθεντίες ούτε πολιτισμικές παραδόσεις, όπου θα μπορούσε να βρει ένα λιμάνι, ούτε καν σταθερά μεταφυσικά στηρίγματα, όπου θα μπορούσε να βρει την ηρεμία του πνεύματος. Έμβλημά του είναι η ταχύτητα, δηλαδή η φυγή από τον εαυτό του, η υπέρβαση του εαυτού του, η διαρκής πορεία παραπέρα — με άλλα λόγια, η άρνηση να επιστρέψει και να σταματήσει. Το πλωτινικό Ένα είναι γι’ αυτόν μια κενή αφαίρεση. Αν μη τι άλλο, γνωρίζει μόνο σχέδια μελλοντικών ενοποιήσεων και τα ονειρεύεται είτε σε τεχνοκρατικό επίπεδο, χωρίς να πιστεύει στην ενότητα της Αλήθειας, είτε στο μεσσιανικό επίπεδο μιας κοινωνικής αναγέννησης, χωρίς να πιστεύει στην ενότητα του Αγαθού και του Ιερού.
Είναι ο «άνθρωπος χωρίς επιστροφή» και, γι’ αυτό, το μήνυμα του Πλωτίνου θα έπρεπε να μας φαίνεται ως το πιο άχρηστο και ξεπερασμένο από όλα τα καλέσματα.
*Laßt euch nicht verführen!
Es gibt keine Wiederkehr.*
(Bertolt Brecht, «Gegen Verführung» («Ενάντια στον πειρασμό»).)
Μην αφήνετε να σας παρασύρουν!
Δεν υπάρχει επιστροφή.
Πρέπει να αποδεχθούμε ότι το μήνυμα αυτό είναι το άψυχο ίζημα ενός πολιτισμού που πλέον μας είναι ακατανόητος; Ή μπορούμε ακόμη να ελπίζουμε ότι αποτελεί μια εναλλακτική δυνατότητα για τη σωτηρία μας;
Giuseppe Faggin
του Giuseppe Faggin
.........Η αυθεντική ιστορία της ατομικής ψυχής είναι δυνατή, για τον Πλωτίνο, μόνο υπό τον όρο ότι το Ένα είναι εμμενές μέσα της με τη μορφή μιας διαρκούς και ουσιώδους επιθυμίας για ενότητα. Μέσα στην ψυχή η παρουσία του Ενός δεν αποτελεί κατοχή, αλλά απαίτηση και προαίσθηση. Χάρη σε αυτή την παρουσία, η πράξη της είναι συγχρόνως πράξη ενοποιήσεως και υπερβάσεως.
Η ψυχή ενοποιεί την αισθητή πολλαπλότητα μέσα στην ενότητα της έννοιας και την πολλαπλότητα των εννοιών μέσα στις ευρείες μεταφυσικές συνθέσεις, άλλοτε αναζητώντας μία μοναδική κοσμολογική ἀρχή και άλλοτε μια πρωταρχική γενεσιουργό ενέργεια. Υπερβαίνει κάθε επιτευχθέντα σκοπό, κάθε πεπερασμένο όριο, κάθε παγιωμένη και δογματοποιημένη θεωρία, για να φθάσει σε ένα σημείο που να αποτελεί το έσχατο και ανυπέρβλητο Αντικείμενο — ή, ακριβέστερα, κάτι περισσότερο από Αντικείμενο.......
Σε αυτή την τάση της προς το Ένα, σε αυτή την επιθυμία υπέρβασης που την καθιστά συγχρόνως δημιουργική και ανατρεπτική, συνίσταται ο άπειρος δυναμισμός της. Ο έρωτάς της είναι αδυσώπητη Sehnsucht, ακατάπαυστη νοσταλγία: κατά μία έννοια, ο σκοτεινός της πόθος για ενότητα είναι και εξέγερση ενάντια σε όλες τις κατεστημένες αξίες που αξιώνουν να φυλακίσουν για πάντα το Ένα μέσα στις απολιθωμένες διατυπώσεις τους. Η ανησυχία της είναι άπειρη, όπως και η μεταφυσική της επιθυμία· και το άπειρο της επιθυμίας είναι η μόνη όψη με την οποία το Άπειρο εγκαθίσταται μέσα στο πεπερασμένο και στο ατομικό. Αυτή η λαχτάρα για ενότητα μπορεί να αποτελεί πνευματική αξία μόνο εφόσον ενυπάρχει σε ένα συγκεκριμένο άτομο, και το άτομο αυτό είναι ενταγμένο σε μια πολλαπλότητα επιπέδων, δυνατοτήτων και επιλογών, σε σχέση με τις οποίες είναι εξίσου δυνατή η παρακμή και το ναυάγιο.
Η αυθεντική ιστορία της ψυχής, όμως, προϋποθέτει έναν ακόμη ουσιώδη όρο: δεν είναι δυνατόν να ικανοποιεί προοδευτικά τη λαχτάρα της για ενότητα, αν η ίδια, πρωταγωνίστρια της μεγαλύτερης πνευματικής περιπέτειας, δεν είναι δυνάμει όλες οι υποστάσεις. Δεν κατέχει μια στατική και οριοθετημένη ουσία· δεν είναι αυτό που είναι, αλλά αυτό που θέλει να είναι. Δεν είναι η κοσμική Ψυχή, και ωστόσο μπορεί να ανυψωθεί στην αίσθηση της καθολικής ζωής, φθάνοντας στη συνείδηση του Όλου· δεν είναι ο Νους, και ωστόσο μπορεί να κατακτήσει δια της συλλογιστικής την αλήθεια και να φθάσει στη διαίσθηση ενός αμετάβλητου νοητού κόσμου· δεν είναι το Ένα, και ωστόσο μπορεί να ενωθεί μαζί του κατά την εκστατική στιγμή της πλήρους επιστροφής.
Μπορεί, λοιπόν, να γίνεται διαδοχικά καθολική Ψυχή, Νους, Ένα, χωρίς ποτέ να ταυτίζεται με αυτά. Η άνοδός της είναι μια αυτοπραγμάτωση και μια προοδευτική ανάκτηση του είναι, με την εξάλειψη του αυθαίρετου, του τυχαίου και του εφήμερου. Και αν, γι’ αυτό, η ατομικότητά της δεν εκμηδενίζεται —επειδή εξακολουθεί να αποτελεί τον ιδεατό τόπο της ανοδικής πορείας και της οντολογικής ταύτισης—, αυτή η ατομικότητα πρέπει να νοηθεί όχι ως ουσία, ως res cogitans, αλλά ως ρεύμα συνείδησης, ως δυναμική μονάδα. Αυτό είναι το μυστήριο της ψυχής στην πλωτινική φιλοσοφία. Magnum miraculum est homo — μέγα θαύμα είναι ο άνθρωπος.
Το μεγάλο θαύμα δεν είναι τόσο ο κόσμος με τους αστερισμούς και τους στροβιλιζόμενους γαλαξίες του, όσο η ατομική ψυχή, που ενσαρκώνει άπειρες μοίρες και κρύβει στα ίδια της τα βάθη τη μοίρα του κόσμου. Μπορεί να ξεφύγει από τον στενό κύκλο της σωματικότητάς της, με τον οποίο είναι δεμένη, να μετρήσει το άπειρο και να περικλείσει σε έναν σύντομο μαθηματικό τύπο τους νόμους της χιλιόχρονης ιστορίας του σύμπαντος· μπορεί επίσης να στραφεί προς τον εαυτό της και να ανακτήσει εκείνη την πλήρη αυτοσυνειδησία από την οποία φαινόταν να έχει παραιτηθεί, καθώς ήταν αφοσιωμένη στη γνώση των πραγμάτων.
Υπάρχει όμως και μια άλλη ουσιώδης όψη της ψυχής, την οποία πρέπει να λάβουμε υπόψη, αν θέλουμε να γνωρίσουμε όλες τις δυνατότητές της. Εδώ χρειάζεται να θυμηθούμε μία από τις θεμελιώδεις θεωρίες του Πλωτίνου. Η πρόοδος είναι μια γέννηση που συντελείται μέσα στην αιωνιότητα: το Ένα γεννά ab aeterno τον Νου, τον νοητό κόσμο των καθαρών ουσιών, από υπεραφθονία δύναμης: omne bonum diffusivum sui — κάθε αγαθό διαχέεται από τη φύση του. Ο Νους γεννά την κοσμική ψυχή και τις ατομικές ψυχές καθόσον θεωρεί το Ένα· το θεωρείν του είναι γεννάσθαι· το θεωρεῖν είναι ποιεῖν. Η ψυχή, με τη σειρά της, γεννά και διαπλάθει έναν αισθητό κόσμο καθόσον προσηλώνεται στον Νου και θεωρεί τα ιδεατά του παραδείγματα.
Όπου υπάρχει πράξη θεωρίας, συντελείται η γέννηση μιας νέας και διαφορετικής πραγματικότητας, έστω και κατώτερης. Αν το θεωρεῖν είναι άνοδος, επανένωση με το ανώτερο επίπεδο, το ποιεῖν είναι μια αναγκαία κάθοδος· είναι όμως δημιουργικότητα που μεταδίδει στη γεννημένη πραγματικότητα μια αντανάκλαση της αξίας την οποία θεωρεί.
Σε αυτή την ποιητική διαδικασία η ατομική ψυχή κατέχει μια ιδιαίτερη θέση. Μέσα σε τούτο το τόσο ζωντανό και διαρθρωμένο σύμπαν, όπου τα πάντα είναι εκδήλωση, αστραπή, ακτινοβολία, γονιμότητα, η μικροσκοπική ψυχή είναι ένα κέντρο δημιουργικής δραστηριότητας. Αν όμως ο καθολικός νόμος επιτάσσει και σε αυτήν, καθώς πράττει, να κατέρχεται σε κατώτερο επίπεδο και να διασκορπίζεται σε μια πολλαπλότητα αλλοτριωτικών πράξεων, η λαχτάρα της για ενότητα, η φύση της ως μεσολαβήτριας και η δυνατότητά της για οντολογική αφομοίωση μετατρέπουν τη δημιουργική της δραστηριότητα: αυτή δεν είναι πλέον έκφραση παρακμής και εξασθένησης της απορροής, αλλά μια ζωή επιστροφής. Αν η πρόοδος είναι κατ’ ανάγκην πτώση, η επιστροφή είναι άνοδος, ανάκτηση, ενδυνάμωση· και είναι έργο της ατομικής ψυχής και της αποκαλυπτικής της δραστηριότητας.
Στον κόσμο της ζωής, που είναι ο κόσμος της πρακτικής δράσης, η ψυχή γίνεται δημιουργός πολιτικών και κοινωνικών θεσμών, νομικών συστημάτων και τεχνικών επιτευγμάτων. Εκεί το πεδίο της δράσης της διευρύνεται, αγκαλιάζοντας και άλλα άτομα, ώστε να σχηματίζονται ολοένα ευρύτερες συλλογικότητες. Αυτό είναι το πεδίο της κυριαρχίας και της κατοχής, όπου οι φυσικές δυνάμεις, ασκώντας πάνω της μια μαγική εξουσία, απειλούν την εσωτερική της ελευθερία και καθυστερούν την απελευθέρωσή της. Εκείνο που μπορεί να διασώσει αυτούς τους θεσμούς και τις δομές από τον κίνδυνο της αλλοτρίωσης είναι πάντοτε η ανάγκη της για ενότητα, το προαίσθημά της γι’ αυτήν. Παρεμβαίνοντας στην ίδια την πρακτική της δραστηριότητα, το προαίσθημα αυτό αμβλύνει τις αντιθέσεις της κοινωνικής ζωής, περιορίζει την ορμή της βούλησης για κυριαρχία και κατευθύνει τις συγκρουόμενες δυνάμεις προς μια προοδευτική, έστω και όχι οριστική, συμφιλίωση.
Και όταν η ψυχή, έχοντας ανυψωθεί στον κόσμο του Νου και της Αλήθειας, γεννά έργα μέσα από τα οποία καλείται να αποκαλυφθεί η ιδέα, η δημιουργική της πράξη βρίσκεται και πάλι μπροστά στην ίδια εναλλακτική δυνατότητα: η έφεσή της προς το Ένα μπορεί να καθορίσει εκ των έσω τη δημιουργία της και να την καταστήσει πιστή εικόνα της ιδέας και συγχρόνως ζωντανό σύμβολο του Ιερού· αν όμως η έφεση αυτή εκλείψει, η δημιουργία της μπορεί να αντανακλά ένα μάταιο παιχνίδι της φαντασίας, μια ηδονιστική ιδιοτροπία. Ο καλλιτέχνης μπορεί, μέσα από το έργο του, να συλλάβει διαισθητικά και να βοηθήσει και άλλους να συλλάβουν τη λαμπρότητα μιας Ιδέας, και να υποβάλει με χρώματα και γραμμές μια πάναγνη ομορφιά, που μπορεί να θεαθεί μόνο μέσα στην εσωτερική σιωπή της ψυχής. Μπορεί όμως και να στραφεί προς τις μορφές της καθημερινής εμπειρίας ή προς τα θέλγητρα των παθών, ωθώντας τον θεατή προς τις ακάθαρτες περιοχές της ύπαρξης. Διότι, για τον Πλωτίνο, τέχνη δεν υπάρχει όπου υπάρχει απλώς έκφραση, αλλά μόνο εκεί όπου η αυθεντικότητά της εξασφαλίζεται από μια βαθιά πνευματική θέαση και από μια θρησκευτική αίσθηση της ενότητας. Και δίπλα στο έργο τέχνης, σε αυτό το επίπεδο δημιουργικότητας της ψυχής, έχουν τη θέση τους και οι γεωμετρικές κατασκευές και οι μαθηματικοί υπολογισμοί, στους οποίους η νοητή δομή του σύμπαντος εκφράζεται με πάναγνες ιδεατές σχέσεις.
Ο Πλωτίνος εξυμνούσε την αξία του προσώπου, την αξιοπρέπεια του εσωτερικού ανθρώπου και την αδήριτη απαίτηση του Ενός σε μια ιστορική στιγμή που φαινόταν ελάχιστα πρόθυμη να δεχθεί το μήνυμά του. Χωρίς να θέλει να εμφανιστεί ως καινοτόμος και προφήτης, δεν μπορούσε παρά να προσφέρει στους συγχρόνους του τη διδασκαλία του ως πνευματικό μέσο σωτηρίας. Εκείνο που έλειπε ή, ακριβέστερα, εκείνο που είχε αποκοιμηθεί μέσα στις συνειδήσεις ήταν η ανάγκη για το Ένα, νοούμενο ως απόλυτη προϋπόθεση και εγγύηση της εσωτερικής ισορροπίας και της κοινωνικής τάξης. Ήταν αναγκαίο να αφυπνιστεί αυτή η ανάγκη και να διατυπωθούν όλες οι λογικές και μεταφυσικές της συνέπειες, ανατρέποντας από τα θεμέλια εκείνον τον επιφανειακό επικουρισμό —και όχι μόνο αυτόν— που είχε διαφθείρει τη σκέψη και τα ήθη.
Απέναντι στον επικουρισμό, το θεμελιώδες πρόβλημα ήταν το εξής: η ενότητα, σε όλες τις μορφές της, προηγείται μεταφυσικά από κάθε πολλαπλότητα και την καθορίζει ή είναι ιστορικό και εμπειρικό αποτέλεσμα της πολλαπλότητας;
Για τον Επίκουρο, η πολλαπλότητα των ατόμων είναι πρωταρχική και μη αναγώγιμη σε κάτι άλλο: οι κινήσεις των ατόμων, το κενό και η παρέγκλιση (clinamen) είναι οι παράγοντες που καθορίζουν το σύμπαν. Η κοσμολογία του αποκλείει απολύτως μια αρχή ενοποίησης προγενέστερη από τα μηχανικά αίτια, η οποία θα καθόριζε τελεολογικά τους ατομικούς συνδυασμούς. Αν μπορούμε να διαπιστώσουμε μια ορισμένη τάξη που υπηρετεί κάποιον σκοπό στις χημικές και βιολογικές δομές, αυτή είναι το προσωρινό και επισφαλές αποτέλεσμα ενός αμιγώς φυσικού μηχανισμού, δηλαδή διεργασιών προσαρμογής που διήρκεσαν χιλιετίες και απειλούνται κάθε στιγμή με αποτυχία. Η φύση, πράγματι, προχωρεί στις δημιουργίες της μέσα από περισσότερο ή λιγότερο επιτυχημένες δοκιμές, σαν άπειρο παιδί· και οι άπειροι κόσμοι της, αντί να φανερώνουν τη δημιουργική αφθονία μιας ενιαίας γενεσιουργού αρχής, υποδηλώνουν τις απρόβλεπτες δυνατότητες της πρωταρχικής πολλαπλότητας. Γι’ αυτό, ανάμεσα στον έναν κόσμο και στον άλλον, ανάμεσα στη γη και στους ουρανούς, δεν υπάρχουν σημεία, ούτε μυστικοί συσχετισμοί, ούτε αναλογίες: τα αστρολογικά ωροσκόπια είναι ανόητα και η μαντεία παράλογη.
Όπου ανακύπτει το πρόβλημα της ενότητας, ο Επίκουρος τείνει να το επιλύει θεωρώντας την ενότητα ιστορικό και ενδεχομενικό αποτέλεσμα της πολλαπλότητας. Στην ψυχολογία δεν υφίσταται η ενότητα ενός αυτοσυνείδητου εγώ, που να εγγυάται την πνευματική συνέχεια του προσώπου και να καθορίζει τη συνοχή της μοίρας του ως ατόμου. Στη γνωσιολογία και στη λογική απουσιάζει η ενότητα ιδεατών προτύπων, που θα μπορούσαν να εξηγήσουν τη συστηματικότητα της γνώσης, την ενιαία δομή των μαθηματικών και τον οργανικό χαρακτήρα της επιστημονικής γνώσης. Στην ηθική απουσιάζει μια ενιαία αρχή, που να στέκεται πάνω από την ανθρώπινη μυρμηγκοφωλιά και να προσανατολίζει τα κοινωνικά ένστικτα προς τη συγκρότηση οικογενειών, κοινοτήτων και κρατών. Στο θρησκευτικό πεδίο, ο πολυθεϊσμός γίνεται απλώς αποδεκτός ως θεολογική έκφραση εκείνου του πλουραλισμού που βρίσκεται στη βάση του είναι, και δεν εμφανίζεται καμία μονοθεϊστική ανάγκη ως ένδειξη μιας αξίωσης για ενότητα.
Ο Επίκουρος δεν μπορεί παρά να τοποθετεί την ενότητα, σε όλες τις μορφές της, σε ένα μέλλον που είναι απολύτως αδύνατον να προσδιοριστεί και να τη συλλαμβάνει ως αποτέλεσμα της απεριόριστης συνύπαρξης σκοτεινών κοσμικών δυνάμεων, φυσικών μηχανισμών ή περισσότερο ή λιγότερο συνειδητών και έλλογων ανθρώπινων προσπαθειών. Η ανάγκη, το ένστικτο και η απληστία είναι οι κινητήριες δυνάμεις της ιστορίας, της οποίας δεν μπορούμε να γνωρίζουμε ούτε την κατεύθυνση ούτε το νόημα. Όμως η ενότητα που ο άνθρωπος οραματίζεται και διαμορφώνει σταδιακά, στην τέχνη, στη γνώση και στην κοινωνική ζωή, είναι πάντοτε ασταθής και προσωρινή. Και ακόμη κι αν φαίνεται ότι, μέσα σε αυτή την εξελικτική διαδικασία, συντελείται κάποτε ένα ποιοτικό άλμα —όπως στη φιλία, που γεννιέται από το συμφέρον και καταλήγει σε μια ανιδιοτελή αγάπη—, στην πραγματικότητα πρόκειται πάντοτε για ενότητες που συγκροτεί ο άνθρωπος, εντελώς ανεξάρτητες από ιδεατά πρότυπα και μέτρα. Προς αυτές τις ενότητες τείνει, και οφείλει να τείνει, για πρακτικούς και συγκυριακούς λόγους, παρότι γνωρίζει ότι θα χρειαστεί να τις ανασυγκροτεί ξανά και ξανά σύμφωνα με προσωρινά σχήματα, τα οποία αναγκάζεται να επινοεί υπό την πίεση των περιστάσεων και της ανάγκης. Επομένως, δεν υπάρχει καμία ήδη δεδομένη ενότητα, ούτε μυστική ούτε μεταφυσική ούτε θεολογική, στην οποία να είναι δυνατόν και αναγκαίο να επιστρέψει.
Νομίζω ότι ο Πλωτίνος και ο επικουρισμός συγκρούστηκαν κυρίως σε αυτό το σημείο· και νομίζω ότι κυρίως σε αυτό το σημείο η πλωτινική σκέψη θέτει τα επίμονα ερωτήματά της στον στοχασμό. Έχοντας πλήρη επίγνωση, όχι λιγότερο από τον Επίκουρο, των άλογων δυνάμεων που αναταράζουν την καρδιά των ανθρώπων και την ιστορία, καθώς και της φθαρτότητας των ανθρώπινων θεσμών, ο Πλωτίνος αρνούνταν ωστόσο να θεωρήσει ολόκληρη την πραγματικότητα κατ’ εικόνα και ομοίωση της επικίνδυνης και ταραχώδους περιπέτειας των ανθρώπων. Πρότυπό του ήταν ο ζωντανός οργανισμός, του οποίου η ενότητα δεν του φαινόταν αποτέλεσμα μιας πολλαπλότητας ατόμων που κλονίζονται από τυφλές συγκρούσεις και απρόβλεπτες παρεγκλίσεις, αλλά ο νοητός σκοπός αυτής της πολλαπλότητας. Και η έφεση της ψυχής προς την ενότητα ήταν μια ακόμη μαρτυρία, την οποία ο Πλωτίνος προσπαθούσε να αντλήσει από τις πιο δραματικές εμπειρίες της ιστορίας.
Η «πρωταρχική και ριζική πολλαπλότητα» του επικουρισμού δεν μπορούσε με κανέναν τρόπο να εξηγήσει ούτε τη ζωή ούτε την ψυχή ούτε τη σκέψη ούτε τα δημιουργήματα του πνεύματος. Τα οντολογικά επίπεδα συγκροτούν μια διαρθρωμένη ενότητα και παραπέμπουν στο Ένα ως απόλυτη και κατά την ιδεατή τάξη προγενέστερη προϋπόθεσή τους. Το να θεωρεί κανείς το Ένα όχι ως μια διαδικασία ενοποίησης που προβάλλεται στο μέλλον και γι’ αυτό είναι μη πραγματική, αλλά ως ένα επίπεδο μη αναγώγιμο σε άλλο, πάνω από τα επίπεδα της Αλήθειας και της Ζωής, σημαίνει ότι καταφάσκει τη δυνατότητα και την αναγκαιότητα της επιστροφής.
Η εικόνα ενός ιστορικού γίγνεσθαι ανοιχτού στις άπειρες περιπέτειες μιας ανθρωπότητας χωρίς αγκυροβόλιο και γεμάτης ανυπομονησία, που ωθείται σε μια άκαρπη και αγωνιώδη δραστηριότητα και αδυνατεί να στραφεί προς τον εαυτό της και να επανενωθεί μαζί του, του φαινόταν σημάδι απελπισίας. Η επικούρεια αντίληψη για τη ζωή —όχι τόσο εκείνη που είχε εξυψωθεί μέσα στην ηθική του Επίκουρου, όσο εκείνη που απέρρεε λογικά από τις υλιστικές της προκείμενες— αποτελούσε, σε τελευταία ανάλυση, αναγωγή ολόκληρης της πραγματικότητας στο επίπεδο της οικονομικής και πρακτικής ζωής, με τους μόχθους και τους άπειρους κινδύνους της. Ήταν, επομένως, μια αδικαιολόγητη απογύμνωση του είναι.
Για τον Πλωτίνο, θεμελιώδες καθήκον του ανθρώπου είναι να δεχθεί όλες τις αξίες της πραγματικότητας, να τις αναγνωρίσει μέσα στην ιεραρχική τους τάξη και να τις βιώσει στην πληρότητά τους. Το να θυσιάσει τη μία ή την άλλη σημαίνει να διαταράξει την ισορροπία του είναι και της ίδιας του της ψυχής, να σπείρει τον σπόρο της παραφροσύνης στη συνοχή των πραγμάτων: το πρώτο σφάλμα είναι η μονομέρεια. Το «primum vivere» δηλώνει χρονική προτεραιότητα, όχι αξιολογική· και το «philosophari» είναι μια πνευματική ανάγκη που συμπορεύεται με τη ζωή και φανερώνει την αυθεντική της αξία. Η εμπειρία του Ιερού είναι η στιγμή της εσωτερικής γαλήνης, που εκφράζει μέσα από μια πράξη ζωής το έσχατο νόημα της ύπαρξης.
Ο Πλωτίνος δεν τρέφει αυταπάτες ούτε για τη συνοχή της ανθρώπινης μοίρας ούτε για τη σταθερότητα των πολιτικών και κοινωνικών θεσμών. Ο επίγειος ορίζοντας απέχει υπερβολικά από την πρωταρχική Πηγή του είναι, ώστε να μπορεί να αφεθεί σε ουτοπικά οράματα και προγράμματα ανανέωσης. Ακόμη και οι ίδιες οι αξίες, που μόνο το άτομο καλείται να πραγματοποιήσει με την προσπάθεια της αναπαλλοτρίωτης βούλησής του, επειδή πρέπει να ενταχθούν στη χωροχρονική ροή και στην περιοχή της ανομοιότητας, κινδυνεύουν κάθε στιγμή να μην παραμείνουν και είναι καταδικασμένες να υφίστανται για ένα σύντομο μόνο διάστημα.
Τα πάντα εδώ κάτω φαίνονται φθαρτά, ενδεχομενικά, προσωρινά: το καλό και το κακό, η ελπίδα και η απελπισία, ο πόλεμος και η ειρήνη. Προσωρινή είναι η κοσμική αίσθηση του Όλου, μέσα στην οποία η ψυχή αισθάνεται ενωμένη με την καθολική ζωή· προσωρινή και εφήμερη είναι η νοητική διαίσθηση των ύψιστων αληθειών, με την οποία μπορεί κανείς να συλλάβει το αμετάβλητο νόημα του είναι· προσωρινή και στιγμιαία είναι η στιγμή της μυστικής αρπαγής. Η ζωή, αυτή η σύνοψη του προσωρινού, είναι μια διαδοχή, φαινομενικά χαοτική και ασυνεχής, αξιών και μη αξιών, νοημάτων και μη νοημάτων, όπου η μυστική έκσταση φαίνεται να συνυπάρχει και να συγχέεται με την παθολογική παραίσθηση, η ανιδιοτελής πράξη με την υποκρισία, το έργο τέχνης με τον εγκεφαλικό υπολογισμό.
Στην πραγματικότητα, ο προσωρινός χαρακτήρας των αξιών δηλώνει ότι αυτές ζουν μόνο κατά τον χρόνο που ανακαλούνται στη μνήμη, αγαπιούνται και κατέχονται ελεύθερα· και ότι είναι αναγκαίο να τις ανακτούμε κάθε στιγμή, παρεμβαίνοντας μέσα στους κόμπους της ασυνέχειας και του γίγνεσθαι, ώστε να διακρίνουμε το ένα προσωρινό από το άλλο και να αναγνωρίζουμε στο καθένα το ιδιαίτερο νόημά του και την ακριβή του θέση στην οικονομία της πνευματικής ζωής. Αυτό σημαίνει, με άλλα λόγια, ότι το άτομο πρέπει να επιστρέφει σε καθεμία από αυτές. Ας μην ξεχνάμε ότι, για τον Πλωτίνο, τα τρία οντολογικά επίπεδα αντιστοιχούν στις ουσιώδεις δυνατότητες της ψυχής και ότι, κατά συνέπεια, η επιστροφή στην ενότητα της Ζωής, της Αλήθειας και του Αγαθού ισοδυναμεί με την πραγμάτωση της πληρότητας του ίδιου της του είναι.
Παρατηρήσαμε ότι στον επικουρισμό δεν έχει νόημα να μιλούμε για «επιστροφή», αφού η «πρωταρχική πολλαπλότητα» ωθείται, από την ίδια της τη φύση, προς μια ασταθή και προσωρινή ενοποίηση, η οποία γνωρίζει μόνο το απρόβλεπτο του άγνωστου μέλλοντος. Για τον Πλωτίνο η «επιστροφή», η ἐπιστροφή, είναι δυνατή και αναγκαία και, ως τέτοια, αποτελεί όρο σωτηρίας. Δεν πρόκειται όμως για επιστροφή σε κάποιο ιστορικό ή ψυχολογικό παρελθόν. Αν η επιστροφή στο Ένα είναι η μέγιστη υπέρβαση που είναι δυνατή για την ψυχή, τότε, απέναντι στους θρησκευτικούς θεσμούς και στα δογματικά συστήματα, αποτελεί τη ριζικότερη υπέρβασή τους: κάθε ιστορική θρησκεία αδυνατεί να παραστήσει επαρκώς το μυστήριο του Ιερού και, γι’ αυτό, δεν είναι ο τελικός προορισμός της ἐπιστροφῆς.
Έτσι, η πλωτινική θεωρία της επιστροφής είναι ένα κάλεσμα να αναγνωρίσουμε ότι καθετί ιστορικό δεν επαρκεί για να αποκαλύψει το Ιερό· όχι για να το καταργήσουμε με μια ανατρεπτική κίνηση, αλλά για να το επαναφέρουμε στη λειτουργία του ως συμβόλου και σημείου. «Η ψυχή που λησμονεί περισσότερο», λέει, «είναι η σοφότερη». Η αυθεντική επιστροφή απαιτεί πράγματι τη θυσία άλλοτε μιας επίμονης ανάμνησης, άλλοτε ενός παθιασμένου δεσμού, άλλοτε ενός τρόπου ζωής. Διότι η επιστροφή συνεπάγεται μια ηθική κάθαρση, που απομακρύνει το επουσιώδες, το ενδεχομενικό και το εφήμερο, για να στραφεί προς το ουσιώδες.
Πρόκειται, επομένως, για μια μεταφυσική επιστροφή που αποκαθιστά την οντολογική τάξη των αξιών. Έτσι, η ἐπιστροφή στο επίπεδο του Νου, της Αλήθειας, σημαίνει την αναγνώριση της υπεροχής του θεωρητικού βίου έναντι του πρακτικού, μια υπενθύμιση να μην εξαντλούμε ολόκληρη την ύπαρξη στις αγωνίες και στους ταραχώδεις μόχθους της πρακτικής δράσης.
Είναι αναπόφευκτο να μπούμε στον πειρασμό, σε αυτό το σημείο, να τοποθετήσουμε το μήνυμα του Πλωτίνου μέσα στις συντεταγμένες της εποχής μας. Αυτό ισοδυναμεί με το να αναρωτηθούμε αν η ηθική και μυστική διάσταση και η θεωρητική και στοχαστική διάσταση, που για τον Πλωτίνο είναι αυτοτελείς και μη αναγώγιμες στη σφαίρα της τεχνικής και πρακτικής δραστηριότητας, εξακολουθούν να έχουν κάποιο νόημα.
Οφείλουμε να διαπιστώσουμε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος δεν γνωρίζει τη λαχτάρα της επιστροφής, ούτε της ιστορικής ούτε της μεταφυσικής. Δεν αποδέχεται ούτε θεσμικές αυθεντίες ούτε πολιτισμικές παραδόσεις, όπου θα μπορούσε να βρει ένα λιμάνι, ούτε καν σταθερά μεταφυσικά στηρίγματα, όπου θα μπορούσε να βρει την ηρεμία του πνεύματος. Έμβλημά του είναι η ταχύτητα, δηλαδή η φυγή από τον εαυτό του, η υπέρβαση του εαυτού του, η διαρκής πορεία παραπέρα — με άλλα λόγια, η άρνηση να επιστρέψει και να σταματήσει. Το πλωτινικό Ένα είναι γι’ αυτόν μια κενή αφαίρεση. Αν μη τι άλλο, γνωρίζει μόνο σχέδια μελλοντικών ενοποιήσεων και τα ονειρεύεται είτε σε τεχνοκρατικό επίπεδο, χωρίς να πιστεύει στην ενότητα της Αλήθειας, είτε στο μεσσιανικό επίπεδο μιας κοινωνικής αναγέννησης, χωρίς να πιστεύει στην ενότητα του Αγαθού και του Ιερού.
Είναι ο «άνθρωπος χωρίς επιστροφή» και, γι’ αυτό, το μήνυμα του Πλωτίνου θα έπρεπε να μας φαίνεται ως το πιο άχρηστο και ξεπερασμένο από όλα τα καλέσματα.
*Laßt euch nicht verführen!
Es gibt keine Wiederkehr.*
(Bertolt Brecht, «Gegen Verführung» («Ενάντια στον πειρασμό»).)
Μην αφήνετε να σας παρασύρουν!
Δεν υπάρχει επιστροφή.
Πρέπει να αποδεχθούμε ότι το μήνυμα αυτό είναι το άψυχο ίζημα ενός πολιτισμού που πλέον μας είναι ακατανόητος; Ή μπορούμε ακόμη να ελπίζουμε ότι αποτελεί μια εναλλακτική δυνατότητα για τη σωτηρία μας;
Giuseppe Faggin
ΤΟ ΠΕΤΑΓΜΑ ΜΙΑΣ ΨΥΧΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΑΙΩΝΙΟ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου