Θεολογία του Ηλεκτρισμού 6

Συνέχεια από: Τρίτη 17 Ιανουαρίου 2017

Τού Ernst Benz
Κεφάλαιο III

Οι ηλεκτρικοί θεολόγοι

Oetinger – Fricker - Divisch

Οι πραγματικοί μάστορες της ηλεκτρικής θεολογίας είναι τρεις προσωπικότητες, οι Friedrich Christoph Oetinger, Johann Ludwig Fricker και Prokop Divisch. Από αυτούς μόνο ο ένας, ο Oetinger, βρέθηκε στο οπτικό πεδίο τής έρευνας τής εκκλησιαστικής ιστορίας. Αυτός είναι ο διάσημος ιδρυτής της θεοσοφικής κατεύθυνσης του πιετισμού της Βυρττεμβέργης (νότιο τμήμα της Γερμανίας, με μεγάλα κέντρα την Στουτγάρδη και την Τυβίγγη). Στην ιστορία τής επιστήμης και της θεολογίας του 18ου αιώνα, ο Oetinger λαμβάνει μια σημαίνουσα θέση, καθώς για την εποχή του, συνέδεε με ένα μοναδικό τρόπο μια γενική θεολογική παιδεία, με μιά εκπληκτική γνώση των σημαντικότερων πεδίων της επιστημονικής έρευνας. Έτσι σε όλα του τα έργα βρίσκεται ένας έντονος διάλογος με το νέο αστρονομικό κοσμοείδωλο του Νεύτωνα, τις μαθηματικές και φυσικές διαπιστώσεις του Leibniz, τις ιατρικές διδασκαλίες και μεθόδους των μεγάλων γιατρών της εποχής του, όπως Loeeuwenhoek και Boerhaave, αλλά και τις τελευταίες εξελίξεις στην γεωλογία, βοτανική και ζωολογία.

Και ενώ η ενασχόληση του Oetinger με τις αναφερθείσες επιστήμες αναφέρεται στην έρευνα τής εκκλησιαστικής ιστορίας, η έρευνα που έκανε ο Oetinger στο πεδίο του ηλεκτρισμού, το νεώτερο πεδίο φυσικής έρευνας της εποχής του, και πάνω στα συμπεράσματα του στήριξε μια ολόκληρη θεολογία του ηλεκτρισμού, έμεινε μέχρι τώρα εντελώς κρυφή. Μόνο η ανακάλυψη της βιβλιογραφίας του με τον άλλο μεγάλο theologus electricus, τον Prokop Divisch, έδωσε την δυνατότητα να φωτιστεί αυτή η άγνωστη μέχρι τώρα πλευρά τών επιστημονικών και θεολογικών του ερευνών. Τα νέα αυτά δεδομένα επιτρέπουν την κατανόηση πολλών μέχρι τώρα ακατανόητων και απαρατήρητων εκφράσεων, που περιγράφουν τις φυσικές και θεοσοφικές του ανακαλύψεις.

Η προσωπική σχέση μεταξύ Oetinger και Divisch παρουσιάζει μέγιστο ενδιαφέρον για την ιστορία της επιστήμης. Μόνο έκπληξη προκαλεί το γεγονός πως δεν αναφέρεται σε καμιά μέχρι τώρα εργασία για τον Oetinger. Την σχέση μεταξύ του ευαγγελικού Σουαβού (από την περιοχή της Στουτγάρδης) πάστορα και του Τσέχου (από την περιοχή της Μοραβίας) ρωμαιοκαθολικού ιερέα και μοναχού του τάγματος των Prämonstratenser, δημιούργησε ο Johann Ludwig Fricker, ο πιο χαρισματικός από τους μαθητές του Oetinger. Διάφορες βιογραφικές αναφορές που κάνει ο  Oetinger, καί είναι σκόρπιες στα έργα του, επιτρέπουν να δούμε πως έγινε αυτό.

Ο Fricker, 1729-1766, ήταν γιος ενός γιατρού από την Στουτγάρδη, και σπούδασε θεολογία και φυσικές επιστήμες στην Τυβίγγη. Κατά την περίοδο εκείνη επισκεπτόταν συχνά τον Oetinger στο Walddorf, ο οποίος του επέτρεψε να συμμετάσχει στις χημικές του μελέτες. Ο Oetinger αναφέρει στην αυτοβιογραφία του, πως επενέβη στην μοίρα του Fricker: „...στην ενορία είχα κάνει πολλή εποικοδομητική δουλειά, και πολλοί φοιτητές από το Tübingen έρχονταν σε μένα. Είχε έρθει και ο κύριος Graf von Castell, και με παρακάλεσε να του στείλω κάποιον φοιτητή πού ήταν δυνατός στα μαθηματικά και εξασκημένος στην αστρονομία. Του έστειλα ένα μάγιστρο που λεγόταν Fricker. Αυτός άρεσε στον κόμη και τον πήρε μαζί του στον καλλιτέχνη Nesstfell (από το Wiesentheid, Franken), για να τον βοηθήσει να τελειώσει την μηχανή που αναπαριστούσε τις κινήσεις των άστρων. Ο Nesstfell ήταν επιπλοποιός που μέρα-νύχτα παρακολουθούσε τον ουρανό με τηλεσκόπια. Είχε μάθει χωρίς δάσκαλο να κατανοεί τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων. Αυτό το είχε πληροφορηθεί και ο Ρωμαίος Kaiser (Franz I, 1745-1765). Αυτός απαίτησε να δει τον Nesstfell, και αυτός του υποσχέθηκε να κατασκευάσει μια μηχανή, η οποία υπάρχει ακόμα στην Βιέννη και το Würzburg. Ο Fricker ήταν πιο προχωρημένος στους λογαριασμούς από τον Nesstfell. Χρειάστηκε να κατασκευάσει την μισή μηχανή εκ νέου και να ενσωματώσει τους υπολογισμούς του Bengel για το μέλλον. Ο Fricker έπρεπε να πάει στην Βιέννη και να περιμένει εκεί μέχρι να φτάσει η μηχανή στον Kaiser. Ο Fricker όμως έφυγε, γιατί δεν ήθελε να περιμένει, καθώς η μηχανή αργούσε να έρθει. Ο Kaiser είχε δυσαρεστηθεί πολύ όταν έμαθε πως τον άφησαν να φύγει. Θα τον είχε προσλάβει οπωσδήποτε στην υπηρεσία του” (Zeugnisse der Schwabenväter, εκδ. J. Roessle, κεφάλαιο: ο Fricker στην αυτοβιογραφία του Oetinger).

...

Ο Fricker επισκέφθηκε τον Divisch την περίοδο που βρισκόταν στην Βιέννη. Τον συνόδευε ο Nesstfell, ο εφευρέτης ενός αστρονομικού ρολογιού. Το ρολόι αυτό ήταν μια τεχνική αναπαράσταση της σουαβικής εσχατολογίας. Ήταν κατασκευασμένο έτσι, ώστε να παρουσιάζει την πορεία του ηλιακού συστήματος μέχρι την Δευτέρα Παρουσία του Χριστού, που σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Bengel, θα συνέβαινε το Πάσχα του 1834. Με το γεγονός αυτό το ρολόι θα σταματούσε. Όπως και άλλα τεχνολογικά θαύματα της εποχής-όπως το αλεξικέραυνο του Prokop Divisch-και αυτή η εφεύρεση έπρεπε να παρουσιαστεί στις αυτοκρατορικές μεγαλειότητες. Ο Fricker εκμεταλλεύτηκε τον καιρό στην Βιέννη για να γνωρίσει τις τελευταίες επιστημονικές εξελίξεις στην πνευματική ζωή της πόλης. Έτσι μπόρεσε να πληροφορήσει τον δάσκαλο και ευεργέτη του Oetinger, για τις μαγνητικές θεραπείες του Ιησουίτη ιερέα Hell, αλλά και τις όχι λιγότερο εντυπωσιακές θεραπείες του μαθητή και ανταγωνιστή του, του Franz Mesmer από το Itznang. Κυρίως όμως ήταν ο μεσάζων στην επικοινωνία του Oetinger με τον Divisch, και με τον τρόπο αυτό έγινε αφορμή μιας πνευματικής φιλίας, που θα έφερνε πολύ σημαντικούς καρπούς.

…

Η επιστημονική σχέση που δημιουργήθηκε μεταξύ Divisch και Oetinger, με την μεσολάβηση του Fricker, εξελίχθηκε πολύ γρήγορα σε μια βαθιά φιλία, στην οποία αναδείχθηκε μια αληθινή πνευματική συγγένεια. Ο Oetinger ήταν έκπληκτος από την γνώση των μυστικών του ηλεκτρισμού στα οποία είχε φτάσει ο Divisch, και χωρίς φθόνο αναγνώριζε το πρωτείο του στον καινούργιο αυτό τομέα της επιστημονικής έρευνας. Ο Oetinger έβλεπε στον Divisch τον αληθινό “μάγο από την Ανατολή”, ο οποίος κατείχε την κεντρική  γνώση η οποία είχε από αιώνες χαθεί, αλλά κατείχε και το χάρισμα της πρακτικής εφαρμογής αυτής της γνώσης. Ο Oetinger δεν δίστασε μπρος σε κόπους και προσπάθησε να βοηθήσει ώστε το έργο του Divisch να αναγνωριστεί τουλάχιστον στην Γερμανία, καθώς στην πατρίδα του ήταν πια παραγνωρισμένος.

Ο Prokop Divisch γεννήθηκε την 1.8.1696 στο Senftenberg στην Μοραβία. Ανήκε στο μοναχικό τάγμα των Prämonstratenser, το οποίο ήταν ανοικτό προς τις φυσικές επιστήμες. Εκεί του δόθηκε η δυνατότητα να διδάξει στο σχολείο του τάγματος και να αφιερωθεί στα επιστημονικά του ενδιαφέροντα. Επειδή όμως οι υποχρεώσεις του στο τάγμα δεν του άφηναν αρκετό χρόνο για άλλες δραστηριότητες, ζήτησε να του δοθεί θέση εφημέριου σε μια μικρή ενορία. Το 1740 έγινε ιερέας στο Prendiz, ένα μικρό χωριό, όπου αφιερώθηκε στην έρευνα της μετεωρολογίας, και συνέγραψε το κύριο έργο του με θέμα τον μετεωρολογικό ηλεκτρισμό. Εκεί, αξιολογώντας πρακτικά τα συμπεράσματα του, εφηύρε το πρώτο αλεξικέραυνο, πριν τον Franklin. Η επιτυχία όμως ευνόησε τον Franklin.

Ο Lomonossow γράφει μια επιστολή, λίγες ώρες μετά τον θάνατο του Richmann:

„Το ότι γράφω τώρα το θεωρώ θαύμα, γιατί οι νεκροί δεν γράφουν. Ακόμα δεν ξέρω, τουλάχιστον αμφιβάλλω αν ζω ή αν πέθανα. Με αυτό εννοώ πως ο καθηγητής Richmann σκοτώθηκε από τον κεραυνό, κάτω από τις ίδιες περιστάσεις που βρισκόμουν και εγώ την στιγμή εκείνη. Στις 26 Ιουλίου (1753) γύρω στις 1 μετά το μεσημέρι, ανέβηκε σύννεφο στα βόρεια. Η βροντή ήταν ιδιαίτερα ισχυρή, αλλά δεν έπεσε σταγόνα βροχής. Κοίταζα την μηχανή (που κατασκεύασαν μαζί ο Lomonossow και ο Richmann, για να μετρούν τον ηλεκτρισμό της ατμόσφαιρας), δεν μπόρεσα όμως να διαπιστώσω το παραμικρό σημάδι ηλεκτρικής δύναμης. Όταν σέρβιραν το φαγητό στο τραπέζι, περίμενα να βγουν από το καλώδιο ισχυροί ηλεκτρικοί σπινθήρες. Για τον λόγο αυτό είχε πλησιάσει η γυναίκα μου και οι άλλοι, και όπως εγώ ακουμπούσαν συχνά το καλώδιο και την συνδεδεμένη με αυτό μεταλλική ράβδο. Το κάναμε αυτό, γιατί χρειαζόμουν αξιόπιστους μάρτυρες για το χρώμα της ηλεκτρικής φωτιάς, για το οποίο διαφωνούσα με τον μακαρίτη καθηγητή Richmann. Καθώς κρατούσα την ράβδο χτύπησε ένας τρομερός κεραυνός, οι σπινθήρες ακούγονταν. Όλοι έφυγαν από μένα (έπεσαν) και η γυναίκα μου με παρακάλεσε να φύγω. Η περιέργεια μου όμως με κράτησε άλλα 2-3 λεπτά εκεί, μέχρι που μου είπαν πως θα κρυώσει η σούπα, και η ηλεκτρική δύναμη σχεδόν σταμάτησε.

Ενώ καθόμουν για μερικά λεπτά στο τραπέζι, άνοιξε ξαφνικά την πόρτα ο υπηρέτης του Richmann, αγκομαχώντας και κλαίγοντας. Νόμιζα ότι κάποιος τον είχε δείρει στο δρόμο. Μόλις όμως που μπόρεσε να πει: “Τον καθηγητή καθάρισε ο κεραυνός”.με τρόμο έτρεξα εκεί που ήταν ο Richmann και είδα το άψυχο κορμί στο πάτωμα. ... το πρώτο κτύπημα ήρθε από ένα καλώδιο που κρεμόταν από μια κλωστή, από εκεί ξεπήδησε η σπίθα, τον χτύπησε στο κεφάλι, όπου φαινόταν μια κόκκινη κηλίδα στο μέτωπο του. Η ηλεκτρική δύναμη βγήκε από τα πόδια του και πήγε στο πάτωμα. Με την δραματική εμπειρία του απέδειξε πως η ηλεκτρική δύναμη της αστραπής μπορεί να αλλάξει πορεία, μόνο που η σιδερένια ράβδος πρέπει να βρίσκεται μόνη της σε ένα τόπο ελεύθερο, όπου ο κεραυνός μπορεί να κτυπήσει όσες φορές θέλει”.

Ο θάνατος αυτός συζητήθηκε στους επιστημονικούς κύκλους της Ευρώπης. Ο Divisch είδε πως ήρθε η ώρα του. Η απαγόρευση που είναι σήμερα παντού στον κόσμο διαδεδομένη: “απαγορεύεται το άγγιγμα των ηλεκτρικών συρμάτων!” ήταν τότε, στο Prendiz, στον τόπο του Divisch, ήδη γνωστή. ... Ο Divisch είχε εφεύρει το αλεξικέραυνο, αλλά η φήμη του Franklin, o οποίος το είχε επίσης εφεύρει, επισκίασε τον Divisch, o οποίος έμεινε παραγνωρισμένος.

...

Αφού το αλεξικέραυνο είχε σιγά-σιγά επιβληθεί, έγινε αντικείμενο θεολογικής συζήτησης, που προκαλούσε μεγάλη ταραχή στους ευσεβείς. Δεν ήταν η τοποθέτηση των αλεξικέραυνων στα δημόσια κτήρια, μάλιστα σε ναούς, μια παρέμβαση στην εκτέλεση της θεϊκής δίκαιης τιμωρίας; δεν ήταν μια αμαρτία, μια αυθάδης ανθρώπινη τοποθέτηση έναντι του Θεού; δεν ήταν μια βλάσφημη στάση έναντι του Θεού, που συμπυκνώνεται στην πρόταση: Χα, Χα! Δεν με βρίσκει το κτύπημα Σου! Για αιώνες, οι ιερείς όλων των ομολογιών, έπαιρναν αφορμή από την ζημιά που προκαλούσε ο κεραυνός στα καμπαναριά, και έκαναν κηρύγματα, στιγματίζοντας τα κακώς έχοντα και ερμηνεύοντας το κτύπημα ως απαίτηση του Θεού για ηθική ανανέωση! Τώρα όμως, μέσω μιας τεχνολογικής εφεύρεσης, η θεϊκή τιμωρία δια του κεραυνού, περιορίστηκε στα αθώα παιδιά στο δρόμο προς το σχολείο, στους αθώους βοσκούς στους αγρούς, και στους εραστές κάτω από τα δέντρα, που δεν άκουγαν την καταιγίδα νά έρχεται.

Συνεχίζεται

Θεολογία του Ηλεκτρισμού 5

Συνέχεια από: Δευτέρα 9 Ιανουαρίου 2017

Τού Ernst Benz
Κεφάλαιο II

Franz Mesmer και Benjamin Franklin (συνέχεια)

Από καθαρά επιστημονικής άποψης, ο Μέσμερ προσέφερε λίγα στην διερεύνηση τού φαινομένου τού μαγνητισμού. Τα όργανα που εφηύρε, κυρίως το λεγόμενο Baquet, και τα χρησιμοποίησε στην αρχή τής ιατρικής του δραστηριότητας, δεν ήταν αποτέλεσμα επιστημονικής έρευνας. Το Baquet ήταν ένα δοχείο με ρινίσματα σιδήρου και σπασμένο γυαλί, με σιδερένιες ράβδους, γεμάτο με νερό. Το μηχάνημα αυτό δεν δημιουργούσε «μαγνητικά ρεύματα», ασκούσε όμως ισχυρή ψυχική επίδραση στους ασθενείς, που άγγιζαν τις ράβδους. Ο Μέσμερ σταμάτησε να χρησιμοποιεί το Baquet, όταν διαπίστωσε πως έχει μια θεραπευτική επίδραση και με το δάκτυλο του (δείκτης) αλλά και με το βλέμμα του. Το Baquet όμως ήταν μόνο ένα κομμάτι από την πληθώρα τών μορφών ψυχικού επηρεασμού των ασθενών. Μια άλλη μορφή ήταν το άγγιγμα των ασθενών μεταξύ τους, πιάνοντας ο ένας το χέρι του άλλου, σχηματίζοντας μια κλειστή αλυσίδα. Σε αυτό προστίθεται το ασθενές φως τής αίθουσας, με κουρτίνες από σατέν, το μαγικό ένδυμα του Μέσμερ και το όχι λιγότερο μαγικό παίξιμο ενός γυάλινου μουσικού οργάνου (Glasharmonika).

Ο άλλος δρόμος τον οποίο πήρε η διδασκαλία του Kircher περί μαγνητισμού, εξελίχθηκε έτσι, ώστε τη θέση του μαγνητισμού πήρε ο ηλεκτρισμός. Δεν ήταν αναμενόμενο πως οι σύγχρονοι τού Kircher θα μπορούσαν να διακρίνουν με μεγαλύτερη ακρίβεια τα ηλεκτρικά από τα μαγνητικά φαινόμενα. Ο Μέσμερ αμφιταλαντεύτηκε για πολύ καιρό, αν έπρεπε να ονομάσει ζωικό μαγνητισμό ή ζωικό ηλεκτρισμό, την δύναμη την οποία παρατηρούσε και εφάρμοζε. Και πως να δει κανείς διαφορές, όταν τον ηλεκτρισμό δημιουργούσαν ασθενή ρεύματα και υπήρχε ως ασθενής τάση: το ηλεκτρικό ξύλο δημιουργούσε μικρή τάση δια της «τριβής με γούνα γάτας. Ήταν όμως η μοναδική μέθοδος παραγωγής ρεύματος, μέχρι να εφευρεθεί η φιάλη της Leiden (πόλη στην Ολλανδία). Αλλά και αυτό το ρεύμα ήταν ασθενές. Οι πρωτοπόροι της έρευνας του ηλεκτρισμού δεν είχαν ιδέα για την τρομακτική δύναμη του ατμοσφαιρικού ηλεκτρισμού. Αλλιώς δε θα ήταν τόσο απρόσεκτοι στην ενασχόληση τους με αυτόν. Σιγά σιγά, με την συνάντηση τόσο διαφορετικών ερευνητών, όπως ήταν ο Benjamin Franklin και Franz Mesmer, αναπτύχθηκε η συνείδηση για την διαφορά μαγνητισμού και ηλεκτρισμού. Η συνάντηση τού Μέσμερ με τον Franklin, που από το 1774 ήταν πρέσβης των ΗΠΑ στο Παρίσι, και στο σπίτι του μάζευε τις κορυφές των πολιτικών, επιστημονικών και οικονομικών κύκλων, ήταν μεγάλης σημασίας για τον Μέσμερ. Στην αποστροφή του Franklin από τον Μέσμερ, που ακολούθησε λίγο αργότερα, αντικατοπτρίζεται το γεγονός, πως η γνώση για τον ηλεκτρισμό είχε προχωρήσει τόσο, και είχε φτάσει ένα βαθμό επιστημονικής διαφώτισης και τεχνικής χρήσης, ώστε όχι μόνο απελευθερώθηκε από την εξίσωση του με τον μαγνητισμό, αλλά αρνήθηκε και την ύπαρξη του. Ο Franklin, που έκανε τις ανακαλύψεις του στο πεδίο του ηλεκτρισμού την περίοδο 1746-52, ήταν στην Ευρώπη γνωστός ως ο σημαντικότερος γνώστης αυτής της νέας δύναμης. Δεν είναι λοιπόν θαυμαστό που είχε την φήμη μάγου, η οποία εκφράζεται και σε μια προτομή του με το επίγραμμα:
Eripuit caelo fulmen sceptrumqu tyrannis

«Απέσπασε από το ουρανό την αστραπή και το σκήπτρο των τυράννων»

 [«Είδα το σατανά να πέφτει από τον ουρανό σαν αστραπή» (Λουκ. 10:18 )] 
Στο σημείο αυτό συνδέεται η επανάσταση με τον ηλεκτρισμό.

Ο Franklin  όμως δεν αισθανόταν πως είναι ο μάγος, έτσι όπως τον θεωρούσε το περιβάλλον του. Ως ορθολογιστής που ήταν, είχε ήδη απομυθοποιήσει τον ηλεκτρισμό, και με το αλεξικέραυνο που επινόησε, του αφαίρεσε τον θεϊκό χαρακτήρα. Έβλεπε λοιπόν τον Μέσμερ από την αρχή με δυσπιστία. Τον Μέσμερ που ασκούσε την μαγνητική του θεραπεία στο μισοσκόταδο, πίσω από κουρτίνες και μυστηριώδη μουσική υπόκρουση, και ο ίδιος φορούσε ένα ράσο από βιολετί μετάξι, που φορούσαν οι μάγοι.

Παρόλα αυτά, υπάρχουν μεταξύ του Franklin και του Mesmer σημαντικές ομοιότητες. Και οι δυο θαύμαζαν τα φαινόμενα τών φυσικών δυνάμεων που είχαν μόλις ανακαλυφθεί. Ο ένας το φαινόμενο του ηλεκτρισμού και ο άλλος το συγγενές φαινόμενο του μαγνητισμού. Και οι δυο προσπάθησαν, όχι μόνο να γνωρίσουν τις νέες φυσικές δυνάμεις, αλλά και να κυριαρχήσουν πάνω σε αυτές, για το καλό της ανθρωπότητας. Και οι δυο, ερευνώντας αυτή την νέα δύναμη, οδηγήθηκαν στην μουσική, και συνάντησαν το ίδιο καινοφανές μουσικό όργανο, την Glasharmonika.

Τα ίχνη τής επινόησης τού οργάνου αυτού οδηγούν στον μεγάλο ιδρυτή της μαγνητικής θεολογίας και φυσικής, στον Athanasius Kircher. Σε ένα κεφάλαιο τού έργου του ασχολείται με  τόν μαγνητισμό στην μουσική. Θεωρεί πως οι ταλαντώσεις που προκαλούν οι τόνοι στα μουσικά όργανα, είναι μαγνητικής φύσεως. Δείχνει την συσχέτιση μεταξύ μαγνητικών ρευμάτων, ηχητικών κυμάτων και κυμάτων του νερού, χρησιμοποιώντας ως παράδειγμα τις ταλαντώσεις στα ποτήρια γεμάτα νερό, όταν αγγίζει κανείς το χείλος του ποτηριού. Ο Kircher υπολόγισε τις μαθηματικές σχέσεις ύψους του τόνου και ύψους της στάθμης του νερού στο ποτήρι. Εξετάζει επίσης την επίδραση που έχει το ίδιος στό υγρό μέ τό ύψος και την ποιότητα του τόνου.

Δεν είναι λοιπόν περίεργο, πως ο Μέσμερ, που επηρεάστηκε θεμελιωδώς από τον Kircher στο πεδίο του μαγνητισμού, προσέλαβε και το μουσικό όργανο του Kircher, το οποίο εξέλιξε και χρησιμοποίησε με επιτυχία στις θεραπείες του. Ο Franklin τροποποίησε το όργανο αυτό, ο τόνος του οποίου διέφερε αρκετά από τον τόνο του οργάνου που χρησιμοποιούσε ο Μέσμερ. O Mozart είχε γράψει μερικές συνθέσεις για το όργανο του Μέσμερ, το οποίο τού το παρουσίασε ο ίδιος ο Μέσμερ στο σπίτι του.

Η διαφορά αυτή στον τόνο τών δυο οργάνων αντικατοπτρίζει και την διαφορά των εφευρετών τους. Ο Μέσμερ ήταν ο μάγος τού ζωικού μαγνητισμού. Ο απαλός, μυστηριώδης, διεισδυτικός τόνος τής Glasharmonika, που ενεργοποιούσε αλλά και ηρεμούσε τα νεύρα, ήταν μέρος του μαγικού στιλ των θεραπευτικών του συνεδρίων. Ο Franklin από την άλλη δεν θεωρούσε τον εαυτό του μάγο, αλλά πρακτικό εφευρέτη και παραγωγό, που απολάμβανε την τεχνολογία. Τον ενδιέφερε η αποτελεσματικότητα (Efficiency) των εφευρέσεων του, αλλά και το εισόδημα πού απέφεραν.  Αφού με το αλεξικέραυνο κατάφερε να καταστήσει ακίνδυνη την αστραπή τού ηλεκτρισμού, που μέχρι τότε ήταν σημάδι τής απρόβλεπτης θεϊκής παντοδυναμίας που ερχόταν από τα σύννεφα, το επόμενο επίπεδο ήταν να βάλει αυτή την δύναμη, που στην φύση σπαταλιόταν άσκοπα, σε υπηρεσία ώστε να κάνει μια χρήσιμη και επικερδή εργασία*. Για τον λόγο αυτό, κατά τα ταξίδια του στην Αγγλία και την ηπειρωτική Ευρώπη, επέδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για τις μηχανές ηλέκρισης και την χρήση τους στην ιατρική. Τον εντυπωσίασε μια μηχανή ηλέκτρισης που χρησιμοποιούσαν στο βασιλικό νοσοκομείο του Αννόβερου, το 1766, μια μηχανή που προκαλούσε ιδιαίτερα ισχυρά ηλεκτροσόκ.

*[Τῶν ἀγγελικῶν λογισμῶν, καὶ τῶν ἀνθρωπίνων καὶ τῶν ἐκ δαιμόνων ταύτην τὴν διαφορὰν μετὰ πολλῆς τῆς παρατηρήσεως ἐγνώκαμεν εἶναι, ὅτι πρῶτον μὲν οἱ ἀγγελικοὶ τὰς φύσεις τῶν πραγμάτων περιεργάζονται, καὶ τοὺς πνευματικοὺς αὐτῶν

ἐξιχνιάζουσι λογισμούς. Οἷον, τίνος χάριν γεγένηται ὁ χρυσὸς, καὶ διὰ τί ψαμμώδης,καὶ κάτω που τοῖς μορίοις τῆς γῆς ἐγκατέσπαρται, καὶ μετὰ πολλοῦ καμάτου, καὶ πόνου εὑρίσκεται; ὅπως τε εὑρεθεὶς ὕδατι πλύνεται, καὶ πυρὶ παραδίδοται, καὶ οὕτως εἰς τεχνιτῶν ἐμβάλλεται χεῖρας, τῶν ποιούντων τῆς σκηνῆς τὴν λυχνίαν, καὶ τὸ θυμιατήριον, καὶ τὰς θυΐσκας, καὶ τὰς φιάλας, ἐν αἷς οὐκέτι νῦν πίνει διὰ τὴν χάριν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ὁ Βαβυλώνιος βασιλεύς, Κλεόπα δὲ φέρει καρδίαν καιομένην ὑπὸ τούτων μυστηρίων.
Ὁ δὲ δαιμονιώδης λογισμὸς, ταῦτα μὲν οὔτε οἶδεν, οὔτε

ἐπίσταται· μόνην δὲ τὴν κτῆσιν τοῦ αἰσθητοῦ χρυσίου ὑποβάλλει, καὶ τὴν ἐκ τούτου τρυφήν τε καὶ δόξαν ἐσομένην προλέγει· ὁ δὲ ἀνθρώπινος λογισμὸς, οὐδὲ τὴν κτῆσιν

ἐπιζητεῖ, οὔτε τίνος περιεργάζεται σύμβολον ὁ χρυσὸς, ἀλλὰ μόνον εἰς τὴν διάνοιαν τοῦ χρυσοῦ τὴν μορφὴν εἰσφέρει ψιλὴν, πάθους πλεονεξίας κεχωρισμένην· ὁ δὲ αὐτὸς λόγος, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων πραγμάτων ῥηθήσεται, κατὰ τὸν κακόνα τοῦτον

μυστικῶς γυμναζόμενος.  Ευάγριος Ποντικός, ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΚΖ· ΠΕΡΙ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΠΟΝΗΡΩΝ ΛΟΓΙΣΜΩΝ, Κεφάλαιο Ζ]

Όταν συνάντησε τον Μέσμερ στο Παρίσι, τον αντιμετώπισε με περιέργεια και δυσπιστία. Δεν του άρεσε ο τρόπος τού Μέσμερ. Το ενδιαφέρον του όμως κεντρίστηκε καθώς ο μαγνητισμός ήταν μια δύναμη συγγενής προς τον ηλεκτρισμό, η οποία τού ήταν άγνωστη, αλλά θεωρούσε πως μπορεί να χρησιμοποιηθεί πρακτικά. Τις μεθόδους θεραπείας του Μέσμερ παρακολουθούσε με το ίδιο ενδιαφέρον που παρακολουθούσε τα πειράματα με μπαλόνια και με σπίρτα φωσφόρου. Στους κύκλους του Franklin οι μέθοδοι τού Μέσμερ έχαιραν εκτίμησης, και μερικοί φίλοι του, όπως οι Lafayette και Bergasse, ήταν ενθουσιώδεις οπαδοί.

Ο βαθύς ορθολογισμός του Franklin τον έκανε άνοσο προς κάθε προσωπική εμπειρία με μαγνητικά φαινόμενα. Η τραγωδία τού Μέσμερ ήταν πως την επιστημονική ποιότητα τού ζωικού μαγνητισμού εξέταζαν άνθρωποι, που είχαν μια τέτοια πνευματική δομή (ορθολογιστές όπως Helvetius, La Harpe, Franklin), ώστε δεν είχαν πάνω τους καμιά επίδραση τα μεσμερικά φαινόμενα. Ο Franklin τον παρακολουθούσε με το ψυχρό και προσεκτικό μάτι, με το οποίο ένας σημερινός ψυχίατρος παρακολουθεί τις πρακτικές ενός αφρικανού μάγου-γιατρού. Λόγω της μεγάλης του φήμης και αναγνώρισης ως ειδικού στον ηλεκτρισμό, ο Franklin κλήθηκε ως μέλος μιας επιτροπής, που συστάθηκε το 1784 με βασιλικό διάταγμα. Σκοπός της ήταν η εξέταση τών επιστημονικών θεμελίων του ζωικού μαγνητισμού.

Στις συνεδριάσεις και εξετάσεις τής επιτροπής ο Franklin δεν λάμβανε τακτικά μέρος, καθώς είχε αρρωστήσει και το ταξίδι για τό Παρίσι του ήταν πολύ κουραστικό. Κατάφερε να πείσει την επιτροπή, οι εξετάσεις των θεραπευτικών μεθόδων τού Μέσμερ να γίνονται στο σπίτι του, στο Passy. Και έτσι μεσμεριστές γιατροί και ασθενείς πήγαιναν στο σπίτι του. Ο Franklin λάμβανε επίσης μέρος σε διάφορες συνεδρίες, και υπέστη μαγνητικές θεραπείες, αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Λίγο μετά την σύσταση τής επιτροπής εξέφρασε τις αμφιβολίες του για την θεωρία τού Μέσμερ περί ζωικού μαγνητισμού, και εξήγησε τις θεραπευτικές του επιτυχίες ως «φαντασία», και όχι ως ύπαρξη μιας δύναμης αυτής της φύσεως.

Παρά ταύτα, δεν απέρριψε τον Μεσμερισμό ως θεραπευτική μέθοδο, αλλά τον ενέκρινε μάλιστα ως είδος ψυχογενούς θεραπείας, για ένα μέρος τουλάχιστο του κοινού. «Η ψευδαίσθηση μπορεί να είναι χρήσιμη σε μερικές περιπτώσεις. Σε κάθε πλούσια μεγαλούπολη υπάρχει ένας αριθμός ανθρώπων που δεν είναι εντελώς υγιείς, γιατί είναι τρελαμένοι με τα φάρμακα και τα παίρνουν συνέχεια, διαταράσσοντας έτσι την φυσική τους λειτουργία και ζημιώνοντας την υγεία τους. Αν μπορούσε να πείσει κανείς αυτούς τους ανθρώπους να αφήσουν τα φάρμακα και να περιμένουν την θεραπεία από το δάκτυλο ή το ραβδί του μάγου, μπορεί να έχει θετική επίδραση, αν και αγνοούν την αιτία τής θεραπείας τους». Ο Franklin λοιπόν, αποδίδει στον μεσμεριστή μάγο μια θετική λειτουργία εντός της κοινωνίας. Όχι λόγω τής μαγείας του, αλλά λόγω τής επίδρασής του στην ανθρώπινη φαντασία, που στις περιπτώσεις ψυχογενών ασθενειών, μπορεί πραγματικά να οδηγήσει στην θεραπεία.

Συνεχίζεται 

Θεολογία του Ηλεκτρισμού 4

Συνέχεια από: Τετάρτη 28 Δεκεμβρίου 2016 

τού Ernst Benz
Κεφάλαιο II

Franz Mesmer και Benjamin Franklin

Η περαιτέρω εξέλιξη (τής ενασχόλησης με τον μαγνητισμό και τον ηλεκτρισμό) πήρε ένα διπλό δρόμο. Ο πρώτος δρόμος ήταν εκείνος του Franz Mesmer. Ο Mesmer γνώρισε την μαγνητική θεολογία κατά την φοίτηση του στο ιησουιτικό κολέγιο στο Dillingen. Ο Μέσμερ κατέστησε την διδασκαλία του περί ζωικού μαγνητισμού ως θεμέλιο τής θεραπευτικής του πρακτικής, η οποία είχε αποκτήσει μεγάλη φήμη σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η διδασκαλία του όμως παρουσιάζει χαρακτηριστικές διαφορές ως προς την διδασκαλία του Kircher. Κατ' αρχάς, οδηγεί μέχρι τέλους την αποπροσωποποίηση της ιδέας περί Θεού, την οποία εισήγαγε ο Kircher. Ο Μέσμερ αφαίρεσε όλη την ορολογία τής εκκλησιαστικής δογματικής και της βιβλικής θεολογίας, και άφησε μόνο την διδασκαλία περί μαγνητισμού, ως μυστικής, εσωτερικής ζωτικής δύναμης της φύσεως, ως Ευαγγέλιο της Φύσεως. Κατά την διάρκεια της ζωής του είχε φιλική σχέση με διαφωτισμένους μορφωμένους εκκλησιαστικούς άρχοντες, ιερείς και θεολόγους, αλλά δεν πήγαινε στην Εκκλησία, ούτε στην εξομολόγηση ούτε στην θεία λειτουργία. Στο μνήμα του στο Meersburg δεν βρίσκεται ο σταυρός, αλλά το ακτινοβόλο θεϊκό μάτι μέσα στο τρίγωνο και η σπείρα των πλανητών. Για τον Μέσμερ δεν υπήρχε άλλο μυστήριο από το “μυστήριο της φύσεως”.

Επιπλέον, η διδασκαλία του περί ζωικού μαγνητισμού δεν είναι μια θεωρητική κατασκευή, αλλά μια ερμηνεία και παρουσίαση του χαρίσματός του ως γιατρού και βοηθού, το οποίο πολύ νωρίς αναδύθηκε στη ζωή του.

Ο Μέσμερ δεν φέρνει στο θεωρητικό επίπεδο κάτι νέο ως προς τον Kircher. Ο Μέσμερ δεν ήταν θεωρητικός, ο οποίος προσλαμβάνει τα φαινόμενα με την εννοιολογική ανάλυση. Δεν είχε σκοπό να παρουσιάσει συστηματικά τις γνώσεις του με θεωρητικές έννοιες. Κυριαρχούσε σε αυτόν μια διαίσθηση τής φύσεως και ένα εξαιρετικό χάρισμα, να ενεργεί θεραπευτικά στο περιβάλλον του. Καθοριστικό στοιχείο τής σκέψης του ήταν η πάντα νέα, διαρκής εμπειρία, πως βρίσκεται σε άμεση σχέση με την εσωτερική δύναμη της φύσεως, και το  ανεξήγητο δώρο αυτής της φύσεως, να είναι σε θέση να χρησιμοποιεί αυτή την δύναμη για το καλό της ανθρωπότητας, η οποία είχε διαταραχθεί στις ζωτικές της σχέσεις. Η φύση όμως δεν ήταν πια παρούσα ως κάτι το προσωπικό, βάσει της χριστιανικής ιδέας της δημιουργίας από ένα προσωπικό Θεό. Αντιθέτως, ήταν παρούσα στην αποκάλυψη μιας αστείρευτης δύναμης ζωής και διαμόρφωσης. Το ότι ονόμασε «μαγνητισμό» την θεμελιώδη δύναμη που αισθανόταν δεν ήταν και τόσο σημαντικό. Για πολύ καιρό αμφιταλαντευόταν, μήπως πρέπει να την ονομάσει «ηλεκτρισμό». Αποφάσισε όμως να την ονομάσει «μαγνητισμό», γιατί η δύναμη την οποία αισθανόταν τού φάνηκε πως μοιάζει περισσότερο με τον μαγνητισμό που παρουσιάζουν τα πετρώματα. Η περιγραφή του μαγνητισμού από τον Kircher, ως ζωτικής δύναμης που διαποτίζει το σύμπαν, ήταν καθοριστικής σημασίας για τον Μέσμερ. Από τον Kircher προσέλαβε και το όνομα «ζωικός μαγνητισμός». (λεπτομέρειες στα κείμενα των: Tischner , Bittel: Mesmer und sein Problem.. 1941; Schürer-Waldheim, Anton Mesmer… 1930;… Stefan Zweig, Die Heilung durch den Geist: Mesmer, Mary Baker-Edy, Freud, 1931)

Και ακριβώς επειδή ο Μέσμερ έχει την εμπειρία μιας «δύναμης», του ήταν δύσκολο να περιγράψει την εμπειρία του με έννοιες. Ο ίδιος είχε την εντύπωση πως οι έννοιες ήταν πολύ απομακρυσμένες από το πράγμα αυτό. Ο Μέσμερ ήταν εντελώς ακατάλληλος για να συζητήσει με τους εκπροσώπους της ακαδημαϊκής ιατρικής. Μιλούσε μια άλλη γλώσσα, και έμενε άναυδος, όταν οι συνάδελφοι του δεν καταλάβαιναν αυτό που για τον ίδιο ήταν αυτονόητο θεμέλιο της εμπειρίας και αίσθησης της ζωής, και τον θεωρούσαν τσαρλατάνο (επειδή δεν συμφωνούσε με την θεωρία τους περί ασθένειας και τις μεθόδους θεραπείας). Η διαπίστωση της επιτροπής ιατρών του Παρισιού, πως ο ζωικός μαγνητισμός δεν υπάρχει, του φάνηκε τόσο απίθανη, όσο και ο ισχυρισμός πως δεν υπάρχει ο ήλιος στον ουρανό και για τον λόγο αυτό δεν θερμαίνει την γη. Η μοναδική του άμυνα ήταν να σπαταλήσει ακόμα πιο πολύ την θεραπευτική του δύναμη, να θεραπεύσει ακόμα περισσότερους αρρώστους, να διαποτίσει το περιβάλλον του με ακόμα περισσότερες μαγνητικές ακτίνες, και να οδηγήσει έτσι μέσω της κρίσης στην αρμονία, δηλ στην θεραπεία, την διαταραγμένη σχέση δυνάμεων του σωματο-ψυχικού οργανισμού των ανθρώπων. Αυτή ήταν γι’αυτόν η μοναδική επαρκής απόδειξη της θεωρίας του.

Το πρόσωπο και η ιδέα, το προσωπικό χάρισμα, το ρεύμα που εκχέεται από αυτόν και η διδασκαλία, είναι στον Μέσμερ άρρηκτα συνδεδεμένα. Μπορούμε αντίστροφα να πούμε, πως οι διδασκαλίες του, έτσι όπως είναι τυπωμένες στο χαρτί, φαίνονται σήμερα πολύ χλωμές, και γεμίζουν με ζωή, όταν τις ερμηνεύουν στοχαστές, οι οποίοι έχουν ένα κοσμικό αίσθημα περί φύσεως και μια κοσμική συνείδηση, όπως οι Oken και Wolfahrt, και τις γεμίζουν με την ζωή των δικών τους εμπειριών. Στην μυστικιστική αυτή ατμόσφαιρα, ισχύει πράγματι η μυστικιστική πρόταση, πως μόνο τα όμοια αναγνωρίζονται μεταξύ τους.

Αυτά τα επιβεβαιώνουν οι αυτοβιογραφικές σημειώσεις τού Μέσμερ, όπου περιγράφει την προσπάθεια του να εκφράσει με έννοιες την φυσική εμπειρία η οποία βρίσκεται στην βάση των μαγνητικών του πράξεων:

«Το 1775 ανακοίνωσα στον κόσμο των μορφωμένων για πρώτη φορά την ύπαρξη του ζωικού μαγνητισμού... Το σύστημα που με οδήγησε στην ανακάλυψη του ζωικού μαγνητισμού δεν ήταν καρπός μιας ημέρας. Σιγά σιγά μαζεύτηκαν οι παρατηρήσεις μεσα στην ψυχή μου, έτσι όπως μαζεύονταν οι ώρες της ζωής μου».

«Μια φωτιά που με κατέτρωγε γέμισε την ψυχή μου. αναζητούσα την αλήθεια όχι πια με την απαλή τάση, αλλά μέ ύψιστη ταραχή...»

«Απαρατήρητα ήρθε πάλι η ησυχία στην ψυχή μου, γιατί ήταν πια πεπεισμένη για την πραγματική ύπαρξη της αλήθειας την οποία με τόση ζέση ακολουθούσα. Την είδα από μακριά, ακόμα μέσα στην ομίχλη, αλλά είδα καθαρά τον δρόμο που οδηγεί σε αυτήν...τώρα βρισκόταν μπροστά μου μόνο το κοπιαστικό ταξείδι ανάμεσα στις γνώμες των άλλων ανθρώπων. Είδα την τεράστια διαδρομή μπροστά μου. Δεν με τρόμαξε όμως. Αισθάνθηκα μάλλον την ανάγκη να αυξήσω τον αριθμό των εμποδίων, επιβάλλοντας στον εαυτό μου την αυστηρή υποχρέωση, να μεταφέρω στην ανθρωπότητα, με την πλήρη καθαρότητα το ανεκτίμητο αγαθό  που το εμπιστεύτηκε η φύση στα χέρια μου, έτσι όπως μου το εμπιστεύθηκε, χωρίς καμιά παραλλαγή.»

«Ο ζωικός μαγνητισμός, στα χέρια μου, πρέπει να θεωρηθεί ως μια έκτη τεχνητή αίσθηση. Οι αισθήσεις δεν μπορούν να εξηγηθούν ούτε να περιγραφούν, μόνο να αισθανθούν. Μάταια θα κοπίαζε κάποιος να διδάξει σε έναν εκ γενετής τυφλό την θεωρία των χρωμάτων. Πρέπει να τον καταστήσει κανείς βλέποντα. Το ίδιο και με τον ζωικό μαγνητισμό. Πρέπει να γίνει αισθητός από όλα τα πράγματα και μόνο αυτό το αίσθημα μπορεί να εξηγήσει σαφώς την θεωρία...»

«Εγώ αφιέρωσα την ζωή στην ευτυχία της ανθρωπότητας...»

«Ο αλήθεια! Αλήθεια! Σίγουρα θα νικήσεις, αναμφισβήτητα! Στην αρχή όμως είναι μεγάλος ο κόπος και τα πρώτα βήματα πρέπει να τα τολμήσει κανείς πάνω από αμέτρητα αγκάθια...θα έρθει ο καιρός που η αλήθεια θα φανεί πλήρως αποδεδειγμένη και ολόκληρη η ανθρωπότητα θα με ευχαριστεί.»

Αν και ο Μέσμερ παρουσίασε την θεωρία του περί ζωικού μαγνητισμού με ένα τρόπο που δεν ικανοποιούσε ούτε την ακαδημαϊκή ιατρική ούτε την ακαδημαϊκή φιλοσοφία της εποχής του, από τον Μέσμερ προήλθαν οι μέγιστες επιδράσεις τόσο στην θεολογία όσο και στην επιστήμη της φιλοσοφίας τής θρησκείας. Επιδράσεις που αποτελούν την απαρχή της Christian Science και της μοντέρνας θεοσοφίας, αλλά και της σύγχρονης ψυχανάλυσης. Στο σημείο αυτό  όμως δεν θα ασχοληθούμε με τις επιδράσεις αυτές.

Συνεχίζεται 

Θεολογία του Ηλεκτρισμού 3

Συνέχεια από:Τετάρτη 14 Δεκεμβρίου 2016

τού Ernst Benz
Κεφάλαιο Ι

Rudolf Goclenius και Athanasius Kircher(συνέχεια)

Κανένας από τους μέχρι τώρα ερευνητές του ζωικού μαγνητισμού, όπως τον ανέπτυξε αργότερα ο Franz Mesmer, δεν μελέτησε διεξοδικά το έργο του Athanasius Kircher. Το στοιχείο που λειτούργησε παρεμποδιστικά προς την κατεύθυνση αυτή, ήταν η ευρέως διαδεδομένη αντίληψη, πως ο Mesmer δε δέχθηκε καμιά επίδραση στην μεταγενέστερη ιατρική-επιστημονική του σκέψη, κατά την περίοδο των σπουδών του στο ιησουιτικό κολλέγιο του Dillingen, που τον προετοίμαζε για το επάγγελμα του πνευματικού, και το οποίο εγκατέλειψε. Είναι όμως βέβαιο πως Mesmer ήρθε σε επαφή με τις ιδέες του Kircher περί μαγνητισμού κατά τη διάρκεια των σπουδών του στο Dillingen.

Στην πραγματικότητα, όλες οι θεμελιώδεις ιδέες του λεγόμενου μεσμερισμού βρίσκονται στον Athanasius Kircher. Το έργο του Magnes liber primus artis magneticae-De naturaet facultatibus magnetis, είναι και για τον σημερινό αναγνώστη μια αξιοθαύμαστη και ως προς την πληθώρα των θεμάτων μια εντυπωσιακή συλλογή όλων των γνώσεων στο πεδίο του μαγνητισμού, που είχαν ανακαλυφθεί και υποστεί επεξεργασία, μέχρι την στιγμή της έκδοσης του βιβλίου.

Το βιβλίο είναι ενδιαφέρον ακόμα και για το εξώφυλλο του. Δείχνει τον δικέφαλο, ηλεκτρισμένο αυτοκρατορικό αετό, ο οποίος κρέμεται από μια μαγνητική αλυσίδα στην αυτοκρατορική κορώνα, που πάνω της φέρει την κοσμική σφαίρα με τον σταυρό. Ο σταυρός φέρει ένα μαγνητισμένο βέλος που δείχνει τον ήλιο. Ένα μαγνητικό βέλος που είναι μέσα στην κορώνα δείχνει προς τον θεϊκό μαγνήτη. Ο αετός είναι επίσης μαγνητισμένος και με το δεξί του πόδι κρατά τρία στέμματα, το αμψουβουργικό, το βοημικό και το ούγγρικο. Στο αριστερό τρία σκήπτρα αυτών των αυτοκρατοριών. Τα στέμματα και τα σκήπτρα είναι συνδεδεμένα μέσω τής μαγνητικής δύναμης. Μεταξύ τών φτερών ακτινοβολεί η μαγνητική δύναμη της αυτοκρατορίας, με την μορφή βελών, πάνω στις πόλεις και τα  κάστρα της χώρας: τα βέλη παριστάνουν την μαγνητική δύναμη τής κυριαρχίας τής αυτοκρατορίας και του αυτοκράτορα Leopold III, το πορτραίτο τού οποίου βρίσκεται στο στήθος του αετού , και στον οποίο είναι αφιερωμένο το έργο. Το έργο κλείνει με ένα ελληνικό ύμνο στον θεό, τον κοσμικό μαγνήτη. Κάτω από τον ύμνο, σαν καταληκτική εικόνα βρίσκεται το αβγό του Κολόμβου, το οποίο στέκει πάνω σε ένα ταψί. Ο υπότιτλος της εικόνας λέει: et nos haec poteramus-«και εμείς θα μπορούσαμε να το κάνουμε». Ο συγγραφέας παρουσιάζεται εδώ ως γνώστης, που κατέχει την τέχνη της μαγείας, και είναι σε θέση να κάνει το αδύνατο, και να στήσει το αβγό.

Το πρώτο βιβλίο τού έργου περιγράφει την φύση και τις ιδιότητες του μαγνητισμού, ενώ το δεύτερο βιβλίο ασχολείται με τις πρακτικές εφαρμογές του  στους διάφορους τομείς τής τεχνολογίας. Ιδιαίτερη σημασία έχει το τρίτο βιβλίο «artis magneticae Mundus sive Catena Magnetica».  Στο σημείο αυτό ο μαγνητισμός παρουσιάζεται ως μια θεμελιώδης δύναμη τής φύσεως, που επιδρά σε όλους τους τομείς τής φύσεως, και εκδηλώνεται με μια σειρά διαφορετικών αλλά συσχετιζόμενων φαινομένων. Το πρώτο μέρος τού βιβλίου αυτού ασχολείται με τον μαγνητισμό τής γης, των πλανητών και των άστρων, το δεύτερο με την μαγνητική ικανότητα των στοιχείων. Το τρίτο με την μαγνητική δύναμη που βρίσκεται μέσα στην γη και στα διάφορα ετερογενή μέρη της, και με την δύναμη και εφαρμογή τής ραβδοσκοπίας. Το τέταρτο μέρος ασχολείται με τον μαγνητισμό τού ήλιου και της σελήνης, το πέμπτο με την μαγνητική δύναμη των φυτών, το έκτο με τον ζωικό μαγνητισμό, το έβδομο με τον μαγνητισμό στην ιατρική το όγδοο με τον μαγνητισμό στην μουσική και το έννατο με τον μαγνητισμό του έρωτα.

Ακόμα και η επιφανειακή αυτή κατάταξη  δείχνει πως ο Kircher κατανοεί τον μαγνητισμό ως μια, αν όχι και ως τη μοναδική θεμελιώδη δύναμη, που συγκρατεί τον κόσμο στο εσωτερικό του. Η δύναμη αυτή δεν επιδρά μόνο στα φυσικά, αλλά και στα ψυχικά και πνευματικά φαινόμενα. Ο Kircher δηλώνει στο προοίμιο, πως στο τρίτο βιβλίο θέλει να αποδείξει πως υπάρχει ένας εσωτερικός σύνδεσμος ενότητας (nexum unionemque), μεταξύ όλων των πραγμάτων μέσα στο σύμπαν μας. Θέλει επίσης να αποδείξει πως η κοινή δράση και σκοπός όλων των πραγμάτων μπορεί να εξηγηθεί μόνο μέσω ενός είδους μαγνητικής δύναμης και ικανότητας. Προσθέτει την (μαγνητική του) ερμηνεία τής εσωτερικής συνοχής τού σύμπαντος, ως συνέχεια των παλαιότερων διδασκαλιών περί της μυστικής θεμελιώδους δύναμης της φύσεως. Ο Πλάτων την ονόμασε  «τέχνη Θεού»-artem dei-, οι Έλληνες «άρρητος  δύναμις», οι Λατίνοι «μυστική ποιότητα», οι Εβραίοι «εργαλείο της θεϊκής δύναμης», οι Άραβες «μορφή κρυμμένη πού δρα σε όλα τα πράγματα», και άλλοι στοχαστές ως «ιδιότητα συμπάθειας και αντιπάθειας». Για όλα αυτά ο Kircher εισάγει την έννοια τού μαγνητισμού. Εισήλθε όμως συνειδητά σε μια άγνωστη περιοχή: «Ερευνούμε την συνοχή ολόκληρου τού σύμπαντος και όλων των σωματικών πραγμάτων μέσα σε αυτό, με ένα νεο και μοναδικό τρόπο. Όποιος κατέχει το κλειδί τής μεθόδου αυτής, θα γνωρίζει πώς θα βρει ανοικτή την πόρτα προς την γνώση όλων των κρυμμένων πραγμάτων, προς εκείνη την αληθινή και από τους αληθινούς φιλοσόφους αναζητούμενη σοφία, την οποία ονομάζουν μαγεία, την πόρτα προς τα μυστικά εκείνης της αληθινής φιλοσοφίας...» (...ερωτομαγνητισμός...)  

Ο Athanasius Kircher απεικόνισε την δύναμη του μαγνητισμού  με εντυπωσιακό τρόπο σε ένα ρολόι-ηλίανθο, που κατασκεύασε ο ίδιος. Ο ηλίανθος συμβολίζει από αρχαίων χρόνων την δύναμη του ήλιου, αφού στρέφει το άνθος του προς τον ήλιο. Ήδη ο Πρόκος κατανοεί τον ηλίανθο ως σύμβολο του προσανατολισμού της ατομικής νόησης, που είναι μέσα στην ανθρώπινη ψυχή, προς την θεϊκή πρωταρχική νόηση. Η εικόνα του ηλίανθου είναι παρούσα στην μυστική παράδοση μέχρι και τον Angelus Silesius.

Για να αποδείξει πως η στροφή του ηλίανθου προς τον ήλιο βασίζεται στον μαγνητισμό, ο Kircher επινόησε ένα ρολόι-ηλίανθο, του οποίου την λεπτομερή απεικόνιση παραθέτει στο έργο του. Στην μέση ενός κυκλικού πηγαδιού βρίσκεται ένα στρογγυλό δοχείο που επιπλέει, στο οποίο είναι φυτεμένος ένα ηλίανθος...

Το έργο του Athanasius Kircher περί μαγνητισμού έχει μεγάλη σημασία από απόψεως ιστορίας της θρησκείας. Το έργο του δείχνει, πως παρά την διατήρηση τής δογματικά ορθής ιδέας περί Θεού, η μεταφορά τής εικόνας τού μαγνήτη και τού κόσμου τού μαγνητισμού πάνω στο Θεό, έχει ως συνέπεια την υποχώρηση τών προσωπικών στοιχείων της ιδέας περί Θεού. Στην θέση τών προσωπικών αυτών στοιχείων μπαίνουν τα απρόσωπα στοιχεία, η αντίληψη δηλαδή περί Θεού ως δύναμης και ακτινοβολίας που διαποτίζει τα πάντα, και ζωοποιεί, διαμορφώνει και συντηρεί τα πάντα. Από τον «μαγνήτη Θεό» περνούμε στην μαγνητική δύναμη της φύσεως. Η εξάλειψη τού προσωπικού στοιχείου από την περί Θεού αντίληψη, ωθεί, οχι στο θεωρητικό, αλλά στο πρακτικό επίπεδο, σε μια εξίσωση του θεϊκού πνεύματος, ως vis magnetica dei,  με την δύναμη της φύσεως που εμψυχώνει τα πάντα. Ήδη στον Athanasius Kircher βρίσκουμε μια μετατόπιση, που στον ίδιο δεν είναι συνειδητή, από τον θεϊκό μαγνήτη προς την μαγνητική δύναμη που τα διαπερνά όλα. Που ενεργεί και οδηγεί την τάξη, την ζωή, αλλά και την συντήρηση και συνέχιση του σύμπαντος. Δεν υπάρχει αμφιβολία, πως η εφαρμογή στην ιδέα περί Θεού, τής θεώρησης περί τής δράσης του μαγνητισμού και του ηλεκτρισμού, συνέβαλε στην εξέλιξη τής περί Θεού ιδέας, όπως εκδηλώθηκε στην πανσοφιστική φυσική θεολογία. Οδήγησε η νέα αυτή αντίληψη στην μετάβαση προς το Evangelium Naturae του Mesmer και στην φυσική φιλοσοφία του Ρομαντισμού (λεπτομέρειες περί αυτού στο έργο του Hans Grassl, Aufbruch zur Romantik, Bayerns Beitrag zur deutschen Geistesgeschichte, München 1968). 

Συνεχίζεται

Θεολογία του Ηλεκτρισμού 2

Συνέχεια απο:Πέμπτη 8 Δεκεμβρίου 2016

Περί συνάντησης και αντιπαράθεσης της θεολογίας και της φυσικής επιστήμης κατά τον 17^ο και 18^ο αιώνα

Theologie der Elektrizität

Zur Begegnung und Auseinandersetzung von Theologie und Naturwissenschaft im 17. und 18. Jahrhundert

του Ernst Benz 
στο Abhandlungen der Geistes- und Sozialwissenschaftlichen Klasse, Jahrgang  1970, Nr. 12

Κεφάλαιο Ι

Rudolf Goclenius και Athanasius Kircher

Είχε απομείνει στην φυσική επιστήμη και φυσική φιλοσοφία τού 17^ου και 18^ου αιώνα να καταπιαστεί με τις συσχετίσεις αυτές, βασιζόμενη στην νέα επιστημονική συνείδηση που μόλις είχε ξυπνήσει. Αυτό συνέβη κυρίως στο πεδίο τής ιατρικής.

Ήδη ο Παράκελσος είχε αρχίσει να δοκιμάζει την θεραπευτική δύναμη τού μαγνήτη και να χρησιμοποιεί θεραπευτικά τον μαγνήτη. Αυτά τα εναύσματα δεν χάθηκαν πια ποτέ, αντιθέτως εξελίχθηκαν στην εσωτεριστική ιατρική και φυσική φιλοσοφία τού Jakob Boehme και των Ροδόσταυρων. Στην ιστορία τής ακαδημαϊκής επιστημονικής ιατρικής, η θεραπευτική αυτή χρήση του μαγνητισμού εμφανίζεται μόνο σποραδικά. Ο σημαντικότερος προκάτοχος τού Mesmer δρούσε στο πανεπιστήμιο τής πόλης Marburg, ο Rudolf Goclenius der Jüngere (ο νεότερος), καθηγητής φυσικής και ιατρικής από το 1608. Ήταν ένας καθαρόαιμος καμπαλιστής, αστρολόγος και χειρομάντης, και μυημένος σε όλες τις απόκρυφες τέχνες. Το 1609 έγραψε ένα βιβλίο για την μαγνητική θεραπεία τών πληγών, όπου παραθέτει την θεραπευτική χρήση του μαγνήτη, με μια μορφή πολύ περίεργη για τίς μέρες μας- ως αλοιφή όπλου (unguentum armarium)- με την βοήθεια της οποίας θα μπορούσαν να θεραπευτούν πληγές από χτυπήματα και μαχαιρώματα. Το βιβλίο του Goclenius είναι μεγάλης σημασίας, καθώς περιέχει μια ολοκληρωμένη φυσικοφιλοσοφική διδασκαλία περί μαγνητισμού. Σημείο εκκίνησης είναι  η διδασκαλία, πως ολόκληρη η φύση διαποτίζεται από μια μυστική δύναμη έλξης και άπωσης, η οποία συγκρατεί τον κόσμο στο εσωτερικό του. «Σε όλα τα πράγματα του σύμπαντος υπάρχει εκ γενετής μια ιδιότητα αμοιβαίας κοινωνίας-consortium- και χωρισμού -dissidium- δια της οποίας  μεταβάλλονται και επηρεάζονται αμοιβαία, χωρίς κάποια ορατή επαφή, όπως μας το μαρτυρεί η εμπειρία. Η έρευνα και η γνώση αυτών των ασαφών και στο μεγαλείο τής φύσης βαθιά κρυμμένων ιδιοτήτων και δυνάμεων, ονομάζεται φυσική μαγεία (magia naturalis). Έχει την πηγή της στήν συμπάθεια των πραγμάτων, και όποιος αναγνώρισε την συμφωνία και την διαφωνία τους, θα ονομαστεί γνώστης τής μαγείας. Ο γνώστης της μαγείας μπορεί, εάν την χρησιμοποιήσει με τρόπο απόκρυφο, να προκαλέσει αξιοθαύμαστα και για τον κοινό πληθυσμό απίστευτα φαινόμενα, τέτοια που να πιστεύει κανείς πως μπορούν να τα κάνουν μόνο οι δαίμονες, κυρίως επειδή ο τρόπος της πρόκλησής τους είναι τελείως άγνωστος. Αυτό το μυστήριο όμως, δεν είναι τίποτε άλλο, παρά η επιστήμη περί συμπάθειας και αντιπάθειας των ανώτερων και κατώτερων πραγμάτων.»

Η διδασκαλία αυτή περί συσχέτισης τού κάτω και τού πάνω στο σύμπαν, συμπυκνώνεται στον Goclenius στην αντίληψη πως ολόκληρο το σύμπαν σχηματίζει ένα μεγάλο ζωντανό οργανισμό. «Όλα τα μέρη αυτού του κόσμου μας βρίσκονται μαζί σαν μέλη ενός ζωντανού οργανισμού-animal- και εξαρτώνται από μια πηγή και μια αρχή. Συνδέονται εσωτερικά δια της μιάς φύσης μεταξύ τους, όπως σε εμάς τους ανθρώπους ο εγκέφαλος, η καρδιά, οι πνεύμονες, το συκώτι και τα άλλα μέρη ασκούν μια αμοιβαία ελκτική δύναμη μεταξύ τους, και αλληλοβοηθιούνται, ώστε όλα να πάσχουν όταν πάσχει το ένα. Έτσι λειτουργούν και τα μέλη αυτού του τεράστιου ζωντανού οργανισμού, δηλαδή όλα τα μεταξύ τους συνδεδεμένα σώματα αυτού του κόσμου ασκούν και πάσχουν ένα αμοιβαίο επηρεασμό και μεταβολή στην φύση τους, και από την κοινή συγγένεια προκύπτει μια κοινή αγάπη, και από αυτή την κοινή αγάπη μια αμοιβαία έλξη (communis attractio). Για τον λόγο αυτό ο μαγνήτης ελκύει τον σίδηρο, ο ήλιος πολλά άνθη, για τον λόγο αυτό τα ηλιότροπα άνθη ακολουθούν την κίνηση του ήλιου και τα σεληνότροπα την κίνηση της σελήνης. Με τον τρόπο αυτό μπορούμε πάνω στην γη να θεωρήσουμε τον ήλιο, τη σελήνη και τα άλλα άστρα,  αλλά με βάση την κατασκευή της γης. Στον ουρανό όμως μπορούμε να θεωρήσουμε τις πέτρες, τα φυτά και τα ζώα, βάσει της φύσης και της γνώσης του ουρανού. Με το τρόπο αυτό μπορεί κανείς να γνωρίσει και να ερευνήσει στην χαμηλότερη περιοχή το ύψιστο και στην ύψιστη περιοχή το χαμηλότερο. Με κάποιο μοιραίο νόμο, ο Θεός όρισε το κατώτερο να υπηρετεί το ανώτερο» (de magn. cura vuln. p. 15).

Το εκτενέστερο έργο περί μαγνητισμού κατά τον 18^ο αιώνα προέρχεται από τον μεγαλύτερο φυσικό και θρησκευτικο-πνευματικό ερευνητή τού τάγματος των Ιησουιτών, τον Athanasius Kircher, που το 1643 εξέδωσε το έργο "Magnes sive de arte magnetica opus tripartium"

Συνεχίζεται