Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Απ. Παύλος. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Απ. Παύλος. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τετάρτη 11 Νοεμβρίου 2026

Αντεστραμμένη πραγματικότητα !

Αν ο Αββάς Ισαάκ ο Σύρος κήρυττε φέτος τα Χριστούγεννα - Pemptousia

Απίστευτες εγκληματικές ανοησίες από τον π.Αντώνιο Πινακούλα που δεν λαμβάνει υπόψιν του σαν να ζει σε παράλληλο σύμπαν τον δαιμονισμό που εισχωρεί στις ζωές μας, γκρεμίζοντας την ανθρώπινη ελευθερία το κατεξοχήν δώρο του Θεού. Ένας παπάς να σέρνει τόσο απροκάλυπτα στον διάολο συνάδελφους του, κοιμίζοντας τους με αθεολόγητο λόγο. Η ειναι ένας ακόμη γραφικά επικίνδυνος αφελής ή ειναι δόλιος, πάντως του Χριστού δεν ειναι ...

Πάτερ Ξύπνα !Woke είναι ο άνθρωπος, μοντέρνος, παρότι δέν τού φαίνεται.

Τάδε απεφάνθη στον Βόλο η Σύναξη ιερέων: «Νέες ταυτότητες και ΠΑ δε συνδέονται με την Αποκάλυψη»

Ερμηνεία της Αποκάλυψης στη Σύναξη του κλήρου Δημητριάδος,

Η 2η Γενική Ιερατική Σύναξη της Ιεράς Μητροπόλεως Δημητριάδος για το τρέχον ιεραποστολικό έτος πραγματοποιήθηκε σήμερα, 10 Νοεμβρίου, στο Συνεδριακό Κέντρο Θεσσαλίας. Σύμφωνα με την ιστοσελίδα της Μητροπόλεως imd.gr, η Σύναξη πραγματοποιήθηκε υπό την προεδρεία του Μητροπολίτη Ιγνατίου.

Ομιλητής ήταν ο πρωτ. Αντώνιος Πινακούλας, εφημέριος του Ιερού Ναού Αγίου Παντελεήμονος Χαλανδρίου, με θέμα «Η λανθασμένη ερμηνεία της Αποκάλυψης ως ποιμαντικό πρόβλημα». Επεσήμανε ότι η ερμηνεία της Αγίας Γραφής πρέπει να αποτελεί συνεχή φροντίδα των ποιμένων, με σκοπό τη μαρτυρία του Θεού στον κόσμο.

Όπως ανέφερε, η Αποκάλυψη παρουσιάζει δυσκολίες, επειδή σχετίζεται με δύο ασαφή ζητήματα: το πότε και το πώς ο Θεός θα φέρει το τέλος της ιστορίας. Η προβληματική ερμηνεία της, είπε, οδηγεί σε λανθασμένη προσέγγιση ζητημάτων της κοσμικής και πολιτικής ζωής, όπως οι νέες ταυτότητες και ο προσωπικός αριθμός.

Ο π. Αντώνιος έφερε συγκεκριμένα παραδείγματα. Το «θηρίο», κατά την εισήγησή του, δεν αναφέρεται στο μέλλον αλλά στην εποχή που ο Ιωάννης συγγράφει το βιβλίο, ενώ τα ονόματα της βλασφημίας παραπέμπουν σε αυτοκράτορες που έλαβαν θεϊκούς τίτλους. Ο «αριθμός του θηρίου» αφορά τον Νέρωνα, δηλαδή ιστορικό πρόσωπο εκείνης της εποχής.

Συνοψίζοντας, ανέφερε ότι η Αποκάλυψη είναι ποιητικό βιβλίο που απευθύνεται στα συναισθήματα και στις επιθυμίες και δεν πρέπει να ερμηνεύεται κατά λέξη. Ο Ιωάννης, κατά τον ομιλητή, συνέθεσε με δημιουργικό τρόπο στοιχεία της εποχής του και δεν διατύπωσε προφητεία, ενώ το κείμενο είναι Θεόπνευστο και μαρτυρεί την πίστη στον Χριστό, το εσφαγμένο αρνί.

Όταν η Αποκάλυψη ερμηνεύεται με αυτόν τον τρόπο, σύμφωνα με τον π. Αντώνιο, δεν δημιουργούνται ποιμαντικά προβλήματα. Διαφορετικά, κυριαρχεί ο φόβος που συνδέεται με τη δήθεν έλευση του αντιχρίστου, και η Εκκλησία οφείλει να διδάσκει τον ορθό τρόπο ερμηνείας. Ακολούθησε διάλογος και σύνοψη των συμπερασμάτων από τον Μητροπολίτη Ιγνάτιο.

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΣΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ. Ο ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΡΟΦΗΤΗΣ, ΑΥΤΑ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑΣ ΡΕΠΟΡΤΕΡ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΕ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ.
ΒΡΙΣΚΟΜΑΣΤΕ ΗΔΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΕΣΧΑΤΩΝ ΟΠΩΣ ΤΟ ΕΙΔΕ Ο ΠΑΜΒΩ. ΑΠΛΩΣ ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΤΟ ΧΩΝΕΨΟΥΜΕ. ΠΩΣ ΜΠΟΡΕΣΑΜΕ ΝΑ ΒΑΠΤΙΣΟΥΜΕ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ ΠΟΥ ΔΙΕΛΥΣΑΝ ΤΗΝ ΣΩΤΗΡΙΑ ΜΑΣ.

Σάββατο 17 Οκτωβρίου 2026

W.WINDELBAND - Η ΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ (ΤΑ «ΚΑΘΟΛΟΥ») (2)

   Συνέχεια από: Τρίτη 13 Οκτωβρίου  2026

ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ (ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΤΟΜΟΣ)

WINDELBAND WILHELM - HEIMSOETH HEINZ

Η ΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ (ΤΑ «ΚΑΘΟΛΟΥ»)


2. Όπως στὴν ἀρχαιότητα, ἔτσι καὶ τώρα, στὸ πλαίσιο τῆς προσπάθειας νὰ ἐξασφαλιστεῖ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ πραγματικότητα τῶν γενικῶν ἀντικειμένων, ἐμφανίζεται ἡ χαρακτηριστικὴ ἰδέα ὅτι τὸ εἶναι ἔχει διαφορετικές βαθμίδες. Σύμφωνα μὲ αὐτὴ τὴ διδασκαλία ἕνα τμῆμα τοῦ εἶναι (τὸ γενικό) εἶναι κάτι παραπάνω ἀπὸ τὸ ἄλλο (τὸ ἐπιμέρους): Τὸ εἶναι θεωρεῖται κάτι πού, ὅπως κάθε ἄλλη ιδιότητα, ἐπιδέχεται συγκρίσεις, εἶναι δυνατὸ νὰ ἐνταθεῖ ἢ νὰ ἀποδυναμωθεῖ: στὸ ἕνα πράγμα ὑπάρχει περισσότερο εἶναι, στὸ ἄλλο λιγότερο. Συνηθίζουμε ἔτσι στὴν ἰδέα ὅτι ἡ ἔννοια τοῦ εἶναι (esse, existere) σχετίζεται μὲ τὴν ἔννοια τοῦ τί εἶναι (essentia), ἀκριβῶς ὅπως σχετίζονται τὰ ἄλλα γνωρίσματα καὶ οἱ ἄλλες ἰδιότητες, καὶ μάλιστα κατὰ τὸν ἴδιο τρόπο ποὺ ἐπιδέχεται διαβαθμίσεις. Ἔτσι, ένα πράγμα έχει λιγότερο ἢ περισσότερο εἶναι, ἀκριβῶς ὅπως ἔχει λιγότερη ἢ περισσότερη έκταση, δύναμη, συνοχή. Καὶ ὅπως τὸ πράγμα αὐτὸ μπορεῖ νὰ δέχεται ἢ νὰ ἀποβάλλει τὶς ἄλλες ἰδιότητες, μπορεῖ ἐπίσης νὰ δέχεται ἢ νὰ χάνει καὶ τὴν ἰδιότητα τοῦ εἶναι. Πρέπει νὰ ἔχουμε διαρκῶς στὸ νοῦ μας αὐτὲς τὶς ἐκφράσεις καὶ τὴ γενικὴ κατεύθυνση τῆς ρεαλιστικῆς σκέψης, γιὰ νὰ κατανοήσουμε μιὰ σειρὰ ἀπὸ μεταφυσικὲς θεωρίες τοῦ Μεσαίωνα. Ἔτσι ἐξηγεῖται ἐπίσης καὶ ἡ πιὸ σημαντικὴ διδασκαλία ποὺ ἔπλασε ὁ ρεαλισμός: ἡ ὀντολογικὴ ἀπόδειξη τῆς ὕπαρξης τοῦ Θεοῦ, ὅπως διατυπώθηκε ἀπὸ τὸν ῎Ανσέλμο τῆς Κανταβρυγίας. 

Ὅσο πιὸ γενικὸ εἶναι κάποιο ἀντικείμενο, τόσο πιὸ πραγματικὸ εἶναι. Απὸ αὐτὸ συνάγεται ὅτι ἐφόσον ὁ Θεὸς εἶναι τὸ πιὸ γενικὸ ὄν, εἶναι καὶ τὸ πιὸ πραγματικό· ἐφόσον εἶναι τὸ ἀπόλυτα γενικὸ ὄν, εἶναι καὶ τὸ ἀπόλυτα πραγματικό ens realissimum. Σύμφωνα λοιπὸν μὲ τὴν ἔννοιά του ὁ Θεὸς δὲν εἶναι μόνο τὸ πιὸ πραγπματικὸ ὂν σὲ σύγκριση μὲ τὰ ἄλλα ὄντα, ἀλλὰ καὶ τὸ ἀπόλυτα πραγματικό· ἀπὸ τὴν πραγματικότητά του δὲν νοεῖται ἄλλη μεγαλύτερη καὶ ἀνώτερη.

Κατὰ τὴν ἐξέλιξη αὐτῆς τῆς σειράς συλλογισμῶν ἡ ἔννοια τοῦ εἶναι συνδέθηκε ἀναπόσπαστα ἤδη στὴν ἀρχαιότητα μὲ τὸ ἄξιολογικό κατηγόρημα της τελειότητας. Οἱ διαβαθμίσεις τοῦ εἶναι ἀποτελοῦν ταυτόχρονα διαβαθμίσεις τῆς τελειότητας: ὅσο περισσότερο «εἶναι» κάτι, τόσο πιὸ τέλειο εἶναι· καὶ ἀντίστροφα: ὅσο πιὸ τέλειο εἶναι κάτι, τόσο περισσότερο «εἶναι». Επομένως ἡ ἔννοια τοῦ ἀνώτατου εἶναι εἶναι συνάμα ἡ ἔννοια μιᾶς ἀπόλυτης τελειότητας, δηλαδὴ μιᾶς τελειότητας ποὺ δὲν νοεῖται ἄλλη ἀνώτερη καὶ μεγαλύτερη ἀπὸ αὐτήν: ens perfectissimum.

Σύμφωνα μὲ αὐτὲς τὶς προϋποθέσεις ὁ "Ανσέλμος συμπεραίνει σωστὰ ὅτι καὶ μόνο ἀπὸ τὴν ἔννοια τοῦ Θεοῦ ὡς τοῦ πιὸ τέλειου καὶ πιὸ πραγματικοῦ ὄντος πρέπει ἀναγκαστικὰ νὰ ἕπεται καὶ ἡ ὕπαρξή του. Γιὰ νὰ ἐνισχύσει μάλιστα αὐτὸ τὸ συμπέρασμα καταφεύγει σε διαφορετικὲς ἀποδεικτικές διαδικασίες. Στο Monologium ἀκολουθεῖ τὸ παλαιὸ κοσμολογικὸ ἐπιχείρημα σύμφωνα μὲ τὸ ὁποῖο, ἀφοῦ γενικὰ ὑπάρχει εἶναι, κατανάγκην πρέπει νὰ δεχτοῦμε ἕνα ὑπέρτατο καὶ ἀπόλυτο εἶναι, ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἀντλοῦν τὸ εἶναι τοὺς ὅλα τὰ ἄλλα ὄντα. Αὐτὸ ὅμως τὸ ἀπόλυτο εἶναι ἀντλεῖ τὸ εἶναι του ἀπὸ τὸν ἑαυτό του (aseitas), ἀπὸ τὴ δική του οὐσιαστικότητα. Κάθε ἐπιμέρους ὄν εἶναι δυνατὸ νὰ νοηθεῖ καὶ ὡς μὴ ὄν: ἡ οὐσία του δὲν ἀντλεῖ πραγματικότητα ἀπὸ τὸ ἴδιο, ἀλλὰ ἀπὸ κάτι ἄλλο (ἀπὸ αὐτὸ ἀκριβῶς τὸ ἀπόλυτο). Απεναντίας, τοῦτο τὸ τελειότατο εἶναι μποροῦμε νὰ τὸ ἐννοήσουμε μόνο ὡς κάτι ποὺ ἔχει ὀντότητα, καὶ συνεπῶς ἡ ὕπαρξή του ὀφείλεται σὲ μιὰ ἀναγκαιότητα τῆς ἴδιας τῆς φύσης του. Ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ (καὶ μόνο τοῦ Θεοῦ) συνεπάγεται τὴν ὕπαρξή του. Σε τελική λοιπόν ἀνάλυση ἡ ἀπόδειξη αὐτὴ βασίζεται στὸ βασικὸ ἐλεατικὸ διανόημα: ἔστιν εἶναι, τὸ εἶναι ὑπάρχει καὶ δὲν εἶναι δυνατὸ νὰ νοηθεῖ παρὰ μόνο ὡς κάτι ποὺ ὑπάρχει.

Ὁ Άνσελμος, προσπαθώντας νὰ κάνει αὐτὸν τὸ συλλογισμό του πιὸ ἁπλὸ καὶ πιὸ κατανοητό, τὸν περιέπλεξε κατά περίεργο τρόπο. Στο Proslogium ἐπιχειρεῖ νὰ ἀποδείξει (πρόκειται γιὰ τὴ λεγόμενη ὀντολογικὴ ἀπόδειξη) ὅτι ἤδη ἡ ἔννοια τοῦ τελειότατου ὄντος συνεπάγεται ὅτι τὸ ὂν αὐτὸ εἶναι πραγματικὸ - ἐντελῶς ἄσχετα ἀπὸ τὸ εἶναι τῶν ἄλλων πραγμάτων. Καθὼς αὐτὴ ἡ ἔννοια νοεῖται, ἔχει ἤδη ψυχική πραγματικότητα: ὡς περιεχόμενο της συνείδησης η τελειότατη ουσία έχει ἕνα «εἶναι» (esse in intellectu). Αν ὅμως αὐτὴ ἡ τελειότατη ουσία ὑπῆρχε μόνο ὡς συνειδησιακό περιεχόμενο καὶ δὲν εἶχε καὶ μεταφυσικὴ πραγματικότητα (esse etiam in re), θὰ ἦταν δυνατὸ νὰ νοηθεί μια ακόμη πιο τέλεια ουσία, ποὺ δὲν θὰ εἶχε μόνο ψυχική αλλά και μεταφυσική πραγματικότητα. Έτσι ὅμως ἡ οὐσία ἐκείνη δὲν θὰ ἦταν ἡ πιὸ τέλεια ἀπὸ ὅλες. Επομένως ἤδη στὴν ἔννοια της τελειότατης ουσίας (quo maius cogitari non potest [ποὺ δὲν εἶναι δυνατὸ νὰ νοηθεί άλλη καλύτερή της]) εμπεριέχεται καὶ τὸ ὅτι ἡ οὐσία αὐτὴ δὲν ὑπάρχει μόνο ὡς παράσταση ἀλλὰ ἔχει καὶ ἀπόλυτη πραγματικότητα.

Εἶναι ὁλοφάνερο ὅτι ἡ διατύπωση αὐτὴ δὲν εἶναι ἰδιαίτερα ἐπιτυχὴς καὶ ὅτι ὁ ᾿Ανσέλμος ἐκφράζει πολὺ ἀδέξια αὐτὸ ποὺ εἶχε στὸ νοῦ του. Δὲν χρειάζεται μεγάλη οξύνοια γιὰ νὰ ἀντιληφθεί κανεὶς ὅτι ὁ ᾿Ανσελμος ἀπέδειξε μόνο ὅτι ἂν νοηθεῖ ὁ Θεός (ὡς τελειότατο ὄν), πρέπει κατανάγκην να νοηθεῖ καὶ ὡς ὑπαρκτός, δηλαδὴ δὲν εἶναι δυνατὸ νὰ νοηθεῖ ὡς μὴ ὄν. Ἡ ὀντολογικὴ ὅμως ἀπόδειξη ποὺ ἀναπτύσσεται στο Proslogium δὲν ἀποδείχνει οὔτε στὸ ἐλάχιστο ὅτι ἀναγκαστικὰ πρέπει νὰ νοηθεῖ ὁ Θεός, δηλαδή νὰ νοηθεῖ μιὰ τελειότατη οὐσία. Αὐτὸ ποὺ ἀνάγκαζε τὸν Ανσελμο νὰ παραδεχτεῖ αὐτὴ τὴν ἰδέα δὲν ἦταν μόνο ή θρησκευτική πεποίθησή του ἀλλὰ καὶ ἡ κοσμολογικὴ ἀπόδειξη ποὺ εἶχε διατυπωθεῖ στὸ Monologium. Πιστεύοντας ὅτι δὲν χρειαζόταν πιὰ νὰ βασιστεῖ σὲ αὐτὴν καὶ ὅτι ἀρκοῦσε ἡ ἔννοια τοῦ Θεοῦ γιὰ νὰ ἀποδειχτεῖ καὶ ἡ ὕπαρξή του, υἱοθετοῦσε τὴ βασικὴ ἰδέα τοῦ ρεαλισμοῦ ὅτι οἱ ἔννοιες, ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὴ γένεση καὶ τὴ θεμελίωσή τους στὸν ἀνθρώπινο νοῦ, εἶναι ἀληθινές, δηλαδή πραγματικές. Βασισμένος λοιπὸν στὸ ὅτι ἡ ἔννοια τοῦ Θεοῦ εἶναι μιὰ ψυχική πραγματικότητα, επιχείρησε νὰ ἀποδείξει συμπερασματικὰ ὅτι ἡ ἔννοια αὐτὴ ἔχει καὶ μεταφυσική πραγματικότητα. 

Ἔτσι, ἀπὸ μιὰ ἄποψη ἡ πολεμικὴ τοῦ Gaunilo πραγματικά τὸν χτυπᾶ στὸ ἀδύνατο σημεῖο. Ὁ Gaunilo παρατήρησε ὅτι μὲ τὴ μέθοδο τοῦ ᾿Ανσέλμου θα μπορούσαμε νὰ ἀποδείξουμε ὅτι κάθε παράσταση, λ.χ. ἡ παράσταση ἑνὸς νησιοῦ, εἶναι πραγματική, ἀρκεῖ μόνο νὰ εἴχαμε συμπεριλάβει σὲ αὐτὴ τὴν παράσταση και τὸ γνώρισμα τῆς τελειότητας. Γιατὶ εἶναι φανερὸ ὅτι, ἂν τὸ τελειότατο νησὶ δὲν ἦταν πραγματικό, τὸ πραγματικό νησί, ποὺ θὰ εἶχε καὶ ὅλα τὰ ἄλλα γνωρίσματα του προηγούμενου, θὰ ἦταν ἀνώτερο σὲ τελειότητα. Τὸ μὴ πραγματικὸ θὰ ἦταν ὑποδεέστερο ἀπὸ τὸ πραγματικὸ ὡς πρὸς τὸ εἶναι, καὶ ἑπομένως δὲν θὰ ἦταν τελειότατο. Εδώ βέβαια μπορεῖ νὰ ἀπαντήσει κανεὶς ὅτι ἡ Έννοια τοῦ τελειότατου νησιοῦ εἶναι ἐντελῶς ἄχρηστο, καὶ αυθαίρετο πλάσμα της φαντασίας ἡ ἀκόμη ὅτι περιέχει μια εσωτερική αντίφαση, ἐνῶ ἀπεναντίας ἡ ἔννοια της απόλυτης πραγματικής ουσίας είναι κάτι ἀναγκαῖο καὶ δὲν περιέχει καμία αντίφαση. Αντί για αὐτὸ ὅμως ἡ ἀπάντηση του Άνσελμου ἐξαντλείται στην επανάληψη τοῦ ἐπιχειρήματος ὅτι ἐφόσον τὸ τελειότατο ον υπάρχει στη διάνοια, κατανάγκην ὑπάρχει καὶ στὰ πράγματα (in re).

Ἔτσι λοιπὸν ἡ πειστικότητα αὐτοῦ τοῦ ἐπιχειρήματος είναι πολύ μικρὴ γιὰ ὅποιον δὲν θεωρεῖ τὴν ἔννοια τοῦ ἀπόλυτου εἶναι αναγκαία (όπως κάνει ὁ ᾿Ανσέλμος, χωρὶς νὰ τὸ ὁμολογεῖ). Ωστόσο, ὅμως, τὸ ὀντολογικὸ ἐπιχείρημα είναι πολύτιμο στοιχείο γιὰ τὸ χαρακτηρισμό του μεσαιωνικού ρεαλισμοῦ, ποὺ τὸν ἐκφράζει με συνέπεια. Γιατί ἡ ἰδέα ὅτι τὸ ἀνώτατο ον οφείλει την πραγματικότητά του αποκλειστικά και μόνο στη δική του ουσία καί, ἐπομένως, ἡ πραγματικότητα αυτή πρέπει να αποδείχνεται ἀποκλειστικὰ ἀπὸ τὴν ἔννοια τοῦ ἀνώτατου ὄντος είναι η φυσική κατάληξη μιας διδασκαλίας ποὺ ἀνάγει τὸ εἶναι τῶν αἰσθητῶν πραγμάτων στη συμμετοχή τους σὲ ἔννοιες καὶ ἀναγνωρίζει ότι στὸ χῶρο τῶν ἐννοιῶν ἡ πραγματικότητα διαβαθμίζεται αξιολογικά, ἀνάλογα μὲ τὸ βαθμὸ τῆς γενικότητας.

ΣΧΟΛΙΟ: XΩΡΙΣ ΤΑ ΚΑΘΟΛΟΥ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΤΑΥΤΙΖΕΤΑΙ ΚΑΙ ΠΡΟΣΚΟΛΛΑΤΑΙ ΣΕ ΠΡΟΣΩΠΑ. ΠΑΡΑΙΤΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΔΙΑΚΡΙΣΗ. Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΣ ΚΟΜΜΑΤΙΖΕΤΑΙ.  ΤΑ ΚΟΜΜΑΤΑ ΑΡΧΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΟΙ ΑΡΧΗΓΟΙ ΤΟΥΣ ΕΠΩΜΙΖΟΝΤΑΙ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΚΑΙ ΤΟ ΑΛΑΘΗΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΠΡΟΟΔΟΥ. ΠΑΥΛΟΥ Α' ΚΟΡ. 1ο 12-13

Α Κορ. 1,12
λέγω δὲ τοῦτο, ὅτι ἕκαστος ὑμῶν λέγει· ἐγὼ μέν εἰμι Παύλου, ἐγὼ δὲ Ἀπολλώ, ἐγὼ δὲ Κηφᾶ, ἐγὼ δὲ Χριστοῦ. μεμέρισται ὁ Χριστός; μὴ Παῦλος ἐσταυρώθη ὑπὲρ ὑμῶν; ἢ εἰς τὸ ὄνομα Παύλου ἐβαπτίσθητε;

Τρίτη 6 Οκτωβρίου 2026

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ - ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ 2


ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ - ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ 2

Σάββατο, 3 Οκτωβρίου (Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου) ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΧΡΗΣΤΟ ΓΙΑΝΝΑΡΑ στο Καλογεροπούλειο Ίδρυμα (Αράτου 74, Κόρινθος) Με τους:

π. Πέτρο Μαριάτο, Δρ. Ιατρικής,
Δημήτριο Μαυρόπουλο, Εκδότη - Συγγραφέα
Ευάγγελο Μπαρτζή, Δρ. Θεολογίας - Εκπαιδευτικό
π. Ανδρέα Ανδρεόπουλο, Πανεπιστημιακό Καθηγητή

Συντονίζει ο εκδότης Θεόδωρος Παντούλας


Ευχαριστούμε πολύ τον πατέρα Πέτρο. Από βετεράνο σε βετεράνο θα πάμε. Πάμε στον Δημήτρη Μαυρόπουλο, που επίσης έχει πολλούς δεσμούς φιλίας με τον Χρήστο Γιανναρά. Ήταν για πάρα πολλά χρόνια [ακατάληπτο].

Στον Δημήτρη Μαυρόπουλο χρωστάμε πάρα πολλά για τις εκδόσεις Δόμος. Νομίζω ότι τα τελευταία χρόνια μάς ξάφνιασε όλους, γιατί είχε μια συγγραφική δεινότητα, κρυμμένη από εμάς τους πολλούς, που τη γνωρίσαμε τον τελευταίο καιρό. Είναι εδώ η γυναίκα του. Φαντάζομαι ότι θα έχει και αδυναμίες· δεν τις ξέρω εγώ, γι’ αυτό τις παραπέμπω στη σύζυγό του. Νομίζω όμως ότι, όπως μας καθηλώνει ως συγγραφέας, θα μας καθηλώσει και ως ομιλητής, γιατί όσες φορές τον έχω ακούσει έχει πει πολλά και ενδιαφέροντα πράγματα. Κύριε Μαυρόπουλε, σας ακούμε.

Οι πρώτες εμφανίσεις του Γιανναρά στον δημόσιο λόγο εντοπίζονται το 1960. Τότε αρχίζει να δημοσιεύει μικρά άρθρα στο περιοδικό Ανάπλασις με το ψευδώνυμο «Γ. Κεδρινός». Είναι 25 ετών και μέλος της Αδελφότητας «Ζωή».
Παρένθεση: θα έχω πολλές παρενθέσεις, για να εξηγώ ορισμένα πράγματα. Το περιοδικό Ανάπλασις ιδρύθηκε το [1887;] και συνεχίζει την έκδοσή του μέχρι σήμερα. Βέβαια, κατά περιόδους έχει άλλη γραμμή πλεύσης. Ιδρύθηκε το [1877;] από την ομάδα του Μακράκη και συνεχίστηκε από την ομάδα του πατρός Ευσεβίου [Ματθόπουλου], μέσα στο περιβάλλον της Αδελφότητας «Ζωή». Την περίοδο που γράφει ο Γιανναράς στην Ανάπλαση, διευθυντής είναι ο Κωνσταντίνος Κούκκουλας, θεολόγος. Κλείνω αυτή την παρένθεση.
Το έτος 1960 είναι σημαντικό για τις χριστιανικές αδελφότητες, γιατί εκείνη τη χρονιά τελείωσε μια διαμάχη που είχε αρχίσει δύο χρόνια πριν μεταξύ των μελών της «Ζωής», με την οριστική διαίρεση και την ίδρυση της Αδελφότητας «Σωτήρ». Τα έγγραφα που κατατέθηκαν και δήλωναν επισήμως την απόσχιση μιας μεγάλης ομάδας από την Αδελφότητα κατατέθηκαν [ακατάληπτο], στις 20 Απριλίου του 1960.

Ο Γιανναράς έμεινε στην ομάδα με προϊστάμενο τον πατέρα Ηλία Μαστρογιαννόπουλο. Αυτό το πρόσωπο θα αναπληρώσει την απουσία του πατέρα του, τον οποίο έχασε σε ηλικία τεσσάρων ετών.
Δεύτερη παρένθεση: αν παρατηρήσει κανείς τον Χρήστο προσωπικά, θα δει ότι πάντα αναζητούσε έναν πατέρα. Ασφαλώς βρήκε τον Πατέρα στο πρόσωπο του Χριστού, αλλά ζητούσε και έναν επίγειο πατέρα. Γι’ αυτό κατά καιρούς συνδέθηκε με ανθρώπους πρεσβύτερούς του, ενίοτε και σοφούς. Όχι πάντα επιτυχώς. Μερικές φορές εμπιστευόταν ανθρώπους με ενθουσιασμό και μετά έλεγε: «Μα πώς την πάτησα;»

Θα σας πω ένα περιστατικό, ανεκδοτολογικό, να το πω έτσι. Σάββατο, ημέρα της ενθρόνισης του μακαριστού Χριστόδουλου. Είμαστε στη Θεσσαλονίκη με τον Χρήστο για μια εκδήλωση και εκκλησιαζόμαστε στον Άγιο Νικόλαο τον Ορφανό. Τελειώνει η λειτουργία· κάποια στιγμή βγαίνω. Ο Χρήστος είχε βγει προηγουμένως.
Εκείνο το Σάββατο, λοιπόν, δεν ακούσαμε τον λόγο της ενθρόνισης, αλλά ο Χρήστος τον άκουσε μαγνητοφωνημένο το βράδυ στο σπίτι του οικοδεσπότη μας. Μόλις με βλέπει, μου λέει: «Δημήτρη, έχουμε επιτέλους Αρχιεπίσκοπο!» Τέτοιος ενθουσιασμός. Αμέσως μπήκε σε μια ομάδα που ο Χριστόδουλος δημιούργησε για να συζητήσουν την ανανέωση της Εκκλησίας. Στη συνέχεια απογοητεύτηκε.

Αυτό το έκανε και με τον Ιερώνυμο, βέβαια λίγο πιο ήπια. Και προηγουμένως, με τον Σεραφείμ, είχε ανταποκριθεί σε μια πρόσκλησή του. Όταν έμπαινε σε τέτοιες ομάδες της Εκκλησίας, ήθελε οι προτάσεις του να υλοποιούνται. Ποιες προτάσεις όμως; Όχι πάντα προτάσεις [ακατάληπτο]. Παραδείγματος χάριν, ουσιαστική πρόταση και έμμονη ιδέα του ήταν να φύγουν οι ναζαρηνές εικόνες από τη Μητρόπολη και να μπουν βυζαντινές. Δεν γίνονται αυτά τα πράγματα. Θύμωνε, έφευγε και άρχιζε να επισημαίνει τα στραβά, για να αιτιολογήσει τη διακοπή της συνεργασίας του. [Ακατάληπτο.]

Από την Αδελφότητα θα αποχωρήσει τον Ιανουάριο του 1964. Πριν από την αποχώρησή του θα κυκλοφορήσουν δύο βιβλία του. Πρώτον, το βιβλίο Ο Ιησούς και το πρόβλημα των [φίλων;], έκδοση της Χριστιανικής Φοιτητικής Ένωσης, το 1964. Δεύτερον, το βιβλίο Στρατιώτης της αλήθειας: Ο Μέγας Αθανάσιος, με αναγραφή όχι ολόκληρου του ονόματός του αλλά των αρχικών «Χ. Σ. Γ.»: Χρήστος Σπύρου Γιανναράς. Έκδοση της Αδελφότητας Θεολόγων «Ζωή».

Υπήρχε μια τέτοια πρακτική στις αδελφότητες: να γράφουν αρχικά ονομάτων ή ψευδώνυμα, τα οποία ήξερε κάποιος μικρός κύκλος. Αλλά, όταν ένας δεύτερος μάθει ένα μυστικό, το μαθαίνουμε όλοι.

Η σημαντικότερη όμως προσφορά του —αναφέρομαι σε αυτή την εποχή, πριν από την αποχώρησή του από τη «Ζωή»— είναι η έκδοση του μηνιαίου περιοδικού Σκαπάνη, με υπότιτλο «Οι νέοι στον αγώνα για ένα καλύτερο αύριο». Κυκλοφόρησε τρία χρόνια, από το 1961 έως το 1963, και επιβλήθηκε η διακοπή της έκδοσής του από τα ανώτερα κλιμάκια.
Αυτή όμως η διακοπή θα ανοίξει τον δρόμο για την αποχώρηση του Γιανναρά από την Αδελφότητα, η οποία βέβαια ήδη εκκολαπτόταν. Και αυτή η αποχώρηση σηματοδοτεί, επιτρέψτε μου να πω, την αρχή μιας πορείας που θα επηρεάσει την εξέλιξη του εκκλησιαστικού βίου στον τόπο μας με εντυπωσιακό τρόπο.

Ήδη έχει γνωρίσει τον Δημήτριο Κουτρουμπή, μέσω του πατρός Ηλία Μαστρογιαννόπουλου [ακατάληπτο]. Τώρα του εμπιστεύεται το εγχείρημά του, το όνειρό του για ένα νέο περιοδικό, το Σύνορο, που θα στηριχτεί στην ίδια ομάδα η οποία εξέδιδε τη Σκαπάνη. Αναφέρονται δύο τρία ονόματα: [ακατάληπτο]. Το πρόσωπο όμως που κυριολεκτικά θα κατευθύνει το περιοδικό είναι ο Κουτρουμπής.

Υπάρχει μια συγκυρία: ο Γιανναράς τότε φεύγει στη Βόννη για σπουδές και αργότερα πηγαίνει στο Παρίσι για να τις συνεχίσει. Πρακτικά, κάποιος πρέπει να δουλεύει για το περιοδικό στην Ελλάδα. Υπήρχε βέβαια αλληλογραφία.

Το Σύνορο κράτησε τρία χρόνια, από το 1964 έως το 1967. Κυκλοφόρησαν δώδεκα τεύχη και η αρίθμησή τους ξεκίνησε από το τεύχος 29.
Στο νούμερο 28 είχε σταματήσει η Σκαπάνη. Η αρίθμηση του Συνόρου από το 29 δήλωνε ότι αποτελούσε συνέχειά της, όχι ως προς το περιεχόμενο αλλά ως προς τη δυναμική των ανθρώπων που αποτελούσαν τον κύριο πυρήνα της. Η έκδοσή του όμως σταμάτησε εξαιτίας της επιβολής της δικτατορίας.

Νέα παρένθεση: όσοι είστε άνω των εξήντα ή των εβδομήντα ετών θα θυμάστε ότι η δικτατορία κηρύχθηκε παραμονή του Λαζάρου. Η 21η Απριλίου ήταν παραμονή του Λαζάρου. Σταμάτησε η επικοινωνία κ.λπ. Το επόμενο τεύχος του περιοδικού, το νούμερο 41, θα κυκλοφορούσε τη Μεγάλη Πέμπτη, σε λίγες μέρες δηλαδή.
Όταν επετράπη η ελεύθερη κυκλοφορία —τη Μεγάλη Δευτέρα, νομίζω—, χωρίς συνεννόηση μαζευτήκαμε στο διαμέρισμα του Κουτρουμπή, στο Παγκράτι. Το θέμα ήταν τι θα γίνει με το περιοδικό. Λέμε: «Αναστέλλουμε την έκδοση μέχρι νεωτέρας». Κάποια στιγμή είδαμε πώς εξελίσσονταν τα πράγματα και διακόψαμε την έκδοση.

Έναν χρόνο μετά, απεσταλμένος του Ιερωνύμου μάς ειδοποίησε ότι αναλαμβάνει να μη χρειάζεται να περνάμε από λογοκρισία και να μας χρηματοδοτήσει, για να συνεχίσουμε την έκδοση. Του απαντήσαμε: «Ευχαριστούμε». Και εκεί σταμάτησε η κουβέντα.

Πάμε σε ένα άλλο, τεράστιο κεφάλαιο. Λέει ο Ευαγγελιστής Λουκάς στο Ευαγγέλιό του ότι, όταν ο Συμεών ο Θεοδόχος έλαβε το βρέφος στα χέρια του, είπε στη μητέρα του: «Ἰδοὺ οὗτος κεῖται εἰς πτῶσιν καὶ ἀνάστασιν πολλῶν ἐν τῷ Ἰσραὴλ καὶ εἰς σημεῖον ἀντιλεγόμενον».

Θα ήταν βλάσφημο να συγκρίνω τη ζωή του Γιανναρά με τη ζωή του Ιησού. Κρατώ όμως το «σημεῖον ἀντιλεγόμενον». Υπήρξε ένα από τα κορυφαία «σημεία αντιλεγόμενα» στη νεοελληνική ιστορία. Ο πατήρ Ανδρέας είπε ότι περισσότεροι τον αγαπούν και λιγότεροι τον [ακατάληπτο]. Ναι, τον αγαπούν, καλώς. Με μια υποσημείωση: να έχουμε υπόψη ότι αρκετοί από αυτούς που εμφανίζονται να τον αγαπούν είναι υποκριτές.
Θα σας πω ένα παράδειγμα. Στη δεύτερη απόπειρα εκλογής του ως καθηγητή στη Φιλοσοφική Σχολή, δεν είχε υποβάλει τα χαρτιά του. Πήγε ένας καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής στη Γενεύη, όπου τότε ζούσε και δίδασκε στο πανεπιστήμιο, για να τον πείσει να υποβάλει υποψηφιότητα. «Και μη σε νοιάζει», του είπε, «είναι σίγουρη η εκλογή σου. Έχουμε αυτόν, έχουμε αυτόν, έχουμε αυτόν». Τον έπεισε και ο Χρήστος υπέβαλε τα χαρτιά του. Ένας από εκείνους που τον καταψήφισαν ήταν ο καθηγητής που τον είχε προσκαλέσει και εμφανιζόταν να τον αγαπά.
Θα χρησιμοποιήσω επίσης μια φράση του Αποστόλου Παύλου από τη Β΄ προς Κορινθίους Επιστολή, όπου περιγράφει το κλίμα μέσα στο οποίο πολεμείται: «Ἔξωθεν μάχαι, ἔσωθεν φόβοι». Αυτή ήταν η συνθήκη: απ’ έξω τον πολεμούσαν και από μέσα τον υπονόμευαν. Τι εννοώ με αυτό και γιατί τα λέω;

Μίλησε για το πρόσωπο. Κυρίως στο βιβλίο Το πρόσωπο και ο έρως, αλλά και σε όλα του τα βιβλία, το πρόσωπο είναι παρόν. Το πρόσωπο ως κοινωνία, όχι ως ατομικότητα. Τον κατηγόρησαν για περσοναλισμό φίλοι του, ακαδημαϊκοί και συγγραφείς. Τι σχέση έχει ο περσοναλισμός μιας δυτικής [ακατάληπτο] κοινωνίας με το χριστοκεντρικό ανθρώπινο πρόσωπο; Τον κατηγόρησαν· γράφτηκαν και άρθρα γι’ αυτό.

Εκμεταλλεύτηκαν ακόμα μια πραγματική διαφορά που εμφανίστηκε ανάμεσα στον Γιανναρά και στον Ζηζιούλα ως προς το πρόσωπο. Κανείς, φαινόταν, δεν καταλάβαινε —ή δεν ήθελε να καταλάβει— ότι ήταν διαφορετικές οι αφετηρίες τους, αλλά μιλούσαν για το ίδιο πρόσωπο: ως εικόνα του Θεού, ως κοινωνία προσώπων. Την ίδια ανθρωπολογία ακολουθούσαν. Ο Γιανναράς ξεκινούσε από την εμπειρία της Εκκλησίας, ενώ ο Ζηζιούλας ξεκινούσε από το πρότυπο της Αγίας Τριάδος. Ήταν δύο λίγο διαφορετικές αφετηρίες· το συμπέρασμα ήταν ίδιο.

Έγραψε και Το πρόσωπο και ο έρως. Ακόμα, μας έδωσε τα σχόλιά του στο Άσμα Ασμάτων. Πραγματικά, ο έρωτας είναι ένας άξονας που διατρέχει σχεδόν όλα τα γραπτά του. Για ποιον έρωτα μας μίλησε; Για τον έρωτα όπως τον διατυπώνει ο Άγιος Μάξιμος. Το τονίζει αυτό και γράφει αρκετά με αφορμή εκείνο το χωρίο. Έτσι έκανε και στη Μεταφυσική του σώματος, που είναι ένα σχόλιο σε χωρίο της Κλίμακας του Αγίου Ιωάννη του Σιναΐτη. Εκεί ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος λέει ότι ο όντως εραστής του ερωμένου αδολεσχεί ακόμη και στον ύπνο του. [Το υπόλοιπο χωρίο δεν αναγνωρίζεται με ασφάλεια στην απομαγνητοφώνηση.]

Αυτή είναι η κατάσταση. Αν θέλουμε να καταλάβουμε τον έρωτα, ο έρωτας είναι θείος. Αυτός είναι ο άξονας του Γιανναρά. Τι διάβαζαν ορισμένοι όταν άκουγαν τη λέξη «έρωτας»; Διάβαζαν «σεξ» και «γενετήσια [ακατάληπτο]».

Θυμάστε τη διαμάχη που είχε ξεσπάσει για αρκετά χρόνια, δυστυχώς, μεταξύ του μακαριστού πατρός Θεοκλήτου Διονυσιάτη και του Γιανναρά, μέσα από την εφημερίδα Ορθόδοξος Τύπος, με αρνητικό πρόσημο. [Ακατάληπτο.]

Δύο χρόνια πριν εκδημήσει ο πατήρ Θεόκλητος —το 2006 έφυγε ο πατήρ Θεόκλητος—, το 2004, ήμασταν με τον Χρήστο στη Μονή Ιβήρων. Υπάρχει στο ισόγειο ένα μικρό κουζινάκι· εκεί γίνονται κάποιες φιλικές συναντήσεις, για να πιούμε έναν καφέ και να πούμε δυο κουβέντες. Ήμασταν ουσιαστικά οι τρεις μας και υπήρχε κι ένας μοναχός που μας εξυπηρετούσε.
Λέει, λοιπόν, ο Γιανναράς: «Βασίλειε, θα ήθελα να συναντήσω τον Θεόκλητο. Στην ηλικία που φτάσαμε, μπορεί να φύγουμε· να συγχωρεθούμε». Το ακούει ο Βασίλειος, σηκώνεται όρθιος και λέει: «Πάμε».
Μπαίνουμε οι τρεις μας σε ένα τζιπ, με οδηγό τον Βασίλειο. Φτάνουμε στη Δάφνη, παίρνουμε το καραβάκι και κατεβαίνουμε στη Μονή Διονυσίου. Έπρεπε να περάσουμε πρώτα από το μοναστήρι, γιατί ο Βασίλειος είχε διατελέσει προηγούμενός του και έπρεπε να χαιρετήσει τον ηγούμενο. Ο ηγούμενος έλειπε.

Πάμε στο κελί του Θεοκλήτου, ένα διώροφο κελί. Χτυπάμε το σήμαντρο. Βγαίνει ένα κεφαλάκι από το πάνω παράθυρο —διώροφο ήταν, όπως είπαμε—, μας βλέπει, τα χάνει και λέει: «Χρήστο, εσύ είσαι; Ο Γιανναράς;» Αρχίζουν τα χαμόγελα, τα γέλια. Μας βάζει μέσα. Μένουμε περίπου μισή ώρα, μιλάμε περί ανέμων και υδάτων, δεν αγγίζουμε το κύριο θέμα.

Κάποια στιγμή πρέπει να γυρίσουμε στο λιμανάκι, γιατί το καράβι θα κάνει το ταξίδι της επιστροφής και θα μας ξαναπάει στη Δάφνη. Τότε ο πατήρ Θεόκλητος και ο Γιανναράς ζήτησαν να απομακρυνθούν από την ομάδα των τεσσάρων και να μιλήσουν ιδιαιτέρως. Πήγαν σε ένα σημείο και τα είπαν.
Το μεταφέρω, αλλά δεν μπορώ να το περιγράψω. Γύρισαν πίσω δύο άνθρωποι χαρούμενοι. Είναι μια χαρά μυστηρίου. Ο Χρήστος μού εξομολογήθηκε ότι έφυγε ανακουφισμένος από αυτή τη συνάντηση. Ας την ονομάσουμε συνάντηση συμφιλίωσης.
Θυμάμαι ότι ο πατήρ Θεόκλητος είχε πει τότε πως, όσο έγραφε εκείνα τα κείμενα, δεν καταλάβαινε πόσο σκληρή ήταν η διατύπωσή του. Το κατάλαβε όταν διάβασε την Ερωτικών αμφιλογία, όπου ο Χρήστος τα είχε συγκεντρώσει σε μία έκδοση.


Κυκλοφορεί το βιβλίο Η απανθρωπία του δικαιώματος. Οι αντίπαλοί του, αλλά και αρκετοί φίλοι του, τον κατηγορούν ότι αναιρεί την ελευθερία του ανθρώπου. Αν διαβάσετε αυτό το βιβλίο, είναι μια εξήγηση της ελευθερίας που χάρισε ο Θεός στον άνθρωπο: να μπορεί να πει «όχι» στην παρουσία Του. Αυτή είναι η ελευθερία· να μπορείς να πεις «όχι».

Μια παρένθεση. Είμαστε στο πατάρι του Αρμού και παρουσιάζουμε ένα βιβλίο. Είναι παρών και ο πατήρ Βασίλειος Γοντικάκης. Το βιβλίο έχει να κάνει με την αθεΐα και τη δυτική σκέψη. Κάποια στιγμή ο πατήρ Βασίλειος αρχίζει να επαινεί τον Νίτσε, και μάλιστα με χαρακτηριστικό τρόπο. Κάνοντας τον σταυρό του, λέει: «Ο εν Χριστώ ημών αδελφός Νίτσε σκότωσε τον ψευδή Θεό».
Ναι, ο Νίτσε είχε την ελευθερία από τον Δημιουργό Θεό να μπορέσει να σκοτώσει το κακέκτυπο του Θεού. Δεν έκανε το άλλο βήμα —ή νομίζουμε ότι δεν το έκανε· δεν ξέρουμε. Δεν έχουμε μαρτυρίες, πάντως.

Αλλά, αντίθετα, τι λέει στον κατηχητικό του λόγο ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος; Συγχαίρει αυτούς που ήρθαν στο τραπέζι της Ευχαριστίας από νεαρή ηλικία, από ώριμη ηλικία, από γεροντική ηλικία· εκείνους της δεκάτης ώρας, και προχωράει στην ενδεκάτη ώρα. Λέει και κάτι τολμηρό [ακατάληπτο].

Η ελευθερία του ήθους. Το βιβλίο αυτό πολεμήθηκε πάρα πολύ. Έγινε αφορμή να γράψει και η κοινότητα του Αγίου Όρους τότε μια πανταχούσα εναντίον του Γιανναρά. Τη δεύτερη την έγραψε όταν κυκλοφόρησε Η θεολογία στην Ελλάδα σήμερα και κάποια σχόλια για τον Άγιο Νικόδημο [ακατάληπτο].
Η ελευθερία του ήθους: τι διάβασαν οι αντίπαλοι; «Δουλεία στα πάθη». Ας τα αφήσουμε, λοιπόν, όλα αυτά. Τα ανέφερα για να δείξω τη διαδρομή του Χρήστου μέσα από τις αντιφάσεις. Ξέρετε και τις πολλές άλλες ταλαιπωρίες που είχε, παραδείγματος χάριν με την εκλογή του στις δύο θεολογικές σχολές.


Θυμάμαι στη νεκρώσιμη ακολουθία τον δεσπότη Ιωσήφ, που εκφώνησε τον λόγο. Σκέφτηκε και αποφάσισε να πει γι’ αυτό το σημείο: «Ήταν πολύ μικρή η πόρτα των θεολογικών σχολών για να τον χωρέσει».

Ας κάνω τώρα μια σύνοψη, για να τελειώνω. Ο Χρήστος Γιανναράς εμφανίστηκε, όπως είπαμε, στα γράμματα στις αρχές της δεκαετίας του εξήντα, κυρίως ως αρθρογράφος σε περιοδικά και εφημερίδες της εποχής: Καθημερινή, Σκαπάνη, Εποχές, Σύνορο, Χριστιανικό Συμπόσιο. Αργότερα απέκτησε μόνιμη εβδομαδιαία στήλη στην εφημερίδα Το Βήμα για δεκατρία χρόνια και από το 1993 συνέχισε στην Καθημερινή μέχρι τις παραμονές του θανάτου του.

Ένα από τα πρώτα βιβλία του ήταν το ολιγοσέλιδο βιβλιαράκι Η κρίση της προφητείας, που περιείχε άρθρα δημοσιευμένα στην εφημερίδα Καθημερινή και εμφανίστηκε ως έκδοση του περιοδικού Σύνορο. Είχε ένα άσπρο εξώφυλλο· πολύ λεπτό βιβλιαράκι.
Στον πρόλογο αυτού του βιβλίου διαβάζουμε: «Η κρίση της προφητείας είναι το κεντρικό θέμα της παρούσας ώρας. Η εθνική Ορθοδοξία παρουσιάζεται ξένη στον συγκεκριμένο ιστορικό χρόνο. Η μεγάλη της αδυναμία είναι να ενταχθεί ιστορικά, να ερμηνεύσει την απαίτηση της ιστορίας την παρούσα στιγμή. Είναι αυτή ακριβώς η απουσία του προφητικού λόγου. Ουσία της προφητείας δεν είναι η προαγγελία των γεγονότων που πρόκειται να συμβούν, αλλά η κατανόηση της πορείας της ιστορίας και του συγκεκριμένου ιστορικού χρέους που συνεπάγεται η κάθε στιγμή».


Επιτρέψτε μου να πω και το επόμενο: ο Γιανναράς υπήρξε ένας τέτοιος προφήτης.

Όχι με την έννοια ότι προλέγει τα μέλλοντα, αλλά με την έννοια ότι καταγγέλλει, παρουσιάζει, αναδεικνύει τον λόγο του Θεού. Σκεφτείτε επίσης ότι στην Παλαιά Διαθήκη ο προφήτης ονομάζεται «ο βλέπων», όχι «ο μαντεύων». Δεν είναι μάντης· είναι αυτός που βλέπει, βλέπει το φως.
«Η παρούσα ώρα, ως διαρκής παρουσία στη ζωή του Γιανναρά, αποτέλεσε τον άξονα αναφοράς του μέχρι τον θάνατό του, σε όλα τα θέματα με τα οποία ασχολήθηκε. Συγχρόνως, η προσέγγισή της απαιτούσε μια εγρήγορση, συνθήκη που δεν έλειψε ποτέ από τη ζωή του, έχοντας μάλιστα ως σημείο παρουσίας της το αποτύπωμά της στις εκφράσεις του προσώπου του».
Όσοι τον γνωρίσαμε θυμόμαστε αυτές τις εκφράσεις του προσώπου, τους συσπασμούς του κατά τη χαρά, κατά τη λύπη, κατά την έκπληξη· ίσως και τα μάτια του όταν εκκλησιαζόταν.
«Τα θέματα με τα οποία καταπιάστηκε, αλλά και η επεξεργασία και η ανάπτυξή τους, δεν ήταν θέματα ακαδημαϊκής ή σχολαστικής διαδικασίας, αλλά θέματα υπαρξιακού περιεχομένου, τα οποία απασχολούσαν τον ίδιο και πίστευε ότι επίσης απασχολούσαν τον άνθρωπο της εποχής του».

Κατά τούτο λειτούργησε, λοιπόν, ως προφήτης, δηλαδή ως «βλέπων» ή «ορών», κατά τη βιβλική ορολογία, τις συνέπειες από την απουσία αρχών [ακατάληπτο] στη σχέση του ανθρώπου με τη θεία δημιουργία.

Πέραν αυτού, θα πρέπει να επισημάνω ότι αποτελούσε πάντοτε προτεραιότητα στις προσεγγίσεις του η ανάδειξη της εμπειρικής γνώσης, σε αντιδιαστολή προς αναπτύξεις ιδεολογικές ή στοχαστικές. Η ανάδειξη, δηλαδή, της αλήθειας για τον Θεό, τον άνθρωπο και τον κόσμο ως γεγονότος.

Όσοι τον παρακολουθούσαν [ακατάληπτο], πολλές φορές τον άκουγαν να λέει ότι η Εκκλησία είναι ένα γεγονός. Σε αυτή την επιδίωξή του τον συνόδευαν η καλή γνώση της Αγίας Γραφής και της εκκλησιαστικής ιστορίας, αλλά και η διαρκής μελέτη μνημείων γραφής και τέχνης σπουδαίων δημιουργών. Κοντολογίς, τον ενδιέφεραν τα πρόσωπα και τα πράγματα, παραμένοντας συνεπής στις αρχές που έθεσαν οι Απόστολοι και οι Πατέρες της Εκκλησίας.

Ανοίγω πάλι μια παρένθεση. Όταν ο Πέτρος και ο Ιωάννης ανέβαιναν στο ιερό και κήρυτταν τον Ιησού Χριστό, τους συνέλαβαν οι αρχιερείς, η άρχουσα τάξη. Τους κράτησαν μια νύχτα, αλλά δεν μπορούσαν να τους καταδικάσουν· [ακατάληπτο]. Τους άφησαν, απειλώντας τους ότι, αν το ξανακάνουν, θα έχουν συνέπειες.

Η απάντησή τους ήταν: «Δεν μπορούμε να μη λέμε αυτά που είδαμε και ακούσαμε». Αυτή είναι η ζωή της Εκκλησίας: αυτά που είδαμε και ακούσαμε.

Γι’ αυτό η Θεία Ευχαριστία αναδεικνύεται πραγματικά ως το κέντρο του εκκλησιαστικού μας βίου, ως πράξη. Υπάρχει ο λόγος, υπάρχει το μέλος, υπάρχουν τα δρώμενα ασφαλώς, αλλά είναι επικουρικά. Η πράξη έχει σημασία.

Στους πενήντα περίπου τίτλους που έχει δημοσιεύσει, χώρια οι σαράντα περίπου τίτλοι επιφυλλιδογραφικών συλλογών —άρα περίπου ενενήντα βιβλία—, κυρίαρχη θέση κατέχει το βιβλίο Το πρόσωπο και ο έρως. Ξεκίνησε ως διδακτορική διατριβή, με τίτλο Το οντολογικόν περιεχόμενον της θεολογικής εννοίας του προσώπου, το 1970, και κατέληξε στην οριστική έκδοσή του το 1987.


Θα μπορούσε κανείς να συνοψίσει το περιεχόμενο αυτού του βιβλίου σε δύο λέξεις: «ελευθερία» και «κοινωνία». Θα έλεγα μάλιστα ότι με αυτές τις δύο λέξεις θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε την ίδια την παρουσία του Γιανναρά [ακατάληπτο].

Αυτό το βιβλίο αποτέλεσε τη μήτρα σχεδόν όλων των άλλων βιβλίων, τα οποία επεκτείνουν, διασαφηνίζουν, αναπτύσσουν και εξειδικεύουν τη θεματολογία του.
Οι παραπάνω πληροφορίες που σας έδωσα θα πρέπει να συμπληρωθούν από ένα καίριο στοιχείο: τη γλώσσα. Τη γλώσσα στην οποία έγραψε αυτά τα άρθρα και τις μελέτες και η οποία χαρακτηρίζει όλα τα κείμενα του Γιανναρά. Η γλώσσα αυτή, εκτός από την καλλιέπειά της, [ακατάληπτο] εκφράζει έναν αυστηρό, έλλογο λόγο και παρουσιάζει τα εξής χαρακτηριστικά.


Πρώτον, συνέπεια στη σχέση σημαίνοντος και σημαινομένου.
Δεύτερον, έλλειψη αξιωματικής αυθεντίας, με συχνά παρόν ένα απορούμενο.
Τρίτον, διαλογική παρουσία καταφατικού και αποφατικού λόγου. Θυμίζω το σχόλιο του Αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού στην Έκδοσιν ἀκριβῆ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως: όταν μιλάει για την αποφατική θεολογία, καταλήγει σε ένα συμπέρασμα και λέει [το παράθεμα δεν αναγνωρίζεται με ασφάλεια στην απομαγνητοφώνηση].
Τέταρτον, ενσωμάτωση φράσεων ή προτάσεων κλασικών ή σημαντικών συγγραφέων της θεολογίας, της φιλοσοφίας και της πεζογραφίας, όχι τόσο ως αποδεικτικού στοιχείου του λόγου του, αλλά ως ακολουθίας και ολοκλήρωσης των δικών του προτάσεων.
Το κυριότερο όμως στοιχείο του λόγου και της γλώσσας του βρίσκεται στην αντίληψη της καθολικότητας του ανθρώπινου πολιτισμού και όχι στην αποσπασματικότητα του [ακατάληπτο]. Η ζωή του ανθρώπου δεν τέμνεται σε θρησκευτική, κοσμική, ερωτική, καλλιτεχνική, κοινωνική, επιχειρηματική κ.λπ.
Αυτή η αντίληψη της καθολικότητας του επέτρεψε να ενσωματώσει στη σπουδή και την ανάπτυξη του λόγου του τους Πατέρες της Εκκλησίας δίπλα στους αρχαίους και τους νεότερους δημιουργούς, αντιλαμβανόμενος τη φιλοσοφία ως έρωτα της σοφίας. Μόνο που, για τον Χρήστο Γιανναρά, αυτή η σοφία είναι ενυπόστατη και αφορά την τριαδική [ακατάληπτο] αρχή του κόσμου, που δοξάζεται στην Εκκλησία και η οποία, ως γεγονός, παίρνει την ιστορία και της δίνει νόημα και περιεχόμενο.
Οι σπουδαίοι στοχαστές του πολιτισμού θα αποτελέσουν αντικείμενο σπουδής ως ευσεβείς, ακόμη και χωρίς αυτεπίγνωση της ευσέβειάς τους, αρκεί να είναι αληθείς. Κατά τούτο ακούγεται να επαναλαμβάνεται ο λόγος του Αποστόλου Παύλου στους Αθηναίους: «Ὃ οὖν ἀγνοοῦντες εὐσεβεῖτε, τοῦτο ἐγὼ καταγγέλλω ὑμῖν».
Σήμερα η γλώσσα του Γιανναρά αποτελεί αυτονόητη συνθήκη του [ακατάληπτο]. [Ακατάληπτο] οι άνθρωποι που ασχολούνται με πνευματικά θέματα. Πριν από [ακατάληπτο] δεκαετίες δεν ήταν αυτονόητη· κάθε άλλο. Κατά τούτο, επιτρέψτε μου να πω, είμαστε όλοι μας παιδιά του.

Κλείνω με έξι μικρές προτάσεις, αντλημένες από δύο άρθρα —το πρώτο και το τελευταίο— που περιέχονται στο αφιέρωμα Χαιρετισμός στον Χρήστο Γιανναρά, εκδόσεις Μανιφέστο, Αθήνα, Μάρτιος 2025. Το πρώτο είναι του πατρός Βασιλείου Γοντικάκη, «Η παρουσία του Χρήστου Γιανναρά», και το τελευταίο του Σπύρου Γιανναρά, «Το περίγραμμα μιας σχέσης».

Από το άρθρο του πατρός Βασιλείου Γοντικάκη:

Πρώτον: «Ο πατήρ Ηλίας Μαστρογιαννόπουλος μάς πήγε, κατά το τέλος της δεκαετίας του 1950, στον Δημήτρη Κουτρουμπή. Από αυτόν πολλά μάθαμε για την αξία της παραδόσεώς μας. Αυτός μας τόνισε ότι η αλήθεια δεν είναι μια ιδέα, αλλά ένα πρόσωπο: ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός. Μας έλεγε πόσο σπουδαίο είναι να γίνεται κάπου η Θεία Λειτουργία».
Δεύτερον: «Στην αρχή της δεκαετίας του 1960 άρχισε να γράφει επιφυλλίδες στην Καθημερινή. Τότε ακούστηκε ο λόγος της ορθόδοξης θεολογίας εκεί όπου επικρατούσε απόλυτα η [ακατάληπτο] πλάνη του δυτικού Διαφωτισμού».
Τρίτον: «Δεν έφτιαχνε εντυπώσεις [ακατάληπτο]. Δεν λάτρεψε τα χαρίσματά του. Δεν σταδιοδρόμησε ως ένας φιλόσοφος ή θεολόγος της σειράς. Ήταν συνεπαρμένος από τη χάρη της ορθόδοξης θεολογίας, στην οποία έδωσε τον εαυτό του ολόκληρο».
Περνάω σε τρεις προτάσεις του Σπύρου Γιανναρά:
Πρώτον: «Ένα από τα μέγιστα κληροδοτήματα που έλαβα από εκείνον ήταν η απέχθεια για παντός είδους ιδεολογία, η ψηλαφητή επίγνωση και πεποίθηση ότι η παγίωση των ιδεών σε άκαμπτα σχήματα γεννάει μόνο αρρώστια, πόνο και θάνατο».
«Όσοι τον έζησαν γνωρίζουν ότι υπήρξε ένας βαθιά καλόκαρδος και [ακατάληπτο] γενναιόδωρος άνθρωπος, ο οποίος κράτησε μέχρι το τέλος μια παιδική καρδιά και μια αντίστοιχη ευπιστία —ενίοτε και παραπλανητική αφέλεια— εξαιτίας της αμέριστης εμπιστοσύνης του προς τους άλλους».
Εκεί νομίζω ότι οφείλονται και πολλές από τις παραδρομές του. Κάπου το υπονόησα αυτό όταν μίλησα για τους σπουδαίους. Αυτός ήταν σπουδαίος, κυρίως σπουδαίος [ακατάληπτο], και εφάρμοσε το παράγγελμα του Χριστού.
«Τρίτον: Δεν τον ενδιέφερε η αόριστη θεωρητική αναζήτηση. Τα συγκεκριμένα οντολογικά ερωτήματα υπήρξαν ανέκαθεν η κινητήρια δύναμή του για το πώς και το γιατί του βίου».

Σας ευχαριστώ.

Σχόλιο στο κείμενο «ANANEOYMENH EΛΛHNIKOTHTA» του κ. Γιανναρά

"Συνειδητοποιούμε όχι μόνο την έκταση, αλλά και το βάθος ή την ποιότητα εξελληνισμού της ρωμαϊκής «οικουμένης», όταν διαβάζουμε τα ελληνικά κείμενα ενός φανατικά συντηρητικού Εβραίου: τις επιστολές του Αποστόλου Παύλου. Οι Εβραίοι ήταν λαός πού αντιστάθηκε σθεναρά και με αιματηρό τίμημα στον εξελληνισμό του, και ο Παύλος άνηκε στην πιό συντηρητική κοινωνική ομάδα των Εβραίων, στους Φαρισαίους. Κι όμως ο εθνοφυλετικός συντηρητισμός του δεν τον εμποδίζει να χειρίζεται την ελληνική γλώσσα, τις ελληνικές φιλοσοφικές έννοιες, αλλά και κάποιους Έλληνες συγγραφείς, με μια ευχέρεια πού δύσκολα θα την συναγωνιζόταν οποιοσδήποτε Αλεξανδρινός ή και Αθηναίος της εποχής του."
Από το βιβλίο «Ελληνορθόδοξη Παράδοση. Ρίζωμα και Προοπτική» του κ. Γιανναρά.

Θα θέλαμε να σχολιάσουμε πως οι επιστολές του Αποστόλου Παύλου δεν έχουν γραφτεί από έναν φανατικό Εβραίο όπως ισχυρίζεται ο κ. Γιανναράς. Πώς είναι δυνατόν ο κ. Γιανναράς να κρατά για τον ευατό του την αυθυπέρβαση, την υπέρβαση της φύσεως, το “ πρόσωπο ” και να αποδίδει στον Απόστολο Παύλο εθνοφυλετικό συντηρητισμό, τον οποίο μάλιστα βρίσκει μέσα στις επιστολές του;
Αναρωτιόμαστε: Έχει άραγε για τον κ. Γιανναρά κάποιο περιεχόμενο το να είναι κάποιος χριστιανός; Από το κείμενο δεν φαίνεται να έχει κάποιο περιεχόμενο, δεν μπορεί να μεταμορφωθεί ο άνθρωπος ούτε εν Χριστώ.

Το εκπληκτικό όμως είναι ότι ούτε η τεράστια μόρφωση του Αποστόλου Παύλου προσθέτει κάτι στον εθνοφυλετικό του συντηρητισμό. Ματαίως άραγε αγωνίζεται με τέτοιο πάθος για την παιδεία, για την αληθινή πίστη σ’ αυτό εδώ τον τόπο ο κ. Γιανναράς ή μας κοροϊδεύει;


Πέμπτη 13 Αυγούστου 2026

Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας: Δεν είναι δυνατό με ανθρώπινη δύναμη να σηκωθεί ο άνθρωπος, όταν πέσει…


                                                                   Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας.

(Επιμέλεια Στέλιος Κούκος)

[…] η θεία Ευχαριστία είναι η μόνη τελετή που παρέχει και στ’ άλλα Μυστήρια την τελείωση.

Από τη μια τα βοηθεί στο έργο της μυήσεως, αφού χωρίς αυτή δεν μπορούν να μυήσουν.
Από την άλλη βοηθεί τους πιστούς μετά τη μύηση να ξαναβρούν, όταν χρειαστή, την ακτίνα που έλαβαν από τα Μυστήρια και την αμαύρωσαν με το σκότος των αμαρτιών.

Γιατί μόνο η ιερή Τράπεζα μπορεί να επαναφέρη στη ζωή όσους χάθηκαν και νεκρώθηκαν από την αμαρτία.

Δεν είναι δυνατό με ανθρώπινη δύναμη να σηκωθή ο άνθρωπος, όταν πέση, ούτε με ανθρώπινη δικαιοσύνη να εξαλειφθή η κακία των ανθρώπων.

Η αμαρτία είναι ύβρις κατά του Θεού.

«Διά της παραβάσεως του νόμου», λέει ο Απόστολος Παύλος, «τον Θεόν ατιμάζεις».

Απαιτείται λοιπόν αρετή ανώτερη από την ανθρώπινη, για να μπορέση να εξαλείψη το παράπτωμα.

Βέβαια είναι εύκολο να υβρίση ο ελάχιστος τον μέγιστο.

Είναι όμως, αδύνατο ν’ αντισταθμίση με τιμή την ύβρη, και μάλιστα όταν ο μέγιστος έχη τον υβριστή οφειλέτη για πολλά, και υπερέχη τόσο, ώστε να μη μπορή να μετρηθή η μεταξύ τους διαφορά.

Γιατί, αν θελήση να εξαλείψη το παράπτωμα και ν’ αποκαταστήση στον προσβληθέντα την τιμή που του στέρησε, επιβάλλεται να προσφέρη περισσότερα από τα οφειλόμενα.

Από τη μια ν’ αποδώση την οφειλή, και από την άλλη ν’ αποζημιώση για την αδικία.

Όποιος όμως δεν μπορεί ούτε στο χρέος του ν’ ανταποκριθή, πώς να επιδιώξη κάτι περισσότερο;

Απόσπασμα από το βιβλίο του Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, «Περί της εν Χριστώ ζωής, Λόγοι επτά», έκδοση Ιερού Ησυχαστηρίου «Ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος», Σουρωτή Θεσσαλονίκης.

Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας: Δεν είναι δυνατό με ανθρώπινη δύναμη να σηκωθεί ο άνθρωπος, όταν πέσει... - Pemptousia

Παρασκευή 10 Ιουλίου 2026

Τυχικός – Κάρα Αποστόλου Παύλου: Ποιος τελικά τιμά και σέβεται πραγματικά τον Απόστολο Παύλο;

Η υπόθεση του Τυχικού, η έλευση της κάρας του Αποστόλου Παύλου και το ερώτημα αν η τιμή προς τον Απόστολο εκφράζεται με τελετές ή με υπακοή στη διδασκαλία του

Η πρόσφατη υπόθεση του Μητροπολίτη Πάφου Τυχικού και οι εξελίξεις γύρω από την προγραμματιζόμενη έλευση της κάρας του Αποστόλου Παύλου στην Κύπρο επαναφέρουν ένα κρίσιμο ερώτημα: ποιος τιμά πραγματικά τον Απόστολο Παύλο; Εκείνος που οργανώνει λαμπρές υποδοχές του ιερού λειψάνου του ή εκείνος που προσπαθεί να μείνει πιστός στη διδασκαλία που ο ίδιος παρέδωσε στην Εκκλησία;

Σύμφωνα με όσα έχουν δημοσιοποιηθεί, ο Τυχικός είχε εκφράσει επιφυλάξεις για την έλευση της κάρας όχι επειδή δεν τιμούσε τον Απόστολο Παύλο, αλλά επειδή θεωρούσε ότι η παρουσία Ρωμαιοκαθολικών καρδιναλίων και οι ενδεχόμενες συμπροσευχές θα δημιουργούσαν σοβαρό εκκλησιολογικό πρόβλημα. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ίδιος είχε ήδη φέρει δύο φορές στην Πάφο λείψανα του Αποστόλου Παύλου από ορθόδοξες μονές της Ελλάδας. Επομένως, το ζήτημα δεν ήταν ποτέ η τιμή προς το λείψανο, αλλά οι συνθήκες υπό τις οποίες αυτή θα πραγματοποιούνταν.

Το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο έντονο μετά τις ανακοινώσεις ότι τον Οκτώβριο προγραμματίζεται η έλευση της κάρας με τιμές και ότι ενδέχεται να προσκληθεί και ο Πάπας. Αν αυτό συνοδευθεί από κοινές λατρευτικές εκδηλώσεις ή συμπροσευχές, τότε πολλοί πιστοί διερωτώνται κατά πόσον κάτι τέτοιο βρίσκεται σε συμφωνία με το πνεύμα και τη διδασκαλία του ίδιου του Αποστόλου Παύλου.
Η Συνέχεια:Τυχικός – Κάρα Αποστόλου Παύλου: Ποιος τελικά τιμά και σέβεται πραγματικά τον Απόστολο Παύλο; | ΤΑΣ ΘΥΡΑΣ ΤΑΣ ΘΥΡΑΣ

ΠΩΣ ΠΡΟΚΥΠΤΕΙ ΟΤΙ Ο ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΠΑΦΟΥ ΤΙΜΑ ΤΟΝ ΑΠΟΣΤΟΛΟ ΠΑΥΛΟ; Η ΚΑΡΔΙΑ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Η ΙΕΡΑΡΧΙΑ ΑΛΛΑ ΟΙ ΑΓΙΟΙ ΤΗΣ. Η ΚΑΡΑ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΛΕΙΨΑΝΟ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ. 
ΤΟ ΒΑΤΙΚΑΝΟ ΕΧΕΙ ΗΔΗ ΥΠΟΤΙΜΗΜΕΝΟ ΤΟΝ ΑΠΟΣΤΟΛΟ ΤΩΝ ΕΘΝΩΝ ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΠΕΤΡΟΥ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΔΕΝ ΕΠΙΣΚΕΦΘΗΚΕ ΠΟΤΕ ΤΗ ΡΩΜΗ.
ΟΙ ΑΠΟΣΤΟΛΟΙ ΧΕΙΡΟΤΟΝΟΥΣΑΝ ΕΑΝ ΚΑΙ ΕΦΟΣΟΝ ΔΙΕΚΡΙΝΑΝ ΤΗΝ ΚΛΗΣΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ 
ΟΙ ΕΠΙΣΚΟΠΟΙ ΕΙΝΑΙ ΔΙΑΔΟΧΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ. ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΙΑΔΟΧΟΙ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΥ ΧΑΡΙΣΜΑΤΟΣ. ΤΙ ΑΡΝΗΘΗΚΕ;;;. ΚΛΗΡΟΝΟΜΕΙΤΑΙ Η ΧΑΡΙΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ; ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ;

Δευτέρα 13 Απριλίου 2026

«Η ΑΠΕΡΑΝΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ» Από Inchiostronero Συντακτικό Επιτελείο

Φιλοσοφία, ψυχή και πνευματικότητα, ένα ταξίδι ανάμεσα στα όρια και την υπέρβαση

Η ΑΠΕΡΑΝΤΟΤΗΤΑΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ

όταν η επιθυμία για το άπειρο σου κόβει την ανάσα

Τι συμβαίνει στην ψυχή όταν συλλογίζεται την ιδέα του απείρου; Όταν προσπαθεί να σκεφτεί τον Θεό -ή το Μηδέν- χωρίς μέτρο, χωρίς μορφή, χωρίς στήριγμα;
Υπάρχει μια ανάσα που διαστέλλεται, αλλά και ένα ρίγος που σφίγγει το στήθος. Αυτό το ποιητικό δοκίμιο διασχίζει το λεπτό έδαφος όπου συναντώνται η φιλοσοφία, η πνευματικότητα και η υπαρξιακή αντίληψη. Ξεκινώντας από απλές και σπλαχνικές εικόνες -όπως το νερό που μας συντηρεί ή μας κατακλύζει- εξερευνά το παράδοξο μιας ανθρωπότητας που επιδιώκει το άπειρο αλλά χρειάζεται όρια για να υπάρξει. Η μορφή του Αγίου Παύλου, με το όραμά του για τον άνθρωπο βυθισμένο στον Θεό σαν ψάρι στη θάλασσα, καθοδηγεί έναν στοχασμό για τη ζωή ως κύηση, για το σώμα ως κατώφλι, για την ψυχή ως τον κατοικήσιμο χώρο του θείου. Σε διάλογο με αρχαίους μύθους, στοχαστές όπως η Simone Weil και ο Massimo Cacciari, και ένα πνευματικό λεξικό που δεν αποκλείει την αμφιβολία, το κείμενο γίνεται ένα ταξίδι στην εσωτερικότητα. Μια πρόσκληση να αναγνωρίσουμε ότι ίσως, αντί να αναζητούμε έναν μακρινό Θεό, είμαστε ήδη βυθισμένοι σε κάτι που μας περιέχει. Και ότι το όριο, κάθε άλλο παρά φυλακή, είναι η μορφή που επιτρέπει τη συνάντηση.

Εισαγωγή

«Όταν μπαίνουμε στο νερό χωρίς να ξέρουμε κολύμπι, μας κυριεύει ένα ανεπαίσθητο άγχος».

Είναι μια απλή, αλλά παγκόσμια εικόνα. Το σώμα ξέρει ότι διασχίζει ένα κατώφλι. Ο αέρας δίνει τη θέση του στο υγρό, η γη στο κενό. Ακόμα και όσοι μπορούν να κολυμπήσουν μερικές φορές κατακλύζονται από αυτόν τον ανεπαίσθητο ίλιγγο: τα ανήκουστα βάθη, η σιωπή που μας απομονώνει, ο ορίζοντας που ανοίγεται.

Υπάρχει κάτι παρόμοιο όταν η ψυχή πλησιάζει την ιδέα του άπειρου.

Από τη μία πλευρά, η δίψα μας μάς οδηγεί προς το άπειρο: θέλουμε να χάσουμε τον εαυτό μας, να ξεπεράσουμε τα όρια, να διαλυθούμε σε κάτι μεγαλύτερο. Αλλά από την άλλη, μόλις διακρίνουμε αυτή την απουσία περιγραμμάτων, η ανάσα μας κόβεται. Είναι ο πανικός ενός ψαριού που το βγάζουν από το νερό: έχει αναζητήσει το πέρα, αλλά το πέρα ​​δεν μπορεί να το αντέξει. «Κάθε σώμα έχει όρια», είπε κάποιος. Κάθε ζωτική μορφή χρειάζεται το στοιχείο της, το περιθώριό της, το μέτρο της.

Και λοιπόν; Γιατί επιδιώκουμε αυτό που μας τρομοκρατεί; Γιατί η απεραντοσύνη, είτε πρόκειται για τον Θεό είτε για το Μηδέν, μας έλκει και μας τρομάζει ταυτόχρονα;

«Ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε εν Αυτώ».

έγραψε ο Άγιος Παύλος. Όχι ένας μακρινός Θεός, αλλά ένα περιβάλλον. Μια πνευματική θάλασσα στην οποία βυθιζόμαστε σαν ψάρια στα βάθη τους. Δεν τη βλέπουμε, αλλά μας τυλίγει. Και ίσως, σαν το έμβρυο που δεν γνωρίζει τη μήτρα που την κρατάει, νιώθουμε ότι η ζωή μας είναι μόνο η αρχή μιας άλλης, απέραντης ζωής. Ο θάνατος - αυτή η μεγάλη μετάβαση που μας τρομάζει - για μερικούς είναι η εξής: γέννηση σε μια πιο πλατύτερη ανάσα.

Αλλά αν ο Θεός είναι μια θάλασσα, μπορούμε πραγματικά να διακρίνουμε τον εαυτό μας από Αυτόν;
Και αν το Μηδέν είναι το ίδιο άπειρο, αλλά χωρίς πρόσωπο, πώς μπορούμε να αποφύγουμε να χάσουμε τον εαυτό μας;

Το μυαλό είναι αυτό που επινοεί όρια για να παραμένει διαυγές.

Το σώμα και τα όριά του – Η ανάγκη για ένα περιβάλλον

«Το ψάρι που βγαίνει από το νερό του πεθαίνει στον αέρα.»


Όχι από έλλειψη θέλησης, αλλά από ανεπάρκεια. Έξω από το στοιχείο του, ακόμη και το πιο ευκίνητο ον γίνεται ανίκανο, ξένο προς τον εαυτό του. Κάθε σώμα έχει ένα μέρος όπου μπορεί να αναπνεύσει, ένα όριο που το στηρίζει, ένα σχήμα που το κάνει ζωντανό.

Δεν είμαστε διαφορετικοί. Χρειαζόμαστε τη βαρύτητα για να μην επιπλέουμε, το δέρμα για να μην διασκορπίζεται, τον αέρα που μας περιβάλλει αλλά δεν μπορούμε να δούμε. Ζούμε σε ισορροπία μεταξύ αυτού που μας περιέχει και αυτού που μας περιορίζει. Η αναπνοή μας έχει μια συχνότητα, η καρδιά μας έναν ρυθμό, το μυαλό μας ένα κατώφλι. Το περιβάλλον δεν είναι απλώς αυτό που μας περιβάλλει: είναι αναπόσπαστο κομμάτι του ποιοι είμαστε. Χωρίς το περιβάλλον, δεν υπάρχει σώμα. Χωρίς το σώμα, δεν υπάρχει εμπειρία. Χωρίς εμπειρία, καμία σκέψη δεν έχει βάρος.

Το όριο, επομένως, δεν είναι εχθρός. Είναι μια συνθήκη. Είναι το όριο που μας εμποδίζει να διαλυθούμε, το δοχείο που επιτρέπει στην εσωτερικότητά μας να αναδυθεί.

«Κάθε σώμα έχει όρια, είναι πεπερασμένο και προϋποθέτει ένα ζωτικό περιβάλλον.»

Το σώμα είναι αυτό που μας αγκυροβολεί στον κόσμο και, ταυτόχρονα, αυτό που μας χωρίζει από όλα τα άλλα. Αλλά σε αυτόν τον διαχωρισμό, γεννιούνται η επιθυμία, η σύνδεση και η αναγνώριση.

Υπάρχει κάτι συγκλονιστικά ταπεινό σε όλα αυτά: δεν είμαστε αυτόνομοι. Δεν υπάρχουμε χωρίς αυτό που μας αγκαλιάζει. «Είμαστε φτιαγμένοι για να κατοικούμε», θα μπορούσε κανείς να πει, όχι για να περιπλανιόμαστε στο κενό. Και κάθε κατοικία υπονοεί ένα μέσα και ένα έξω, ένα εδώ και ένα αλλού.

Η μήτρα είναι το αρχέγονο περιβάλλον, η πρώτη ιερή σπηλιά. Εκεί μαθαίνουμε χωρίς να γνωρίζουμε. Η αναπνοή του άλλου μας διαμορφώνει. Ο χτύπος της καρδιάς του άλλου μας δίνει ρυθμό.
Και μετά, δεν είναι όλη η ζωή μια συνεχής αναζήτηση για μια νέα μήτρα, μεγαλύτερη, πιο αόρατη, όπου μπορούμε να μείνουμε χωρίς τον φόβο του θανάτου;

Ακόμα και ο Θεός, ίσως, είναι αυτό: ένα περιβάλλον. Μια οικειότητα που μας τυλίγει, μας διαπερνά, μας συντηρεί χωρίς να τη βλέπουμε. Όχι κάτι αλλού, αλλά μια ζωτική συνθήκη.

Όταν φανταζόμαστε την απουσία ορίων, συχνά σκεφτόμαστε την ελευθερία. Αλλά αν το όριο εξαφανιστεί, εξαφανίζεται και το πρόσωπο. Μια σταγόνα νερού, χαμένη στη θάλασσα, δεν είναι πλέον ο εαυτός της. Μια φλόγα, στερημένη από οξυγόνο, σβήνει.
Ακόμα και η αγάπη, χωρίς ένα ξεχωριστό «εγώ» και «εσύ», εξατμίζεται.

Το να είσαι πεπερασμένος δεν σημαίνει ότι έχεις ελλείψεις. Σημαίνει να είσαι ικανός να σχετίζεταις. Να νιώθεις, να αγγίζεις, να επιλέγεις. Είναι το όριο που κάνει τη ζωή συγκεκριμένη. Και είναι το περιβάλλον που κάνει το όριο κατοικήσιμο.


Το άπειρο ως φιλοδοξία και απειλή

Είμαστε πεπερασμένα πλάσματα με τις σκέψεις μας στραμμένες προς το άπειρο.
Υπάρχει κάτι σκανδαλώδες και μυστηριώδες σε αυτό. Κανένα ζώο, κανένα αντικείμενο, καμία πέτρα δεν νιώθει νοσταλγία για το άπειρο. Αλλά ο άνθρωπος νοσταλγούσε. Πάντα νοσταλγούσε.

Το άπειρο μας έλκει σαν ίλιγγος: υπόσχεται πληρότητα, νόημα, τη διάλυση της αγωνίας. Το τέλος των ερωτημάτων. Ενότητα μετά τον κατακερματισμό. Το βιώνουμε ως κάλεσμα, ως επιστροφή, ως χαμένο τόπο.

«Μας έπλασες για τον εαυτό σου, και οι καρδιές μας είναι ανήσυχες μέχρι να αναπαυθούν σε εσένα».

Γράφει ο Αυγουστίνος. Και σε αυτά τα λόγια βρίσκεται ολόκληρο το δράμα: επιθυμούμε το άπειρο, αλλά μας αναστατώνει. Θέλουμε ανάπαυση, αλλά δεν ξέρουμε με ποια μορφή.

Από μακριά, το άπειρο σαγηνεύει. Είναι σαν ένας ορίζοντας που διευρύνεται με κάθε βήμα. Μας προσκαλεί να ξεπεράσουμε το γνωστό, να προχωρήσουμε παραπέρα. Είναι η υπόσχεση μιας ζωής χωρίς εμπόδια, όπου κάθε πληγή θα γιατρευτεί από την απεραντοσύνη. Μια ζωή όπου δεν υπάρχουν πια περιθώρια για να συγκρατήσουμε τον εαυτό μας, όπου μπορούμε επιτέλους να «είμαστε τα πάντα».

Αλλά από κοντά, το άπειρο αλλάζει πρόσωπο.
Δεν είναι πλέον μια υπόσχεση, αλλά μια άβυσσος. Όχι πλέον ένας χώρος ελευθερίας, αλλά ένα κενό στο οποίο όλα χάνουν το όνομά τους. Ποιος είμαι εγώ, αν δεν έχω όρια; Τι αγαπώ, αν δεν υπάρχει πλέον καμία απόσταση ανάμεσα σε εμένα και τον άλλον;
Το άπειρο, στην πιο ανελέητη γύμνια του, μπορεί να μοιάζει με το Τίποτα.

Να το παράδοξο: λαχταράμε να χάσουμε τον εαυτό μας, αλλά τρέμουμε στη σκέψη ότι δεν θα ξαναβρούμε ποτέ τον εαυτό μας. Λαχταράμε να είμαστε μέρος του Όλου, αλλά χωρίς να πάψουμε να είμαστε ο εαυτός μας. Επιθυμούμε έναν άπειρο Θεό, αλλά θέλουμε επίσης να είναι οικείος, συγκεκριμένος, ενσαρκωμένος. Επιθυμούμε την αιωνιότητα, αλλά με τη μορφή ενός χαδιού.

Στον μύθο, όσοι κοιτάζουν τα πρόσωπα των θεών πεθαίνουν. Όσοι πλησιάζουν πολύ τον Ήλιο καίγονται. Ίσως επειδή το θεϊκό, απογυμνωμένο από κάθε μορφή, είναι υπερβολικό. Πολύ απέραντο, πολύ αγνό, πολύ αληθινό. Οι καρδιές μας, ακόμα πνιγμένες στη γη, δεν μπορούν να αντέξουν την κρούση του απεριόριστου.

Έτσι, ταλαντευόμαστε. Λαχταράμε αυτό που μας καταστρέφει και αμυνόμαστε από αυτό που μας καλεί.
Αγαπάμε τον Θεό και φοβόμαστε το κενό, αλλά μερικές φορές τα δύο φαίνεται να συγχωνεύονται.
Στη σιωπή, στον στοχασμό, στη νύχτα - δεν είναι πάντα σαφές αν ακούμε μια παρουσία ή βυθιζόμαστε σε μια απουσία.

Ίσως αυτό είναι που κάνει την πνευματική εμπειρία τόσο ισχυρή και διφορούμενη: το άπειρο μας αγγίζει, αλλά δεν μπορεί να συλληφθεί. Εμφανίζεται μόνο σε φευγαλέες στιγμές, σαν μια ανάσα στην ομίχλη, σαν ένα καρδιοχτύπι στον ύπνο.

Και εν τω μεταξύ, συνεχίζουμε να αναζητούμε. Προσπαθώντας για το ανυπολόγιστο. Με τη νοσταλγία εκείνων που γνωρίζουν ότι ένα μέρος του εαυτού τους ανήκει σε έναν τόπο χωρίς συντεταγμένες.

Σύμβολα και φυσική εικόνα

Ίσως αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που οι μύθοι εξακολουθούν να μας μιλάνε: σκηνοθετούν τη δίψα μας για το άπειρο και το τίμημα που αυτό συνεπάγεται.

Ο Οδυσσέας δεν χορταίνει ποτέ λιμάνια, λόγια ή ορίζοντες. Είναι ο άνθρωπος που προτιμά το άγνωστο από το γνωστό, περιπλανώμενος για να ξεκουραστεί. Αλλά το ταξίδι του, αν και ένδοξο, είναι σπαρμένο με ναυάγια, εγκαταλείψεις και απώλειες. Κάθε απόβαση έχει τη γεύση του εφήμερου. Κάθε γη της επαγγελίας περιέχει κάτι που δεν είναι αρκετό.

Ο Ίκαρος, από την άλλη πλευρά, καίγεται. Πετάει πολύ ψηλά, παρασυρμένος όχι από σοφία αλλά από ευφορία. Τα φτερά του δεν αντέχουν τον ήλιο. Το άπειρο που αναζητούσε γίνεται η καταδίκη του.
Κι όμως, ακόμα και σήμερα, όταν κοιτάμε τον καθαρό ουρανό, ακούμε το κάλεσμά του.

Έτσι είμαστε. Ανάμεσα στην πεισματική πορεία του Οδυσσέα και τον κάθετο πάθος του Ίκαρου. Περπατάμε την κορυφογραμμή, αναζητώντας μια απεραντοσύνη που δεν θα μας εξαφανίσει. Επιθυμούμε έναν Θεό που είναι απεραντοσύνη, αλλά και καταφύγιο. Που είναι φωτιά, αλλά όχι πυρκαγιά.

Σαν μια ορεινή λίμνη το πρωί, που αντανακλά τον ουρανό χωρίς να αναμειγνύεται με αυτόν. Το ήρεμο νερό, η απόλυτη σιωπή. Η απεραντοσύνη είναι όλη εκεί, κλεισμένη σε ένα περιθώριο. Κι όμως, δεν σταματά ποτέ να μιλάει για το άπειρο.


Άγιος Παύλος: Ο Θεός ως Περιβάλλον – Ζωή μέσα στη Ζωή

Δεν είναι μόνο η ανθρώπινη σκέψη που αναζητά το άπειρο. Υπάρχει επίσης μια αρχαία παροιμία που υποδηλώνει ότι ίσως το άπειρο κατοικεί ήδη μέσα μας. Ο Άγιος Παύλος, στις επιστολές του, τολμά να παρουσιάσει μια εικόνα που υπονομεύει κάθε δυϊσμό μεταξύ του Θεού και των πλασμάτων του:

«Εν Αυτώ ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε».

Όχι ο Θεός ως ιδέα ή ως μια μακρινή παρουσία. Αλλά το περιβάλλον . Μια πνευματική θάλασσα στην οποία είμαστε βυθισμένοι. Αόρατος αέρας που μας στηρίζει, ακόμα και όταν δεν τον σκεφτόμαστε. Ένα εσωτερικό που είναι επίσης ένα σύνολο. Μια απεραντοσύνη που δεν πρέπει να προσεγγιστεί, αλλά να αναγνωριστεί.
Όπως ακριβώς το έμβρυο δεν γνωρίζει ακόμη το όνομα της μήτρας, αλλά από αυτήν λαμβάνει όλα όσα τη σχηματίζουν.

Είναι μια ριζική αντιστροφή: δεν είμαστε εμείς που αναζητούμε τον Θεό στον κόσμο, είναι ο κόσμος που κινείται μέσα στον Θεό.
Δεν είμαστε προσκυνητές που αναζητούν το θείο, είμαστε σώματα βυθισμένα σε μια μεγαλύτερη πραγματικότητα, η οποία μας προηγείται και μας προστατεύει. Εκτός κι αν, συχνά, δεν το συνειδητοποιούμε.

«Ζωή μέσα στη ζωή», είπε ο Παύλος. Η ύπαρξή μας, λοιπόν, δεν είναι η κορύφωση: είναι η κύηση . Μια εμβρυϊκή κίνηση μέσα σε μια μεγαλύτερη ύπαρξη, που δεν έχει ακόμη γεννηθεί.

Ακόμα και ο θάνατος αλλάζει πρόσωπο, όταν τον βλέπουμε έτσι. Δεν είναι πλέον τέλος, αλλά γέννηση. Όχι διακοπή, αλλά μετάβαση. Είναι το τελικό κατώφλι, το τελευταίο όριο που πρέπει να διασχίσουμε για να εισέλθουμε τελικά στον κόσμο προς τον οποίο, ίσως, πάντα επιθυμούσαμε.
Γι' αυτό, στη χριστιανική θεολογία, ο θάνατος μπορεί να χαρακτηριστεί ως γέννηση στον παράδεισο . Μια γέννηση αντίστροφα, που ανοίγει τα μάτια μας όχι στο γήινο φως, αλλά στο φως που δεν σβήνει ποτέ.

Αλλά αν όλα αυτά είναι αλήθεια—αν ο Θεός είναι πραγματικά το περιβάλλον στο οποίο βυθιζόμαστε—τότε ακόμη και η αγωνία του περιορισμού μπορεί να μεταμορφωθεί.
Το όριο δεν είναι πλέον φυλακή, αλλά ένα λεπτό πέπλο . Ένα διάφραγμα ανάμεσα σε μια ζωή και μια άλλη. Ανάμεσα σε μια μορφή και μια απεραντοσύνη. Ανάμεσα στο όνομα και το μυστήριο που τη δημιουργεί.

Σαν να κολυμπάμε σε μια θάλασσα που πάντα μας στήριζε. Αλλά μόνο μερικές φορές, μέσα στην ηρεμία, νιώθουμε την παρουσία της. Και εκείνη τη στιγμή, δεν είμαστε πια μόνοι.
Η καρδιά μας διευρύνεται. Το εγώ μας σωπαίνει. Και κάτι, βαθιά μέσα μας, ψιθυρίζει:

«Είσαι ήδη μέσα. Ανάπνευσε.»

Ενυπάρχουσα προσωπικότητα και σκεπτικισμός

Αλλά αυτό ακριβώς το όραμα - ο Θεός ως περιβάλλον, ο Θεός ως ενυπάρχουσα φύση - είναι το πιο δύσκολο να αποδεχτούμε σήμερα.
Ζούμε βυθισμένοι σε έναν πολιτισμό που μας έχει διδάξει να βλέπουμε μόνο ό,τι είναι διαχωρίσιμο, μετρήσιμο και επαληθεύσιμο. Η πραγματικότητα είναι αυτό που είναι διακριτό. Η αλήθεια είναι αυτό που αποδεικνύεται. Το θείο, αν υπάρχει, βρίσκεται αλλού.

Ο σκεπτικισμός δεν είναι απλώς μια διανοητική στάση: είναι ένα σύγχρονο ένστικτο. Μας προστατεύει από την απογοήτευση, αλλά ταυτόχρονα μας στερεί τη δυνατότητα να αναπνέουμε βαθιά.

«Αν δεν το βλέπω, δεν είναι εκεί» — λέμε.

Αλλά ακόμη και ο αέρας είναι αόρατος, κι όμως χωρίς αυτόν πεθαίνουμε. Ακόμα και η μήτρα είναι κρυμμένη, κι όμως η ζωή σχηματίζεται εκεί.

Η ιδέα ότι ο Θεός δεν είναι ένα αντικείμενο που πρέπει να αναζητηθεί, αλλά μια ατμόσφαιρα που πρέπει να αναγνωριστεί, είναι επαναστατική. Και λεπτή. Επειδή δεν επιβάλλεται, δεν δοκιμάζεται. Διαισθητοποιείται, γίνεται αντιληπτή. Είναι μια γνώση που έρχεται μέσα από τη σιωπή, τον θαυμασμό και την παράδοση.

Ο σκεπτικιστής απαιτεί απόσταση. Η εμμονή προτείνει εγγύτητα. Αλλά μια εγγύτητα τόσο βαθιά που συχνά περνάει απαρατήρητη.
Σαν το νερό για τα ψάρια: δεν το βλέπουν, δεν το σκέφτονται, αλλά ζουν με βάση αυτό.

Ίσως αυτός ακριβώς είναι ο λόγος για τον οποίο πολλοί σήμερα δεν είναι πλέον σε θέση να «πιστέψουν ». Όχι επειδή δεν διψούν, αλλά επειδή δεν έχουν τη γραμματική για να αναγνωρίσουν το νερό. Προσπαθώντας να αναζητήσουμε τον Θεό «εκεί έξω » , έχουμε ξεχάσει πώς να είμαστε «εδώ μέσα». Ωστόσο - αν πραγματικά, όπως γράφει ο Παύλος, «ζούμε εν Αυτώ» - δεν υπάρχει λόγος να κοιτάξουμε ψηλά. Αρκεί να είμαστε εκεί , να ακούμε, να παρατηρούμε.


Η πρόκληση, λοιπόν, δεν είναι να πιστέψουμε σε κάτι μακρινό, αλλά να αντιληφθούμε τι μας περιέχει . Είναι μια πράξη εμπιστοσύνης, αλλά και προσοχής.
Όπως όταν, μετά από ώρες ανέμου, νιώθουμε ότι ο αέρας έχει αλλάξει. Δεν υπάρχει τίποτα να αγγίξουμε, κι όμως όλα είναι διαφορετικά.

Η εμμονή δεν ουρλιάζει. Αναπνέει.

Παύλος, η ψυχή και άλλοι στοχαστές

Στον Απόστολο Παύλο, η λέξη «ψυχή» δεν χρησιμοποιείται ποτέ με τη σύγχρονη έννοια, ως κάτι αντίθετο προς το σώμα ή ως μια διαχωρίσιμη οντότητα.
Το όραμά του είναι ενιαίο και δυναμικό : το ανθρώπινο ον είναι ένας ζωντανός κόμπος μεταξύ σώματος ( sōma ), ψυχής ( psychē ) και πνεύματος (pneuma). Το σώμα δεν είναι φυλακή. Η ψυχή δεν είναι καταφύγιο. Το πνεύμα δεν είναι διαφυγή. Είναι αλληλεξαρτώμενες πτυχές, συνυφασμένες όπως οι χορδές μιας λύρας.

Η αληθινή διάκριση, για τον Παύλο, δεν είναι μεταξύ σώματος και ψυχής, αλλά μεταξύ της ζωής κατά τη σάρκα (δηλαδή, του κλειστού, αυτόνομου, αυτοαναφορικού εαυτού) και της ζωής κατά το Πνεύμα (του ανοιχτού, διασχισμένου, αυτοπροσφερόμενου εαυτού).
Η ψυχή είναι, θα μπορούσαμε να πούμε, ο εσωτερικός τόπος όπου αποφασίζουμε σε ποια ζωή θέλουμε να ανήκουμε.
Δεν είναι το πεδίο της ενδοσκόπησης, αλλά ένα πνευματικό πεδίο μάχης .

Σε αυτό, ο Παύλος προαναγγέλλει και εμπνέει τον Αυγουστίνο, ο οποίος μετά από αυτόν θα κάνει την ψυχή έδρα της μνήμης του Θεού:

«Σε αγάπησα πολύ αργά, ομορφιά τόσο αρχαία και τόσο νέα... Ήσουν μέσα μου και εγώ ήμουν έξω και σε έψαχνα», γράφει.

Η ψυχή τότε δεν γίνεται καταφύγιο από τον κόσμο, αλλά ηχώ της θεϊκής ενυπάρχουσας φύσης .

Ακόμα και ο Ωριγένης, σε μια πιο πρόσφατη εποχή, θα επέστρεφε στο θέμα: η ψυχή βρίσκεται σε ένα ταξίδι, αλλά το ταξίδι είναι πάντα ήδη μέσα. Κάθε κίνηση προς τον Θεό είναι μια επιστροφή στην εσωτερικότητα. Μια ανάβαση προς τα πίσω.

Η Σιμόν Βάιλ -πολύ αργότερα- θα επαναλάμβανε την ίδια χειρονομία με ουσιώδη λόγια:
«Η ψυχή χρειάζεται εσωτερικό χώρο. Και ο εσωτερικός χώρος είναι φτιαγμένος από σιωπή και προσοχή».
Μια πολύ σύγχρονη ανάγνωση του μυστικισμού του Παύλου.

Πιο ριζοσπαστικός, στον εικοστό αιώνα, ήταν ο Ντίτριχ Μπονχέφερ, ο οποίος στα γραπτά του από τη φυλακή μιλούσε για μια «μη θρησκευτική» πίστη, ικανή να αντιλαμβάνεται τον Θεό όχι ως προσωρινό σημείο , αλλά ως μια σιωπηλή παρουσία στο κέντρο της κοσμικής ύπαρξης . Όχι πλέον έναν Θεό «πέρα από αυτό», αλλά στα βάθη . Στην πραγματικότητα. Στην ανθρωπότητα.


Σε όλα αυτά, η ίδια Παύλεια διορατικότητα διατηρείται και μεταμορφώνεται: Ο Θεός δεν είναι το αντικείμενο της αναζήτησής μας, αλλά η πραγματικότητα που μας προηγείται, μας αγκαλιάζει, μας καλεί.
Η ψυχή δεν είναι τίποτα άλλο από το αυτί που μπορεί να ακούσει αυτή τη φωνή - ή τουλάχιστον την λαχταρά.

Στον σημερινό κόσμο, όπου η εσωτερικότητα συχνά βυθίζεται στον θόρυβο και τον έλεγχο, το να μιλάμε για την ψυχή με αυτόν τον τρόπο - ως κατώφλι, ως χώρο ακρόασης, ως ηχώ του αόρατου - είναι σχεδόν ανατρεπτικό.
Και ο Παύλος, ένας διώκτης που έγινε προφήτης, μας διδάσκει ακριβώς αυτό: ότι η ψυχή μπορεί να αλλάξει κατεύθυνση, αλλά δεν μπορεί ποτέ να σταματήσει να επιθυμεί .

Η ψυχή ως χώρος θεϊκής πνοής

(Μια θεολογική, συμβολική και ποιητική σκέψη πάνω στην έννοια της ψυχής στη χριστιανική και μεταχριστιανική σκέψη)

Η ψυχή δεν είναι μέρος. Δεν είναι μια μυστική ουσία κρυμμένη στο σώμα. Δεν είναι καν το αντίθετο της σάρκας.
Η ψυχή - στη γλώσσα των Πατέρων, του Παύλου, των μυστικιστών και ορισμένων σύγχρονων στοχαστών - είναι ένας τόπος .
Ένας τόπος που δεν έχει χωρικές συντεταγμένες, αλλά έναν προσανατολισμό.
Όχι «πού» βρίσκεται η ψυχή, αλλά σε ποιον ανοίγεται . Σε ποιον ανταποκρίνεται. Τι ανάσα αφήνει να μπει.

Στη βιβλική γλώσσα, η ψυχή ( νέφες , ψυχή ) είναι η αναπνοή, η αναπνοή, μια δόνηση της ζωής.
Είναι αυτό που συμβαίνει όταν η λάσπη παίρνει μια ανάσα.

«Και Κύριος ο Θεός φύσηξε στα ρουθούνια του πνοή ζωής, και ο άνθρωπος έγινε ζωντανή ψυχή» (Γένεση 2:7).

Όχι ψυχή με σώμα, αλλά ζωντανή ψυχή : ολόκληρη ζωή, σώμα-πνεύμα-αναπνοή.

Ο Άγιος Παύλος κληρονομεί και επεξεργάζεται αυτό το όραμα. Η ψυχή είναι αυτή που λαμβάνει το Πνεύμα. Αλλά να είστε προσεκτικοί: δεν είναι κάτι που κατέχουμε, είναι κάτι που μας συμβαίνει . Η ψυχή ανοίγει ή κλείνει. Είναι μια μεμβράνη, ένα κατώφλι, ένα άνοιγμα. Μπορεί να γίνει τόπος συνάντησης ή ένα ηχείο για το κενό.


Για τον Αυγουστίνο, η ψυχή είναι η έδρα της μνήμης. Όχι όμως η ψυχολογική μνήμη: η μνήμη ως ένας χώρος στον οποίο ο Θεός μπορεί να θυμηθεί κανείς πριν καν γίνει γνωστός .

«Ήσουν μέσα μου, κι εγώ ήμουν έξω, κι εκεί σε έψαχνα...»

Η ψυχή είναι αυτή που γνωρίζει τον Θεό, ακόμα και όταν ο νους τον αρνείται.

Η Σιμόν Βέιλ θα έλεγε ότι «η ψυχή χρειάζεται σιωπή όπως το σώμα χρειάζεται οξυγόνο».
Και σε αυτή την πρόταση, η μεταχριστιανική μετατόπιση ολοκληρώνεται: ο Θεός δεν έχει εξαφανιστεί, αλλά έχει μετατοπιστεί .
Είναι παρών στην πείνα για νόημα, στη δίψα για δικαιοσύνη, στην ευαλωτότητα, στην προσοχή.
Η ψυχή -ακόμα και για εκείνους που δεν πιστεύουν- είναι αυτό που δεν υποκύπτει στην απουσία. Είναι αυτό που παραμένει σε αναμονή.

Στη σύγχρονη σκέψη, η ψυχή έχει αλλάξει μορφή, αλλά δεν έχει σταματήσει να πάλλεται.
Δεν είναι πλέον μεταφυσική: είναι ηθική , ποίηση , κοσμικός μυστικισμός .
Είναι το μέρος του ανθρώπινου όντος που αντιστέκεται στην αναγωγή σε λειτουργία, αριθμό ή παράσταση.
Είναι ο χώρος στον οποίο κάποιος αισθάνεται ότι η ζωή έχει αξία ακόμα και όταν δεν είναι απαραίτητη.
Το ότι υπάρχεις είναι κάτι περισσότερο από το να ζεις.

Η ψυχή, ίσως, είναι ακριβώς αυτό: το πιο ανθρώπινο μέρος όπου το θείο μπορεί ακόμα να αναπνεύσει .
Όχι η απόδειξη του Θεού, αλλά η λαχτάρα Του.
Όχι η απάντηση, αλλά ο τόπος του ερωτήματος.

Σε μια εποχή που αγαπά την αποτελεσματικότητα, το να μιλάμε για την ψυχή είναι μια αργή, αντίθετη προς το ρεύμα πράξη.
Λέει ότι δεν μπορούν να κατακτηθούν τα πάντα. Ότι υπάρχει ένα εσωτερικό που δεν μπορεί να εξηγηθεί, αλλά μπορεί να βιωθεί.
Ότι μέσα μας βρίσκεται ένας χώρος που απλώς ζητά να κατοικηθεί - χωρίς θόρυβο, χωρίς βιασύνη, χωρίς φόβο.

Ίσως ο Θεός, αν υπάρχει, να μην μας κοιτάζει απ' έξω. Αλλά αναπνέει μέσα μας .

Ο Massimo Cacciari, ένας ανήσυχος και ασυμφιλίωτος φιλόσοφος, συχνά μιλούσε για την ψυχή ως μια άλυτη ένταση μεταξύ του πεπερασμένου και του άπειρου
. Για αυτόν, η ψυχή είναι ένας τόπος προσδοκίας, αλλά και αναταραχής. Δεν κατέχει βεβαιότητες, αλλά κατοικεί στο μυστήριο.
«Ο αυθεντικός μυστικισμός είναι το μέρος όπου η σκέψη είναι σιωπηλή χωρίς να παραδίδεται », γράφει.
Από αυτή την οπτική γωνία, η ψυχή δεν είναι παρηγοριά, αλλά αδιάκοπη αμφισβήτηση . Μια ανοιχτή πληγή που εμποδίζει τον άνθρωπο να κλειστεί στον εαυτό του σε ό,τι έχει ήδη ειπωθεί, σκεφτεί ή πιστέψει.
Ο Κατσιάρι ξεφεύγει από το δόγμα, αλλά παραμένει περικυκλωμένος από αυτό που ο ίδιος αποκαλεί δύναμη του αρνητικού : έναν Θεό που του διαφεύγει, μια απουσία που βαραίνει περισσότερο από οποιαδήποτε παρουσία. Και ακριβώς εκεί, σε αυτή την απουσία, η ψυχή ζωντανεύει. Όχι επειδή βρήκε κάτι, αλλά επειδή δεν μπορεί πλέον να προσποιείται ότι δεν αναζητά .


Το όριο ως προϋπόθεση της σχέσης

Έχουμε συνηθίσει να σκεφτόμαστε τα όρια ως απώλεια. Μια αφαίρεση.
Ένα τείχος που μας χωρίζει από το δυνατό. Μια πληγή που επιβάλλεται στην ελευθερία.
Αλλά ίσως, πιο βαθιά, τα όρια είναι αυτά που επιτρέπουν τις συναντήσεις .
Χωρίς όρια, τίποτα δεν μπορεί να φανεί. Χωρίς απόσταση, τίποτα δεν μπορεί να αγγιχτεί.
Χωρίς την ετερότητα, δεν υπάρχει αγάπη.

Μια λεία, άπειρη επιφάνεια, χωρίς ρυτίδες ή άκρες: μπορεί να είναι αγνή, αλλά είναι στείρα.
Μόνο αυτό που είναι πεπερασμένο μπορεί να επιθυμεί . Μόνο αυτό που έχει πρόσωπο μπορεί να το κοιτάξει κανείς.

Τα όρια δίνουν μορφή. Και η μορφή είναι η προϋπόθεση για την ομορφιά.
Ένα αγαπημένο πρόσωπο δεν είναι άπειρο: έχει ρυτίδες, γραμμές, όρια. Αλλά ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο το αναγνωρίζουμε, το θυμόμαστε, το επιθυμούμε.
Το πρόσωπο είναι η τέλεια σύνθεση πεπερασμένου και αποκαλυπτικού.

Στη βιβλική παράδοση, τα όρια δεν είναι ποτέ απλώς τιμωρία : είναι επίσης γλώσσα.
Ο Θεός θέτει όρια στον διάλογο. Στο να καλείς. Γιατί ό,τι δεν οριοθετείται δεν μπορεί καν να ονομαστεί.
Ακόμα και το Όνομα του Θεού, στη Βίβλο, είναι ένα ιερό όριο : δεν προφέρεται, δεν κατέχεται. Αλλά αυτό ακριβώς το κάνει ζωντανό.

Η ίδια η αγάπη είναι ένα παιχνίδι ορίων.
Δεν μπορώ να είμαι τα πάντα για τον άλλον. Και ο άλλος δεν μπορεί να διαλυθεί μέσα μου.
Η αγάπη ωριμάζει μόνο αν ο καθένας παραμένει πιστός στον εαυτό του, αλλά ταυτόχρονα ανοίγεται στον άλλον. Πάρα πολλή απόσταση: αδιαφορία. Πάρα πολλή συγχώνευση: εκμηδένιση. Στη μέση, ένα εύθραυστο κατώφλι - ο ιερός τόπος της σχέσης.

Ακόμα και ο Θεός, στη χριστιανική παράδοση, δεν επιβάλλεται . Στέκεται στα όρια. Χτυπάει. Περιμένει.
Είναι ο απείρως άλλος που συμφωνεί να παραμείνει πρόσωπο με πρόσωπο.
Η ίδια η ενσάρκωση είναι ένας θεϊκός αυτοπεριορισμός : ο άπειρος που δέχεται τη σάρκα, τον χρόνο, τον θάνατο. Ένας Θεός που επιλέγει να έχει πρόσωπο, σώμα, φωνή. Γιατί μόνο αυτό που έχει μορφή μπορεί να αγκαλιαστεί .

Το όριο, λοιπόν, δεν είναι το αντίθετο της κοινωνίας, αλλά η βαθύτερη κατάστασή της .
Χωρίς όριο, δεν υπάρχει εσύ.
Χωρίς εσένα, δεν υπάρχει εγώ.
Η Αίσθηση του Μέτρου – Μια Φιλοσοφική Ηχώ των Ορίων

Οι Έλληνες το ονόμαζαν σωφροσύνη — εγκράτεια, ισορροπία, μέτρο.
Αλλά δεν ήταν απλή μετριοπάθεια: ήταν γνώση του σώματος και της ψυχής.
Ήταν η γνώση του πόσο μακριά να φτάσει κανείς . Και πού να σταματήσει.
Ήταν ο ανθρώπινος τρόπος να κατοικεί κανείς το άπειρο χωρίς να θέλει να το κατέχει .

Για τον Πλάτωνα, το μέτρο είναι η αρμονία μεταξύ των μερών της ψυχής.
Για τον Αριστοτέλη, είναι η αρετή της μέσης μοίρας.
Για τους Πυθαγόρειους, είναι ο μυστικός νόμος του σύμπαντος, που κάνει τους αριθμούς και τα αστέρια να χορεύουν.

Ακόμα και στη χριστιανική σκέψη, το μέτρο δεν είναι έλλειψη, αλλά μια πορεία. Ο ίδιος ο Χριστός γίνεται «θείο μέτρο που έγινε σάρκα»: ο Λόγος που περιορίζει τον εαυτό του από αγάπη. Και στον μυστικισμό, το μέτρο δεν αντιτίθεται στο μυστήριο, αλλά το προετοιμάζει. Η ψυχή, για να καλωσορίσει το θείο, πρέπει να «μετρηθεί» σαν ένα ποτήρι: όχι ξεχειλίζει, όχι άδειο, αλλά ανοίγεται στο σωστό σχήμα .

Η Σιμόν Βέιλ θα γράψει:

«Ο Θεός δεν δίνεται σε εκείνους που τον επιθυμούν υπερβολικά. Το κενό είναι το μέτρο του.»

Και τελικά, κι εμείς, σε αυτήν την ανάρτηση, χορέψαμε γύρω από αυτή την ιδέα:
ότι το όριο δεν είναι ο εχθρός,
ότι το άπειρο δεν χρειάζεται να κατακτηθεί,
ότι η ψυχή αναπτύσσεται στον σωστό βαθμό για να αγαπάει .

Συμπέρασμα – Ένα ανοιχτό ερώτημα

Μιλήσαμε για τον Θεό και το Μηδέν. Για το νερό και τον αέρα. Για τις μήτρες και τους ορίζοντες.
Είπαμε ότι το άπειρο μας έλκει, αλλά μας κόβει την ανάσα.
Ότι η ψυχή δεν είναι κτήμα, αλλά άνοιγμα.
Ότι το όριο δεν είναι το τέλος, αλλά η αρχή της σχέσης.

Και έτσι, ίσως, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει Θεός, ούτε αν μας περιμένει το Μηδέν.
Το ερώτημα είναι πιο λεπτό, πιο προσωπικό. Και ίσως ακόμη πιο επείγον:

Είμαστε πρόθυμοι να κατοικήσουμε στην άκρη—όχι ως φυλακή, αλλά ως κατώφλι;
Είμαστε ικανοί να παραμείνουμε εκεί, όπου ο πάτος δεν είναι ακόμη ορατός αλλά κάτι μέσα μας αρχίζει να αναπνέει;

Και αν ήμασταν πραγματικά ήδη βυθισμένοι σε μια μεγαλύτερη ανάσα...
θα αφήναμε τον εαυτό μας να παρασυρθεί;

«Σαν νερό στην αναπνοή»

Ίσως δεν χρειάζεται να καταλαβαίνουμε τα πάντα.
Ίσως απλώς χρειάζεται να μείνουμε.
Σαν το έμβρυο στη μήτρα, που δεν αντιλαμβάνεται το πρόσωπο της μητέρας του
αλλά αναγνωρίζει τον χτύπο της καρδιάς της.
Σαν το ψάρι που δεν μπορεί να δει το νερό,
κι όμως πάντα κολυμπούσε σε αυτό.

Έτσι κι εμείς είμαστε—βυθισμένοι σε μια ευρύτερη ανάσα.
Ένας Θεός που δεν φανερώνεται, αλλά συντηρεί.
Ένα Μηδέν που δεν είναι απουσία, αλλά προσδοκία.

Είμαστε φτιαγμένοι από όρια,
κι όμως κάτι μέσα μας
δεν θέλει να τελειώσει.

Ας μείνουμε λοιπόν εδώ.
Στο κατώφλι.
Με τις καρδιές μας στραμμένες προς το αόρατο,
και τα σώματά μας να τρέμουν ακόμα,
αλλά να παραμένουν.

Σαν νερό που δεν ξέρει
ότι είναι ήδη
στην αναπνοή σου.

Δεν χρειάζεται να πιστεύεις για να νιώσεις.
Απλώς άσε τον εαυτό σου να σε αγγίξει αυτό που ξεπερνά τα όριά σου.
Μερικές φορές, ακριβώς στην απουσία μιας απάντησης
ανοίγεται χώρος για ένα άλλο είδος αλήθειας.
Μιας αλήθειας που δεν μπορεί να εξηγηθεί.
Αλλά να βιωθεί.

Πέμπτη 17 Ιουλίου 2025

ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΗΣ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΒΟΛΟΥ ΣΤΟ ΕΤΗΣΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ EU.A.RE.


Η Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου συμμετείχε στο Όγδοο Ετήσιο Συνέδριο της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Θρησκευτικών Επιστημών, το οποίο πραγματοποιήθηκε στη Βιέννη της Αυστρίας, από τις 8 ως τις 12 Ιουλίου 2025, με δύο συνεδρίες.

Η πρώτη συνεδρία, με τίτλο «Ανάμνηση του Μέλλοντος: Το Εσχατολογικό Όραμα του Ιωάννη Ζηζιούλα», προσέφερε έναν πλούσιο και ζωντανό προβληματισμό σχετικά με την εσχατολογική θεολογία του αείμνηστου Μητροπολίτη Περγάμου, Ιωάννη Ζηζιούλα. Συνδιοργανώθηκε από την Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου και τον εκδοτικό οίκο St. Sebastian Press από το Λος Άντζελες της Καλιφόρνια. Η συνεδρία επικεντρώθηκε στο τελευταίο έργο του Ζηζιούλα, «Ανάμνηση του Μέλλοντος: Προς μια Εσχατολογική Οντολογία» που εκδόθηκε το 2023, μετά τον θάνατό του. Σε αυτό το πρωτοποριακό βιβλίο, ο Ζηζιούλας υποστηρίζει ότι η εσχατολογία δεν είναι απλώς ένα μελλοντικό δόγμα, αλλά ένας υπαρξιακός προσανατολισμός· ένας ενεργός φακός μέσα από τον οποίο η Εκκλησία κατανοεί την ιστορία, την ηθική, την κοινότητα και την ίδια την ύπαρξή της. Τη συζήτηση συντόνισε ο Δρ. Νικόλαος Ασπρούλης, αναπληρωτής διευθυντής της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών, ο οποίος διηύθυνε τη συνεδρία με θεολογική σαφήνεια και ποιμαντική ευαισθησία, δημιουργώντας χώρο για μια ζωογόνο ανταλλαγή απόψεων. Ομιλητές ήταν ο Επίσκοπος Μάξιμος (Βασίλιεβιτς) της Επισκοπής Λος Άντζελες, στην Καλιφόρνια, και Επίκουρος Καθηγητής Δογματικής και Πατερικής στην Ελληνορθόδοξη Θεολογική Σχολή του Τιμίου Σταυρού στη Βοστώνη της Μασαχουσέτης (ΗΠΑ), ο Δρ. Παντελής Καλαϊτζίδης, Διευθυντής της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών, και ο Καθηγητής Νατζίμπ Τζορτζ Αουάντ, Επιστημονικός Συνεργάτης στο Πανεπιστήμιο της Βόννης (Γερμανία).

Ο Επίσκοπος Μάξιμος παρουσίασε το πώς ο Μητροπολίτης Ιωάννης επαναπροσδιορίζει την ηθική μέσω μιας εσχατολογικής οντολογίας, εδράζοντας την ηθική δράση στη μελλοντική Βασιλεία, που εγκαινιάζεται με την ανάσταση του Χριστού. Σε αντίθεση με την παραδοσιακή ηθική που βασίζεται στη φύση ή τη λογική, η προσέγγιση αυτή προσφέρει ένα δυναμικό, προοδευτικό πλαίσιο. Ο Παντελής Καλαϊτζίδης επικεντρώθηκε στην μελλοντοστρεφή ανάγνωση της παράδοσης στη θεολογία του Ζηζιούλα, τονίζοντας πώς αυτή η ερμηνευτική προσέγγιση θα μπορούσε να εφαρμοστεί σε σύγχρονα ζητήματα ερμηνείας της παράδοσης, όπως ενδεικτικά η χειροτονία των γυναικών. Ο καθηγητής Αουάντ, με τη σειρά του, διερεύνησε τις ομοιότητες μεταξύ του Ζηζιούλα και άλλων στοχαστών της τριαδικής θεολογίας, ιδιαίτερα του Κόλιν Γκάντον, τονίζοντας την κοινή τους προσήλωση στον διάλογο, τη σχεσιακότητα και την μοναδικότητα, και επιδιώκοντας να αποκαλύψει άγνωστες συνδέσεις μεταξύ των δύο θεολόγων, ειδικά στη θεολογική τους μέθοδο και το όραμά τους. Η συζήτηση χαρακτηρίστηκε από πνεύμα βαθιάς θεολογικής έρευνας. Πολλά ερωτήματα τέθηκαν από το κοινό, που κυμαίνονταν από τις πρακτικές επιπτώσεις της εσχατολογίας στη σύγχρονη ζωή έως τη σημασία της λειτουργικής εμπειρίας ως πρόγευση της Βασιλείας. Οι ομιλητές προσέφεραν βαθυστόχαστες και εμπνευσμένες απαντήσεις.

Η δεύτερη συνεδρία είχε τον τίτλο «Ορθόδοξοι Χριστιανοί Θεολόγοι, Ακαδημαϊκοί και Κληρικοί Αντιμέτωποι με την Οικολογική Κρίση και τα Μεταβαλλόμενα Θρησκευτικά και Κοινωνικοπολιτισμικά Τοπία» και εξέτασε την Ορθόδοξη Χριστιανική θεολογία και τις συμβολικές έννοιες που κωδικοποιούνται στην Ορθόδοξη Χριστιανική θεολογία, τη λειτουργική ζωή και τον υλικό πολιτισμό, καθώς σχετίζονται με την προώθηση της κοινωνικής συνοχής και της ανθρώπινης αλληλεγγύης απέναντι στην υπερθέρμανση του πλανήτη και την κλιματική αλλαγή που εκδηλώνεται με πυρκαγιές, πλημμύρες, ξηρασίες, καύσωνες και μόλυνση των φυσικών πόρων, προκαλώντας απώλειες ανθρώπινων ζωών και καταστροφή ανθρώπινων οικισμών και οικοσυστημάτων σε όλο τον κόσμο. Οι ομιλητές εξέτασαν θέματα που διατυπώνονται στον σύγχρονο θεολογικό λόγο και πρακτικές που σχετικές με την περιβαλλοντική κρίση που εφαρμόζονται από τους Χριστιανούς, τις θρησκευτικές κοινότητες και το ευρύτερο κοινό που αναζητά πηγές για να καθοδηγήσει την προσωπική και συλλογική σκέψη σε οικολογικά ζητήματα. Στόχος της συνεδρίας ήταν να υπάρξει συζήτηση σχετικά με τον ρόλο της Ορθόδοξης θεολογίας και των Χριστιανών σε αυτή την ιστορική στιγμή κατά την οποία σε όλο τον κόσμο παρουσιάζονται ανθρωπογενείς κλιματικές καταστροφές που απειλούν το μέλλον του πλανήτη.

Η καθηγήτρια Φράνσις Κωσταρέλος (Πανεπιστήμιο Governors State, Σικάγο, Ιλλινόις, ΗΠΑ) διερεύνησε πώς οι ορθόδοξες οικοθεολογικές πηγές μπορούν να εμπνεύσουν προσωπικούς και κοινωνικούς μετασχηματισμούς που είναι απαραίτητοι για την επανεξέταση και τον επαναπροσδιορισμό των καταστροφικών πολιτιστικών, κοινωνικών και οικονομικών συστημάτων που ανατρέπουν τη φυσική τάξη από την οποία εξαρτάται η ζωή στη Γη. Μίλησε σχετικά με το πώς η Ορθόδοξη Εκκλησία πρέπει να αντλήσει από θεολογικές πηγές για να καλλιεργήσει την συνεργασία με άλλες ομάδες για την ανάπτυξη δίκαιων και βιώσιμων κοινωνικών, οικονομικών και οικολογικών συστημάτων. Ο καθηγητής Κρις Ντουράντε (Πανεπιστήμιο Αγίου Πέτρου, Νιου Τζέρσεϊ, ΗΠΑ) υιοθέτησε την άποψη ότι ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό της Ανθρωπόκαινου εποχής είναι η «οικολογική αμαρτωλότητα» της ανθρωπότητας. Ξεκινώντας από την υπόθεση ότι η βασική αιτία αυτής της αμαρτωλότητας είναι ο συλλογικός μας εγωισμός ως ανθρώπινο είδος, πρότεινε ότι η οικολογική αμαρτία είναι πρωτίστως μια αμαρτία συλλογικής και συστημικής μορφής. Υποστήριξε ότι η αποτυχία μας ως είδος να σχετιστούμε σωστά με τον φυσικό κόσμο προκύπτει από την εσφαλμένη αντίληψη του παγκόσμιου πολιτισμού για τη σχέση της ανθρωπότητας με τη φυσική δημιουργία. Ολοκλήρωσε την ομιλία του προτείνοντας πρακτικούς τρόπους για να μετανοήσει η ανθρωπότητα για την οικολογική της αμαρτωλότητα, και μεθόδους για την ανάπτυξη μιας οικολογικά ενάρετης νοοτροπίας. Ο τελευταίος ομιλητής, Δρ. Νικόλαος Ασπρούλης (Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών), παρουσίασε το σχέδιο ενός νέου μοντέλου θεολογίας υπό το φως της κλιματικής κρίσης, που ονομάζεται Οικο-Δογματική. Σύμφωνα με αυτό, η «οικο-δογματική» δεν είναι ένα νέο κεφάλαιο της θεολογίας ή μια νέα εκδοχή της θεολογίας της δημιουργίας, αλλά μάλλον μια νέα προσέγγιση που λαμβάνει σοβαρά υπόψη τα επιτεύγματα της οικολογίας, χρησιμοποιώντας εργαλεία και μέσα για να παρουσιάσει βασικές διδασκαλίες της παράδοσης με έναν νέο τρόπο. Αφού διερεύνησε διάφορες μεθοδολογικές προϋποθέσεις της οικο-δογματικής, όπως η γλώσσα της οντολογίας και ο ρόλος της ερμηνευτικής, τόνισε τη βαθιά Χριστολογία ως κεντρικό πρότυπο της οικο-δογματικής για να δείξει πώς πρέπει να μοιάζει μια θεολογία που απασχολείται από την κλιματική κρίση. Τη συζήτηση συντόνισε ο Δρ. Παντελής Καλαϊτζίδης, διευθυντής της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών.

Πηγή: https://e-thessalia.gr/symmetochi-tis-akadimias-theologikon-spoydon-sto-etisio-synedrio-tis-eu-a-re/#goog_rewarded

Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΜΑΣ ΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΣΤΟΝ ΑΠΟΣΤΟΛΟ ΠΑΥΛΟ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΑΝΕΒΗ ΜΕΧΡΙ ΤΡΙΤΟΥ ΟΥΡΑΝΟΥ ΤΟΥΤΕΣΤΙΝ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΟΠΟΥ ΑΚΟΥΣΕ ΚΑΙ ΕΙΔΕ ΚΑΙ ΜΑΣ ΑΦΗΣΕ ΑΚΡΙΒΩΣ ΤΗΝ ΕΣΧΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΤΟΥ ΗΘΙΚΗ ΜΕ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΑΓΙΑΖΟΥΝ ΟΙ ΦΙΛΟΙ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ.

ΤΩΡΑ Ο ΖΗΖΙΟΥΛΑΣ ΠΟΥ ΠΑΕΙ ΚΑΙ ΧΩΝΕΤΑΙ;

ΒΕΒΑΙΩΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΦΑΡΜΟΣΤΕΙ ΣΤΗΝ ΧΕΙΡΟΤΟΝΙΑ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ.  

ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΚΡΑΤΑΜΕ ΤΟΝ ΑΠΟΣΤΟΛΟ ΠΑΥΛΟ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΓΓΥΗΣΗ. ΝΕΦΗ ΑΓΙΩΝ ΠΛΗΡΩΣΑΝ ΤΟΥΣ ΟΥΡΑΝΟΥΣ. ΜΕ ΤΗΝ ΕΣΧΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΗΘΙΚΗ ΔΕΝ ΞΕΡΟΥΜΕ ΠΟΥ ΘΑ ΚΑΤΑΛΗΞΟΥΜΕ, ΟΠΩΣ ΑΝΑΡΩΤΙΕΤΑΙ ΚΑΙ Ο ΓΟΥΝΤΥ ΑΛΛΕΝ ΓΕΜΑΤΟΣ ΥΠΑΡΞΙΑΚΗ ΑΓΩΝΙΑ.

Κυριακή 6 Ιουλίου 2025

Κυριακή Δ’ Ματθαίου: Ερμηνεία της Αποστολικής περικοπής (Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος)

[Ρωμ. 6, 18-23]

«Ἐλευθερωθέντες δὲ ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας ἐδουλώθητε τῇ δικαιοσύνῃ (: Κι έτσι, αφού ελευθερωθήκατε από την αμαρτία, γίνατε δούλοι στην αρετή)» [Ρωμ. 6, 18]. Εδώ δείχνει δύο δωρεές του Θεού, και την απελευθέρωση από την αμαρτία, και την υποδούλωση στην αρετή, πράγμα που είναι καλύτερο από κάθε ελευθερία. Γιατί ο Θεός έκανε το ίδιο, όπως θα έκανε κάποιος αν, παραλαμβάνοντας ένα ορφανό παιδί που μεταφέρθηκε από τους βαρβάρους στην χώρα τους, δεν το ελευθέρωνε μόνο από την αιχμαλωσία, αλλά και γινόταν γι΄ αυτό πατέρας προνοητικός και το ανέβαζε στην πιο μεγάλη τιμή. Αυτό ακριβώς έγινε και σε μας. Γιατί όχι μόνον μας ελευθέρωσε από τα παλαιά κακά, αλλά και σε αγγελική ζωή μας οδήγησε, και άνοιξε για μας δρόμο άριστης διαγωγής, αφού μας παρέδωσε στην ασφάλεια της αρετής, θανάτωσε τα παλαιά κακά, νέκρωσε τον παλαιό μας άνθρωπο και μας οδήγησε στην αιώνια ζωή[…].

[Oμιλία ΙΓ΄:]

«Ἀνθρώπινον λέγω διὰ τὴν ἀσθένειαν τῆς σαρκὸς ὑμῶν. ὥσπερ γὰρ παρεστήσατε τὰ μέλη ὑμῶν δοῦλα τῇ ἀκαθαρσίᾳ καὶ τῇ ἀνομίᾳ εἰς τὴν ἀνομίαν, οὕτω νῦν παραστήσατε τὰ μέλη ὑμῶν δοῦλα τῇ δικαιοσύνῃ εἰς ἁγιασμόν (: Μεταχειρίζομαι ανθρώπινο τρόπο εκφράσεως εξαιτίας της αδυναμίας της ανθρώπινης φύσεώς σας, η οποία είναι ακόμα σαρκική και γι’ αυτό η άσκηση της αρετής σάς φαίνεται δουλεία. Όπως δηλαδή προσφέρατε τα μέλη σας σκλάβα στην αμαρτία, που κάνει τον άνθρωπο ακάθαρτο και παραβάτη του νόμου, για να διαπράττετε την ανομία, έτσι τώρα να προσφέρετε τα μέλη σας δούλα στην ενάρετη ζωή, για να προοδεύσετε σε αγιότητα)» [Ρωμ. 6, 19].

Επειδή ζήτησε μεγάλη προσοχή στον τρόπο της ζωής τους, προτρέποντάς τους να είναι νεκροί ως προς τον κόσμο, να έχουν πεθάνει ως προς την κακία και να μένουν ακίνητοι στην διάπραξη των αμαρτημάτων, και φαινόταν πως έλεγε κάτι μεγάλο και βαρύ και που ξεπερνάει την ανθρώπινη φύση, θέλοντας να δείξει, ότι δεν απαιτεί τίποτε το υπερβολικό, ούτε όσο έπρεπε σε εκείνον που απόλαυσε τόσο μεγάλη δωρεά, αλλά και υπερβολικά μέτριο και ελαφρύ, το αποδεικνύει από τα αντίθετα, και λέγει «Ομιλώ με ανθρώπινο τρόπο εκφράσεως». Σαν να έλεγε «από ανθρώπινες σκέψεις, απ’ αυτά που συνήθως γίνονται». Ή λοιπόν αυτό, ή το μέτριο φανερώνει με την ονομασία του ανθρώπινου. Γιατί και αλλού λέγει: «Πειρασμὸς ὑμᾶς οὐκ εἴληφεν εἰ μὴ ἀνθρώπινος (: Δεν σας κατάλαβε μέχρι τώρα πειρασμός μεγάλος, αλλά κάθε πειρασμός που αντιμετωπίσατε ήταν προσωρινός και ανάλογος με τις ανθρώπινες δυνάμεις σας)» [Α΄ Κορ. 10, 13], δηλαδή, ανάλογος προς τις δυνάμεις του ανθρώπου και μικρός. «Ὥσπερ γὰρ παρεστήσατε τὰ μέλη ὑμῶν δοῦλα τῇ ἀκαθαρσίᾳ καὶ τῇ ἀνομίᾳ εἰς τὴν ἀνομίαν, οὕτω νῦν παραστήσατε τὰ μέλη ὑμῶν δοῦλα τῇ δικαιοσύνῃ εἰς ἁγιασμόν (: Όπως δηλαδή προσφέρατε τα μέλη σας σκλάβα στην αμαρτία, που κάνει τον άνθρωπο ακάθαρτο και παραβάτη του νόμου, για να διαπράττετε την ανομία, έτσι τώρα να προσφέρετε τα μέλη σας δούλα στην ενάρετη ζωή, για να προοδεύσετε σε αγιότητα)» [Ρωμ. 6, 19]. «Αν και υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στους κυρίους, αλλά όμως απαιτώ το ίσο μέτρο της δουλείας. Γιατί έπρεπε βέβαια και πολύ περισσότερο να προσφέρετε, και τόσο περισσότερο, όσο και αυτή η εξουσία είναι μεγαλύτερη και καλύτερη από εκείνη. Αλλά όμως δεν απαιτώ τίποτε περισσότερο εξαιτίας της αδυναμίας σας».

Και δεν είπε «της προαίρεσεώς σας», ούτε «της προθυμίας σας», αλλά «της σάρκας σας», κάνοντας τον λόγο λιγότερο δυσάρεστο. Αν και το ένα είναι ακαθαρσία, ενώ το άλλο αγιασμός· το ένα ανομία, ενώ το άλλο ενάρετη ζωή. «Και ποιος είναι τόσο άθλιος», λέγει, «και ταλαίπωρος, ώστε να μην προσφέρει τόση προθυμία για την δουλεία του Χριστού, όση στην δουλεία της αμαρτίας και του διαβόλου;». Άκουσε λοιπόν τα επόμενα και θα γνωρίσεις καλά, ότι δεν προσφέρουμε ούτε αυτό το μικρό. Επειδή δηλαδή, όταν λεγόταν αυτό έτσι απλά, δεν φαινόταν πως είναι αξιόπιστο, ούτε ευπρόσδεκτο, ούτε ανεχόταν κανείς να ακούσει, ότι δεν υπηρετεί σαν δούλος τόσο στον Χριστό, όσο υπηρέτησε στον διάβολο, με τα επόμενα το αποδεικνύει αυτό και το κάνει αξιόπιστο, παρουσιάζοντας μπροστά τους την δουλεία εκείνη και λέγοντας πως την υπηρέτησαν. «Ὃτε γὰρ δοῦλοι ἦτε τῆς ἁμαρτίας, ἐλεύθεροι ἦτε τῇ δικαιοσύνῃ (: Η δουλεία όμως αυτή στην ενάρετη ζωή δεν είναι σκλαβιά, αλλά ελευθερία· διότι όταν ήσασταν δούλοι της αμαρτίας, ήσασταν βέβαια ελεύθεροι και όχι υποταγμένοι στη δικαιοσύνη και την αρετή)» [Ρωμ. 10, 20]. Αυτό όμως που λέγει, σημαίνει το εξής: «Όταν ζούσατε μέσα στην κακία και την ασέβεια και τα χειρότερα κακά, ζούσατε με τόσo μεγάλη υπακοή, ώστε να μην κάνετε εντελώς κανένα καλό». Γιατί αυτό σημαίνει: «ελεύθεροι ήσαστε ως προς τη δικαιοσύνη». Δηλαδή «δεν ήσαστε υποταγμένοι σε αυτήν, αλλά εντελώς αποξενωμένοι. Ούτε βέβαια μοιράζετε τον τρόπο της δουλείας στην δικαιοσύνη και την αμαρτία, αλλά παραδίνατε ολοκληρωτικά τους εαυτούς σας στην κακία».

Επομένως και τώρα, επειδή μετατεθήκατε προς την δικαιοσύνη να παραδώσετε ολοκληρωτικά τους εαυτούς σας στην αρετή, χωρίς να κάνετε εντελώς κανένα κακό, για να δείξετε τουλάχιστο ίσο το μέτρο. Μολονότι βέβαια δεν είναι μεγάλη η διαφορά της εξουσίας μόνο, αλλά και της δουλείας αυτής μεγάλη είναι η διαφορά, πράγμα που και αυτό αναπτύσσει με μεγάλη σαφήνεια, και δείχνει σε ποιους ήταν δούλοι τότε, και σε ποιους τώρα. Και δεν λέγει ακόμη τη ζημία που προέρχεται από το πράγμα, αλλά πρώτα λέγει την ντροπή. «Τίνα οὖν καρπὸν (: Ποια ωφέλεια λοιπόν)», λέγει, «εἴχετε τότε ἐφ᾿ οἷς νῦν ἐπαισχύνεσθε; (: είχατε τότε από τα έργα της αμαρτίας, για τα οποία τώρα, όταν τα θυμάστε, ντρέπεστε; Καμία)». Γιατί τέτοια ήταν η δουλεία, ώστε και η ανάμνησή της τώρα προκαλεί ντροπή. Εάν όμως η ανάμνηση ντροπιάζει, πολύ περισσότερο η πράξη. «Ώστε τώρα κερδίσατε διπλά, και επειδή απαλλαχτήκατε από την ντροπή, και επειδή μάθατε σε ποια κατάσταση ήσαστε. Όπως ακριβώς λοιπόν τότε ζημιωνόσαστε διπλά, και επειδή κάνατε πράγματα που προκαλούσαν ντροπή, και επειδή δεν γνωρίζατε να ντρέπεστε, πράγμα που ήταν μεγαλύτερο από το πρώτο. Αλλά όμως εξακολουθούσατε να είστε δούλοι».

Αφού έδειξε λοιπόν με αφθονία την ζημία από αυτά που γίνονταν τότε, από την ντροπή, προχωράει και στο ίδιο το πράγμα. Ποιο λοιπόν ήταν το πράγμα; «Τὸ γὰρ τέλος ἐκείνων θάνατος (: Είχατε αντίθετα βλάβη μεγάλη, διότι το τελικό αποτέλεσμα των έργων εκείνων είναι θάνατος πνευματικός)» [Ρωμ. 10, 21]. Διότι αφού η ντροπή δεν φαινόταν πως ήταν πάρα πολύ ενοχλητικό πράγμα, έρχεται στο πολύ φοβερό, δηλαδή τον θάνατο· αν και βέβαια ήταν αρκετό και αυτό που λέχθηκε προηγουμένως. Σκέψου λοιπόν πόση είναι η δύναμη της κακίας, αφού βέβαια δεν μπορούσαν να απαλλαχθούν από την ντροπή, τη στιγμή που ήταν απαλλαγμένοι και από την τιμωρία. «Ποια λοιπόν αμοιβή», λέγει, «περιμένεις από την πράξη, όταν από την ανάμνηση μόνο, την στιγμή μάλιστα που είσαι απαλλαγμένος από την τιμωρία, κρύβεσαι και κοκκινίζεις, αν και βέβαια βρίσκεσαι σε τόσο μεγάλη χάρη;». Αλλ’ όμως δεν είναι τέτοια τα πράγματα του Θεού.

«Νυνὶ δὲ (: Τώρα όμως)», λέγει, «ἐλευθερωθέντες ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας δουλωθέντες δὲ τῷ Θεῷ ἔχετε τὸν καρπὸν ὑμῶν εἰς ἁγιασμόν, τὸ δὲ τέλος ζωὴν αἰώνιον (: που ελευθερωθήκατε από την αμαρτία και υποδουλώσατε τον εαυτό σας στον Θεό, έχετε βέβαιο κέρδος την πρόοδο στην αγιότητα, και τελικό αποτέλεσμα στην αιώνια ζωή)» [Ρωμ. 6, 22]. Το κέρδος εκείνων είναι η ντροπή και μετά την απαλλαγή, το κέρδος αυτών η αγιότητα· όπου όμως υπάρχει αγιότητα, υπάρχει κάθε παρρησία. Το τέλος εκείνων ο θάνατος, ενώ αυτών η αιώνια ζωή. Είδες πως άλλα δείχνει ότι έχουν δοθεί, ενώ άλλα ότι είναι σε ελπίδες, και από αυτά που έχουν δοθεί και εκείνα επιβεβαιώνει, από την αγιότητα την ζωή; Για να μη λέγεις λοιπόν ότι όλα είναι σε ελπίδες, δείχνει πως και εσύ ήδη κέρδισες. Πρώτο, το ότι απαλλάχθηκες από την πονηρία και τα παρόμοια κακά, που και η ανάμνησή τους προκαλεί ντροπή. Δεύτερο, το ότι έγινες δούλος στην δικαιοσύνη. Τρίτο, το ότι απόλαυσες την αγιότητα. Τέταρτο, το ότι θα κατορθώσεις την ζωή, και όχι την προσωρινή ζωή, αλλά την αιώνια. «Αλλά όμως μολονότι υπάρχουν και αυτά, τουλάχιστο», λέγει, «γίνετε δούλοι το ίδιο. Γιατί, αν και ο Κύριος υπερέχει πάρα πολύ, και η διαφορά της δουλείας και των βραβείων, για τα οποία είστε δούλοι, είναι μεγάλη, δεν απαιτώ τελικά τίποτε περισσότερο».

Έπειτα, επειδή ανέφερε όπλα και βασιλιά, επιμένει στην μεταφορά, λέγοντας: «Τὰ γὰρ ὀψώνια τῆς ἁμαρτίας θάνατος, τὸ δὲ χάρισμα τοῦ Θεοῦ ζωὴ αἰώνιος ἐν Χριστῷ ᾿Ιησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν (: Ναι. Τότε ήσασταν δούλοι δυστυχισμένοι, διότι ο μισθός με τον οποίο η αμαρτία πληρώνει τους δούλους της είναι ο θάνατος. Αντίθετα το δώρο που δίνει ο Θεός στους δούλους Του είναι η αιώνια ζωή, την οποία αποκτούμε με την ένωσή μας με τον Ιησού Χριστό, τον Κύριό μας)» [Ρωμ. 6, 23]. Αφού είπε «μισθός της αμαρτίας», για τα χρηστά δεν τήρησε την ίδια τάξη. Γιατί δεν είπε «ο μισθός των κατορθωμάτων σας», αλλά «το δώρο όμως του Θεού», δείχνοντας ότι δεν απαλλάχτηκαν από μόνοι τους, ούτε έλαβαν κάποια οφειλή, ούτε αμοιβή και ανταπόδοση των κόπων τους, αλλά από χάρη έγιναν όλα αυτά. Ώστε και από εδώ προέρχεται η υπεροχή, όχι γιατί τους απάλλαξε μόνο, ούτε γιατί τους μετακίνησε προς τα καλύτερα, αλλά γιατί έγινε αυτό χωρίς να κουραστούν ούτε να κοπιάσουν. Και όχι μόνο τους απάλλαξε, αλλά και πολύ περισσότερα τους έδωσε και με τον Υιό Του τα έδωσε.

Όλα αυτά όμως τα ανέφερε εδώ επειδή μίλησε και για τη χάρη, και πρόκειται στη συνέχεια να αναφέρει και τον νόμο. Για να μην τους κάνουν λοιπόν και τα δύο πιο αδιάφορους, ανέφερε ενδιάμεσα τα σχετικά με τον σωστό τρόπο ζωής, παρακινώντας παντού τον ακροατή στην φροντίδα της αρετής. Όταν βέβαια ονομάζει τον θάνατο «ὀψώνιον τῆς ἁμαρτίας (: μισθό της αμαρτίας)», τους φοβερίζει πάλι και τους ασφαλίζει προς τα μελλοντικά. Γιατί με τα προηγούμενα που τους θυμίζει, με αυτά τους κάνει και ευγνώμονες και ασφαλέστερους προς όλα εκείνα που ακολουθούν.


ΠΗΓΕΣ:https://greekdownloads3.files.wordpress.com/2014/08/in-epistulam-ad-romanos.pdf
Ιωάννου του Χρυσοστόμου Άπαντα τα έργα, Υπόμνημα στην Προς Ρωμαίους επιστολή, ομιλίες ΙΒ΄ και ΙΓ’ (κατ΄επιλογήν), πατερικές εκδόσεις «Γρηγόριος ο Παλαμάς»(ΕΠΕ), εκδ. οίκος «Το Βυζάντιον», Θεσσαλονίκη 1983, τόμος 17, σελίδες 65 και 81-89.
http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/tools/liddell-scott/index.html
Π. Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2014.
Η Καινή Διαθήκη, Κείμενον και ερμηνευτική απόδοσις υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τριακοστή τρίτη, Αθήνα 2009.
Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους εβδομήκοντα, Κείμενον και σύντομος απόδοσις του νοήματος υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2005.
http://users.sch.gr/aiasgr/Palaia_Diathikh/Biblia/Palaia_Diathikh.htm
http://users.sch.gr/aiasgr/Kainh_Diathikh/Biblia/Kainh_Diathikh.htm

(Επιμέλεια κειμένου: Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος)


«Τὰ γὰρ ὀψώνια τῆς ἁμαρτίας θάνατος, τὸ δὲ χάρισμα τοῦ Θεοῦ ζωὴ αἰώνιος ἐν Χριστῷ ᾿Ιησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν  (: Ναι. Τότε ήσασταν δούλοι δυστυχισμένοι, διότι ο μισθός με τον οποίο η αμαρτία πληρώνει τους δούλους της είναι ο θάνατος. Αντίθετα το δώρο που δίνει ο Θεός στους δούλους Του είναι η αιώνια ζωή, την οποία αποκτούμε με την ένωσή μας με τον Ιησού Χριστό, τον Κύριό μας)» [Ρωμ. 6, 23]

AΣ ΠΡΟΣΕΞΟΥΜΕ ΑΥΤΟ ΤΟ ΣΗΜΕΙΟ ΙΔΙΑΙΤΕΡΩΣ. ΔΙΟΤΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΚΗΡΥΤΤΟΥΝ ΤΟΝ ΥΠΑΡΞΙΣΜΟ.

 ΤΙ ΛΕΕΙ; Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΕΙΝΑΙ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟΝ. ΟΜΩΣ Ο ΜΙΣΘΟΣ ΤΗΣ ΑΜΑΡΤΙΑΣ ΘΑΝΑΤΟΣ ΟΠΩΣ ΕΠΙΣΗΣ ΟΤΙ Ο ΔΟΥΛΟΣ ΤΗΣ ΑΜΑΡΤΙΑΣ ΟΥΤΕ ΝΑ ΝΤΡΑΠΕΙ ΜΠΟΡΕΙ. ΣΗΜΕΡΑ ΟΜΩΣ ΝΤΡΕΠΟΜΑΣΤΕ ΔΙΟΤΙ ΕΛΕΥΘΕΡΩΘΗΚΑΜΕ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ. Ο ΥΠΑΡΞΙΣΜΟΣ ΔΙΔΑΣΚΕΙ ΟΤΙ Η ΑΓΩΝΙΑ ΕΙΝΑΙ ΕΓΓΕΝΗΣ ΤΗΣ ΦΥΣΕΩΣ ΜΑΣ ΑΝΤΙΣΤΡΕΦΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΥ ΟΤΙ Η ΝΤΡΟΠΗ ΚΑΙ Η ΑΓΩΝΙΑ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΑΝΗΚΟΥΝ ΣΤΟΝ ΝΟΜΟ ΤΗΣ ΧΑΡΙΤΟΣ, ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΔΟΥΛΕΙΑ ΤΗΣ ΑΜΑΡΤΙΑΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΜΟΙΡΑ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ. Ο ΚΥΡΙΟΣ ΝΙΚΗΣΕ ΤΗΝ ΑΜΑΡΤΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΑΛΛΑ ΔΕΝ ΤΟΝ ΚΑΤΗΡΓΗΣΕ ΤΟΝ ΑΦΗΣΕ ΣΑΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟ.
 ΕΙΜΑΣΤΕ ΕΛΕΥΘΕΡΟΙ ΠΟΛΙΟΡΚΗΜΕΝΟΙ. ΑΥΤΟΝ ΤΟΝ ΣΤΑΥΡΟ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙ ΝΑ ΚΑΤΑΡΓΗΣΕΙ Η ΝΕΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΠΑΤΕΡΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ. ΑΥΤΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΕΧΘΡΟΤΗΤΟΣ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΝ ΑΠΟΣΤΟΛΟ ΠΑΥΛΟ.