Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Volker Braumann - Ecce Deus (Πώς γίνομαι αυτό που είμαι). Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Volker Braumann - Ecce Deus (Πώς γίνομαι αυτό που είμαι). Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Πέμπτη 1 Μαΐου 2025

Ecce Deus: Πώς γίνομαι αυτό που είμαι β

 Συνέχεια από: Kυριακή 27 Απριλίου 2025

Ecce Deus: Πώς γίνομαι αυτό που είμαι β

Για το έργο του Φρίντριχ Σέλινγκ σχετικά με την ελευθερία. Ένα δοκίμιο του Volker Braumann

«Μέσα του, στον άνθρωπο, βρίσκεται η βαθύτερη άβυσσος και ο υψηλότερος ουρανός». – Φρίντριχ Σέλινγκ

Στο σύστημα του Friedrich Schelling αυτή η αναλογία δεν είναι μια απλή παρομοίωση για σκοπούς εξήγησης, αλλά η ενσωματωμένη στην πραγματικότητα της δημιουργίας ταυτότητα του Είναι και του όντος. Εδώ όμως πρέπει να σημειωθεί ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να θεωρηθεί απλώς ως ένας μικρογραφικός Θεός, γιατί ο Θεός και ο άνθρωπος διαφέρουν σε ένα ουσιώδες σημείο:

«Διότι, εάν ο Θεός ως Πνεύμα είναι η αδιάσπαστη ενότητα των δύο αρχών, και η ίδια ενότητα υφίσταται μόνο στο πνεύμα του ανθρώπου, τότε, εάν ήταν εξίσου αδιάλυτη σ’ αυτόν όπως και στον Θεό, ο άνθρωπος δεν θα διέφερε καθόλου από τον Θεό. Θα συγχωνευόταν εντός του Θεού, και δεν θα υπήρχε καμία αποκάλυψη και καμία κίνηση της αγάπης. Διότι κάθε ον μπορεί να αποκαλυφθεί μόνο μέσω του αντίθετού του. Η αγάπη μέσα στο μίσος, η ενότητα μέσα στη διχόνοια. Αν δεν υπήρχε διάκριση των αρχών, τότε η ενότητα δεν θα μπορούσε να αποδείξει την παντοδυναμία της. Αν δεν υπήρχε διχόνοια, τότε η αγάπη δεν θα μπορούσε να γίνει πραγματικότητα».

Κάποιος είναι πρόθυμος να εντάξει τέτοιες δηλώσεις —και μαζί τους ολόκληρο το σύστημα— γρήγορα στο συρτάρι του δυϊσμού. Όμως αυτό θα ήταν βιαστικό, γιατί, παρότι υφίσταται ένας δυϊσμός, το σύστημα που διαμορφώνει εδώ ο Schelling αποτελεί στο σύνολό του μια σχέση δυνάμεων, οι οποίες κάθε άλλο παρά απλώς αντικρούονται δυαδικά. Αντιθέτως, όπως λέει ο ίδιος ο Schelling, και οι δύο αρχές είναι θελήσεις που θέλουν το ίδιο πράγμα.

Χρόνια πριν από τη (καθυστερημένα επιδραστική) έκδοση του έργου του Σοπενχάουερ Ο Κόσμος ως Βούληση και Παράσταση, ο Schelling καθιερώνει τη βούληση ως την ανώτατη αρχή, γράφοντας ότι, στην τελική και υπέρτατη ανάλυση, δεν υπάρχει άλλο «είναι» παρά μόνον το «θέλειν». Η βούληση είναι το αρχέγονο είναι — και μόνο σε αυτήν ταιριάζουν όλα τα κατηγορήματα του απόλυτου: έλλειψη θεμελίου, αιωνιότητα, ανεξαρτησία από τον χρόνο, αυταποδοχή. Ολόκληρη η φιλοσοφία στοχεύει απλώς να βρει αυτήν την ανώτατη έκφραση.

Και οι δύο θελήσεις —η βούληση του θεμελίου και η βούληση του πνεύματος— επιθυμούν το ίδιο. Όμως μόνο στη μεταξύ τους αλληλεπίδραση, στην "αντιστροφή" (Gegenwendigkeit), όπως θα την αποκαλούσε ο Heidegger, είναι δυνατή μια κίνηση, μια γένεση της δημιουργίας.

Ακόμα και εδώ, ο Schelling απομακρύνεται από τη μηχανιστική-αιτιοκρατική αντίληψη των φυσικών επιστημών της εποχής του. Ο θεμέλιος λόγος θέλει πάντοτε να είναι "θεμέλιο", και όμως μπορεί να το θέλει αυτό μόνο επιθυμώντας το φωτεινότερο, στρεφόμενος ενάντια στον εαυτό του ως σκοτεινό. Επιδιώκει δηλαδή το αντίθετό του και προκαλεί μέσα του μια διάσπαση.

Χρειάζεται το φως, γιατί η επιθυμία χωρίς κατανόηση δεν μπορεί να γεννήσει τίποτα· αλλά το ίδιο ισχύει και για την κατανόηση χωρίς επιθυμία. Μόνο η αλληλεπίδραση αυτών των δύο αρχών καθιστά δυνατή τη δημιουργία — μια δημιουργία του ιδιαίτερου, του προσδιορισμένου, του μοναδικού, αυτού που υπάρχει για τον εαυτό του. Με λίγα λόγια: η δημιουργία είναι διάκριση. Ως γεγονός, είναι ένα γίγνεσθαι του εξατομικευμένου.[ΑΠΟ ΤΑ ΠΟΛΛΑ ΤΟ ΕΝΑ.ΣΕ ΑΝΤΙΘΕΣΗ ΜΕ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΠΩΣ ΑΠΟ ΤΟ ΕΝΑ ΕΧΟΥΜΕ ΤΑ ΠΟΛΛΑ; ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣΕΩΣ Η ΕΝΟΤΗΣ ΠΡΟΥΠΑΡΧΕΙ.(ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΣ) Η ΓΕΝΕΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ]

Ποια θέση καταλαμβάνει λοιπόν ο άνθρωπος στην αυτοαποκάλυψη του Θεού;
Σύμφωνα με τον Schelling, στον άνθρωπο εδρεύει όλη η δύναμη της σκοτεινής αρχής και, ταυτόχρονα, ολόκληρη η δύναμη του φωτός. Στην πορεία του ανθρώπου προς το γίγνεσθαι, ο βαθύτερος θεμέλιος λόγος ανυψώνεται ταυτόχρονα στο απώτατο ξέφωτο της καθαρής νόησης. Στα λόγια του ίδιου του Schelling: «Μέσα του βρίσκεται η βαθύτερη άβυσσος και ο υψηλότερος ουρανός».

Στον άνθρωπο, οι δύο αρχές —η βαθύτερη του θεμελίου και η ανώτατη του λόγου— σχηματίζουν μια οντότητα ξεχωριστή από τη φύση. Είναι η πρώτη φορά μέσα στη δημιουργία που οι δύο αρχές είναι διαχωρίσιμες. Ο δεσμός που μέχρι τότε τις ένωνε μέσω της αλληλεπίδρασής τους, και τις τοποθετούσε σε ιεραρχική σχέση, στον άνθρωπο διαρρηγνύεται. Η αλληλεπίδραση μετατρέπεται έτσι σε ελεύθερη σχέση. Το σκοτεινό μπορεί να υψωθεί πάνω από το φωτεινό, το υποτακτικό πάνω από το κυρίαρχο.

Μόνο μέσα από αυτή τη δυνατότητα μιας νέας, κατά κάποιον τρόπο αντεστραμμένης σχέσης δυνάμεων, αναδύεται η δυνατότητα του Κακού.
Η ιδιοβουλία του ανθρώπου (der Eigenwille) υψώνεται πάνω από τη συμπαντική βούληση, το θεμέλιο πάνω από την ύπαρξη.
Προκύπτει έτσι μια αναστροφή του θείου μέσα στον ίδιο τον Θεό.


Ενώ στη φύση, παρά τις εντάσεις, εξακολουθεί να υπάρχει συμφωνία μεταξύ των αρχών, στον άνθρωπο ο δεσμός μεταξύ θεμελίου και ύπαρξης έχει διαρραγεί. Από την ενότητα προκύπτει διχόνοια, από τη διαύγεια — σύγχυση.

Ο άνθρωπος βιώνει αυτή τη ρήξη ως ελευθερία. Ελευθερία είναι η ικανότητα τόσο για το Καλό όσο και για το Κακό.
Και πράγματι, σε αντίθεση με κάθε άλλο ζωντανό ον, μόνο ο άνθρωπος είναι ικανός να πει «ναι» και «όχι» — δηλαδή, να αναιρέσει, να αντιστρέψει το ον. Μέσα σε αυτήν τη ρήξη, βρίσκεται η εσωτερική δυνατότητα του Καλού και του Κακού.[ΥΠΟΝΟΕΙΤΑΙ ΟΤΙ Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΠΕΙ ΟΧΙ]

Από αυτό προκύπτει αναγκαστικά ότι ο άνθρωπος, μέσα στην ελευθερία του, καλείται να επιλέξει — και για το ένα και για το άλλο.

Η λέξη "και" αξίζει εδώ να υπογραμμιστεί.
Διότι η ηθική-θεολογική παράδοση, η οποία συνεχίζει να επηρεάζει τις ηθικές μας αντιλήψεις παρά τον εκκοσμικευμένο χαρακτήρα της εποχής μας, αντικαθιστά το "και" με ένα "ή".
Με σκοπό να αρνηθεί το Κακό, το Καλό ορίζεται παραδοσιακά ως απουσία του Κακού, και το Κακό ως έλλειψη του Καλού.


Για το σύστημα του Schelling, αυτή η λογική της άρνησης είναι παράλογη.
Διότι κάθε ον αποκαλύπτεται μόνο μέσα στο αντίθετό του. Άρα, το Κακό είναι πάντοτε, κατά έναν τρόπο, παρόν ακόμη και στο Καλό, μέχρι να ολοκληρωθεί η πλήρης διάκριση ως το τέλος της εντατικοποιημένης αυτοαποκάλυψης.


Όταν λέμε ότι ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα για το Καλό και για το Κακό, και ότι ακριβώς σε αυτό θεμελιώνεται η ελευθερία του, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι αυτή η δυνατότητα είναι απλώς μια ικανότητα απόφασης.

Πράγματι, ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να επιλέξει και οφείλει να επιλέξει. Όμως διαθέτει και μία ροπή – και αυτή είναι η ροπή προς το Κακό. Και αυτή η ροπή προηγείται της απόφασης.


Από πού προέρχεται αυτή η ροπή;

Πηγάζει από μια θεμελιώδη απειλή κατά της ιδιοβουλίας (Eigenwille) μέσα στον άνθρωπο. Αυτή η ιδιοβουλία εκδηλώνεται μέσα από την εγωκεντρικότητα — την εγωιστική πλευρά του ανθρώπου, αυτό που ο Schelling αποκαλεί Selbstheit (αυτο-είναι, εγώτητα).

Το γεγονός ότι ο άνθρωπος, ως ξεχωριστό άτομο, ενεργεί και από εγωιστικά κίνητρα και ότι ρυθμίζει τη συμπεριφορά του γύρω από τη διατήρηση και την ακεραιότητα του "εγώ" του — το οποίο αντιλαμβάνεται ως οριοθετημένο από το εξωτερικό — είναι κάτι που δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί σοβαρά.

Αλλά τότε γεννιέται το ερώτημα: Από τι απειλείται η ιδιοβουλία;

Η μεταφυσική απάντηση: Από το φως, από τη νόηση, από το πνεύμα — τελικά από την καθολική αγάπη. Όσο περισσότερο φως ρίχνεται στον θεμέλιο λόγο, όσο πιο πολύ διαποτίζεται το σκοτάδι από φως, τόσο πιο πολύ απειλείται το σκοτεινό στοιχείο στην ίδια του τη φύση.

Αυτό ακούγεται αλληγορικό ή μυστικιστικό, αλλά στην πραγματικότητα, η αίσθηση απειλής για την ιδιοσυγκρασία και την ιδιαιτερότητα της ύπαρξης του ατόμου είναι η πηγή του άγχους για τη ζωή — αλλά και της σφοδρής ανάγκης για απόσταση και οριοθέτηση.

Η υπέρβαση του εγωκεντρισμού και του φόβου για τη ζωή, τόσο στη θεωρία όσο και στην πράξη, αποτελεί κεντρικό πυρήνα κάθε γνήσιας πνευματικής διδασκαλίας ή θρησκείας.

Όταν όμως αυτές χάνουν την ισχύ τους στον άνθρωπο, και δεν αναλαμβάνει κάποιο πολιτικό ή κοινωνικό όραμα τη λειτουργία της σύνδεσης του εγώ με ένα ανώτερο Όλον, τότε το άτομο καταρρέει μέσα στον εαυτό του ως απομονωμένος φορέας της εγωτικότητας.

Βρίσκεται στον πάτο του μηδενισμού και αναζητά απεγνωσμένα μέσα στο σκοτάδι του το φως.[Ο ΑΛΚΙΒΙΑΔΗΣ,ΤΟ ΑΡΧΕΤΥΠΟ ΤΟΥ ΙΟΥΔΑ]

Στη γενική διάκριση προς το ιδιαίτερο, αυτή η ανατροπή των αρχών, ως αποτέλεσμα του δεσμού που μέχρι τότε τις ένωνε και που τώρα έχει διαρραγεί στον άνθρωπο, μπορεί να φαίνεται σαν ένας αθέλητος, απρόβλεπτος πράξη μέσα στην πορεία του Θείου.

Όμως δεν είναι καθόλου έτσι.

Ο Schelling, στη Freiheitsschrift (Πραγματεία για την Ελευθερία), χρησιμοποιεί μεν τον όρο Pervertierung (αναστροφή), αλλά όχι με τη σημερινή ηθικά υποτιμητική έννοια της "διαστροφής". Θέλει απλώς να εκφράσει την ανατροπή των σχέσεων μεταξύ των αρχών με μια διαφορετική λέξη.

Η αρνητική συνδήλωση που αποδίδουμε σήμερα στη λέξη "διαστροφή" δεν ανταποκρίνεται καθόλου σε αυτό που εννοεί ο Schelling.
Στο θεολογικό-θεοσοφικό πλαίσιο του όρου, η "αναστροφή" εκφράζει ακριβώς αυτό που συμβαίνει στον άνθρωπο: μια αντιστροφή ή ανατροπή των θεμελιωδών σχέσεων.


Στον άνθρωπο, η σχέση των αρχών έχει όντως ανατραπεί — όμως αυτό δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος, στην ουσία του, είναι μεταφυσικά λανθασμένος.

Ο άνθρωπος δεν είναι ένα σφάλμα στη δημιουργία. Δεν είναι μια ανωμαλία.

Αντίθετα — είναι το ακριβώς αντίθετο, σύμφωνα με τον Schelling.

Θέτει λοιπόν το ερώτημα:
«Είναι άραγε η πράξη της αυτοαποκάλυψης [του Θεού] ελεύθερη με την έννοια ότι όλα της τα αποτελέσματα είχαν ήδη προβλεφθεί από τον Θεό;»

Και απαντά:
«Αυτό οφείλουμε πράγματι να το επιβεβαιώσουμε».

Διότι, κατά τον Schelling, η ουσία του ανθρώπου είναι να είναι δημιουργημένο πνεύμα. Δηλαδή, είναι αυτό που ο Θεός "είδε" όταν αντίκρισε τον εαυτό του στήν Άβυσσο (Grund) και απέκτησε τη βούληση να δημιουργήσει τη Φύση.

Καθώς στον κάθε άνθρωπο, ως θεϊκό δημιούργημα, ενεργούν οι ίδιες αρχές που ενεργούν και στον Θεό —αλλά διαχωρισμένες και σε σχέση αναστροφής—, κάθε άνθρωπος είναι μια χωριστή αποκάλυψη εκείνου που υπήρχε ανέκαθεν αδιαχώριστο στήν Άβυσσο.

Ο άνθρωπος δεν μπορεί να παραμένει σε κατάσταση "μη απόφασης".
Βρίσκεται, όπως λέει ο Schelling, στο σημείο διάκρισης (am Scheidepunkt).
Ό,τι κι αν επιλέξει, θα είναι δική του πράξη.

Αλλά ο ίδιος ο διαχωρισμός δεν αρκεί για να γίνει κανείς άνθρωπος.

Ο Schelling πηγαίνει ακόμα παραπέρα. Η εικόνα του ανθρώπου που σχηματίζει είναι εκείνη του "λυτρωτή".

Με σαφώς χριστιανικό τόνο, τοποθετεί τον άνθρωπο στο κέντρο της δημιουργίας και τη φύση στην περιφέρεια. Έτσι, μπορεί να γράψει:

«Διότι δείξαμε επαρκώς ότι όλα τα όντα της φύσης είναι απλώς ύπαρξη στον θεμέλιο λόγο (Grund), ή μια αρχική επιθυμία που δεν έχει φτάσει σε ένωση με τον Λόγο (Verstand)· επομένως, ως προς τον Θεό, είναι καθαρά περιφερειακά όντα.»

Μόνο ο άνθρωπος είναι "εν τω Θεώ" και, ακριβώς μέσω αυτού του "εν τω Θεώ είναι", είναι ικανός για ελευθερία.

Μόνο αυτός είναι ένα κεντρικό ον (Zentralwesen) και πρέπει να παραμείνει στο Κέντρο (Zentro). Μόνο μέσα του έχουν όλα τα πράγματα δημιουργηθεί, όπως και μόνο μέσα στον άνθρωπο ο Θεός μπορεί να προσλάβει τη φύση και να ενωθεί μαζί της.

Η φύση είναι η Παλαιά Διαθήκη, διότι τα όντα της παραμένουν έξω από το Κέντρο και υπόκεινται στον νόμο. Ο άνθρωπος είναι η αρχή της Καινής Διαθήκης, μέσω της οποίας —καθώς ο ίδιος ενώνεται με τον Θεό— ο Θεός υιοθετεί και τη φύση και την καθιστά δική του.

Ο Schelling τοποθετεί έτσι τον άνθρωπο στο κέντρο της ίδιας της θείας αυτοαποκάλυψης:
Μόνο μέσα από τον άνθρωπο, λέει, περιλαμβάνεται ολόκληρη η δημιουργία.
Ενώ η φύση παρέχει μόνο μια αμυδρή αίσθηση του Θεού, μια ύπαρξη στην περιφέρεια, ο άνθρωπος, μέσω του Λόγου (Wort), ερμηνεύει τη φύση και βρίσκεται στο Κέντρο της δημιουργίας.

Συνεχίζει:

«Ο άνθρωπος είναι λοιπόν ο λυτρωτής της φύσης, προς τον οποίον αποβλέπουν όλα τα προμηνύματά της. Ο Λόγος, που εκπληρώνεται στον άνθρωπο, είναι μέσα στη φύση ένα ασαφές, προφητικό, ακόμα ανεκπλήρωτο Λόγο.
Γι’ αυτό και τα προμηνύματα που φέρει η φύση δεν έχουν δική τους ερμηνεία· μόνο ο άνθρωπος μπορεί να τα εξηγήσει.


Με άλλα λόγια: Ο Θεός μπορεί μεν να "διαβάσει" για τον εαυτό του στο "βιβλίο της φύσης", όμως δεν μπορεί ακόμα να αναγνωρίσει πλήρως τον εαυτό του μέσα σε αυτό.
Αυτό που "διαβάζει" του μένει ασαφές.
Μόνο η ύπαρξη του ανθρώπου του προσφέρει μια καθαρή εικόνα του εαυτού του. Διότι Εκείνος είναι μέσα του.


Και παρ’ όλα αυτά — η δημιουργία συνεπάγεται ότι το δημιουργημένο θα συγκρούεται με τον Δημιουργό.
Ακόμα και ο άνθρωπος δεν μπορεί να ξεφύγει από αυτήν την αλήθεια.
Ο Άβυσσος (Ungrund/μη θεμέλιο) παραμένει για τον άνθρωπο απρόσιτος.

Ο άνθρωπος ποθεί μεν τη λύτρωση από τη δική του, μέσα από την ελευθερία ενσταλαγμένη, ρήξη και τήν αναζητά με κάθε μέσο·
αλλά η απόλυτη αδιαφορία, η μόνη της ιδιότητα είναι η ανεπίδεκτη χαρακτηρισμού, παραμένει γι’ αυτόν, ακόμη κι αν μετέχει πνευματικά σε αυτήν, κρυμμένη στο επίπεδο δημιουργίας όπου βρίσκεται.

Αν ήταν διαφορετικά, τότε ο άνθρωπος θα ήταν ο ίδιος Θεός.
Αλλά αυτό δεν ισχύει.
Ο Θεός είναι πράγματι μέσα στον άνθρωπο — όμως ο άνθρωπος, όσο κι αν είναι το πρώτο κεντρικό φυσικό ον, δεν γίνεται γι’ αυτόν τον λόγο Θεός.

Ο άνθρωπος έχει μεν τη μεταφυσική του καταγωγή στον Θεό, και μετέχει στο θείο πνεύμα,
αλλά δεν μπορεί να συλλάβει τον Θεό στην πληρότητά του.
Διότι το να σκέφτεσαι σημαίνει να διακρίνεις, και πώς μπορεί να διακριθεί το αδιάκριτο;

Οι περιορισμοί της ανθρώπινης νόησης στο να κατανοήσει την ενότητα των πάντων προκύπτουν από την ίδια τη φύση της. Ο άνθρωπος μπορεί να αντλεί πνευματικά από το δικό του σκοτεινό θεμέλιο, αλλά δεν μπορεί να δει τον ίδιο τον Θεό ως Θεμέλιο.

Και ποιος είναι λοιπόν ο σκοπός του ανθρώπου;

Όπως ήδη ειπώθηκε, ο Schelling απορρίπτει απόλυτα την ιδέα ότι ο άνθρωπος είναι μια τυχαία εκδήλωση της βούλησης του Θεού.
Αντιθέτως, λέει:

«Ο άνθρωπος πρέπει να υπάρχει, για να μπορέσει ο Θεός —ως ζωντανή ενότητα δυνάμεων και ως ύψιστη προσωπικότητα— να αποκαλυφθεί στον εαυτό του.»
Ο άνθρωπος πρέπει να υπάρξει, για να μπορέσει ο Θεός να δει τον εαυτό του —και μάλιστα να δει την ηθικότητά του, δηλαδή την απόλυτη αγαθότητα και την απόλυτη αγάπη του.


Σε αυτό έγκειται, κατά τον Schelling, ο ιδεαλιστικός τελικός σκοπός όλης της δημιουργίας.

Καθώς οι αρχές μέσα στον Θεό παλεύουν σε όλο και υψηλότερο επίπεδο, το Καλό αποχωρίζεται σταδιακά από το Κακό, μέχρι που να διαχωριστούν εντελώς εντός του Θεού.

«Το τέλος της αποκάλυψης είναι επομένως η αποβολή του Κακού από το Καλό», γράφει ο Schelling.

Το Κακό καθίσταται πλήρως μη-πραγματικό,
και το Καλό, ανυψωμένο από το θεμέλιο, ενώνεται αιώνια με το αρχέγονο Καλό.

Στο τέλος της αποκάλυψης, ο Λόγος παύει να δρα μέσα στο Θεμέλιο,
διότι ο δυϊσμός που έδωσε κίνηση στη δημιουργία και έφερε τον Θεό σε ύπαρξη, παύει να ισχύει.

Ο Schelling καταφέρνει έτσι να συνδέσει Ηθικότητα και Λόγο σε ένα ιδεαλιστικό σύστημα,
όπου τελικά αναδύονται ως ένα.

Και ακόμη και ο θάνατος παύει να είναι απαραίτητος,
διότι ο έσχατος εχθρός που θα καταργηθεί είναι ο ίδιος ο θάνατος.

Ο θάνατος ήταν αναγκαίος μόνο για τη διάκριση:
Το Καλό πρέπει να "πεθάνει" για να αποχωριστεί από το Κακό — και το Κακό από το Καλό.

Από την τελική οπτική, η δημιουργία εμφανίζεται ως μια ηθικά καθοδηγούμενη διαδικασία διαχωρισμού του Καλού από το Κακό,
με τελικό αποτέλεσμα να παραμένει το Καλό ως η μόνη πραγματικότητα,
και το Κακό ως απουσία, ως μη-είναι.

Ο δεσμός μεταξύ θεμελίου και ύπαρξης, που στη φύση παρέμενε ενιαίος και που διαρρήχθηκε στον άνθρωπο, θα έχει πλέον διαλυθεί οριστικά.
Διότι σε μια κατάσταση καθαρής διάκρισης μεταξύ είναι και μη-είναι, δεν είναι πλέον αναγκαίος.

Ο Θεός έχει γίνει αυτό που είναι.
Ecce Deus.

Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΕΝΣΑΡΚΩΣΗ. ΜΟΝΟ ΜΕ ΤΗΝ ΠΡΟΥΠΟΘΕΣΗ ΤΗΣ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΗΣ ΣΤΟΝ ΘΕΟ ΠΤΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΕΩΣΦΟΡΟΥ. ΟΙ ΛΟΓΟΙ ΤΩΝ ΟΝΤΩΝ ΜΕ ΤΗΝ ΤΑΥΤΙΣΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΟΥΣΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΙΣΤΟΥΝ ΠΕΡΙΤΤΗ  Η ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΤΗΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΕΙΝΑΙ Ο ΕΩΣΦΟΡΟΣ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΣΕ ΝΑ ΔΕΙ ΤΟΝ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ. ΤΗΝ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΝΣΑΡΚΩΣΕΩΣ 

ΕΙΝΑΙ ΑΔΥΝΑΤΟΝ ΝΟΕΙΣΑΙ ΤΟΝ ΘΕΟΝ ΑΛΛΑ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΤΟΝ ΕΠΙΘΥΜΗΣΟΥΜΕ,ΝΑ ΤΟΝ ΘΕΛΗΣΟΥΜΕ. ΑΠΟ ΠΟΥ ΠΗΓΑΖΕΙ Η ΟΡΕΞΗ ΤΟΥ ΕΙΔΕΝΑΙ, ΤΟ ΝΑΙ; ΟΙ ΓΕΡΜΑΝΟΙ ΜΑΣ ΑΝΑΓΚΑΖΟΥΝ;;; ΝΑ ΤΟΥΣ ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΟΥΜΕ ΣΤΗΝ ΠΗΓΗ ΤΟΥ ΟΧΙ.

ΠΟΙΟ ΝΑΝΑΙ ΟΜΩΣ ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΤΟΥ ΗΡΩΑ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΑΡΤΥΡΑ ΠΟΥ ΘΥΣΙΑΖΕΙ ΤΗΝ ΖΩΗ ΤΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ; ΤΙ ΚΡΥΒΕΙ ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ;

" Αυτή η συνειδητή θεμελίωση της φιλοσοφίας σε ανθρωπολογικές βάσεις έχει ως ουσιαστικό επακόλουθο την κεντρική θέση που κατέχει η βούληση στην κοσμοθεωρία του Αυγουστίνου. Χωρίς αμφιβολία αυτό οφείλεται στις προσωπικές εμπειρίες ενός ανθρώπου με έντονες ορμές και ισχυρή θέληση, ο οποίος, καθώς διερευνούσε στοχαστικά τη δική του προσωπικότητα, διαπίστωνε ότι ο εσώτατος πυρήνας της ήταν η βούληση. Γι' αυτό θεωρεί τη βούληση κάτι ουσιαστικό. Πίσω από κάθε κατάσταση, κάθε κίνηση της ψυχής, κρύβεται η βούληση. Πιο σωστά: όλες οι ψυχικές καταστάσεις δεν είναι τίποτε άλλο παρά τρόποι της βούλησης (voluntates)."

Κυριακή 27 Απριλίου 2025

Ecce Deus: Πώς γίνομαι αυτό που είμαι α

Ecce Deus: Πώς γίνομαι αυτό που είμαι α

Για το έργο του Φρίντριχ Σέλινγκ σχετικά με την ελευθερία. Ένα δοκίμιο του Volker Braumann

«Μέσα του, στον άνθρωπο, βρίσκεται η βαθύτερη άβυσσος και ο υψηλότερος ουρανός». – Φρίντριχ Σέλινγκ

[ΜΑΖΙ ΜΕ ΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΙΝ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ.ΤΟ ΜΗΔΕΝ ΤΗΣ ΓΗΣ ΣΑΝ ΠΡΟΥΠΑΡΧΟΝ ΤΙΠΟΤΑ......Η ΓΗ ΗΤΑΝ ΕΡΗΜΗ ΚΑΙ ΑΣΧΗΜΑΤΙΣΤΗ. ΗΤΑΝ ΣΚΟΤΑΔΙ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΒΥΣΣΟ ΚΑΙ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΑ ΝΕΡΑ ΕΠΝΕΕ ΠΝΕΥΜΑ ΘΕΟΥ, Ο ΛΟΓΟΣ..Ο ΟΥΡΑΝΟΣ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΟΥΡΑΝΙΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ]

Η μελέτη του Schelling για την ουσία της ανθρώπινης ελευθερίας ανήκει στα κεντρικά κείμενα εκείνης της φιλοσοφικά τόσο γόνιμης εποχής που σήμερα αποκαλείται Γερμανικός Ιδεαλισμός. Ο Friedrich Schelling τη δημοσίευσε το 1809 μαζί με άλλα ιδεαλιστικά του έργα. Εκτός από ελάχιστες μελέτες και άρθρα, ο Schelling δεν επρόκειτο να δημοσιεύσει τίποτα ουσιαστικό τα επόμενα 45 χρόνια μέχρι τον θάνατό του το 1854. Όταν δημοσίευσε τη συγγραφή για την ελευθερία, ήταν 34 ετών και ήδη από το 1794 είχε αρχίσει να συνεισφέρει τακτικά, ξεκινώντας με το έργο του για τη δυνατότητα μιας μορφής φιλοσοφίας εν γένει, στη φιλοσοφική συζήτηση. Πού συναντάμε λοιπόν φιλοσοφικά τον Schelling στη συγγραφή του για την ελευθερία; Τον συναντάμε στην προσπάθεια να εντάξει την ανθρώπινη ελευθερία σε ένα κλειστό μεταφυσικό-θεοσοφικό σύστημα που υπερβαίνει τον άνθρωπο. Συμπυκνωμένα και προσωρινά σχηματικά, μπορούμε να το συνοψίσουμε ως εξής: ο άνθρωπος είναι ελεύθερος· μέσω της ελευθερίας του έχει εσωτερική μετοχή στον Θεό, ο οποίος παράγει και διατηρεί ολόκληρη τη φύση και τους ανθρώπους από ελεύθερη βούληση, χωρίς να έχει επιλέξει ανάμεσα σε διάφορες δυνατότητες, αλλά όντας περιορισμένος σε αυτόν τον έναν δεδομένο κόσμο. Κατά τη διαδικασία της θείας δημιουργίας ως αυτοαποκάλυψη του Θεού, ο άνθρωπος δεν βρίσκεται εκτός αλλά εντός του Θεού· έτσι ο άνθρωπος είναι εμψυχωμένος από την ελευθερία – ή όπως το θέτει ο Martin Heidegger στην παράδοσή του για το έργο περί ελευθερίας: «δεν ανήκει η ελευθερία στον άνθρωπο, αλλά ο άνθρωπος ανήκει στην ελευθερία».

Ως εδώ καλά – τίποτα δεν αντιτίθεται στην αποδοχή αυτής της θέσης. Αλλά εξηγείται πράγματι κάτι σταθερά με αυτόν τον τρόπο; Δεν είναι όλες αυτές δηλώσεις που θα μπορούσαν εξίσου καλά να αναστραφούν; Με λίγα λόγια: δεν έχει όλο αυτό καθαρά υποθετικό, για να μην πούμε εικοτολογικό ιδεαλιστικό χαρακτήρα; Και επιπλέον θα μπορούσε να προκληθεί κάποιος να ρωτήσει: αν ο άνθρωπος είναι πράγματι ελεύθερος και εντός του Θεού, γιατί τότε είναι κακός; Πώς μπορεί το κακό να εισχωρήσει στον άνθρωπο, εφόσον βρίσκεται εντός του Θεού; Ή αλλιώς διατυπωμένο: πώς είναι δυνατόν να υφίσταται ελευθερία που περιλαμβάνει και την ελευθερία προς το κακό, σε έναν κόσμο που απορρέει από τη θεία βούληση; Μια βούληση απολύτως καλή και πλήρους αγάπης;

Αναπόφευκτα ερχόμαστε αντιμέτωποι με τη λεγόμενη ερώτηση της Θεοδικίας, μόλις προτάξουμε την ύπαρξη της ανθρώπινης ελευθερίας και την παναγαθότητα καθώς και την παναγάπη του Θεού. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που ένα μεγάλο μέρος της συγγραφής για την ελευθερία αφιερώνεται στην απάντηση ακριβώς αυτού του περίπλοκου ερωτήματος.

Η επιχειρηματολογία του Schelling είναι εκπληκτική και αποκλίνει σε βασικά σημεία από τις παραδοσιακές ερμηνείες και τα συστήματα των προγενέστερών του. Αν ο άνθρωπος, σύμφωνα με τον Schelling, είναι ικανός τόσο για το καλό όσο και για το κακό και ταυτόχρονα βρίσκεται εντός του Θεού, τότε συνεπάγεται λογικά ότι και ο Θεός φέρει εντός του τουλάχιστον κάτι που οδηγεί στην ανθρώπινη ελευθερία και συνεπώς εμπεριέχει και τη δυνατότητα του κακού. Αυτό είναι νέο και αξιοσημείωτο στον βαθμό που ο Schelling δεν υποβαθμίζει το κακό ως έλλειμμα του αγαθού –και συνεπώς ως μη-Ον– αλλά του αποδίδει την αρχή του εντός του ίδιου του Θεού.

Ο Schelling ξεκινά από το αξίωμα: εκ του μηδενός δεν γεννάται τίποτε· άρα πρέπει να υπάρχει κάτι μέσα στον Θεό που να διεγείρει το κακό στον άνθρωπο. Η λέξη «διεγείρει» είναι εδώ κατάλληλη, γιατί ο ίδιος ο Schelling χρησιμοποιεί αυτό το ρήμα για να περιγράψει τη διαδικασία με την οποία αφυπνίστηκε το κακό. Έτσι γράφει στη συγγραφή περί ελευθερίας: «Αφού μια φορά στη δημιουργία, μέσω της αντίδρασης του ‘Grund (θεμέλιο)’ προς την αποκάλυψη, διεγέρθηκε γενικά το κακό, ο άνθρωπος έχει από αιώνες κυριευθεί από την ιδιαιτερότητα της ιδιοτέλειας, και όλοι όσοι γεννιούνται, γεννιούνται με το προσκολλημένο σκοτεινό στοιχείο του κακού, αν και αυτό το κακό ανυψώνεται στη συνείδησή τους μόνον μέσω της εμφάνισης του αντίθετου». Μόνον από αυτή τη σκοτεινή αρχή μπορεί, όπως είναι σήμερα ο άνθρωπος, μέσω θείας μεταμόρφωσης να αναδυθεί το καλό ως φως.

Χωρίς να θέλουμε να εμβαθύνουμε υπερβολικά, παρατηρούμε ήδη στην επιφάνεια του αποσπάσματος ότι ο Schelling εισάγει στην απάντηση του ερωτήματος της θεοδικίας κάτι που πολλοί φιλόσοφοι πριν από αυτόν, ίσως από ανάγκη για αρμονία, είχαν αποσιωπήσει: το σκοτεινό, το άναρχο, το χάος, τη «τυφλή βούληση» ως πηγή του κακού. Ενσωματώνοντας αυτό το σκοτεινό στοιχείο στον Θεό, ο Schelling του προσδίδει και τη διάσταση του ζωντανού, του ουσιαστικού. Για τον Schelling, ο Θεός είναι πολύ περισσότερο από μια αφηρημένη ύπαρξη, περισσότερο από μια πνευματική αρχή που, όπως πιστεύει ο πανθεϊσμός, διαποτίζει κάθε πράγμα.

Ο ίδιος το διατυπώνει έτσι: «Ή  πρωταρχική ύπαρξη είναι για εμάς κάτι που υπήρξε εξ αρχής έτοιμο και αμετάβλητο – αυτή είναι η συνηθισμένη έννοια του Θεού της λεγόμενης θρησκείας της λογικής και όλων των αφηρημένων συστημάτων. Όμως όσο πιο πολύ υψώνουμε αυτήν την έννοια του Θεού, τόσο περισσότερο χάνει ο Θεός για εμάς τη ζωντάνια του, τόσο λιγότερο μπορεί να κατανοηθεί ως πραγματικό, προσωπικό, εννοούμενο ως ζωντανό ον. Αν επιθυμούμε έναν Θεό που να μπορούμε να αντιληφθούμε ως απολύτως ζωντανό, προσωπικό ον, τότε πρέπει να τον δούμε και απολύτως ανθρώπινα. Πρέπει να υποθέσουμε ότι η ζωή του έχει τη μεγαλύτερη αναλογία με την ανθρώπινη ζωή· ότι μέσα του συνυπάρχουν όχι μόνο η αιώνια ύπαρξη αλλά και το αιώνιο γίγνεσθαι· ότι έχει με μια λέξη όλα κοινά με τον άνθρωπο – εκτός από την εξάρτηση».

Με αυτή την άποψη για τον Θεό, ο Schelling απομακρύνεται πολύ από τις μηχανιστικές και οκκαζιοναλιστικές θεωρίες που επηρέασαν βαθιά τη μεταφυσική σκέψη του 18ου αιώνα, βασιζόμενες στον καρτεσιανό διαχωρισμό της res extensa και της res cogitans. Στον Schelling, αντίθετα, ο κόσμος γίνεται το πεδίο μάχης των δυνάμεων του φωτός ενάντια στις δυνάμεις του σκοταδιού και του χάους, που τείνουν προς το άναρχο.

Και ποιος είναι ο ρόλος της φύσεως σε όλα αυτά; Η φύσις γίνεται η σκηνή αυτού του συνεχώς μεταβαλλόμενου αγώνα ανάμεσα στις δύο αρχές, το Grund (θεμέλιο) και την Ύπαρξη, οι οποίες στον Θεό είναι ακόμη αδιάσπαστες. Αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο: ο Schelling δεν θέλει να πει ότι ο ίδιος ο Θεός είναι εκ φύσεως κακός ή ότι κατέχει, όπως ο άνθρωπος, τη δυνατότητα για καλό και κακό. Μια τέτοια ερμηνεία θα ήταν λάθος. Ο Schelling ερμηνεύει την πάλη των αντιθέτων περισσότερο ως το αναγκαίο παιχνίδι των δυνάμεων που επιτρέπουν στον Θεό να φτάσει στην αυτοαποκάλυψή του.

Στο Περί ελευθερίας, το συνοψίζει στη φράση: «χωρίς σκοτάδι, κανένα φως».

Κατά τον Schelling, ο κόσμος είναι ένα τακτοποιημένο χάος, μια μορφή που αναδύεται από μια θεμελιώδη αμορφία· αυτό καθίσταται δυνατό μόνον μέσω των δύο αρχών που προϋπάρχουν κάθε δημιουργίας, αδιάσπαστες αλλά ακόμη μη αλληλεπιδρώσες: το Grund (θεμέλιο) και η Ύπαρξη. Ο Schelling συσχετίζει με αυτές τις δύο αρχές διάφορους όρους. Από τη μια είναι το θεμέλιο, που το αποκαλεί επίσης και βούληση του Grund (θεμέλιο), ή μερική βούληση. Με αυτό συνδέονται το σκοτάδι, η τυφλή επιθυμία και το χάος. Από την άλλη είναι η Ύπαρξη, ως βούληση της αγάπης, ως καθολική βούληση. Με την Ύπαρξη συνδέονται το φως, ο κόσμος, το πνεύμα, ο λόγος και ο νους.

Ας προσπαθήσουμε εδώ να συλλάβουμε αυτούς τους δύο κεντρικούς όρους της συγγραφής λίγο πιο βαθιά, ώστε να κατανοήσουμε καλύτερα ό,τι ακολουθεί και βασίζεται στην αλληλεπίδρασή τους. Το θεμέλιο δεν πρέπει να παρερμηνευθεί ως η αρχή μιας αιτιοκρατικής αλυσίδας. Από αυτή τη μηχανιστική αιτιακή κατανόηση, όπως επικρατεί στις επιστήμες, πρέπει κανείς να αποδεσμευθεί για να πλησιάσει τις σκέψεις του Schelling στη φιλοσοφία της φύσεως.

Αλλά ποιος είναι ο Θεός; Ο Θεός, όπως ήδη ειπώθηκε παραπάνω, είναι ζωντανό, αιώνιο πνεύμα και, ως τέτοιο, είναι ένας Θεός εν γίγνεσθαι, που εξέρχεται από τον εαυτό του μέσα στη δημιουργία και με αυτόν τον τρόπο βλέπει σταδιακά τον εαυτό του. Αυτή είναι η αυτοαποκάλυψη. Εάν επιχειρήσουμε να κατανοήσουμε τη φιλοσοφία του Schelling στους βασικούς της όρους, πρέπει να έχουμε πάντοτε κατά νου ότι ο Schelling, σε αντίθεση με τον Hegel, σκέφτεται λιγότερο με έννοιες και περισσότερο με δυνάμεις. Φυσικά, χρησιμοποιεί τη γλώσσα ως μέσο σκέψης σε έννοιες, αλλά η φιλοσοφική του σκέψη δεν παραμένει στο επίπεδο αφηρημένων εννοιών· αντιθέτως, λεκτικοποιεί μια αμοιβαία σχέση δυνάμεων μέσα στο ίδιο το είναι του Θεού, η οποία, στην πιο ελεύθερη μορφή αλληλεπίδρασής της, οδηγεί τελικά στην ελευθερία του ανθρώπου. Και η διερεύνηση αυτής της ελευθερίας στην ουσία της είναι, αναγκαστικά, κεντρικό καθήκον της φιλοσοφίας της φύσεως του. Διότι, αν θέλει κανείς να εξερευνήσει την ουσία του ανθρώπινου είναι, πρέπει να ερευνήσει την ουσία της ελευθερίας. Οτιδήποτε άλλο χάνει τον στόχο του ανθρώπου.

Κατά συνέπεια, πρώτα έχουμε μια πάλη δυνάμεων, μια συνύπαρξη και αντιπαράθεση αρχών, τις οποίες περιγράφει ο Schelling ως προϋπόθεση της δυνατότητας της ανθρώπινης ελευθερίας στο έργο του Περί της ανθρώπινης ελευθερίας. Δεν πρόκειται εδώ για αφαίρεση, αλλά στην πραγματικότητα για περιγραφή. Όταν μιλά για αρχέγονη βούληση, εννοεί όντως την αρχέγονη βούληση. Όταν μιλά για τον Θεό, μιλά για ένα ζωντανό ον. Πρέπει λοιπόν να πάρουμε τον Schelling απολύτως κυριολεκτικά. Γενικά, ο λόγος αποκτά πρωταρχική σημασία στη φιλοσοφία του Schelling, πράγμα που φαίνεται από το ότι μόνο ο άνθρωπος, από όλα τα δημιουργήματα, διαθέτει λόγο. Μέσω του λόγου ο άνθρωπος αποχωρίζεται από τη φύση. Ο λόγος προέρχεται από τον νου· είναι θεϊκό πνεύμα και έτσι ο άνθρωπος εγκαταλείπει τη φύση με την κτιστή έννοια.

Πώς και γιατί λοιπόν φτάνει ο Θεός στην αυτοαποκάλυψη; Ας ξεκινήσουμε με το «πώς». Ο Grund (θεμέλιο) και η ύπαρξη, πριν από κάθε δημιουργία, είναι ενωμένοι και αδιαχώριστοι εντός του Θεού. Αυστηρά μιλώντας, ως αρχές δεν υπάρχουν ακόμη, λόγω αυτής της αδιαχώριστης κατάστασης. Με την παραδοχή μιας τέτοιας κατάστασης χωρίς αντίθεση, ο Schelling προχωρεί πέρα από τη φιλοσοφία της ταυτότητας.

Αλλά πώς μπορεί κανείς να εκφράσει με λέξεις αυτό που προηγείται κάθε δημιουργίας; Για να περιγράψει αυτήν την προηγούμενη κατάσταση πριν από κάθε αυτοαποκάλυψη στον Θεό, ο Schelling χρησιμοποιεί πολλούς όρους σε σύντομη ακολουθία, δείχνοντας έτσι τον αγώνα του για την καταλληλότερη ονομασία. Τον αποκαλεί αρχικά Urgrund, για να τον προσδιορίσει στη συνέχεια βαθύτερα ως Ungrund (μη-θεμέλιο)και τέλος ως απόλυτη αδιαφορία. Στην απόλυτη αυτή αδιαφορία βρίσκονται τα δύο αρχικά στοιχεία — η σκοτεινή, ακαθόριστη και άφωνη βούληση του Grund (θεμελίου) και η φωτεινή, με τον λόγο, νομοθετική βούληση του νου — αχώριστα και αδιαχώριστα ενωμένα. Ουσιαστικά, δεν υπάρχουν ακόμη ως αυτόνομες δρώσες δυνάμεις.

Παραθέτουμε τον Schelling: «πρέπει, πριν από κάθε Grund (θεμέλιο) και πριν από κάθε υπάρχον, δηλαδή γενικά πριν από κάθε δυαδικότητα, να υπάρχει ένα Είναι». Πώς αλλιώς να το αποκαλέσουμε παρά Urgrund ή, καλύτερα, Ungrund, αυτό που προηγείται όλων των αντιθέσεων. Έτσι, αυτά δεν μπορούν να είναι διακριτά ή να υπάρχουν με οποιονδήποτε τρόπο μέσα σε αυτό. Δεν μπορεί να ονομαστεί ταυτότητα, παρά μόνο απόλυτη αδιαφορία των δύο.

Αναφερόμενος σε αυτήν την απόλυτη αδιαφορία, ο Schelling πρέπει τώρα να εξηγήσει τι είναι αυτό που κινεί την αιώνια δημιουργία και την κρατά σε κίνηση. Ή, αλλιώς, τι πρέπει να συμβεί ώστε από αυτή την κατάσταση απόλυτης αδιαφορίας(αδιαφοροποίησης), δηλαδή την αδιαχώριστη ενότητα των δύο αρχών, να γίνει δυνατή μια δημιουργία που ξεδιπλώνεται, διαφοροποιείται και εξελίσσεται βαθμιαία;

Ο Schelling απαντά σε αυτό με κάτι που ονομάζει συγκίνηση και επιθυμία. Γράφει: «κάθε γέννηση είναι γέννηση από το σκοτάδι προς το φως, και από το σκοτάδι του νου χωρίς νόηση, από το συναίσθημα, από την επιθυμία της ένδοξης μητέρας της γνώσης, γεννιούνται τελικά οι φωτεινές σκέψεις». Αλλά σύμφωνα με την επιθυμία, η οποία ως το ακόμη σκοτεινό Grund (θεμέλιο) είναι η πρώτη συγκίνηση της θείας ύπαρξης, παράγεται στον ίδιο τον Θεό μια εσωτερική, αναστοχαστική παράσταση, με αντικείμενο, το οποίο δεν μπορεί να είναι άλλο από τον ίδιο τον Θεό. Έτσι, ο Θεός βλέπει τον εαυτό του στο ίδιο του το είδωλο. Προκύπτει λοιπόν στον Θεό μια εικόνα του εαυτού του, και αυτή η εικόνα —όπως μπορούμε να παραφράσουμε τον Schelling— είναι ο από τον Θεό και εντός του Θεού παραγόμενος Θεός. Με λίγα λόγια, ο Θεός γεννά τον εαυτό του στο είδωλό του.

Ο Schelling συχνά σκέφτεται ανθρωπομορφικά στο πλαίσιο του συστήματός του, δηλαδή με αφετηρία τον άνθρωπο. Δεν το κάνει αυτό από αμηχανία ή έλλειψη εναλλακτικών, αλλά —όπως ήδη φαίνεται από το προηγούμενο απόσπασμα για το ζωντανό ον του Θεού— από τη μεταφυσική του πεποίθηση ότι η ζωή του ανθρώπου παρουσιάζει τη μεγαλύτερη αναλογία με τη ζωή του Θεού.

Ας ανακαλέσουμε αυτό το απόσπασμα και ας το διαβάσουμε όχι πλέον ως δήλωση για τον Θεό, αλλά για τον άνθρωπο: Εάν απαιτούμε έναν Θεό που μπορούμε να αντιληφθούμε ως ένα πλήρως ζωντανό, προσωπικό ον, τότε πρέπει να τον αντιληφθούμε και πλήρως ανθρωπινά. Πρέπει να δεχτούμε ότι η ζωή του έχει τη μεγαλύτερη αναλογία με την ανθρώπινη, ότι σ’ αυτόν, εκτός από την αιώνια ύπαρξη, υπάρχει και αιώνιο γίγνεσθαι. Ότι, με μία λέξη, έχει κοινά με τον άνθρωπο τα πάντα, εκτός από την εξάρτηση.

Αν ακολουθήσουμε αυτή την ανθρωπομορφική προσέγγιση του Schelling, μπορούμε να αντλήσουμε αναλογία από το δημιουργικό είναι του Θεού με τον καλλιτέχνη, ο οποίος, νιώθοντας βαθιά επιθυμία για αυτογνωσία, αποζητά την αυτοέκφραση και, μέσα από το έργο του που το δημιουργεί εντός και εκτός του εαυτού του, αναγνωρίζει ολοένα και περισσότερο τον εαυτό του. Στο σκοτάδι του εσωτερικού του, του Grund (θεμελίου) του, αισθάνεται την τυφλή, άναρχη, χωρίς νόηση και άρα ακατανόητη παρόρμηση για έκφραση· και μέσα σε αυτό το σκοτάδι κείται η κινούσα δύναμη, που κάνει το πνεύμα να βλαστά και να ανθίζει. Μέσα στο έργο τέχνης που διαμορφώνεται έτσι εντός του, παράγεται ένα είδωλο του Grund (θεμελίου) του.

Τα δημιουργήματα ενός καλλιτέχνη λέγονται και δημιουργίες· η σχέση με τη λατινική λέξη creatio είναι προφανής. Σημαίνει δημιουργία, ακόμη και θεϊκή δημιουργία, αλλά και γέννηση και έργο τέχνης. Όπως ο Θεός δημιουργεί στο μέγα σύνολο, έτσι δημιουργεί και ο καλλιτέχνης στο μικρό, διαχωρισμένο επίπεδο.

Στο σύστημα του Friedrich Schelling αυτή η αναλογία δεν είναι μια απλή παρομοίωση για σκοπούς εξήγησης, αλλά η ενσωματωμένη στην πραγματικότητα της δημιουργίας ταυτότητα του Είναι και του όντος. Εδώ όμως πρέπει να σημειωθεί ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να θεωρηθεί απλώς ως ένας μικρογραφικός Θεός, γιατί ο Θεός και ο άνθρωπος διαφέρουν σε ένα ουσιώδες σημείο:

«Διότι, εάν ο Θεός ως Πνεύμα είναι η αδιάσπαστη ενότητα των δύο αρχών, και η ίδια ενότητα υφίσταται μόνο στο πνεύμα του ανθρώπου, τότε, εάν ήταν εξίσου αδιάλυτη σ’ αυτόν όπως και στον Θεό, ο άνθρωπος δεν θα διέφερε καθόλου από τον Θεό. Θα συγχωνευόταν εντός του Θεού, και δεν θα υπήρχε καμία αποκάλυψη και καμία κίνηση της αγάπης. Διότι κάθε ον μπορεί να αποκαλυφθεί μόνο μέσω του αντίθετού του. Η αγάπη μέσα στο μίσος, η ενότητα μέσα στη διχόνοια. Αν δεν υπήρχε διάκριση των αρχών, τότε η ενότητα δεν θα μπορούσε να αποδείξει την παντοδυναμία της. Αν δεν υπήρχε διχόνοια, τότε η αγάπη δεν θα μπορούσε να γίνει πραγματικότητα».

Συνεχίζεται

ΣΥΓΚΛΟΝΙΣΤΙΚΟ ΚΑΙ ΓΙ' ΑΥΤΟ ΔΥΣΚΟΛΟΝΟΗΤΟ. Η ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΕΩΣΦΟΡΟΥ ΣΤΟΝ ΑΔΑΜ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΥΑ. ΤΟ ΔΕΝΔΡΟ ΤΟΥ ΚΑΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ ΚΑΘΑΥΤΟ. ΕΠΕΚΕΙΝΑ ΤΟΥ ΜΑΝΙΧΑΙΣΜΟΥ. 
Ο ΕΩΣΦΟΡΟΣ ΕΙΔΕ ΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΣΑΝ ΠΡΩΤΟΔΗΜΙΟΥΡΓΗΤΟ ΟΥΡΑΝΙΟ ΟΝ. ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΞΗΓΗΣΕ ΣΤΟΝ ΑΔΑΜ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΥΑ. ΟΤΙ ΧΩΡΙΣ ΑΥΤΟΥΣ ΟΥΤΕ Ο ΘΕΟΣ ΥΠΑΡΧΕΙ. ΕΙΝΑΙ Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ, Η ΣΥΝΕΙΔΗΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ. Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ. Ο ΝΑΡΚΙΣΣΙΣΜΟΣ ΤΟΥ.
Η ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΤΟΥ ΠΛΩΤΙΝΟΥ.