Ο Χάιντεγκερ μας καθοδηγεί μέσα από τη φαινομενολογία της βαρεμάρας, έναν συναισθηματικό τόνο που σήμερα, στην εποχή της πληροφορόσφαιρας, κινδυνεύει να γίνει η μόνιμη κατάστασή μας.
ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΝΙΑ ΜΕ ΤΟΝ HEIDEGGER
Σαλβατόρε Γκραντόνε
Στο βιβλίο του «Οι Θεμελιώδεις Έννοιες της Μεταφυσικής» , ο Μάρτιν Χάιντεγκερ προσφέρει μια διεξοδική φαινομενολογία της βαρεμάρας. Ο φιλόσοφος δομεί τον λόγο του ως κρεσέντο: ξεκινώντας από την πιο επιφανειακή μορφή βαρεμάρας και προχωρώντας σταδιακά σε βαθύτερα επίπεδα. Η αναδρομή στις σκέψεις του Χάιντεγκερ παραμένει απαραίτητη για την κατανόηση της χρονιότητας αυτού του συναισθηματικού τόνου στην εποχή της πληροφορόσφαιρας.
Οι άνθρωποι είναι «συναισθηματικά συντονισμένα» ζώα. Οι σχέσεις μας με τον εαυτό μας, τους άλλους και τα πράγματα διαμορφώνονται κυρίως μέσα σε έναν συναισθηματικό τόνο. Δεν μπορούμε να σκεφτούμε, να μιλήσουμε ή να δράσουμε εκτός αν η πραγματικότητα ξεδιπλωθεί με συναισθηματικό τόνο.
Ένας σημαντικός φιλόσοφος φαινομενολογικού προσανατολισμού, ο Όττο Φρίντριχ Μπόλνοου (1903-1991), διερεύνησε το ζήτημα σε βάθος: Η ζωή είναι πάντα συναισθηματικά «συντονισμένη». Διαθέσεις χαράς και λύπης, ευφορίας και αγωνίας, ευτυχίας και μελαγχολίας - αλλά και φαινομενικά «απαθείς» καταστάσεις όπως η πλήξη και η αδιαφορία - διαπερνούν την ύπαρξη και της δίνουν, κατά καιρούς, μια ιδιαίτερη «απόχρωση». Μόνο μέσα σε αυτό το είδος συναισθηματικής ατμόσφαιρας συμβαίνει η συνάντηση με τον κόσμο: η αντίληψη του χώρου και του χρόνου, η επαφή με τα πράγματα και τους ανθρώπους. Οι συναισθηματικοί τόνοι είναι το θεμέλιο κάθε ψυχικής ζωής: είναι οι τρόποι συναισθήματος που χαρακτηρίζουν και μεταμορφώνουν την πραγματικότητα, ανοίγοντας - ή αποκλείοντας, ανάλογα με την περίπτωση - τις πολλαπλές μορφές του να είσαι-στον-κόσμο. (O.F. Bollnow, Συναισθηματικοί Τόνοι)
Ο συναισθηματικός τόνος είναι το χρώμα που καθορίζει την εμπειρία μας από τον κόσμο. Για ένα χαρούμενο άτομο, όλα φαίνονται ζωντανά, πολύχρωμα και έντονα. Τα εμπόδια είναι συναρπαστικές προκλήσεις. Ο χρόνος είναι γεμάτος πόρους, ένας θησαυρός ονείρων και σχεδίων. Για ένα θλιβερό άτομο, η πραγματικότητα φαίνεται γκρίζα, αδιαφανής και ασυνεπής· ο χρόνος είναι ιξώδης, συσσωρευμένος, κινούμενη άμμος που πνίγει τον εαυτό σε ένα κενό και χωρίς νόημα παρόν. Οι συναισθηματικοί τόνοι —εξακολουθώ να ακολουθώ τον Bollnow— πρέπει επομένως να διακρίνονται από τα πραγματικά συναισθήματα.Ενώ τα συναισθήματα αναφέρονται σκόπιμα σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, όπως η χαρά για κάτι ή ο φόβος για κάτι, οι συναισθηματικοί τόνοι δεν έχουν συγκεκριμένο αντικείμενο. Στην πραγματικότητα, είναι τρόποι ύπαρξης, αποχρώσεις της ύπαρξης στο σύνολό της. Μέσω των συναισθηματικών τόνων ο εαυτός αποκτά επίγνωση του εαυτού του και του κόσμου, βιώνει συναισθήματα, λόγους και πράξεις.
Μεταξύ των φιλοσόφων του εικοστού αιώνα που παρείχαν μια αρχική εννοιολογική αντίληψη για αυτό που θα μπορούσαμε να ορίσουμε ως συναισθηματική μετα-εμπειρία ήταν σίγουρα ο Μάρτιν Χάιντεγκερ (1889-1976). Ο ίδιος ο Μπόλνοου το αναγνωρίζει αυτό, αν και τονίζει επανειλημμένα πώς ο Χάιντεγκερ τείνει να επικεντρώνεται κυρίως, αν όχι αποκλειστικά, σε αρνητικούς συναισθηματικούς τόνους, ιδιαίτερα στο άγχος και την πλήξη.
Ενώ η παρατήρηση είναι σωστή, η φαινομενολογία αυτών των δύο συναισθηματικών τόνων του Χάιντεγκερ παραμένει, από φιλοσοφική άποψη, η πιο διεισδυτική ανάλυση που έχει ποτέ εκπονηθεί.
Εδώ, θα επικεντρωθώ στην πλήξη, αντλώντας από τις σκέψεις που αναπτύσσονται στο βιβλίο Θεμελιώδεις Έννοιες της Μεταφυσικής: Ο Κόσμος, το Πεπερασμένο και η Μοναξιά.
Η επιλογή δεν είναι τυχαία. Δεν πρόκειται για το αν ακολουθούμε τη «μόδα». Στην πραγματικότητα, αν η συζήτηση για την πλήξη είναι τόσο σχετική, είναι επειδή υπάρχουν βαθυστόχαστοι λόγοι που ο Χάιντεγκερ αντιλήφθηκε με μεγάλη διορατικότητα. Ο Γερμανός στοχαστής κατανόησε τη στενή σχέση μεταξύ της πλήξης και της τεχνολογίας, προσφέροντας ερμηνευτικά εργαλεία που μπορούν να μας βοηθήσουν σήμερα να εξηγήσουμε την παράδοξη εντατικοποίηση αυτού του συναισθηματικού τόνου με την έλευση και την κυριαρχία της πληροφοριακής σφαίρας.
Ας ξεκινήσουμε με μια ανάλυση των τριών μορφών πλήξης που εξέτασε ο Χάιντεγκερ σε κρεσέντο: «να βαριέται κανείς από κάτι», «να βαριέται κανείς από κάτι» και «να βαριέται κανείς». Να βαριέσαι από κάτιΕ. Χόπερ, Επαρχιακός Σταθμός, 1918
Η πρώτη μορφή πλήξης που αναλύθηκε από τον Χάιντεγκερ είναι «το να βαριέται κανείς από κάτι». Είναι ο πιο επιφανειακός και συνηθισμένος τύπος πλήξης, που χαρακτηρίζεται από μια συγκεκριμένη κατάσταση ή αντικείμενο που προκαλεί το αίσθημα της ανίατης συμπεριφοράς.
Ο Χάιντεγκερ προσφέρει το εμβληματικό παράδειγμα της αναμονής ενός τρένου στον σταθμό: Βρισκόμαστε, για παράδειγμα, σε έναν μουντό σταθμό σε μια απομακρυσμένη σιδηροδρομική γραμμή. Το πρώτο τρένο φτάνει σε τέσσερις ώρες. Η περιοχή στερείται αξιοθέατων. Είναι αλήθεια ότι έχουμε ένα βιβλίο στο σακίδιό μας - άρα διαβάζουμε; Όχι. Ή σκεφτόμαστε μια ερώτηση, ένα πρόβλημα; Αυτό δεν είναι καλό. Διαβάζουμε το χρονοδιάγραμμα ή μελετάμε τη λίστα με τις διάφορες αποστάσεις από αυτόν τον σταθμό σε άλλα μέρη που μας είναι άγνωστα. Κοιτάμε το ρολόι - έχει περάσει μόλις ένα τέταρτο της ώρας. Βγαίνουμε έξω, στον κεντρικό δρόμο. Περπατάμε πάνω κάτω, απλώς για να κάνουμε κάτι. Αλλά είναι μάταιο. Μετράμε τα δέντρα κατά μήκος του κεντρικού δρόμου, κοιτάμε ξανά το ρολόι: έχουν περάσει μόνο πέντε λεπτά από τότε που το συμβουλευτήκαμε. Κουρασμένοι από το περπάτημα, καθόμαστε σε μια πέτρα, σχεδιάζουμε κάθε είδους φιγούρες στην άμμο και ξανακοιτάμε το ρολόι. Έχει περάσει μισή ώρα, και ούτω καθεξής. (Μ. Χάιντεγκερ, Θεμελιώδεις Έννοιες της Μεταφυσικής)
Ο Χάιντεγκερ περιγράφει κάτι που έχει συμβεί σε όλους τουλάχιστον μία φορά: τη μακρά αναμονή για ένα τρένο ή λεωφορείο. Βρισκόμαστε στον σταθμό και δεν ξέρουμε πώς να γεμίσουμε τον χρόνο. Ψάχνουμε τρόπους να περάσουμε τον χρόνο: κάνουμε κύλιση στο smartphone μας, προσπαθούμε να διαβάσουμε ένα βιβλίο, κοιτάμε γύρω μας. Αλλά μάταια, ο χρόνος φαίνεται να μην περνάει ποτέ. ρέει αργά. Ο Χάιντεγκερ τονίζει πώς η γερμανική λέξη για την πλήξη, "Langeweile", υπονοεί έμμεσα μια διαστολή του χρόνου. Ο φιλόσοφος, ωστόσο, προσέχει να επισημάνει ότι η επιβράδυνση είναι τυχαία, καθώς το φαινόμενο δεν εμφανίζεται σε όλες τις μορφές πλήξης. Προς το παρόν, αφήνει αυτό το ερώτημα ανοιχτό, το οποίο θα γίνει σαφές κατά την ανάλυση του δεύτερου τύπου.
Όταν κάποιος νιώθει «βαριέται από κάτι», έχει την εντύπωση ότι η αιτία της βαρεμάρας είναι εξωτερική: η δυσλειτουργία του σταθμού είναι αυτή που προκαλεί την πλήξη. Η οντότητα του σταθμού διαφεύγει από το υποκείμενο· δεν παρουσιάζει αυτό που θα έπρεπε να θέσει αμέσως σε «πρόσβαση» (το τρένο). Η μη διαθεσιμότητα του ιδρύματος είναι ενοχλητική. Ας μην ξεχνάμε αυτό το σημείο συλλογισμού, το οποίο θα είναι κρίσιμο για ό,τι ακολουθεί.
Να βαριέσαι με κάτιΕ. Χόπερ, «Νυχτερινά Γεράκια», 1942
Το «να βαριέσαι με κάτι» είναι βαθύτερη πλήξη από την πρώτη, καθώς δεν είναι μόνο μια εξωτερική κατάσταση που δημιουργεί πλήξη, αλλά μάλλον αναδύεται κατά την εκτέλεση μιας δραστηριότητας στην οποία κάποιος έχει βυθιστεί οικειοθελώς. Ο Χάιντεγκερ το δείχνει αυτό με το παράδειγμα μιας πρόσκλησης σε δείπνο: Μας έχουν καλέσει κάπου για το βράδυ. Δεν χρειάζεται να πάμε. Αλλά ήμασταν αγχωμένοι και απασχολημένοι όλη μέρα, και έχουμε λίγο ελεύθερο χρόνο το βράδυ. Έτσι φεύγουμε. Υπάρχει το συνηθισμένο δείπνο με την συνηθισμένη συζήτηση στο τραπέζι, όλα είναι όχι μόνο πολύ καλά, αλλά και καλαίσθητα. Έπειτα, όπως λένε, περνάμε χρόνο μαζί σε μια χαρούμενη ατμόσφαιρα, ίσως ακούγοντας μουσική, κουβεντιάζοντας, η ατμόσφαιρα είναι ζωντανή και διασκεδαστική. Είναι ήδη ώρα να φύγουμε. Οι κυρίες, όχι μόνο όταν αποχαιρετιστούμε, αλλά και κάτω και στο δρόμο, όταν συναντιόμαστε μόνοι μας, μας διαβεβαιώνουν ότι όλα ήταν πραγματικά πολύ ευχάριστα, ακόμη και απίστευτα διεγερτικά. Και πράγματι, είναι. Δεν υπάρχει απολύτως τίποτα σε αυτό το βράδυ που θα μπορούσε να ήταν βαρετό, ούτε η συζήτηση, ούτε οι άνθρωποι, ούτε ο χώρος. Έτσι επιστρέφουμε σπίτι απόλυτα ικανοποιημένοι. Ρίχνουμε μια γρήγορη ματιά στη δουλειά μας, που διακόπτεται το βράδυ, κάνουμε έναν πρόχειρο υπολογισμό και μια γρήγορη πρόβλεψη για την επόμενη μέρα - και να που: Βαρέθηκα πραγματικά με αυτή την πρόσκληση απόψε. (Ibid.) Η κατάσταση είναι το αντίθετο από την προηγούμενη. Όλα φαίνονται τέλεια: το φαγητό, η παρέα, η μουσική. Ο χρόνος περνάει γρήγορα. Φαίνεται σαν να μην έλειψε τίποτα από το βράδυ. Και πράγματι, έτσι είναι. Το πρόβλημα δεν είναι το δείπνο, αλλά αυτό που έχει αφήσει «σε παρένθεση». Με την επιστροφή στο σπίτι, ένα προϋπάρχον συναίσθημα επανέρχεται δυναμικά. Πράγματι, επειδή δεν αντιμετωπίζουμε την πλήξη, ο συναισθηματικός τόνος έχει αυξηθεί και γίνεται αισθητός με μεγαλύτερη ένταση.
Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε πώς η εστίαση έχει μετατοπιστεί από έξω προς τα μέσα. Αρχίζουμε να συνειδητοποιούμε ότι η πλήξη δεν προέρχεται από πράγματα ή άλλους, αλλά από εμάς τους ίδιους. Όχι ότι αυτά δεν εμπλέκονται στη σχέση που έχουμε με τον εαυτό μας. Το πρόβλημα είναι ο τρόπος με τον οποίο έχει διαμορφωθεί αυτή η σχέση.
Βαριέται κανείςΕ. Χόπερ, «Κύκλος Γέφυρας Μανχάταν», 1928 Τώρα ας δούμε την πιο βαθιά πλήξη. Θα αναφέρω το βασικό απόσπασμα: «Η βαθιά πλήξη μας κάνει να κουραζόμαστε όταν λέμε, ή μάλλον, όταν γνωρίζουμε σιωπηρά βαθιά μέσα μας ότι βαριόμαστε, χωρίς καμία αναφορά σε συγκεκριμένες καταστάσεις, αλλά μάλλον σύμφωνα με τις συνθήκες της ιστορίας και το πεπρωμένο της ύπαρξης. […] «Βαριόμαστε» όταν ένα απόγευμα Κυριακής περπατάμε στους δρόμους μιας μεγάλης πόλης.» (ibid.)
Αυτή η πλήξη έρχεται απροσδόκητα, όχι λόγω εξωτερικών συνθηκών· αποκαλύπτει την αδιαφορία ολόκληρης της ύπαρξης. Η αναφορά σε μια κυριακάτικη βόλτα σε μια έρημη πόλη καταδεικνύει καλά πώς, σε ένα φαινομενικά ουδέτερο πλαίσιο, απαλλαγμένο από οποιαδήποτε ιδιαίτερα αρνητικά ερεθίσματα, μπορεί να αναδυθεί δυναμικά ο συναισθηματικός τόνος.
Στο βιβλίο του «Τι είναι η Μεταφυσική;», ο Χάιντεγκερ τη συγκρίνει με μια σιωπηλή ομίχλη που κατακάθεται πάνω από τα πάντα: «Η βαθιά πλήξη, που έρχεται και παρέρχεται στα βάθη της ύπαρξης σαν μια σιωπηλή ομίχλη, ενώνει όλα τα πράγματα, όλους τους ανθρώπους, και εμάς τους ίδιους μαζί τους, σε μια παράξενη αδιαφορία. Αυτή η πλήξη αποκαλύπτει το είναι στην ολότητά του.» (Μ. Χάιντεγκερ, Τι είναι η Μεταφυσική) Μέσα στην βαθιά πλήξη, όλα ξεφεύγουν από την αντίληψή μας. Τίποτα δεν έχει πια νόημα επειδή όλα είναι αδιάφορα. Το ένα πράγμα είναι τόσο καλό όσο το άλλο. Το ένα άτομο είναι τόσο καλό όσο το άλλο. Τίποτα δεν έχει πια αξία. Η πλήξη ισοπεδώνει τα πάντα. Σαφώς, δεν υπάρχουν πλέον δικαιολογίες για να είσαι παρών εδώ. Δεν είναι ένα συγκεκριμένο γεγονός που πυροδοτεί την πλήξη. Δεν είναι κάποιος ή κάτι στο οποίο μπορεί να αποδοθεί. Σε αντίθεση με το «να βαριέσαι», δεν υπάρχει περιθώριο για διαστρέβλωση των «θεωριών συνωμοσίας». Όταν επιστρέφεις από μια βραδιά με φίλους, μπορείς να προσπαθήσεις να ξορκίσεις το αίσθημα της πλήξης λέγοντας ότι, τελικά, το δείπνο δεν ήταν και τόσο συναρπαστικό, ότι οι καλεσμένοι ήταν λιγότερο ευχάριστοι από ό,τι φαινόταν. Αλλά τι μπορείς να πεις στον εαυτό σου όταν ξαφνικά, χωρίς λόγο, η πλήξη σε κατακλύζει και, σαν ομίχλη από τα βάθη της ψυχής σου, ξεχύνεται στον κόσμο; Όλα είναι βαμμένα με αδιαφάνεια. Πράγματα και άνθρωποι περιπλανιούνται σαν φαντάσματα, λευκές σκιές χωρίς ουσία και βάθος. Δεν μπορούμε πλέον να δούμε τίποτα, και όσο περισσότερο προσπαθούμε να φωτίσουμε την πραγματικότητα με το «φως» της λογικής, τόσο περισσότερο η πλήξη αντηχεί στο Dasein -όπως αποκαλεί ο Χάιντεγκερ την οντότητα που είμαστε- με την ισοπεδωτική λευκότητά του.
Παραμένει μια ασάφεια. Στο βιβλίο του «Τι είναι η Μεταφυσική;», ο Χάιντεγκερ ισχυρίζεται ότι η πλήξη αποκαλύπτει το είναι στην ολότητά του, ενώ στις «Θεμελιώδεις Έννοιες της Μεταφυσικής» επιμένει στη μη διαθεσιμότητα του είναι στην ολότητά του, στην αποφυγή του από την αγκαλιά μας μέσω της πλήξης. Οι δύο παρατηρήσεις στην πραγματικότητα αλληλοσυμπληρώνονται. Για να διευκρινίσουμε τη σύνδεση, πρέπει να διερευνήσουμε τη σχέση μεταξύ βαρεμάρας και τεχνολογίας. Πλήξη και τεχνικήΕ. Χόπερ, «Βενζίνη (Αέριο)», 1940 Στη σύγχρονη κοινωνία, που χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία της παγκόσμιας τεχνολογίας, το ζήτημα της βαρεμάρας αποκτά μια παράδοξη διάσταση. Η τεχνολογική πρόοδος υπόσχεται να εξαλείψει την βαρεμάρα μέσω της άμεσης ανταλλαγής πληροφοριών, ψυχαγωγίας και πολλαπλών επιλογών συνδεσιμότητας. Ωστόσο, αντί να την νικήσει, η τεχνολογία συμβάλλει σε μια νέα, ίσως ακόμη πιο ύπουλη, μορφή βαρεμάρας. Η συνεχής διέγερση και η υπερβολική πληθώρα επιλογών μπορούν να οδηγήσουν σε μια επιφανειακή εμπειρία και σε μια δυσκολία στο να «εστιάσουμε» αυθεντικά σε οτιδήποτε. Όλα είναι παρόντα, όλα είναι διαθέσιμα, αλλά τίποτα δεν μπορεί πραγματικά να τραβήξει την προσοχή και να δημιουργήσει βαθιά, διαρκή εμπλοκή. Η ξέφρενη αναζήτηση για να «σκοτώσουμε τον χρόνο» μέσω επιφανειακών και υπνωτικών δραστηριοτήτων μαρτυρά μια διαφυγή από ένα εσωτερικό κενό που η τεχνολογία, παραδόξως, τείνει να επιδεινώνει.
Ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν (1925-2017) και ο Μπιουνγκ-τσουλ Χαν είναι μεταξύ των φιλοσόφων που έχουν μελετήσει καλύτερα αυτό το φαινόμενο. Δεν είναι δυνατόν να ανατρέξουμε εδώ στις σκέψεις τους. Είναι σημαντικό, ωστόσο, να τονίσουμε τη χαϊντεγκεριανή διορατικότητα που τη διέπει. Ακόμη και πριν από την κυριαρχία της πληροφορόσφαιρας, ο Χάιντεγκερ καταλάβαινε πώς η υπερδιαθεσιμότητα της ύπαρξης, τυπική της εποχής της τεχνολογίας, τροφοδοτεί την πλήξη. Η τεχνολογία κάνει τα πάντα παρόντα. Λίγο, ένα κλικ, και κάθε επιθυμία μπορεί να ικανοποιηθεί. Οι αποστάσεις μειώνονται και όλα συμβαίνουν σε πραγματικό χρόνο: η ανταλλαγή πληροφοριών, αγαθών και ανθρώπων.
Στην εποχή της τεχνολογίας, η επικρατούσα χρονική διάσταση είναι το παρόν ως «να είσαι εκεί σε κοντινή απόσταση». Το μέλλον και το παρελθόν εξαφανίζονται μέσα σε μια αυτοεπαναλαμβανόμενη στιγμή. Η έλευση της πληροφορόσφαιρας, των μεγάλων δεδομένων και η αποϋλοποίηση των πραγμάτων σε μη-πράγματα (πρβλ. Byung-chul Han, Μη-Πράγματα) εντείνουν αυτά τα χαρακτηριστικά. Ο σημερινός άνθρωπος είναι βυθισμένος σε ένα απέραντο, μονοδιάστατο θέαμα, το οποίο μεταφράζει την ύπαρξη σε ένα παρόν απαλλαγμένο από προσδοκίες, όπου το βλέμμα των άλλων είναι ανώνυμο και ο εαυτός είναι ένα άδειο δοχείο πληροφοριών που προσφέρεται ως τροφή σε αλγόριθμους.
Η επίδραση στο βιωμένο επίπεδο μπορεί να είναι μόνο μια βαθιά αίσθηση αποξένωσης που εκδηλώνεται πρώτα με την πλήξη.
Η ασάφεια της αφαίρεσης/αποκάλυψης της οντότητας στην ολότητά της διαλύεται στην πλήξη: στην ακραία της απόδοση ως διαθέσιμη, στην αποκάλυψή της ως απόλυτη και ακαριαία παρουσία, επαναλήψιμη και αναλώσιμη, η οντότητα αφαιρεί τον εαυτό της ως ανοησία. Όλα είναι εφικτά, εφικτά από ένα δάχτυλο. Αποκαλύπτονται τα πάντα; Τότε τίποτα δεν βγάζει νόημα.Η ακραία βία που υφίστανται τα πράγματα καθώς γίνονται αναλώσιμες πληροφορίες έχει ως αντίθετη κίνηση μια αφαίρεση νοήματος που επηρεάζει κάθε πτυχή της ύπαρξης. Σε αυτή την ακραία απόκρυψη, ωστόσο, καθίσταται δυνατό να ανακαλύψουμε ξανά το νόημα της ύπαρξης.
Ποτέ πριν το Dasein, δηλαδή η οντότητα που είμαστε, δεν είχε αντιμετωπίσει μια τόσο ακραία απόφαση, μια απόφαση στην οποία διακυβεύεται πραγματικά η ίδια της η ύπαρξη. Για άλλη μια φορά, ο Χάιντεγκερ μπορεί να μας διαφωτίσει. Βγες από την πλήξηΕ. Χόπερ, «Πρωινός Ήλιος», 1952
Για τον Χάιντεγκερ, η διαφυγή από την βαθιά πλήξη δεν σημαίνει εύρεση νέων περισπασμών ή γέμισμα του χρόνου με επιφανειακές δραστηριότητες. Αντίθετα, προτείνει μια στάση «αναμονής» απέναντι στην πλήξη. Δεν πρέπει να την κοιμίζει κανείς, αλλά μάλλον να την κρατάει ξύπνια. Αυτή η αναμονή δεν είναι παθητικότητα, αλλά μάλλον μια ένταση αμφισβήτησης. Για να ξεπεράσει αυθεντικά την πλήξη, το Dasein πρέπει να αντιμετωπίσει την πεπερασμένη φύση της ύπαρξής του και να αγκαλιάσει την ύπαρξή του ως έργο.
Η κοινωνία της τεχνολογίας και της πληροφορόσφαιρας καταστρέφει τον σχεδιασμό που μας αποτελεί. Ομογενοποιεί και θεαματικοποιεί το να είσαι «εκεί», το «έξω» του να είσαι-εκεί, με τις αμφιβολίες και τις ταλαντώσεις νοήματος, ανάγοντάς το σε ένα «εδώ και τώρα» υπερεκτεθειμένο στις οθόνες. Η δυνατότητα να είμαστε η μοναδικότητα που είμαστε θρυμματίζεται σε έναν εκκωφαντικό θόρυβο εικόνων και βίντεο. Στη σκηνή, δεν υπάρχει πλέον χώρος για φροντίδα, παρά μόνο για περιέργεια, φλυαρία και παρεξήγηση.
Η κατήφεια για την οποία μιλάει ο Χάιντεγκερ στο Είναι και Χρόνος φτάνει έτσι στο παροξυσμό της.
Στην ακραία κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε, η πλήξη, ένας θολός και διάχυτος συναισθηματικός τόνος, γίνεται η μόνη μας ελπίδα για σωτηρία. Πρέπει να την ακούσουμε, όχι να την καταπολεμήσουμε. Πρέπει να επιτρέψουμε στην έλλειψη νοήματος της μη αυθεντικής μας ύπαρξης στον κόσμο να μας διαποτίσει με την αποπροσανατολιστική της ένταση.
Μόνο έτσι θα είναι δυνατό, σιγά σιγά, να αντιληφθούμε μια σωτήρια παραδοξότητα στην αλαζονική οικειότητα των μη-πραγμάτων (πληροφοριών) και των αγαθών που γεμίζουν τους φυσικούς και εικονικούς μας χώρους.
Η αδιαφορία του «όλα είναι ίδια» μπορεί να γίνει το κλειδί για την επιλογή να αποκαταστήσουμε ένα διαφορετικό, προσωπικό νόημα στην ύπαρξη-στον-κόσμο. Στον ανώνυμο πόνο της βαρεμάρας, μπορούμε να ανακαλύψουμε ξανά εκείνο το ξέφωτο όπου η ομίχλη θα διαλυθεί.
Η επίσημη εκδοχή της βιαστικής απόσυρσης της Επιχείρησης Ελευθερία, η οποία στόχευε στην απελευθέρωση του Ορμούζ, είναι ότι η Σαουδική Αραβία αντιτάχθηκε εξαρχής, η οποία μάλιστα αρνήθηκε τον εναέριο χώρο της σε αμερικανικά αεροσκάφη και, επιπλέον, συνάντησε την αντίθεση άλλων κρατών του Κόλπου, τα οποία ενημερώθηκαν για το σχέδιο μόνο αφού είχε ήδη ξεκινήσει. Αλλά κάτι δεν πάει καλά με αυτή την αφήγηση: ποιο ήταν αυτό το σχέδιο, ουσιαστικά, να ανοίξει το στενό συνοδεύοντας πετρελαιοφόρα και φορτηγά πλοία; Είναι πιθανό οι Αμερικανοί να πίστευαν ότι μπορούσαν να το κάνουν αψηφώντας την αντίδραση του Ιράν; Στην πραγματικότητα, τώρα φαίνεται ότι υπήρξε στην πραγματικότητα μια αεροναυτική μάχη στην οποία οι αμερικανικές δυνάμεις επιχείρησαν να χτυπήσουν ιρανικές παράκτιες θέσεις και τα συστήματα πυραυλικής άμυνας MAS της Τεχεράνης για να επιτρέψουν στη διέλευση των στρατιωτικών τους μονάδων. Αλλά απέτυχαν: οι Ιρανοί λένε ότι προκάλεσαν ζημιές σε τέσσερα αμερικανικά πλοία, τα οποία στη συνέχεια τράπηκαν σε φυγή, και ανάγκασαν δύο άλλα να βρουν καταφύγιο στο νησί Αμπού Μούσα, όπου αργότερα προσάραξαν. Οι μάχες διήρκεσαν ώρες και το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ ηττήθηκε. Αυτή, τουλάχιστον, είναι η εκδοχή που έδωσε ο Μεχντί Μοχαμάντι, σύμβουλος του προέδρου του ιρανικού κοινοβουλίου.
Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν αυτά τα στοιχεία είναι ακριβή ή υπερβολικά, αλλά σίγουρα οι διάφορες εκδοχές του Σχεδίου Ελευθερία που διαδέχτηκαν η μία την άλλη μέσα σε λίγες ώρες, μετατρέποντας από μια στρατιωτική προσπάθεια να παραβιαστεί το Στενό του Ορμούζ σε έναν απλό και κενό συντονισμό ναυτιλιακών οδών, είναι τόσο ανόητες που υπονοούν ότι υπήρξε στην πραγματικότητα μια προσπάθεια να παραβιαστεί το Στενό του Ορμούζ που κατέληξε σε μια ακόμη οπισθοδρόμηση. Προφανώς, δεν έχουμε δυτικές πηγές, οι οποίες παραμένουν πάντα εκκωφαντικά σιωπηλές για τις ήττες και οι οποίες, όταν δεν μπορούν να αρνηθούν την κατάρριψη αεροπλάνων ή την αναχώρηση πλοίων, καταφεύγουν στις συνήθεις δικαιολογίες των φίλια πυρά ή των απίστευτων πυρών σε πλυντήρια, τουαλέτες ή ποιος ξέρει τι άλλο. Η φαντασία σίγουρα δεν λείπει, και όσοι από εμάς, ανεξαρτήτως ηλικίας, θυμόμαστε πώς ακόμη και η Επίθεση Τετ στο Βιετνάμ παρουσιάστηκε ως μια σημαντική νίκη για τις αμερικανικές δυνάμεις, ενώ στην πραγματικότητα ήταν μια οξεία ήττα που τους επιβλήθηκε από τις τακτικές δυνάμεις του Βορείου Βιετνάμ. Ήμουν ακόμα στο σχολείο, αλλά το θυμάμαι καλά, εν μέρει χάρη σε μια διάσημη φωτογραφία, αυτή των Βιετκόνγκ που πρόκειται να σκοτωθούν από έναν αξιωματικό του Νότου Βιετνάμ με μια βολή στον κρόταφο. Ωστόσο, λίγες εβδομάδες αργότερα, ο Πρόεδρος Τζόνσον αποφάσισε να αποσυρθεί από την πολιτική ζωή και να ξεκινήσει ειρηνευτικές συνομιλίες, οι οποίες αργότερα ολοκληρώθηκαν από τον Σύμβουλο Εθνικής Ασφάλειας των ΗΠΑ Χένρι Κίσινγκερ κατά τη διάρκεια της επόμενης κυβέρνησης Ρίτσαρντ Νίξον.
Το γεγονός είναι ότι τότε, το Βιετνάμ έσφυζε από ανταποκριτές από σχεδόν κάθε δυτική εφημερίδα, η οποία τότε ήταν εφημερίδα, όχι προπαγανδιστικό δελτίο, οπότε ήταν αδύνατο να προσποιηθεί κανείς ότι δεν συνέβαινε τίποτα, να παραμείνει σιωπηλός ή να παράσχει μια αφήγηση συντονισμένη με τον μιμογράφο της εξουσίας. Τώρα, όμως, όλα συμβαίνουν χωρίς να τα βλέπει κανείς, και η άρνηση με κάθε κόστος των δυνατοτήτων οποιουδήποτε αντιπάλου είναι επιτακτική όχι μόνο για στρατιωτικούς και λόγους κύρους, αλλά, σε αυτήν την περίπτωση, και για οικονομικούς λόγους: η ανακοίνωση μιας τόσο καταστροφικής αποτυχίας του Project Freedom θα είχε προκαλέσει πανικό και θα είχε εκτοξεύσει το μέλλον, καταστρέφοντας τις πιθανότητες του Τραμπ να ξεφύγει από την αύρα της ήττας που τον περιβάλλει τώρα. Στην πραγματικότητα, αυτό ακριβώς είναι που βασανίζει τον Λευκό Οίκο: να βρίσκεται υπό παγκόσμια, ακόμη και εγχώρια πίεση να κλείσει το κεφάλαιο του Ιράν, γνωρίζοντας πολύ καλά ότι με αυτόν τον τρόπο, οι ΗΠΑ θα χάσουν τη Μέση Ανατολή. Το Ιράν, από την πλευρά του, επιδιώκει διπλωματικές επαφές με τη Σαουδική Αραβία, το Κατάρ και το Κουβέιτ για να αποκαταστήσει τις εξαγωγές ενέργειας παγκοσμίως. Εάν επιτευχθεί μια τέτοια συμφωνία, η επιρροή των ΗΠΑ στην περιοχή θα εξαλειφθεί. Το Ισραήλ σίγουρα θα ανταποδώσει, και σίγουρα με τρόπους που θα σύρουν τον Ντόναλντ στη λάσπη. Εν ολίγοις, ο Τραμπ δεν έχει πραγματικά χαρτιά στο μανίκι του και οι στρατιωτικές αποτυχίες θα μπορούσαν να κλιμακώσουν την κατάσταση, η οποία προς το παρόν παραμένει επισφαλής. Φαίνεται τώρα ότι έχει χάσει ακόμη και μια ναυμαχία, αλλά πρέπει να το κρατήσει μυστικό.
Emmanuel Todd, με τη συνεργασία του Baptiste Touverey
Εκδόσεις Gallimard, 2024
Οπισθόφυλλο
Βέβαιοι πως γνωρίζουν εκ των προτέρων το μυστικό της ανολοκλήρωτης περιπέτειας, κοιτάζουν τη σύγχυση των χθεσινών και σημερινών γεγονότων με την αξίωση του δικαστή που δεσπόζει πάνω από τις συγκρούσεις και μοιράζει κυρίαρχα επαίνους και κατηγορίες. Η ιστορική ύπαρξη, όπως βιώνεται αυθεντικά, αντιπαραθέτει άτομα, ομάδες και έθνη που αγωνίζονται για την υπεράσπιση ασύμβατων συμφερόντων ή ιδεών. Ούτε ο σύγχρονος παρατηρητής ούτε ο ιστορικός είναι σε θέση να αποδώσουν, χωρίς επιφυλάξεις, το άδικο ή το δίκαιο στη μία ή στην άλλη πλευρά. Όχι επειδή αγνοούμε το καλό και το κακό, αλλά επειδή αγνοούμε το μέλλον· και κάθε ιστορική υπόθεση συμπαρασύρει μαζί της αδικίες. Raymond Aron, Το όπιο των διανοουμένων, κεφάλαιο Ε΄: «Το νόημα της ιστορίας»
«Εδώ στέκομαι, δεν μπορώ να κάνω αλλιώς.» Μαρτίνος Λούθηρος, στη Δίαιτα της Βορμς, Απρίλιος 1521.
Η κατάρρευση της ΕΣΣΔ έθεσε και πάλι την ιστορία σε κίνηση. Είχε βυθίσει τη Ρωσία σε μια βίαιη κρίση. Κυρίως όμως είχε δημιουργήσει ένα πλανητικό κενό που ρούφηξε την Αμερική, παρότι και η ίδια βρισκόταν σε κρίση ήδη από το 1980. Τότε τέθηκε σε κίνηση μια παράδοξη διαδικασία: η κατακτητική επέκταση μιας Δύσης που μαράζωνε στον ίδιο της τον πυρήνα. Η εξαφάνιση του προτεσταντισμού οδήγησε την Αμερική, σταδιακά, από τον νεοφιλελευθερισμό στον μηδενισμό· και τη Μεγάλη Βρετανία, από τη χρηματιστικοποίηση στην απώλεια της αίσθησης του χιούμορ. Η μηδενική κατάσταση της θρησκείας οδήγησε την Ευρωπαϊκή Ένωση στην αυτοκτονία, αλλά η Γερμανία θα έπρεπε να αναστηθεί. Ανάμεσα στο 2016 και το 2022, ο δυτικός μηδενισμός συγχωνεύθηκε με εκείνον της Ουκρανίας, ο οποίος γεννήθηκε από την αποσύνθεση της σοβιετικής σφαίρας. Μαζί, το ΝΑΤΟ και η Ουκρανία ήρθαν να προσκρούσουν σε μια σταθεροποιημένη Ρωσία, η οποία είχε ξαναγίνει μεγάλη δύναμη, πλέον συντηρητική, καθησυχαστική για εκείνον τον Υπόλοιπο Κόσμο που δεν θέλει να ακολουθήσει τη Δύση στην περιπέτειά της. Οι Ρώσοι ηγέτες αποφάσισαν μια μάχη ανακοπής: προκάλεσαν το ΝΑΤΟ και εισέβαλαν στην Ουκρανία. Επιστρατεύοντας τα εργαλεία της κριτικής οικονομίας, της κοινωνιολογίας της θρησκείας και της ανθρωπολογίας των βαθύτερων δομών, ο Emmanuel Todd μάς προτείνει μια περιήγηση στον πραγματικό κόσμο: από τη Ρωσία στην Ουκρανία, από τις πρώην λαϊκές δημοκρατίες στη Γερμανία, από τη Μεγάλη Βρετανία στη Σκανδιναβία και στις Ηνωμένες Πολιτείες, χωρίς να ξεχνά εκείνον τον Υπόλοιπο Κόσμο, του οποίου η επιλογή καθόρισε την έκβαση του πολέμου.
Ο Emmanuel Todd είναι ανθρωπολόγος, ιστορικός και δοκιμιογράφος. Από τα έργα του, οι Εκδόσεις Gallimard έχουν δημοσιεύσει, μεταξύ άλλων, τα Μετά την αυτοκρατορία (Après l’empire, 2002) και Μετά τη δημοκρατία (Après la démocratie, 2008).
Πίνακας περιεχομένων Εισαγωγή. Οι δέκα εκπλήξεις του πολέμου Η ρωσική σταθερότητα Το ουκρανικό αίνιγμα Στην Ανατολική Ευρώπη, μια μεταμοντέρνα ρωσοφοβία Τι είναι η Δύση; Η υποβοηθούμενη αυτοκτονία της Ευρώπης Στη Μεγάλη Βρετανία: προς το έθνος μηδέν (Croule Britannia) Η Σκανδιναβία: από τον φεμινισμό στον πολεμοχαρή πνευματικό προσανατολισμό Η αληθινή φύση της Αμερικής: ολιγαρχία και μηδενισμός Ξεφουσκώνοντας την αμερικανική οικονομία Η συμμορία της Ουάσινγκτον Γιατί ο Υπόλοιπος κόσμος επέλεξε τη Ρωσία Συμπέρασμα. Πώς οι Ηνωμένες Πολιτείες έπεσαν στην ουκρανική παγίδα Υστερόγραφο. Αμερικανικός μηδενισμός: η απόδειξη μέσω της Γάζας Κατάλογος χαρτών και πινάκων
Εισαγωγή
Οι δέκα εκπλήξεις του πολέμου
Στις 24 Φεβρουαρίου 2022, ο Βλαντίμιρ Πούτιν εμφανίστηκε στις τηλεοπτικές οθόνες ολόκληρου του κόσμου. Ανήγγειλε την είσοδο των ρωσικών στρατευμάτων στην Ουκρανία. Ο λόγος του, κατά βάση, δεν αφορούσε ούτε την Ουκρανία ούτε το δικαίωμα αυτοδιάθεσης των πληθυσμών του Ντονμπάς. Ήταν μια πρόκληση προς το ΝΑΤΟ. Ο Πούτιν εξήγησε γιατί δεν ήθελε η Ρωσία να αιφνιδιαστεί όπως είχε αιφνιδιαστεί το 1941, επειδή περίμενε υπερβολικά πολύ την αναπόφευκτη επίθεση: «Η συνεχής επέκταση των υποδομών της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας και η στρατιωτική αξιοποίηση του εδάφους της Ουκρανίας είναι για εμάς απαράδεκτες.» Μια «κόκκινη γραμμή» είχε ξεπεραστεί· δεν υπήρχε ζήτημα να αφεθεί να αναπτυχθεί στην Ουκρανία μια «αντι-Ρωσία»· επρόκειτο, όπως επέμενε, για πράξη αυτοάμυνας.
Ο λόγος αυτός, που διαβεβαίωνε την ιστορική και, θα λέγαμε, σχεδόν νομική εγκυρότητα της απόφασής του, άφηνε να διαφανεί, με σκληρό ρεαλισμό, ένας τεχνικός συσχετισμός δυνάμεων ευνοϊκός γι’ αυτόν. Αν είχε έρθει η στιγμή για τη Ρωσία να δράσει, αυτό συνέβαινε επειδή η κατοχή υπερηχητικών πυραύλων της έδινε υπεροχή στο στρατηγικό επίπεδο. Ο λόγος του Πούτιν, πολύ δομημένος, πολύ συγκρατημένος, αν και πρόδιδε κάποια συγκίνηση, ήταν απολύτως σαφής. Και, ακόμη κι αν τίποτε δεν υποχρέωνε κάποιον να υποχωρήσει, θα άξιζε πάντως να συζητηθεί.
Ωστόσο, επιβλήθηκε αμέσως η εικόνα ενός Πούτιν ακατανόητου και Ρώσων είτε ακατανόητων είτε υποταγμένων είτε ηλίθιων. Ακολούθησε μια απουσία διαλόγου που ατίμασε τη δυτική δημοκρατία: πλήρης σε δύο χώρες, τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο· σχετική στη Γερμανία και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Όπως οι περισσότεροι πόλεμοι, ιδίως οι παγκόσμιοι, έτσι κι αυτός δεν εξελίχθηκε όπως είχε προβλεφθεί· μας έχει ήδη προσφέρει πολλές εκπλήξεις. Κατέγραψα δέκα κύριες.
Η πρώτη ήταν η ίδια η εισβολή του πολέμου στην Ευρώπη: ένας πραγματικός πόλεμος ανάμεσα σε δύο κράτη, γεγονός πρωτοφανές για μια ήπειρο που πίστευε ότι είχε εγκατασταθεί σε μια διαρκή ειρήνη. Η δεύτερη είναι οι δύο αντίπαλοι που φέρνει αντιμέτωπους αυτός ο πόλεμος: οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ρωσία. Εδώ και περισσότερο από μια δεκαετία, η Κίνα είχε οριστεί από την Αμερική ως ο κύριος εχθρός της. Η εχθρότητα απέναντί της ήταν, στην Ουάσιγκτον, διακομματική και ίσως το μόνο σημείο στο οποίο Ρεπουμπλικανοί και Δημοκρατικοί κατόρθωναν τα τελευταία χρόνια να συμφωνούν. Κι όμως, μέσω των Ουκρανών, συμμετέχουμε σε μια σύγκρουση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Ρωσία. Τρίτη έκπληξη: η στρατιωτική αντίσταση της Ουκρανίας. Όλοι περίμεναν ότι θα συντριβόταν γρήγορα. Έχοντας σχηματίσει μια παιδαριώδη και υπερβολική εικόνα ενός δαιμονικού Πούτιν, πολλοί Δυτικοί αρνήθηκαν να δουν ότι η Ρωσία είχε στείλει μόνο 100.000 έως 120.000 άνδρες στην Ουκρανία, μια χώρα έκτασης 603.700 τετραγωνικών χιλιομέτρων.
Για σύγκριση, το 1968, για να εισβάλουν στην Τσεχοσλοβακία, μια χώρα έκτασης 127.900 τετραγωνικών χιλιομέτρων, η ΕΣΣΔ και οι σύμμαχοί της του Συμφώνου της Βαρσοβίας είχαν στείλει 500.000 άνδρες. Αλλά οι περισσότερο έκπληκτοι ήταν οι ίδιοι οι Ρώσοι. Στο μυαλό τους, όπως και στο μυαλό των περισσότερων ενημερωμένων Δυτικών —και, για να πούμε την αλήθεια, και στην πραγματικότητα— η Ουκρανία ήταν αυτό που τεχνικά ονομάζουμε failed state, ένα αποτυχημένο κράτος. Από την ανεξαρτησία της, το 1991, είχε χάσει ίσως 11 εκατομμύρια κατοίκους, εξαιτίας της μετανάστευσης και της μείωσης της γονιμότητας. Κυριαρχούνταν από ολιγάρχες· η διαφθορά είχε φτάσει εκεί σε παράλογα επίπεδα· η χώρα και οι κάτοικοί της έμοιαζαν να είναι προς πώληση. Την παραμονή του πολέμου, η Ουκρανία είχε γίνει η γη της επαγγελίας για τη φθηνή παρένθετη μητρότητα.
Η Ουκρανία είχε βέβαια εξοπλιστεί από το ΝΑΤΟ με αντιαρματικούς πυραύλους Javelin· διέθετε, από την αρχή του πολέμου, τα αμερικανικά συστήματα παρατήρησης και καθοδήγησης. Ωστόσο, η σθεναρή αντίσταση μιας χώρας σε αποσύνθεση θέτει ένα ιστορικό πρόβλημα. Εκείνο που κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει ήταν ότι μέσα στον πόλεμο θα έβρισκε έναν λόγο ύπαρξης, μια δικαίωση της ίδιας της ύπαρξής της. Η τέταρτη έκπληξη ήταν η οικονομική αντοχή της Ρωσίας. Μας είχαν αναγγείλει ότι οι κυρώσεις, ιδίως ο αποκλεισμός των ρωσικών τραπεζών από το σύστημα διατραπεζικών συναλλαγών Swift, θα γονάτιζαν τη χώρα. Αλλά αν μερικά περίεργα πνεύματα, μέσα στο πολιτικό και δημοσιογραφικό μας προσωπικό, είχαν αφιερώσει χρόνο για να διαβάσουν το έργο του David Teurtrie, Ρωσία. Η επιστροφή της ισχύος, που δημοσιεύθηκε λίγους μήνες πριν από τον πόλεμο, θα μας είχε γλιτώσει αυτή η γελοία πίστη στην οικονομική μας παντοδυναμία. Ο Teurtrie δείχνει ότι οι Ρώσοι είχαν προσαρμοστεί στις κυρώσεις του 2014 και είχαν προετοιμαστεί ώστε να είναι αυτόνομοι στον τομέα της πληροφορικής και των τραπεζών. Ανακαλύπτουμε σε αυτό το βιβλίο μια σύγχρονη Ρωσία και, πολύ μακριά από την άκαμπτη νεοσταλινική απολυταρχία που μας περιγράφει καθημερινά ο Τύπος, ικανή για μεγάλη τεχνική, οικονομική και κοινωνική ευελιξία· με λίγα λόγια, έναν αντίπαλο που πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη.
Πέμπτη έκπληξη: η κατάρρευση κάθε ευρωπαϊκής βούλησης. Η Ευρώπη ήταν στην αρχή το γαλλογερμανικό ζεύγος, το οποίο, από την κρίση του 2007-2008 και έπειτα, είχε βέβαια πάρει τη μορφή ενός πατριαρχικού γάμου, με τη Γερμανία ως κυρίαρχο σύζυγο που δεν άκουγε πλέον τι της έλεγε η σύντροφός της. Αλλά ακόμη και υπό γερμανική ηγεμονία, η Ευρώπη, πίστευε κανείς, διατηρούσε κάποια αυτονομία. Κι όμως, παρά ορισμένες αρχικές επιφυλάξεις πέρα από τον Ρήνο, ανάμεσά τους και οι δισταγμοί του καγκελαρίου Scholz, η Ευρωπαϊκή Ένωση εγκατέλειψε πολύ γρήγορα κάθε διάθεση να υπερασπιστεί τα δικά της συμφέροντα. Αποκόπηκε από τον ρωσικό ενεργειακό και, γενικότερα, εμπορικό της εταίρο, επιβάλλοντας έτσι στον εαυτό της όλο και πιο σκληρές κυρώσεις.
Η Γερμανία δέχθηκε αδιαμαρτύρητα το σαμποτάζ των αγωγών Nord Stream, οι οποίοι εξασφάλιζαν εν μέρει τον ενεργειακό της εφοδιασμό· μια τρομοκρατική πράξη που στρεφόταν εναντίον της όσο και εναντίον της Ρωσίας, και η οποία διαπράχθηκε από τον Αμερικανό «προστάτη» της, σε συνεργασία, για την περίσταση, με τη Νορβηγία, μια χώρα που δεν ανήκει στην Ένωση. Η Γερμανία κατάφερε μάλιστα να αγνοήσει την εξαιρετική έρευνα του Seymour Hersh για αυτό το απίστευτο γεγονός, η οποία ενοχοποιούσε το κράτος που παρουσιάζεται ως ο απαραίτητος εγγυητής της διεθνούς τάξης. Αλλά είδαμε επίσης τη Γαλλία του Emmanuel Macron να εξαϋλώνεται στη διεθνή σκηνή, ενώ η Πολωνία γινόταν ο κύριος πράκτορας της Ουάσινγκτον μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, διαδεχόμενη σε αυτόν τον ρόλο το Ηνωμένο Βασίλειο, που είχε βρεθεί εκτός Ένωσης χάρη στο Brexit. Στην ήπειρο, συνολικά, τον άξονα Παρίσι-Βερολίνο αντικατέστησε ένας άξονας Λονδίνο-Βαρσοβία-Κίεβο, καθοδηγούμενος από την Ουάσινγκτον. Αυτή η εξαΰλωση της Ευρώπης ως αυτόνομου γεωπολιτικού δρώντος προκαλεί αμηχανία, αν θυμηθούμε ότι, μόλις πριν από είκοσι χρόνια, η κοινή αντίθεση της Γερμανίας και της Γαλλίας στον πόλεμο του Ιράκ είχε οδηγήσει σε κοινές συνεντεύξεις Τύπου του καγκελαρίου Schröder, του προέδρου Chirac και του προέδρου Putin. Η έκτη έκπληξη του πολέμου ήταν η εμφάνιση του Ηνωμένου Βασιλείου ως αντιρωσικού σκυλιού-σαλονιού και ως ενοχλητικής μύγας του ΝΑΤΟ. Με τη διαμεσολάβηση του δυτικού Τύπου, το Υπουργείο Άμυνάς του, το Ministry of Defence —MoD— εμφανίστηκε αμέσως ως ένας από τους πιο εξημμένους σχολιαστές της σύγκρουσης, σε σημείο να κάνει τους Αμερικανούς νεοσυντηρητικούς να φαίνονται χλιαροί μιλιταριστές. Το Ηνωμένο Βασίλειο θέλησε να είναι το πρώτο που θα έστελνε στην Ουκρανία πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς και βαριά άρματα μάχης. Αυτός ο πολεμικός ζήλος άγγιξε, με εξίσου παράξενο τρόπο, και τη Σκανδιναβία, η οποία για πολύ καιρό είχε ειρηνική ιδιοσυγκρασία και έτεινε περισσότερο προς την ουδετερότητα παρά προς τη μάχη. Βρίσκουμε λοιπόν μια έβδομη έκπληξη, επίσης προτεσταντική, παράρτημα της βρετανικής νευρικότητας, στη Βόρεια Ευρώπη. Η Νορβηγία και η Δανία είναι πολύ σημαντικοί στρατιωτικοί ενδιάμεσοι των Ηνωμένων Πολιτειών, ενώ η Φινλανδία και η Σουηδία, προσχωρώντας στο ΝΑΤΟ, αποκαλύπτουν ένα νέο ενδιαφέρον για τον πόλεμο, το οποίο θα δούμε ότι προϋπήρχε της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία. Η όγδοη έκπληξη είναι η πιο… εκπληκτική. Ήρθε από τις Ηνωμένες Πολιτείες, την κυρίαρχη στρατιωτική δύναμη. Ύστερα από μια αργή άνοδο, η ανησυχία εκδηλώθηκε επισήμως τον Ιούνιο του 2023 σε πολλές εκθέσεις και άρθρα, των οποίων η αρχική πηγή ήταν το Πεντάγωνο: η αμερικανική στρατιωτική βιομηχανία είναι ελλειμματική· η παγκόσμια υπερδύναμη είναι ανίκανη να εξασφαλίσει τον εφοδιασμό σε οβίδες —ή, γενικότερα, σε οτιδήποτε— του ουκρανικού προστατευομένου της. Πρόκειται για ένα εντελώς εξαιρετικό φαινόμενο, αν γνωρίζει κανείς ότι, την παραμονή του πολέμου, τα συνδυασμένα ακαθάριστα εγχώρια προϊόντα της Ρωσίας και της Λευκορωσίας αντιπροσώπευαν το 3,3% του δυτικού ΑΕΠ —Ηνωμένες Πολιτείες, Καναδάς, Ευρώπη, Ιαπωνία, Κορέα. Αυτά τα 3,3%, ικανά να παράγουν περισσότερα όπλα από τον δυτικό κόσμο, θέτουν ένα διπλό πρόβλημα: πρώτα στον ουκρανικό στρατό, ο οποίος χάνει τον πόλεμο λόγω έλλειψης υλικών μέσων· έπειτα στη βασίλισσα επιστήμη της Δύσης, την πολιτική οικονομία, της οποίας ο —ας τολμήσουμε τη λέξη— φούσκας χαρακτήρας αποκαλύπτεται έτσι στον κόσμο. Η έννοια του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος έχει ξεπεραστεί και πρέπει πλέον να σκεφτούμε τη σχέση της νεοφιλελεύθερης πολιτικής οικονομίας με την πραγματικότητα.
Ένατη έκπληξη: η ιδεολογική μοναξιά της Δύσης και η άγνοια στην οποία βρισκόταν ως προς την ίδια της την απομόνωση. Έχοντας συνηθίσει να υπαγορεύουν τις αξίες στις οποίες ο κόσμος οφείλει να προσχωρεί, οι Δυτικοί περίμεναν —ειλικρινά, αλλά και ανόητα— ότι ολόκληρος ο πλανήτης θα συμμεριζόταν την αγανάκτησή τους απέναντι στη Ρωσία. Απογοητεύθηκαν. Μόλις πέρασε το πρώτο σοκ του πολέμου, είδαμε να εμφανίζεται σχεδόν παντού μια όλο και λιγότερο διακριτική υποστήριξη προς τη Ρωσία. Θα μπορούσε κανείς να περιμένει ότι η Κίνα, την οποία οι Αμερικανοί έχουν ορίσει ως τον επόμενο αντίπαλο στη λίστα τους, δεν θα υποστήριζε το ΝΑΤΟ. Ας σημειώσουμε, ωστόσο, ότι και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού οι σχολιαστές, τυφλωμένοι από τον ιδεολογικό τους ναρκισσισμό, κατάφεραν για περισσότερο από έναν χρόνο να εξετάζουν σοβαρά το ενδεχόμενο η Κίνα να μη στηρίξει τη Ρωσία. Η άρνηση της Ινδίας να εμπλακεί απογοήτευσε ακόμη περισσότερο, χωρίς αμφιβολία, κατά βάθος, επειδή η Ινδία είναι η μεγαλύτερη δημοκρατία στον κόσμο, και αυτό προκαλεί κάποια αμηχανία για το στρατόπεδο των «φιλελεύθερων δημοκρατιών». Παρηγορήθηκαν λέγοντας ότι αυτό συνέβαινε επειδή ο ινδικός στρατιωτικός εξοπλισμός ήταν σε μεγάλο βαθμό σοβιετικής προέλευσης. Στην περίπτωση του Ιράν, το οποίο γρήγορα προμήθευσε τη Ρωσία με drones, οι σχολιαστές της άμεσης επικαιρότητας δεν αντιλήφθηκαν το μέγεθος αυτού που σήμαινε αυτή η προσέγγιση. Συνηθισμένοι να βάζουν τις δύο χώρες στο ίδιο σακί, εκείνο των δυνάμεων του κακού, οι ερασιτέχνες γεωπολιτικοί των μέσων ενημέρωσης και αλλού είχαν ξεχάσει πόσο καθόλου αυτονόητη δεν ήταν η συμμαχία τους. Ιστορικά, το Ιράν είχε δύο εχθρούς: την Αγγλία, την οποία αντικατέστησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες μετά την πτώση της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, και… τη Ρωσία. Αυτή η μεταστροφή θα έπρεπε να είχε προειδοποιήσει για το μέγεθος της γεωπολιτικής ανατροπής που βρίσκεται σε εξέλιξη. Η Τουρκία, από την πλευρά της, μέλος του ΝΑΤΟ, φαίνεται να εμπλέκεται όλο και περισσότερο σε μια στενή σχέση με τη Ρωσία του Πούτιν· μια σχέση που, γύρω από τη Μαύρη Θάλασσα, συνδυάζει πλέον μια πραγματική κατανόηση με τον ανταγωνισμό. Από τη δυτική οπτική, η μόνη ερμηνεία που εξεταζόταν ήταν ότι αυτοί οι συνάδελφοι δικτάτορες είχαν προφανώς κοινές επιδιώξεις. Αλλά από τότε που ο Ερντογάν επανεξελέγη δημοκρατικά τον Μάιο του 2023, αυτή η γραμμή έγινε δύσκολο να διατηρηθεί. Στην πραγματικότητα, ύστερα από ενάμιση χρόνο πολέμου, ολόκληρος ο μουσουλμανικός κόσμος φαίνεται να θεωρεί τη Ρωσία περισσότερο ως εταίρο παρά ως αντίπαλο. Γίνεται όλο και πιο σαφές ότι η Σαουδική Αραβία και η Ρωσία θεωρούν η μία την άλλη, για τη διαχείριση της παραγωγής και της τιμής του πετρελαίου, περισσότερο ως οικονομικές συνεργάτιδες παρά ως ιδεολογικούς αντιπάλους.
Γενικότερα, μέρα με τη μέρα, η οικονομική δυναμική του πολέμου αύξησε την εχθρότητα προς τη Δύση στον αναπτυσσόμενο κόσμο, επειδή αυτός υποφέρει από τις κυρώσεις. Η δέκατη και τελευταία έκπληξη υλοποιείται αυτή τη στιγμή. Είναι η ήττα της Δύσης. Κάποιος θα εκπλαγεί από μια τέτοια διατύπωση, ενώ ο πόλεμος δεν έχει τελειώσει. Αλλά αυτή η ήττα είναι βέβαιη, επειδή η Δύση αυτοκαταστρέφεται περισσότερο απ’ όσο δέχεται επίθεση από τη Ρωσία. Ας διευρύνουμε την προοπτική μας και ας ξεφύγουμε για μια στιγμή από τη συγκίνηση που προκαλεί δικαιολογημένα η βία του πολέμου. Βρισκόμαστε στην εποχή μιας ολοκληρωμένης παγκοσμιοποίησης, και με τις δύο σημασίες της λέξης: μέγιστης και τελειωμένης. Ας προσπαθήσουμε να αποκτήσουμε μια γεωπολιτική οπτική: η Ρωσία, στην πραγματικότητα, δεν είναι το κύριο πρόβλημα. Υπερβολικά εκτεταμένη για έναν πληθυσμό που μειώνεται, θα ήταν εντελώς ανίκανη να πάρει τον έλεγχο του πλανήτη —και δεν το επιθυμεί καθόλου. Είναι μια κανονική δύναμη, της οποίας η εξέλιξη δεν έχει τίποτε το μυστηριώδες. Καμία ρωσική κρίση δεν αποσταθεροποιεί την παγκόσμια ισορροπία. Είναι πράγματι μια δυτική και, πιο συγκεκριμένα, αμερικανική κρίση, τελικού χαρακτήρα, που θέτει σε κίνδυνο την ισορροπία του πλανήτη. Τα πιο περιφερειακά της κύματα πήγαν και προσέκρουσαν σε έναν ρωσικό κυματοθραύστη αντίστασης, σε ένα κλασικό και συντηρητικό έθνος-κράτος. Ήδη από τις 3 Μαρτίου 2022, μόλις μία εβδομάδα μετά την έναρξη του πολέμου, ο John Mearsheimer, καθηγητής γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, παρουσίαζε μια ανάλυση των γεγονότων σε ένα βίντεο που έκανε τον γύρο του κόσμου. Η ανάλυση αυτή είχε το ενδιαφέρον χαρακτηριστικό ότι ήταν πολύ συμβατή με την οπτική του Βλαντίμιρ Πούτιν και ότι δεχόταν ως αξίωμα πως η ρωσική σκέψη είναι νοήμων και κατανοητή. Ο Mearsheimer είναι αυτό που στη γεωπολιτική ονομάζεται «ρεαλιστής», μέλος μιας σχολής σκέψης που αντιλαμβάνεται τις διεθνείς σχέσεις ως συνδυασμό εγωιστικών συσχετισμών ισχύος μεταξύ εθνών-κρατών. Η ανάλυσή του μπορεί να συνοψιστεί ως εξής: η Ρωσία μάς επαναλάμβανε εδώ και πολλά χρόνια ότι δεν θα ανεχόταν την ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ. Όμως η Ουκρανία, της οποίας ο στρατός είχε αναδιοργανωθεί και τεθεί υπό την καθοδήγηση στρατιωτικών συμβούλων της Συμμαχίας —Αμερικανών, Βρετανών και Πολωνών—, βρισκόταν στη διαδικασία να γίνει μέλος του ΝΑΤΟ de facto, στην πράξη.
Οι Ρώσοι λοιπόν έκαναν αυτό που είχαν προαναγγείλει: μπήκαν στον πόλεμο. Κατά βάθος, η δική μας έκπληξη ήταν το πραγματικά εκπληκτικό.
Η έννοια του πολιτισμού είναι αναπόφευκτα σχετική. Αλλά σήμερα το πρόβλημα δεν είναι να κάνουμε συγκρίσεις μεταξύ ενός πολιτισμού και ενός άλλου, αλλά μάλλον να συγκρίνουμε το πρόσφατο παρελθόν ενός δεδομένου πολιτισμού - του Δυτικού πολιτισμού - με την παρούσα εποχή του. Από αυτή τη σύγκριση, φαίνεται ότι η φάση του Δυτικού πολιτισμού που ξεκίνησε με τη Σύγχρονη Εποχή διαλύεται στην πιο οικεία της ουσία, χωρίς, ωστόσο, να αντικαθίσταται από οτιδήποτε άλλο. Ή μάλλον: το πλαίσιο του προηγούμενου πολιτισμού παραμένει σε θεσμικό, κανονιστικό και γλωσσικό επίπεδο. Αλλά έξω από αυτή την υπολειμματική και προσομοιωτική αξία της παλιάς τάξης πραγμάτων, το μόνο πράγμα που αναπαράγει τον κόσμο στον οποίο ζούμε σε καθημερινή βάση είναι η βαρβαρότητα της αγοράς και των μηχανών - που έχουν γίνει μια ενιαία οντότητα - που δεν σκέφτεται καμία αξία, δεν εκφράζει καμία ηθική και έτσι έχει μετατρέψει τον κόσμο σε έναν γιγάντιο τροχό που περιστρέφεται αέναα γύρω από το Τίποτα. Γύρω από αυτόν τον «αέναα κινούμενο τροχό» μηχανών και αγορών, ένα πλήθος ανθρώπινων προνυμφών κινείται με τη σειρά του, αυτάρεσκες και πομπώδειςπου νιώθουν σαν ξεχωριστά άτομα - έχουν σβήσει κάθε αίσθηση του εαυτού τους ως λαού και ως κοινωνίας. Ο πολιτισμός δεν υπάρχει πλέον επειδή ο πολιτισμός του δικαίου δεν υπάρχει πλέον.Δηλαδή, η Magna Carta, το Habeas Corpus και τα εθνικά συντάγματα, για να μην αναφέρουμε το διεθνές δίκαιο, διαλύονται: όλα έχουν συνθλιβεί από έναν νέο απολυταρχισμό που δικαιολογεί την αδιαμφισβήτητη κυριαρχία του ως φορέα της αυτοαποδιδόμενης επιστημονικής ή/και ηθικής αντικειμενικότητας. Φυσικά, πολλοί είναι ευχαριστημένοι με αυτό το οπισθοδρομικό ταξίδι από τον συνταγματισμό στον απολυταρχισμό επειδή, τελικά, ο πολιτισμός του δικαίου αποτελούνταν μόνο από «κομμάτια χαρτιού». Ο πολιτισμός δεν υπάρχει πλέον επειδή ο απάνθρωπος ρυθμός των μηχανών και η 24ωρη συνδεσιμότητα διαλύουν τους δεσμούς του συλλογικού ανήκειν, της ενσυναίσθησης και της επιθυμίας για διάλογο. Σε αυτήν την αυτοαποκαλούμενη «περιεκτική» κοινωνία, οι αντικρουόμενες δυναμικές εντός της κοινής γνώμης επιμένουν, αλλά η κοινή γνώμη παίρνει θέση στα παγκόσμια ζητήματα όχι προσκολλώμενη σε μια μαζική ταυτότητα ή σύστημα σκέψης, αλλά μάλλον ακολουθώντας τα βάναυσα και παράλογα συναισθήματα που είναι εγγενή στο πλήθος. Για να συμβεί η παλινδρόμηση από τη μάζα στο πλήθος, φυσικά, είναι απαραίτητα και ορισμένα ηθικολογικά αξιώματα δανεισμένα από τους μηχανισμούς παρα-ταυτότητας που διέπουν τις κοινωνικές διαδικασίες και ονομάζονται «δεξιά» και «αριστερά». Η αίσθηση της κοινής ηθικής που ενέπνεε τις παλιές μαζικές ιδεολογίες αντιπαραβάλλεται τώρα από μια ηθικολογική και ασύνδετη υστερία, εκφράσεις συναισθηματικής φωτιάς που διαρκούν μια μέρα και που το πλήθος ξεχνά γρήγορα, ώστε τα μέλη του να μπορούν να επιστρέψουν, εξίσου γρήγορα, στη συνήθη κατάσταση των ατομικιστικών προνυμφών τους. Ο πολιτισμός δεν υπάρχει πλέον επειδή ο δυτικός χώρος έχει μετατραπεί από τη μετανάστευση σε έναν μη-τόπο, που σημαίνει ότι κάθε μεγάλη πόλη αποτελείται από τμήματα του πληθυσμού που δεν μοιράζονται πλέον μια γλώσσα, έναν πολιτισμό ή μια ιστορική μνήμη. Κάθε πολυεθνικό έθνος στη Δύση διαιρείται σε νεοφυλετικούς μητροπολιτικούς θύλακες, δηλαδή σε ένα πλήθος αμοιβαίων ξένων. Κάθε πόλη γίνεται έτσι ίδια με κάθε άλλη, όπως ακριβώς τα αεροδρόμια, τα εστιατόρια γρήγορου φαγητού και τα εμπορικά κέντρα είναι από καιρό τα ίδια σε κάθε γωνιά του κόσμου . Δεν υπάρχει πλέον πολιτισμός επειδή η διαγραφή της ιστορικής μνήμης και των γενεαλογικών δεσμών, καθώς και η διαγραφή του ιερού και του πνευματικού, έχουν διαλύσει τον χρόνο και, επομένως, την αίσθηση του θανάτου και την επιθυμία για το μέλλον. Σε αυτό το πλαίσιο, απαλλαγμένο από τελεολογία, οι τεχνοκράτες έχουν την πολυτέλεια να επικαλούνται εσχατολογία και να φλυαρούν για τον Αντίχριστο: αλλά το κάνουν αυτό όχι για να υπαινιχθούν μια μετα-αποκαλυπτική Σωτηρία, αλλά μάλλον για να κάνουν το Τέλος αισθητό ως μια σταθερή συνθήκη. Ένα Τέλος χωρίς τέλος και χωρίς σκοπό, επομένως, που δεν αφήνει χώρο για κανένα νόημα εκτός από την άνευ νοήματος αναπαραγωγή της Μηχανής και μέσα στη Μηχανή. Όλα όσα έχω εξηγήσει μέχρι τώρα (και τα οποία σίγουρα πρέπει να επεκταθούν) αφορούν τη Δύση, αλλά μόνο εν μέρει τον υπόλοιπο κόσμο. Σε άλλα μέρη του πλανήτη, στην πραγματικότητα, οι οικογενειακές και κοινοτικές μορφές, καθώς και οι γενεαλογικές ταυτότητες και κληρονομιές, επιμένουν σε μεγαλύτερο βαθμό. Σε άλλα μέρη του κόσμου, εν ολίγοις, ο χρόνος εξακολουθεί να υπάρχει και επομένως το μέλλον εξακολουθεί να υπάρχει. Για να επιστρέψουμε στο να νιώθουμε και να αγαπάμε τον χρόνο, πρέπει επομένως να ελπίζουμε ότι αυτό το μεγάλο πλαίσιο που τυλίγεται γύρω από το Τίποτα που είναι η Δύση θα καταρρεύσει στο σύνολό του.
Η αυτοβιογραφία του Hans-Ulrich Gumbrecht-Sepp 4 Εκδόσεις Suhrkamp, 2026 Η ζωή σε ημί-απόσταση
Würzburg – πατρίδα των παρηγορητικών βραβείων (συνέχεια)
Αντί να εκθέσω τον εαυτό μου σε τέτοια ερωτήματα, προς το παρόν συνέχιζα να προσπαθώ να αντισταθμίσω την έλλειψη χαρίσματος, όσο γινόταν, με την επιμέλεια μακρών απογευμάτων και με υπερβολικά πολλές παρεμβάσεις στο μάθημα. Γι’ αυτό με εξέπληξαν δύο αναγνωριστικές αντιδράσεις στη συμμετοχή μου, χωρίς όμως να με πείσουν. Προέρχονταν από τον δρ Josef Göhler, τον νέο καθηγητή των λατινικών, ο οποίος έδινε μεγαλύτερη σημασία στο αξίωμά του ως υπεύθυνου Τύπου της Γερμανικής Γυμναστικής Ομοσπονδίας παρά στα καθήκοντά του ως καθηγητή, και από τον Josef Fick, που μας δίδασκε ιστορία και μόλις είχε επιστρέψει από μια παραμονή ως ανταλλάξιμος καθηγητής στο Rochester, την αμερικανική αδελφοποιημένη πόλη του Würzburg, όπου είχε επικαθίσει πάνω στη φραγκονική του διάλεκτο μια ιδιότυπα αγγλόφωνη προφορά.
Εκτός από το όνομα «Sepp», που χρησιμοποιούσαν οι φίλοι τους, δεν συνέδεαν αυτούς τους δύο άνδρες ούτε κοινά ενδιαφέροντα ούτε αμοιβαία συμπάθεια· και ίσως ήθελαν απλώς να παρακινήσουν άλλους μαθητές, όταν μέσα σε λίγες μέρες παρατήρησαν στο μάθημα ότι θα μου έδιναν τον καλύτερο βαθμό στον έλεγχο ακόμη κι αν οι επιδόσεις μου στις εξετάσεις δεν το δικαιολογούσαν. Διότι, έλεγαν, στην ιστορία και στα λατινικά είχα «καταλάβει περί τίνος πρόκειται». Τι ακριβώς εννοούσαν με αυτό, δεν το καταλάβαινα, ιδίως αφού στη μάθηση μιας αρχαίας γλώσσας «μετράνε» άλλες στάσεις από ό,τι στον στοχασμό πάνω στο παρελθόν. Πάντως μου άρεσαν μερικοί από τους προσεκτικά παράδοξους ορισμούς, για τους οποίους ο Josef Fick είχε μια προτίμηση και με τους οποίους οι συμμαθητές μου γελούσαν. Το «χρήμα ως παραίτηση από την κατανάλωση», για παράδειγμα, με έκανε να ξανασκεφτώ τον μισητό λογαριασμό στο δημοτικό ταμιευτήριο και έθετε υπό αμφισβήτηση τη δυσάρεστη αρετολογική ιδιότητα της αποταμίευσης. Ίσως είχε εμφανιστεί και στον τόνο των παρεμβάσεών μου στο μάθημα μια ευχαρίστηση στη χρήση των εννοιών, όσο κι αν δεν μπορούσα να αφήσω πίσω μου την καταναγκαστική εικόνα ότι ήμουν ένας μαθητής που στηριζόταν αποκλειστικά στην επιμέλεια.
Στην Obertertia, τη σημερινή 9η τάξη, εκλέχθηκα εκπρόσωπος της τάξης, πράγμα που φάνηκε να χαροποιεί τον πατέρα μου — και που πάντως θα ήταν αδιανόητο στις πρώτες τάξεις. Το νέο «πολιτικό αξίωμα», όπως είπε ο δρ Göhler, το αντιλήφθηκα λιγότερο ως υποχρέωση να εκπροσωπώ τα αιτήματα των συμμαθητών μου απέναντι στους καθηγητές και κυρίως ως ενθάρρυνση για την οργάνωση πολύ διαφορετικών εκδηλώσεων: μιας «στοχαστικής χριστουγεννιάτικης γιορτής» με αδέξιο παίξιμο βιολιού και ανάγνωση ευσεβών κειμένων, ενός τουρνουά σκακιού ως απόδειξη αληθινής ευφυΐας, στο οποίο εγώ ως εμπνευστής ευτυχώς δεν μπορούσα να συμμετάσχω, και μιας καλοκαιρινής χορευτικής γιορτής στο τέλος της σχολικής χρονιάς, που ζωντάνεψε η δημοφιλής σε όλους ροκ μπάντα The Four Trashmen και που τελείωσε με χαλαζόπτωση και αρκετούς απλήρωτους λογαριασμούς.
Το επόμενο φθινόπωρο κέρδισα την πρώτη εκλογή εκπροσώπου των μαθητών στο Realgymnasium, πράγμα που ενόχλησε τους τρία χρόνια μεγαλύτερους τελειόφοιτους και παρουσιάστηκε από την καθηγήτρια καλλιτεχνικών και εμπιστοσύνης Heidi Probst ως «θρίαμβος της δημοκρατίας». Η πολιτική μου επιχειρηματική ορμή δεν γνώριζε πλέον όρια. Έθεσα σε κίνηση μια ακόμη εκλογή για εκπρόσωπο όλων των γυμνασίων του Würzburg και αμέσως μετά και την ιδέα μιας μαθητικής συνδιοίκησης όλων των βαυαρικών γυμνασίων, η οποία τελικά ναυάγησε λόγω έλλειψης ενδιαφέροντος και απειλούμενων εξόδων μετακίνησης.
Με μεγαλύτερη απήχηση συναντήθηκε μια άλλη έκρηξη ενέργειας. Οι μαθητές της Unterprima είχαν ιδρύσει μια μαθητική εφημερίδα με τον τίτλο SRG.Spiegel, ο οποίος παρέπεμπε στο ειδησεογραφικό περιοδικό με τις τότε έντονες παρεμβάσεις του στη δυτικογερμανική δημόσια σφαίρα, ενώ ταυτόχρονα λάμβανε υπόψη ότι το σχολείο είχε στο μεταξύ μετονομαστεί σε Siebold-Realgymnasium, από έναν ερευνητή της Ιαπωνίας του 19ου αιώνα που καταγόταν από το Würzburg.
Στο εναρκτήριο τεύχος του Οκτωβρίου 1962 εμφανίστηκε, υπογεγραμμένη με τα αρχικά «hüg», η πρώτη δημοσίευση της ζωής μου. Είχαμε δει την ποιμενική όπερα του Mozart Ascanio in Alba, σε παράσταση της Νεανικής Θεατρικής Κοινότητας, και με τα γέλια μας, που τα είχε προκαλέσει η κάπως αδέξια σκηνοθεσία, είχαμε προκαλέσει αγανάκτηση στο κοινό των συνδρομητών. Σε αυτό το μικρό σκάνδαλο αναφέρθηκα με εφηβικά πολεμικές λέξεις: «Η τάξη 5a απογοητεύτηκε από το θέατρο, ο διευθυντής από τα γέλια μας — στα γερμανικά: από την άγνοιά μας. Το ποιμενικό έργο του Mozart ήταν μάλλον πολύ υψηλό για εμάς. Παρ’ όλα αυτά την επόμενη φορά θα πληρώσουμε πάλι 2,20 μάρκα, γιατί σπάνια έχουμε γελάσει τόσο πολύ — αν και όχι αρκετά δυνατά!»
Ως εκδότες, οι μαθητές της Unterprima πρέπει να θεώρησαν την κριτική μου για την όπερα οριακή περίπτωση δημοσιογραφικού τακτ και την εισήγαγαν με την παρατήρηση: «Παραθέτουμε το ακόλουθο κείμενο χωρίς περικοπές και χωρίς καμία διόρθωση προς συζήτηση. Πρόκειται για την πρώτη εντύπωση ενός μαθητή της πέμπτης τάξης από το θέατρο». Τόση προσοχή γέννησε ξαφνικά σχέδια για το μέλλον. Ήθελα να γίνω δημοσιογράφος· και αφού είχα εκφραστεί κριτικά για μια όπερα του κλασικού παρελθόντος, ένιωσα και την κλήση να συμβάλω ο ίδιος στον πολιτισμό του παρόντος.
Με συνεπή χρήση πεζών γραμμάτων και χωρίς να έχω διαβάσει πολλή λυρική ποίηση, καταπιάστηκα με τη συγγραφή ποιημάτων, τα οποία επέβαλλα στο SRG.Spiegel. Την αδέξια απόπειρα ενός «τραγουδιού», να μεταφέρω τη διάλυση περιεχομένων και συντακτικών μορφών σε μια άλλη κειμενική συνοχή, τη θεωρούσα «υπερρεαλιστική»: Έχεις τραγουδήσει επιτέλους των πράσινων καρεκλών έχεις εσύ και πάνω απ’ αυτό το ποτάμι με γκιλοτίνες [sic] τις είχαν οι αρουραίοι ή ερωδιοί πάντα έτρεχαν ψιθύριζαν τις είχαν στη μηχανή και μέσα από αυτή τη σανίδα ή αρουραίοι
Ο αξιόπιστος Josef Fick είχε δίκιο στην πρόγνωσή του ότι μια τέτοια «λυρική ποίηση σε ελεύθερους στίχους», χωρίς δεσμευτικές μορφές ρυθμού και ομοιοκαταληξίας, θα έφτανε γρήγορα στο τέλος της. Έμεινε ένα ταπεινό σύνολο δακτυλογραφημένων σελίδων, που τις έχω φυλάξει μέχρι σήμερα — κιτρινισμένες και σχεδόν δυσανάγνωστες.
Στην εφημερίδα των τελειοφοίτων Cry Out! συνεισέφερα δύο χρόνια αργότερα ήδη ένα ποίημα που παρουσιαζόταν ως αυτοπαρωδία, στο οποίο απαντούσε μια επίσης παρωδιακή «ερμηνεία». Αργότερα —αρκετά εδραιωμένος πια στο ακαδημαϊκό επάγγελμα— ισχυριζόμουν ευχαρίστως ότι είμαι ο μόνος φιλόλογος χωρίς λυρικό νεανικό πάθος. Τόσο επίμονα με ταλαιπωρούσε η αμηχανία για εκείνη την επιπλέον απόδειξη έλλειψης ταλέντου. Μια συγγραφική ώθηση προς εντελώς άλλη κατεύθυνση προκάλεσε το μάθημα των γαλλικών, που άρχιζε στην Untersekunda, με τον Erwin Engel, ο οποίος πόνταρε περισσότερο σε έναν μποέμικο τρόπο ζωής παρά στον διδακτορικό τίτλο. Οι κόμποι στις γραβάτες του δεν έφταναν ποτέ στο επάνω κουμπί του γιακά, και δεν φαινόταν να ξυριζόταν συχνότερα από μία φορά την εβδομάδα. Και πολιτικά ο Engel γινόταν αντιπαθής με αναφορές σε εκλογικές επιτυχίες των Γάλλων κομμουνιστών, των οποίων το αδελφό κόμμα στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία ήταν απαγορευμένο από το 1956. Μια μέρα ανέφερε το Prix Strasbourg, όπου Γερμανοί μαθητές γυμνασίων μπορούσαν, με ένα δοκίμιο στα γαλλικά για τον πολιτισμό της γειτονικής χώρας, να κερδίσουν διαμονές διακοπών στην Αλσατία. Ακριβώς επειδή το έκανε με τη δυσμενή υπόθεση ότι κανένας από τους μαθητές του δεν ήταν ικανός να συντάξει ένα τέτοιο κείμενο, εκείνος ο διαγωνισμός έγινε η επόμενη πρόκλησή μου.
Υπέβαλα ένα κείμενο 32 πυκνογραμμένων δακτυλογραφημένων σελίδων, του οποίου το θέμα θα εντυπωσίαζε τον Erwin Engel και θα ανησυχούσε τους γονείς μου: «Jean-Paul Sartre et le Marxisme». Ξεκινούσε από τη θέση, εύλογη από τη σκοπιά του Würzburg, ότι ο Sartre είχε υιοθετήσει στοιχεία της μαρξιστικής ιδεολογίας ως υποκατάστατο θρησκείας, και προσπαθούσε, με κριτική πρόθεση, να δείξει γιατί το εγχείρημα είχε αποτύχει.
Προφανώς η επιτροπή του Βραβείου Στρασβούργου δεν μπόρεσε να συμφιλιωθεί ούτε με το θέμα ούτε με την ερμηνεία μου. Ύστερα από δύο μήνες αγωνιώδους αναμονής, ένα προτυπωμένο γράμμα με συνεχάρη για το βραβείο παρηγοριάς, με τη μορφή ενός γαλλικού βιβλίου. Το βιβλίο δεν έφτασε ποτέ· και χρόνια αργότερα έμαθα ότι το Prix Strasbourg είχε προκηρυχθεί από έναν θεσμό που στη Γαλλία θεωρούνταν ακροδεξιός και σύντομα καταργήθηκε λόγω έλλειψης υποψηφίων.
Τα βραβεία παρηγοριάς έγιναν το βασικό μοτίβο των αδιάκοπων πλέον προσπαθειών μου για προσοχή. Το να ασκώ κριτική στο Δημοτικό Θέατρο, να επιβάλλω στους αναγνώστες της μαθητικής εφημερίδας υπερρεαλιστικά στυλιζαρισμένα ποιήματα ή να γράφω ένα γαλλικό κείμενο για φιλοσοφικούς συσχετισμούς που μόλις κατανοούσα — όλα αυτά ήταν απόπειρες στις οποίες ορισμένοι καθηγητές αντέδρασαν με φιλική αναγνώριση και οι περισσότεροι συμμαθητές μου με κατέταξαν ως ευχάριστο περιθωριακό. Όμως καμία από τις προσπάθειές μου δεν μου έφερε τη μία μεγάλη επιτυχία ή την τόσο πολύ νοσταλγημένη πεποίθηση ότι, παρ’ όλα αυτά, ήμουν προικισμένος.
Πολύ παρόμοια έζησα και τον ανταγωνισμό για μια φίλη, που άρχισε τον Ιανουάριο του 1963 σε ένα πάρτι γενεθλίων με πέντε αγόρια και δύο κορίτσια. Στην πρώτη απόπειρα χορού πάνω στο τραγούδι των Beatles “Twist and Shout”, ερωτεύτηκα παράφορα την Claudia, την περίμενα την επόμενη μέρα έξω από το σχολείο, έριχνα φακέλους με μακροσκελή μηνύματα στο οικογενειακό γραμματοκιβώτιο και την καλούσα τα Σάββατα στον κινηματογράφο. Όταν μερικές εβδομάδες αργότερα αναγκάστηκα να παραδεχθώ ότι η Claudia ήταν πιο δεμένη με τον ξανθό φίλο μου Rainer, άρχισα να πολιορκώ τη συμμαθήτριά της Charlotte, η οποία επίσης δεν είχε «σταθερό φίλο».
Μετριοπαθής ήταν και ο απολογισμός μου στον αθλητισμό. Οι γονείς μου συνέχιζαν να κωφεύουν στην επιθυμία μου να γίνω μέλος των Kickers, ενώ τον τενιστικό όμιλο Weiß Blau, για τον οποίο ο ξάδελφός μου Hans-Jörg είχε κερδίσει αρκετά τουρνουά, τον θεωρούσαν θύλακα νεόπλουτων. Μόνο στον κολυμβητικό σύλλογο 05 μου επέτρεψαν να εγγραφώ· και ύστερα από λίγες βραδιές προπόνησης υποψιάστηκα ότι δεν είχα αρκετή ανάσα για την ομάδα υδατοσφαίρισης, η οποία σύντομα έγινε πρωταθλήτρια νέων της Βαυαρίας και με έπαιρνε στα ταξίδια της ως αιώνιο αναπληρωματικό παίκτη.
Μόλις τότε είχε εκλεγεί πρόεδρος του συλλόγου ο Wolfgang Adami, ένας εύπορος μεσίτης ακινήτων, και αντιπρόεδρος ο σύντροφός του Otmar Sänger. Μαζί έθεσαν σε κίνηση μια ποικιλία από σχέδια που προηγουμένως θα ήταν αδιανόητα· έφεραν στην πόλη ένα γερμανικό πρωτάθλημα κολύμβησης και μια επίδειξη με τον Αμερικανό χρυσό Ολυμπιονίκη Don Schollander, ενώ η εφημερίδα του συλλόγου Schwimm mit άρχισε να δημοσιεύει κείμενα διάσημων αθλητών και προπονητών.
Παρότι οι δύο πρόεδροι δεν θα μπορούσαν να μην έχουν προσέξει τη δική μου αθλητική λαχανιασμένη ανεπάρκεια, μου πρότειναν, «ως μέλος, κολυμβητή και παίκτη υδατοσφαίρισης», να γράφω ένα μυθιστόρημα σε συνέχειες με μηνιαίο ρυθμό. Το σχέδιο ανήκε στη δική τους σύλληψη μιας ενίσχυσης ταλέντων και σε πολιτιστικό επίπεδο, και εγώ δέχτηκα ακτινοβολώντας το νέο βραβείο παρηγοριάς. Σε οκτώ συνέχειες και με φιλικά ανεκτή «πολιτική στράτευση», έγραψα την αφήγηση του νεαρού κολυμβητή Jim Müller, ο οποίος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το γυμνάσιο επειδή είχε επαναστατήσει εναντίον του καθηγητή της τάξης, την κόρη του οποίου αργότερα έσωσε από πνιγμό. Η μηνιαία συνέχιση της ανάγνωσης πρέπει να ήταν για τα μέλη του συλλόγου το ίδιο δύσκολη όσο για μένα η συνέχιση της γραφής. Ήμουν αναπληρωματικός υδατοσφαιριστής χωρίς επαφή με το νερό και μυθιστοριογράφος χωρίς αναγνώστες.
Το αδιάκοπο κυνήγι επιτυχιών πρέπει να είχε γεννήσει μια θέληση για επίδοση που φαινόταν στους καθηγητές μου ασυνήθιστη. Έτσι, στο Siebold-Gymnasium και σύντομα και στο σπίτι, άρχισε να διαμορφώνεται η ιδέα ότι θα μπορούσα να λυτρώσω την πόλη μας από ένα αυξανόμενο τραύμα. Από το 1939 κανένας τελειόφοιτος του Würzburg δεν είχε γίνει δεκτός στην ομάδα των πέντε ετήσιων υποτρόφων του Ιδρύματος Maximilianeum, του βαυαρικού ιδρύματος για τα ανώτατα ταλέντα, το οποίο είχε δημιουργηθεί λίγο περισσότερο από εκατό χρόνια πριν χάρη σε δωρεά από το ιδιωτικό ταμείο του βασιλιά και χάρη στο μεγαλόψυχο σχέδιο του Maximilian Β΄: να «διευκολύνει ταλαντούχους Βαυαρούς νέους να φτάσουν σε εκείνο το επίπεδο επιστημονικής και πνευματικής μόρφωσης που απαιτείται για την επίλυση των ανώτερων καθηκόντων της κρατικής υπηρεσίας».
Το να μην εκπροσωπείται στο Maximilianeum έπληττε την αυτοεικόνα της παλαιότερης πανεπιστημιακής πόλης του Ελεύθερου Κράτους. Αν τα αποτελέσματά μου στο Abitur επιβεβαίωναν τις αισιόδοξες προβλέψεις των καθηγητών, τότε θα είχα μια δυνατότητα, μέσω της εισαγωγικής εξέτασης που κι εδώ απαιτούνταν, να γίνω ο πρώτος μεταπολεμικός φοιτητής από το Würzburg στο Maximilianeum. Η σκέψη αυτή προκάλεσε τον συνηθισμένο φόβο ότι θα οδηγούσε στην οριστική απόδειξη της έλλειψης ταλέντου μου, και μου έδινε ταυτόχρονα την υπερηφάνεια ότι, ως συμπαθητικός υπερίπταμενος, θα μπορούσα να ενθαρρύνω μια τοπική συμφιλίωση με τον εαυτό της.
Για να δικαιολογήσω τέτοιες προβολές τουλάχιστον ποσοτικά, παρέδωσα ως επόμενη «εργασία για το σπίτι στα Γερμανικά» μια πραγματεία 150 σελίδων, φορτωμένη με εξίσου μακροσκελή όσο και ασυνάρτητα παραθέματα γύρω από το θέμα «μεταφορά», η οποία κατέβαλε τόσο πολύ τον καθηγητή μου των Γερμανικών, Manfred Zechmeister, ώστε την αξιολόγησε ως «πέρα από την προκαθορισμένη βαθμολογική κλίμακα».
Κατά τα άλλα όμως η νευρικότητα μεγάλωνε καθημερινά μπροστά στις αποφασιστικές εξετάσεις του Abitur. Στο μάθημα σκι για τις τάξεις της τελευταίας χρονιάς στο Saalbach του Salzburg συνέβη τότε ένα ατύχημα που διέκοψε την ανυπόμονη αναμονή, επειδή έθεσε σε κίνδυνο τη συμμετοχή μου στο Abitur. Δίπλα στον καθηγητή γυμναστικής Roland Wohner, που καταγόταν από την Αυστρία και είχε μόνιμη θέση στο Siebold-Gymnasium, μας συνόδευε ο δρ Wilhelm, ο «θείος Herbert» της παιδικής μου ηλικίας. Είχε κρατήσει την αυθόρμητα δοσμένη υπόσχεση να κρατά την τάξη μου, χωρίς διακοπή, ενήμερη στα μαθηματικά και αργότερα και στη φυσική, σύμφωνα με όσα προέβλεπε το αναλυτικό πρόγραμμα.
Η «θεία Reni» είχε στο μεταξύ πεθάνει από ένα από τα τότε όχι σπάνια «αναισθησιολογικά επεισόδια» σε εγχείρηση σκωληκοειδίτιδας, πράγμα που, με τα λόγια της μητέρας μου, είχε βάλει τον χήρο της «σε εξαιρετικά ζωηρή γαμπριάτικη κινητικότητα». Κανείς δεν μπορούσε να πει με βεβαιότητα πώς είχε καταφέρει να παρεισφρήσει στην ομάδα του σκι, ως μοναδική γυναίκα, μια φοιτήτρια, για τα φιλικά βλέμματα της οποίας ανταγωνιζόμασταν εμείς οι μαθητές, παρόλο που εκείνη, με την καλοπροαίρετη σιωπή του φίλου του Wohner, μοιραζόταν το δωμάτιο της καλύβας του σκι με τον καθηγητή μας.
Δύο μέρες μετά την άφιξη, αποκλειστήκαμε παντού από το χιόνι. Για μάθημα σκι ούτε λόγος· και, καθώς δεν υπήρχε τηλεόραση, προσπαθούσαμε να επιταχύνουμε τον χρόνο που κυλούσε αργά με βραδινό «ξεφάντωμα στην καλύβα». Η μπύρα για τους άνω των δεκαέξι ετών έκανε —αντί για καλοπροαίρετα παιχνίδια παντομίμας και ατελείωτες κινηματογραφικές τεκμηριώσεις για την ιστορία της μόλις εφευρεθείσας τεχνικής του «Wedel»— τον συλλογικό μας θόρυβο την αποτελεσματικότερη εκτόνωση ενέργειας.
Ξαφνικά, μέσα στις βραδινές φωνές, άνοιξε με ορμή μια πόρτα, δίπλα στην οποία στεκόμουν τυχαία, και ο δρ Herbert Wilhelm, χωρίς λέξη και χωρίς μετάβαση, μου έδωσε ένα επιδέξιο χαστούκι στο μάγουλο. Χωρίς να το σκεφτώ, ανταπέδωσα εξίσου επιδέξια. Ο πρώην θείος μου παραπάτησε, έπεσε με το πρόσωπο μπροστά στην ανοιχτή πόρτα, σηκώθηκε και έκλεισε την πόρτα πίσω του με πάταγο.
Αυτή είναι μία από τις ιστορίες που έχω αφηγηθεί ξανά και ξανά, αλλά αυτόπτες μάρτυρες επιβεβαιώνουν ότι το περιστατικό έγινε ακριβώς έτσι. Οι συμμαθητές ξέσπασαν σε ζητωκραυγές μεθυσμένης διάθεσης, σαν εκείνες που ακούγονται στους αγώνες πυγμαχίας τη στιγμή του νοκ άουτ. Έπειτα μας τύλιξε μια σιωπή χωρίς έξαψη, και λίγα λεπτά αργότερα έσβησε το φως στην καλύβα.
Τι να κάναμε με τις δύο εκρήξεις σωματικής επιθετικότητας; Σε όλους μας ήταν σαφές ότι η «χειροδικία εναντίον εκπαιδευτικών» τιμωρούνταν με «αποβολή» από το γυμνάσιο. Τις μέρες ανάμεσα στα χαστούκια και την επιστροφή στο Würzburg δεν τις θυμάμαι. Αν η μητέρα μου αντέδρασε καθόλου όταν στο σπίτι αφηγήθηκα το περιστατικό της καλύβας χωρίς καμία συγγνώμη, το έχω ξεχάσει. Ο πατέρας μου ρώτησε μόνο αν «ο Wilhelm είχε πράγματι πέσει με τα μούτρα», και όταν έγνεψα καταφατικά, είπε: «Θα πάρουμε τον Vocke», τον τότε πιο φημισμένο δικηγόρο του Würzburg, γνωστό για την οξύτητά του στο δικαστήριο. «Εσύ πάντως θα δώσεις Abitur». Το ότι δεν είχα δεχθεί αδιαμαρτύρητα το χαστούκι του δρος Wilhelm τον εντυπωσίασε, ίσως θυμίζοντάς του τον καιρό του στη φοιτητική μονομαχική αδελφότητα.
Ούτε σε νομική αντιπαράθεση ούτε σε κάποια επίσημη συζήτηση στο Realgymnasium φτάσαμε. Ήδη πριν από εξήντα χρόνια, οι εξετάσεις του Abitur δεν βαθμολογούνταν από τους καθηγητές που ήταν υπεύθυνοι για την τελειόφοιτη τάξη, αλλά από μια επιτροπή συναδέλφων τους. Εξαιτίας αυτού του κανονισμού, το Abitur στα μαθηματικά, που είχα δώσει το καλοκαίρι πριν από το μάθημα σκι, είχε για μένα πιο μακροχρόνιες συνέπειες από την ανταλλαγή χαστουκιών.
Με το σχετικό κενό ταλέντου είχα συμβιβαστεί πιο νωρίς απ’ ό,τι σε άλλα μαθήματα. Ο παρ’ όλα αυτά στοχευμένος άριστος βαθμός, απαραίτητος για την ουτοπία του Maximilianeum, μπορούσε λοιπόν να επιτευχθεί μόνο με την αποστήθιση συνηθισμένων μεθόδων επίλυσης — και ο υπολογισμός μου πέτυχε. Στην άκρως γραφειοκρατικά χορογραφημένη ανακοίνωση των βαθμών, ο κατά τα άλλα θεωρούμενος νωθρός καθηγητής μαθηματικών Erich Wohlleben μου έσφιξε ζωηρά το χέρι, για να εκφράσει την εκτίμησή του για μια «ιδιαίτερα κομψή γραπτή εξέταση».
Προφανώς δεν εμπιστεύθηκα ποτέ πραγματικά την κρίση του. Διότι, με μια δραματικότητα που μεγάλωνε ανάλογα με τις ακαδημαϊκές επιτυχίες και μέχρι την ομότιμη αποχώρησή μου στην ηλικία των εβδομήντα ετών, με καταδίωκε ως μοναδικός επαναλαμβανόμενος εφιάλτης ένας απόηχος του μαθηματικού Abitur. Άρχιζε με την επίσκεψη τεσσάρων κυρίων από το Βαυαρικό Υπουργείο Παιδείας στο όμορφα τοποθετημένο γραφείο μου στην πανεπιστημιούπολη του Stanford. Οι υπάλληλοι φορούσαν αδιάβροχα κάτω από τον καλιφορνέζικο ήλιο και γρήγορα έφταναν στην αιτία του ταξιδιού τους στη δυτική ακτή της Αμερικής. Είχαν προκύψει βάσιμες αμφιβολίες για τις βαθμολογήσεις του πρόωρα δοθέντος Abitur στα μαθηματικά του 1966, και από αυτό προέκυπτε στην περίπτωσή μου η ανάγκη να επεξεργαστώ ξανά εξεταστικά θέματα εκείνης της χρονιάς.
Μόνος με τις πολυγραφημένες ερωτήσεις, μου γινόταν αμέσως και βαριά σαν μολύβι σαφές ποιο θα ήταν το αποτέλεσμα της επανεξέτασης. Αλλά με τον πανικό που ξέσπαγε τότε τελείωνε μόνο η ηπιότερη παραλλαγή του εμμονικού ονείρου. Η χειρότερη εκδοχή του περνούσε από την επιστροφή της βαυαρικής υπουργικής αντιπροσωπείας, την εξέταση των αβοήθητων σημειώσεών μου και την επιβολή του βαθμού «Ανεπαρκώς», έως την υποχρεωτική απαίτηση να ενημερώσω αμέσως τον πρύτανη του πανεπιστημίου μου ότι, λόγω της αποτυχίας στο μαθηματικό Abitur, είχαν καταστεί άκυροι τόσο ο διδακτορικός τίτλος όσο και η Venia Legendi, πράγμα που θα οδηγούσε στην παύση της δραστηριότητάς μου ως καθηγητή.
Λιγότερο δραματικά από το επίμονο όνειρο και λιγότερο δυστυχώς από το τελευταίο μάθημα σκι στο Saalbach κύλησαν οι υπόλοιποι μήνες πριν από τον τελευταίο γύρο του Abitur. Ο δρ Wilhelm αξιοποίησε κατανοητά τη δυνατότητα εκδίκησης, πιέζοντας τον συνολικό βαθμό μου στις «φυσικές επιστήμες», ως πρώην καθηγητής φυσικής, στο δύο, πράγμα που έμοιαζε να απομακρύνει ακόμη περισσότερο το Maximilianeum, χωρίς όμως να το καταργεί εντελώς ως ορίζοντα. Η έκθεση του Abitur εκπλήρωσε τις υψηλότερες προσδοκίες του Manfred Zechmeister με μακροσκελή σχόλια πάνω σε ένα αφόρητα ευφυολόγο ρητό του Ortega y Gasset, σύμφωνα με το οποίο «ο πολιτισμός είναι ένα πανδοχείο, ενώ η σκέψη είναι ένας δρόμος», και σε ορισμένα άλλα επισφαλή για μένα εξεταστικά μέρη, όπως η μουσική αγωγή ή η γυμναστική στα όργανα, οι καθηγητές συνέβαλαν με ανεύθυνη γενναιοδωρία στον επιδιωκόμενο μέσο όρο.
Η «Γενική Παρατήρηση» του τετρασέλιδου απολυτηρίου, γραμμένη από τον καθηγητή μας γυμναστικής και υπεύθυνο τάξης Hugo Hauck, ο οποίος δεν είχε συμμετάσχει στο διαβόητο μάθημα σκι, μου φαίνεται σήμερα σαν αμφίσημη εικόνα των δικών μου συναισθημάτων από τα χρόνια του γυμνασίου. Λέξη προς λέξη είχε ξαναγράψει τα σχολικά μου τραύματα ως μαθητικές αρετές: «Ευσυνείδητη εκπλήρωση των καθηκόντων, εξαιρετική προθυμία για επίδοση, ζωηρό ενδιαφέρον σε πολλούς τομείς, ιδίως στα ανθρωπιστικά μαθήματα, και ζωντανή, εποικοδομητική συμμετοχή στο μάθημα καθορίζουν την εικόνα του μαθητή. Χάρη στην πολύ καλή του ευφυΐα και στην ισχυρή του θέληση για επίδοση και επιτυχία, πέτυχε ένα εξαιρετικό συνολικό αποτέλεσμα. — Ως εκπρόσωπος της τάξης και του σχολείου αγωνιζόταν πάντοτε με όλη του τη δύναμη για τα συμφέροντα των συμμαθητών του».
Στην τελετή αποφοίτησης, την Παρασκευή 21 Ιουλίου 1967, στο γυμναστήριο του Siebold-Gymnasium, αξιοποίησα την τιμή και την περίσταση της ομιλίας του Abitur για να μιλήσω για εκείνους που στις 20 Ιουλίου 1944 είχαν πέσει θύματα του εθνικοσοσιαλισμού, πράγμα που το εορταστικό ακροατήριο δέχθηκε χωρίς ορατή συγκίνηση ή ρητή διαμαρτυρία.
Η μία μεγάλη απογοήτευση της ημέρας του Abitur δεν είχε καμία σχέση με την ιστορία και τα πάντα με τα περίπλοκα συναισθήματα μέσα στην οικογένειά μας. Όπως στα έβδομα γενέθλιά μου δεν είχα πάρει το βιβλίο του Fritz Walter για το «θαύμα της Βέρνης», έτσι και το αυτοκίνητο-δώρο για το Abitur απέκλινε από την κακομαθημένη επιθυμία μου, την εκπλήρωση της οποίας ο πατέρας μου διαρκώς ανήγγελλε τις προηγούμενες εβδομάδες. Αντί για το ονειρεμένο κόκκινο αγγλικό MG Cabriolet, «έπρεπε» να οδηγήσω την τελευταία μου μέρα στο Siebold-Gymnasium ένα ηλιοκίτρινο Karmann-Ghia 1500, που μου είχε παραδώσει το προηγούμενο βράδυ ο αντιπρόσωπος της VW και φίλος των γονιών μου — το τελευταίο βραβείο παρηγοριάς του Würzburg, λοιπόν.
Κατά τα άλλα ένιωθα σαν ένας τελειόφοιτος που γύρω στα μέσα του 1967 είχε τη γλιτώσει ευτυχώς, και σχεδόν κυριολεκτικά με ένα μαυρισμένο μάτι· τη χρονιά εκείνη εμφανίστηκαν τα τρία πρώτα βιβλία του Jacques Derrida, που επρόκειτο να τον κάνουν παγκοσμίως διάσημο, και ακολουθούσε τη χρονιά της πρώτης δημοσίευσης του Les mots et les choses του Michel Foucault. Σε αντίθεση με τον José Ortega y Gasset, τον Jean-Paul Sartre ή τον Karl Marx, εκείνα τα δύο ονόματα δεν μου έλεγαν ακόμη τίποτε, και δύσκολα θα μπορούσα να κατανοήσω τα προσημάδια σκεπτικισμού υπό τα οποία ο Derrida και ο Foucault έγραφαν για τον κόσμο ως πραγματικότητα.
Όμως με την ομιλία του Abitur και το Karmann το καλοκαίρι του 1967 δεν είχε ακόμη τελειώσει. Έπρεπε επιτέλους να αποφασίσω για ένα αντικείμενο σπουδών και, κατά τη γερμανική αντίληψη, για ένα επάγγελμα. Επιπλέον δεν είχε ακόμη φανεί αν θα με καλούσαν στο Μόναχο για τις εξετάσεις.
Τον χρόνο αναμονής, χωρίς συγκεκριμένη εικόνα για το μέλλον, τον γέμισε μια μισόκαρδη προσπάθεια να πάρω στα σοβαρά την ιατρική ως οικογενειακή προδιαγραφή για σπουδές και επάγγελμα. Επειδή μου έλειπε η χειρωνακτική δεξιότητα για τη χειρουργική, σκεφτόμουν την ψυχιατρική ως ένα πεδίο που ίσως μπορούσε να συγκεντρώσει τα διάχυτα ενδιαφέροντά μου.
Η πανεπιστημιακή κλινική για ανθρώπους με νοητική αναπηρία, όπου έκανα πρακτική, βρισκόταν στη Füchsleinstraße, στην αρχή μιας πλαγιάς από την οποία έβλεπε κανείς, πάνω από τις γραμμές του κεντρικού σταθμού, την παλιά πόλη του Würzburg. Εργαζόμουν στον «λάκκο των φιδιών», έναν χώρο χωρίς παράθυρα με περισσότερα από σαράντα κρεβάτια, στα οποία ήταν μονίμως «δεμένοι» άνθρωποι σιωπηλοί, βογγητοί ή ουρλιάζοντες. Το καθήκον να τους αποτρέπουμε από βίαιες εκρήξεις εναντίον του εαυτού τους και των άλλων μας απασχολούσε όλη την ημέρα, συμπεριλαμβανομένου του μισάωρου κατά το οποίο ένας γιατρός βύθιζε τους πιο ανήσυχους ασθενείς σε άμεσο βαθύ ύπνο με ενέσεις. Χρόνος για διαγνώσεις ή θεραπευτικά μέτρα έμενε μόνο σπάνια, και δύο εντυπώσεις χαράχτηκαν για πάντα μέσα μου.
Αφενός η μεταμόρφωση προσώπων χωρίς περιγράμματα σε άκαμπτες μάσκες υπό τη θεραπεία με ηλεκτροσόκ, στην οποία ένα απόγευμα οδηγήθηκε και ο πατέρας μου, που είχε εισαχθεί με τη διάγνωση «μανιοκαταθλιπτικό σύνδρομο». Αφετέρου το επείγον περιστατικό μιας υπέρβαρης γυναίκας με ακίνητα μάτια, η οποία είχε καταπιεί περίπου είκοσι μετάλλια της Παναγίας και ροζάρια, για να διώξει τον Σατανά από το σώμα της, τον οποίο θεωρούσε πηγή αμαρτωλών ερωτικών φαντασιώσεων.
Σύντομα ήξερα ότι αυτή η ακραία μορφή της πραγματικότητας δεν μπορούσε να γίνει το περιεχόμενο της ζωής μου· πάντως, μέσα στην πρώτη εβδομάδα στη Füchsleinstraße είχε φτάσει το ελπιδοφόρο γράμμα από το Μόναχο. Μου ανακοίνωνε την ημερομηνία για τη «συζήτηση πάνω σε περιεχόμενα της τελειόφοιτης τάξης» με μια επιτροπή διοικητικών υπαλλήλων, καθηγητών γυμνασίου και πανεπιστημιακών καθηγητών στο Βαυαρικό Υπουργείο Παιδείας, και παρέπεμπε στη διεύθυνση ενός ξενώνα νεότητας για την απαραίτητη διανυκτέρευση.
Οι γονείς μου αποφάσισαν ότι η σημασία των εισαγωγικών εξετάσεων για το Maximilianeum δικαιολογούσε ένα ταξίδι με τρένο στην πρώτη θέση και, αντί για κρεβάτι στον ξενώνα νεότητας, μια κράτηση δωματίου στο τετράστερο ξενοδοχείο Continental. Αυτή η απόκλιση από τους συνηθισμένους κανόνες της διαδικασίας, φανταζόμουν, θα έπρεπε να ενοχλήσει προκαταβολικά τα μέλη της επιτροπής. Και πράγματι, η συνάντηση στο κτίριο του υπουργείου, στη Salvatorstraße 2, άρχισε με την ερώτηση γιατί δεν είχα χρησιμοποιήσει τη δυνατότητα διανυκτέρευσης που προσφερόταν σε όλους τους υποψηφίους.
Ανάλογα ασταθής κύλησε η συζήτηση. Τα μαθηματικά θέματα αποδείχθηκαν άγονα, μόλις έγινε φανερό πόσο δύσκολο μου ήταν, ακόμη και σε στοιχειώδη επίπεδα, κάθε επόμενο βήμα της σκέψης. Έπειτα η συζήτηση στράφηκε στο έργο του Walter Jens, του ανερχόμενου νεαρού συγγραφέα των μέσων της δεκαετίας του 1960. Αν ήμουν εξοικειωμένος με τα κείμενά του και πώς θα τον χαρακτήριζα ως συγγραφέα. Το ότι αποκάλεσα τον Jens «Beckmesser της Ομάδας 47» προκάλεσε σε ορισμένα πρόσωπα ένα έκπληκτα φιλικό χαμόγελο, αλλά δεν βοήθησε να ξεπεραστεί η βεβαιότητα ότι είχα εκθέσει το Würzburg, το σχολείο μου και τον ίδιο μου τον εαυτό.
Στο ταξίδι της επιστροφής αποχαιρέτησα την ελπίδα να αρχίσω τις σπουδές μου στο Μόναχο, όπως ήταν υποχρεωτικό για τους υποτρόφους του Maximilianeum. Επιπλέον αποφάσισα να προετοιμάσω την οικογένεια και τους καθηγητές μου με μια νηφάλια αναφορά για την επίσημη επιβεβαίωση της αποτυχίας μου. Το δεύτερο γράμμα του υπουργείου ήρθε εκπληκτικά γρήγορα. Με λίγα λόγια ενημέρωνε ότι είχα γίνει υπότροφος του Ιδρύματος Maximilianeum και ότι από τις αρχές Οκτωβρίου μπορούσα να εγκατασταθώ σε ένα επιπλωμένο δωμάτιο στο κτίριό του πάνω από τον Ίζαρ.
Η εγγυημένη προοπτική να αφήσω πίσω μου το Würzburg και την οικογένεια λειτούργησε σαν λύτρωση από τη ζωή των βραβείων παρηγοριάς. Είχα γίνει σχεδόν θρησκευτικά, σχεδόν αθλητικά και σχεδόν λογοτεχνικά εμπνευσμένος, χωρίς ποτέ να είμαι ευτυχής με αυτές τις μισές αποστάσεις. Τουλάχιστον είχαν αφυπνίσει φυγόκεντρες ενέργειες, για τις οποίες τώρα ήθελα να βρω μια μορφή και έναν σκοπό.
Το ότι το Würzburg είχε και πάλι έναν υπότροφο του Maximilianeum δεν ενδιέφερε κανέναν. Εκεί γεννήθηκα και μεγάλωσα, αλλά Würzburger δεν ήθελα ούτε να είμαι ούτε να γίνω. Ως τιμημένος με το δημοτικό Βραβείο Πολιτισμού το 2015, μου ήταν τόσο δύσκολο όσο και στην αρμόδια επιτροπή να αναδείξω ιδιαίτερους δεσμούς — ακόμη κι αν η αναγνώριση με χαροποίησε.
Είχα μάθει ότι ένας από τους προκατόχους μου, ο Jehuda Amichai, ο σημαντικότερος λυρικός ποιητής στην ιστορία της αναβιωμένης εβραϊκής γλώσσας, είχε έρθει στον κόσμο στις 3 Μαΐου 1924 στο Würzburg με το όνομα Ludwig Pfeuffer και έντεκα χρόνια αργότερα είχε διαφύγει με την οικογένειά του στην Παλαιστίνη.
Ε. Χόπερ, Επαρχιακός Σταθμός, 1918
Ε. Χόπερ, «Νυχτερινά Γεράκια», 1942
Ε. Χόπερ, «Κύκλος Γέφυρας Μανχάταν», 1928
Ε. Χόπερ, «Βενζίνη (Αέριο)», 1940
Ε. Χόπερ, «Πρωινός Ήλιος», 1952
Salvatore Grandone
