Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Enrico Berti - Η ΕΝΟΤΗΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Enrico Berti - Η ΕΝΟΤΗΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Σάββατο 20 Ιουνίου 2026

Η ΕΝΟΤΗΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (1)

Η ΕΝΟΤΗΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 

ΤΟΥ Enrico Berti.

Τί είναι η γνώση;   
 Στα πρώτα κεφάλαια της Μεταφυσικής, στοχεύοντας να ξεκαθαρίσει "ποιά είναι η φύση τής επιστήμης που ερευνάται (983 α 21) την οποία ονομάζει για την ώρα σοφία, ο Αριστοτέλης συζητά την φύση τής γνώσεως γενικά (το ειδέναι), διότι καθώς δηλώνει : ού δ' ένεκα ποιούμεθα τον λόγον τούτ' εστίν, ότι την ονομαζομένην σοφίαν περί τα πρώτα αίτια και τας αρχάς υπολαμβάνουσι πάντες, ώστε ο μέν έμπειρος των οποιανούν εχόντων αίσθησιν είναι δοκεί σοφώτερος, ο δέ τεχνίτης των έμπειρων, χειροτέχνου δέ αρχιτέκτων, ού δέ θεωρητικαί των ποιητικών μάλλον, ότι μέν ούν σοφία περί τίνας αρχάς και αιτίας εστίν επιστήμη! (981 α 26-30).
          Αφού παρατηρήσει ότι η άσκηση της γνώσεως έχει την ουσία της μέσα στην ίδια την ανθρώπινη φύση, διακρίνει στην συνέχεια διάφορες μορφές γνώσεως : την αίσθηση, την φαντασία (το φάντασμα), την επιστήμη και την σοφία. Εάν αφαιρέσουμε την τελευταία την οποία εξετάζουμε στην συνέχεια, οι άλλες μπορούν να συμπτυχθούν βασικά σε τρείς, διατεταγμένες σε προοδευτική τάξη. Η πρώτη περιλαμβάνει αίσθηση, φάντασμα και μνήμη. Τρείς μορφές γνώσεως οι οποίες ώς πρός το περιεχόμενο είναι αφομοιώσιμες μεταξύ τους. Το φάντασμα, η εικόνα, είναι αυτό που γίνεται σωστό, που γίνεται αντιληπτό στην αίσθηση, ενώ η μνήμη είναι η διατήρηση της εικόνος, αφού έχει αναγνωρισθεί σαν εικόνα του αντικειμένου τού πράγματος. Η δεύτερη είναι η εμπειρία, η τρίτη περιλαμβάνει την τέχνη και την επιστήμη, τα οποία χαρακτηρίζει με τον ίδιο τρόπο,ώστε τα διακρίνει στην Ηθική.
          Ποιές όμως απο αυτές τις τρείς μορφές γνώσεως, αποτελούν την σοφία; Αποκλείεται λοιπόν κατ'αρχάς η αίσθηση (981 b 10). Όσον αφορά τα υπόλοιπα, δηλώνει στην συνέχεια ότι η σοφία υποστηρίζεται περισσότερο απο την τέχνη, παρά απο την εμπειρία! (981 α 24-25). Διότι η εμπειρία δηλώνει-γεννάται στους ανθρώπους απο την μνήμη, διότι πράγματι οι πολλές μνήμες του ιδίου πράγματος ολοκληρώνουν την δυνατότητα μίας εμπειρίας. Και η τέχνη γεννάται όταν απο πολλές εννοιολογήσεις της εμπειρίας, γεννάται μόνον μια καθόλου υπόληψις γύρω απο παρόμοια πράγματα!
          Έτσι λοιπόν ο Αριστοτέλης δηλώνει ότι η εμπειρία φαίνεται σχεδόν όμοια με την επιστήμη και την τέχνη. Αυτή η ομοιότης, δηλαδή το κοινό στοιχείο στις δύο μορφές γνώσεως, συνίσταται στο γεγονός ότι και οι δύο αποτελούν την ενότητα μίας πολλαπλότητος, (μία εμπειρία, μία υπόληψις). Η εμπειρία ενώνει τις πολλές μνήμες, η τέχνη ενώνει τις πολλές έννοιες της εμπειρίας. Αυτό το ίδιο στοιχείο διακρίνει την εμπειρία και την τέχνη απο την αίσθηση η οποία, καθώς είναι ο πρώτος βαθμός γνώσεως δέν μπορεί να ενώσει καμμία προηγούμενη γνώση.     
          Μπορούμε λοιπόν να συμπεράνουμε ότι το πρώτο χαρακτηριστικό της γνώσεως, είναι η ενότης μίας πολλαπλότητος. Χωρίς ενότητα δέν υπάρχει ούτε καθορισμός ούτε νόηση. Η απόλυτη πολλαπλότης είναι ανόητη! Αυτή η ενότης λοιπόν στην περίπτωση της εμπειρίας είναι ακόμη ιδιαίτερη, καθότι αφορά πολλές μνήμες του αυτού πράγματος, ενώ στην τέχνη είναι πιό πλατειά, καθώς αφορά πολλά πράγματα όμοια μεταξύ τους (περί των ομοίων). Εάν είναι αλήθεια λοιπόν ότι η τέχνη γεννιέται απο την εμπειρία-καθότι της προσφέρει το υλικό για ένωση-και επομένως δέν είναι δυνατή χωρίς την εμπειρία, σε απόλυτο βαθμό, είναι αλήθεια επίσης ότι για να συσταθεί η εμπειρία είναι αναγκαία η παρουσία ενός πρώτου τρόπου εκείνης της ενότητος, της οποίας η ολοκληρωμένη μορφή είναι η τέχνη.
          Η εμπειρία λοιπόν είναι μία ενότης μίας πολλαπλότητος μνημείων, όλων όμως σχετικών με ένα μοναδικό και ίδιο πράγμα. Απο την εμπειρία, δηλαδή απο κάθε καθόλου που βρήκε ησυχία στην ψυχή (η εκ παντός ηρεμήσαντος του καθόλου εν τη ψυχή), το ένα ενάντια στα πολλά, το οποίο σε όλα αυτά είναι παρόν ένα και το ίδιο, ένα και το αυτό, προέρχεται η αρχή της τέχνης και της επιστήμης. (Αναλυτικά ύστερα, 100 α 3-9). Η εμπειρία λοιπόν περιέχει ήδη εις εαυτή το καθόλου, σαν αυτό που είναι παρόν ένα και το αυτό σε μία πολλαπλότητα πραγμάτων, αντικειμένων. Γι'αυτό η αρχή, δηλαδή το σημείο εκκίνησης, της τέχνης και της επιστήμης οι οποίες συλλαμβάνουν ακριβώς την ενότητα μίας πολλαπλότητος πραγμάτων, προέρχεται απο την εμπειρία, δηλαδή προσέρχεται σ'αυτή.
          Η σχέση ανάμεσα στην εμπειρία και στο καθόλου ξεκαθαρίζει ακόμη περισσότερο σε άλλα δύο χωρία του ιδίου κεφαλαίου. "Γεννώντας πολλές τέτοιες γνώσεις, γεννιέται ήδη κάποια διαφορά, και έτσι σε μερικά ζώα απο την παραμονή τέτοιων γνώσεων γεννιέται ένας λόγος, σε άλλα όχι". Η ανάδυση του λόγου, εδώ συνδέεται με την εμφάνιση μίας διαφοράς, δηλαδή ενός χαρακτήρος ικανού να καθορίσει μία ομάδα πραγμάτων, διακρίνοντας τα απο αλλα και εξομοιώνοντας τα μεταξύ τους! Στο δεύτερο χωρίο διαβάζουμε : παραμένοντας λοιπόν ένα μόνον απο τα πράγματα τα αδιαφοροποίητα (στάντος γάρ των αδιαφόρων ενός), υπάρχει για πρώτη φορά στην ψυχή το καθόλου. Και πράγματι έχουμε μία ξεχωριστή αίσθηση, μόνον που η αίσθηση είναι του καθόλου, για παράδειγμα του ανθρώπου, όχι του ανθρώπου Σωκράτη". (100 15-18). Τα αδιαφοροποίητα πράγματα (τα αδιάφορα) είναι εκείνα στα οποία δέν παρουσιάσθηκε ακόμη η διαφορά, δηλαδή εκείνα που είναι αντικείμενα της εμπειρίας. Είναι αρκετό και ένα μόνον εξ'αυτών να σταθεροποιηθεί, δηλαδή να γίνει γνωστό, ώστε να υπάρχει μέσα στην ψυχή το καθόλου.
          Για να προσλάβουμε όμως ένα μόνο πράγμα είναι αρκετή μία μόνον αίσθηση; Έτσι λοιπόν μπορούμε να πούμε πώς ήδη στην αίσθηση περιέχεται το καθόλου, όχι με την έννοια ότι μέσω αυτής το γνωρίζουμε ήδη, αλλά με την έννοια πώς το γνωσθέν πράγμα γνωρίσθηκε μέσω αυτής καθότι είναι συγκεκριμένο, δηλαδή διαθέτει μία μορφή, η οποία είναι καθαυτή καθολική. Προκειμένου όμως να γνωσθεί το καθόλου είναι αναγκαίο το ξεχωριστό πράγμα να γνωσθεί απο πρίν με όλη του την ακρίβεια, δηλαδή είναι αναγκαίο να πραγματοποιηθεί εκείνη η ενοποίηση των αισθήσεων και της μνήμης, που αποτελούν την εμπειρία. Γι'αυτό είναι σωστό να πούμε ότι το καθόλου περιέχεται ακριβέστερα στην εμπειρία παρά στην αίσθηση ή στην ανάμνηση και ότι η αρχή της τέχνης και της επιστήμης προέρχεται απο την εμπειρία.
          Ας προσέξουμε όμως επίσης ότι σ'αυτά τα χωρία, στον χαρακτήρα της ενότητος, ο οποίος ήδη στην Μεταφυσική είχε χρησιμεύσει να διακρίνει την εμπειρία απο τις κατώτερες μορφές γνώσεως, προστίθεται και εκείνος της ησυχίας, της σταθερότητος. Η εμπειρία πράγματι προσδιορίζεται σαν απόκτηση ηρεμίας (ηρεμείν) στην ψυχή, ή σαν το σταμάτημα (στήναι) των προηγουμένων εμπειριών. Είναι βεβαίως αυτονόητο ότι πρόκειται για μία σταθερότητα με σχετική έννοια, σε σχέση δηλαδή με τις αισθήσεις και τις μνήμες, όπου εδώ εννοούνται σε απόλυτη κινητικότητα! Δέν πρόκειται για μία καθοριστική τελειωτική σταθερότητα, διότι σε σχέση με τις ανώτερες μορφές γνώσεως, η εμπειρία είναι κινητική με την σειρά της. Η σταθερότης λοιπόν είναι ένας χαρακτήρας απολύτως ανάλογος με εκείνον της ενότητος, και μαζί μ'αυτόν συστήνει, αποτελεί μία απαραίτητη συνθήκη και ένα ουσιώδες προνόμιο της γνώσεως.

Συνεχίζεται.

ΓΕΝΝΗΘΗΚΑΜΕ ΣΤΟ ΣΠΗΛΑΙΟ ΤΩΝ ΘΗΣΑΥΡΩΝ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΑΓΩΝΙΣΤΗΚΑΝ ΟΙ ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ ΝΑ ΑΝΟΙΞΟΥΝ ΜΕΧΡΙ ΝΑ ΒΡΟΥΝ ΤΟ ΣΟΥΣΑΜΙ ΚΑΙ ΠΡΟΤΙΜΗΣΑΜΕ ΤΟΝ ΣΚΟΠΟ ΠΟΥ ΑΓΙΑΖΕΙ ΤΑ ΜΕΣΑ.

Αμέθυστος.

Παρασκευή 17 Απριλίου 2026

Η ΕΝΟΤΗΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (2)

 Συνέχεια από Τετάρτη 1η. Απριλίου 2026

Η ΕΝΟΤΗΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 3
Του Enrico Berti.

Τί είναι η γνώση;

… Αν, όπως είδαμε, η εμπειρία είναι γνώση του επιμέρους, στην οποία όμως ήδη εμπεριέχεται η απαίτηση του καθολικού, και αν το καθολικό και το επιμέρους αντιστοιχούν αντίστοιχα στο «διότι» και στο «ότι», τότε μπορεί να ειπωθεί επίσης ότι η εμπειρία είναι γνώση του «ότι», μέσα στην οποία ήδη εμπεριέχεται το ερώτημα του «διότι», δηλαδή είναι μια γνώση κατ’ ουσίαν προβληματική (19).

Αλλά επειδή ακριβώς η απαίτηση της καθολικότητας αποτελεί τον λόγο για τον οποίο η εμπειρία μπορεί να θεωρηθεί ως η αρχή της γνώσης, και αυτή η απαίτηση καθολικότητας διαμορφώνεται ως ερώτημα του «γιατί», δηλαδή ως προβληματικότητα, μπορεί να συναχθεί ότι η γνώση συνίσταται πρωτίστως στο να καθιστά προβληματική κάθε προηγούμενη βεβαιότητα. Αυτό επιβεβαιώνεται ήδη στο πρώτο βιβλίο της Μεταφυσικής, όπου ο Αριστοτέλης, επαναλαμβάνοντας μια πλατωνική έννοια, δηλώνει ότι οι άνθρωποι οδηγήθηκαν για πρώτη φορά στη φιλοσοφία, δηλαδή στην αγάπη για τη γνώση, και οδηγούνται ακόμη και σήμερα, ακριβώς από το θαύμα, έχοντας αρχικά θαυμάσει μπροστά στα πιο άμεσα παράδοξα, και φθάνοντας έπειτα, λίγο λίγο, να θέτουν ερωτήματα σχετικά με τα μεγαλύτερα πράγματα (20).

Η προβληματικότητα, η οποία έτσι έρχεται να χαρακτηρίσει τη γνώση, ως συνέπεια της ταύτισης μεταξύ του καθολικού και της αιτίας, ανανεώνεται συνεχώς, λόγω του χαρακτήρα της διαρκούς ανοικτότητας και της μη ολοκλήρωσης που είναι ίδιον του καθολικού. Αυτό προκύπτει με σαφήνεια από τη συνέχεια του χωρίου των Αναλυτικών που εξετάστηκε προηγουμένως, το οποίο, παρά την εξαιρετική του συντομία, είναι πυκνό σε θεωρητική σημασία. Αφού περιέγραψε τη στάση του πρώτου καθολικού στην ψυχή, ο Αριστοτέλης συνεχίζει: «Και πάλι σε αυτά συμβαίνει μια στάση (ἵσταται), μέχρι να σταθούν εκείνα που είναι χωρίς μέρη, δηλαδή τα καθολικά κατ’ εξοχήν· για παράδειγμα ένα ορισμένο ζώο, μέχρι να σταθεί το ζώο, και σε αυτό εξίσου άλλα» (21).

Το νόημα του χωρίου είναι σαφές: μετά τον σχηματισμό των πρώτων καθολικών, που αντιπροσωπεύουν την πρώτη στάση της ροής της εμπειρίας, η κίνηση επαναλαμβάνεται, δηλαδή έχουμε μια νέα προβληματοποίηση, στην οποία ακολουθεί μια νέα στάση, δηλαδή μια νέα καθολίκευση, και η διαδικασία συνεχίζεται, μέχρι να φθάσουμε στη μέγιστη καθολίκευση, που αντιπροσωπεύεται από τα καθολικά κατ’ εξοχήν, απλούστατα, μη περαιτέρω αναλύσιμα σε μέρη, δηλαδή μη οριζόμενα κατά γένος και ειδική διαφορά, δηλαδή τις κατηγορίες, τα ανώτατα γένη. Μόλις φθάσουμε σε αυτό το σημείο, τερματίζεται η διαδικασία που περιγράφηκε έως τώρα, δηλαδή εκείνη που συνίσταται στην καθολίκευση, στην ενοποίηση των προηγούμενων δεδομένων. Αυτό σημαίνει ότι πάνω από τις κατηγορίες δεν υπάρχει καμία ενότητα όμοια με τις προηγούμενες, και συνεπώς δεν είναι πλέον δυνατή καμία στάση. Δεν σημαίνει όμως ότι οι κατηγορίες αποτελούν ενότητα και συνεπώς δεν μπορούν να υποβληθούν περαιτέρω σε προβληματοποίηση. Αντίθετα, ακριβώς το γεγονός ότι είναι πολλές και δεν μπορούν να αναχθούν σε καμία ανώτερη ενότητα σημαίνει ότι η πολλαπλότητά τους γεννά μια πιο ριζική προβληματικότητα από ό,τι στα προηγούμενα στάδια της διαδικασίας, στην οποία θα έχουμε την ευκαιρία να επανέλθουμε στη συνέχεια. Αυτό που παραμένει πάντως ασφαλές είναι η συνεχής ανοικτότητα της διαδικασίας, η διαρκής της μή ολοκλήρωση.

Αυτή η δυναμική διαμόρφωση του καθολικού παρομοιάζεται εύγλωττα από τον Αριστοτέλη με τη στάση ενός πρώτου στρατιώτη μέσα στη χαοτική φυγή ενός στρατού σε υποχώρηση. Μετά τον πρώτο, σταματά ένας δεύτερος, έπειτα ένας τρίτος, και ούτω καθεξής, μέχρι να αποκατασταθεί η τάξη (22). Προφανώς ο στρατός που τρέπεται σε φυγή είναι η άτακτη ροή των αισθητηριακών γνώσεων. Η προοδευτική στάση των διαφόρων στρατιωτών είναι η διαδικασία σχηματισμού των εννοιών, η οποία επιφέρει τη σταδιακή αναδιοργάνωση των αισθητηριακών γνώσεων. Αυτή η διαδικασία αρχίζει με τη στάση ενός μόνο στρατιώτη, αλλά προφανώς δεν ολοκληρώνεται με αυτήν. Η πρώτη στάση παράγει μια δεύτερη, κατόπιν μια τρίτη, μια τέταρτη, και ούτω καθεξής. Μόνο με την αναδιοργάνωση του στρατού στο σύνολό του η διαδικασία ολοκληρώνεται, αλλά πρόκειται για ένα τέλος, όπως θα δούμε, διαφορετικού είδους από τις προηγούμενες στάσεις, το οποίο δεν κάνει παρά να επιβεβαιώνει οριστικά την ανοικτότητα (23).

Η ανεξάντλητη φύση της διαδικασίας σημαίνει ότι, κατά την άνοδο από το «ότι» στο «γιατί», κάθε «γιατί» που κατακτάται μετατρέπεται αμέσως σε ένα νέο «ότι», το οποίο παραπέμπει σε ένα νέο «γιατί». Επομένως, η προβληματικότητα που χαρακτηρίζει τη γνώση στο αρχικό της στάδιο, δηλαδή στο επίπεδο της εμπειρίας, δεν επιλύεται ποτέ, αλλά συνοδεύει διαρκώς τη γνώση στη σταδιακή της συγκρότηση, μέχρι να διαπεράσει κάθε προηγούμενη βεβαιότητα και να καταστεί καθαρή προβληματικότητα (24).

Αυτό, ωστόσο, δεν εμποδίζει το γεγονός ότι, σε διαφορετικά επίπεδα, η διαδικασία της προβληματοποίησης μπορεί να ανασταλεί και, αντί να αναζητούνται νέα «γιατί», να προτιμάται η επιστροφή στο «ότι», δηλαδή η αξιοποίηση των ήδη αποκτημένων αποτελεσμάτων για να εξηγηθεί εκείνο από το οποίο είχε αρχικά ξεκινήσει η έρευνα. Μια τέτοια αναστολή όχι μόνο είναι δυνατή, αλλά είναι και αναγκαία, ώστε η γνώση να αποκτήσει συνοχή και να συγκροτηθεί ως ολοκληρωμένος οργανισμός. Διότι, αν η γνώση είναι επιστήμη και η επιστήμη είναι η γνώση της αιτίας, ο σκοπός για τον οποίο κινείται προς αναζήτηση της αιτίας δεν είναι βέβαια να τη γνωρίσει ως κάτι που με τη σειρά του έχει ανάγκη εξήγησης, αλλά να τη χρησιμοποιήσει για να εξηγήσει εκείνο του οποίου είναι αιτία. Η συνοχή και η πληρότητα που αποκτά έτσι η γνώση δεν είναι ασφαλώς απόλυτες, αλλά σχετικές με το επίπεδο της έρευνας στο οποίο επήλθε η αναστολή και με τον τομέα της εμπειρίας που καλύπτεται από το αντίστοιχο καθολικό.

Αυτή η όψη της γνώσης, όπως και εκείνη της έρευνας, παρουσιάζεται από τον Αριστοτέλη στο ίδιο πρώτο βιβλίο της Μεταφυσικής. Εκεί πράγματι παρατηρεί ότι όλοι αρχίζουν με το να θαυμάζουν το ότι ένα πράγμα συμβαίνει με έναν ορισμένο τρόπο, για παράδειγμα ότι η διαγώνιος ενός τετραγώνου είναι ασύμμετρη προς την πλευρά· αλλά, όταν μάθουν την αιτία αυτού, βρίσκονται σε μια κατάσταση αντίθετη από την προηγούμενη: διότι κανένας γεωμέτρης δεν θα θαύμαζε πλέον τίποτε, όπως δεν θα θαύμαζε το ότι η διαγώνιος θα ήταν συμμετρήσιμη προς την πλευρά (26).

Εξάλλου, είδαμε ότι και στα Αναλυτικά Ύστερα, όπου περιγράφεται η διαδικασία σχηματισμού του καθολικού, τονίζεται ο χαρακτήρας της σταθερότητας που διαθέτει η γνώση σε σχέση με τη μεταβλητότητα της εμπειρίας. Σε αυτή τη σταθερότητα και συνοχή πιθανώς παραπέμπει και η ίδια η λέξη που χρησιμοποιούσαν οι Έλληνες για να δηλώσουν τη γνώση με την πιο αυστηρή έννοια, δηλαδή ἐπιστήμη, στην οποία φαίνεται να υπάρχει η ρίζα του στῆναι, όπως υπέθεσε ήδη ο Πλάτων, και ακολούθως και ο ίδιος ο Αριστοτέλης (*). Κάτι ανάλογο φαίνεται να συμβαίνει και στη γερμανική γλώσσα με τη λέξη Verstand, η οποία σε ορισμένες πλευρές αντιστοιχεί στην ελληνική ἐπιστήμη και περιέχει τη ρίζα του stehen.

Η όψη της ολοκλήρωσης, δηλαδή της επιστροφής από το «γιατί» στο «ότι», στην οποία εκφράζεται η σταθερότητα, είναι τόσο ουσιώδης για την επιστήμη, ώστε σε πολλές περιπτώσεις γίνεται αποκλειστική. Πράγματι, αν στο πρώτο βιβλίο της Μεταφυσικής το όνομα της επιστήμης αποδίδεται στο επίπεδο γνώσης που αντιστοιχεί γενικά στη γνώση των αιτίων, δηλαδή του «γιατί», χωρίς διάκριση στιγμών, στα Αναλυτικά Ύστερα περιορίζεται μόνο στη φθίνουσα φάση, δηλαδή στη δομή της ολοκληρωμένης γνώσης, στην επιστροφή από το «γιατί» στο «ότι». Σε αυτό το έργο, η διαδικασία απόκτησης των αιτίων —ο Αριστοτέλης μιλά για αρχές, αλλά πρόκειται για το ίδιο πράγμα (27)—, και μάλιστα η γνωστική πράξη με την οποία αυτή ολοκληρώνεται, διακρίνεται ρητά από την επιστήμη, ως προγενέστερη αυτής και ως προϋπόθεσή της, και ονομάζεται νοῦς (28).

Για τον τρόπο με τον οποίο διεξάγεται αυτή η διαδικασία, ο Αριστοτέλης δεν άφησε καμία ολοκληρωμένη περιγραφή, πέρα από τις πολύ σύντομες νύξεις που έχουμε ήδη εξετάσει (29). Για να αποκτήσουμε, επομένως, σαφή γνώση της, δεν απομένει παρά να εξετάσουμε τη μέθοδο που εφαρμόζει ο Σταγειρίτης στις διάφορες έρευνές του· και αυτό θα κάνουμε στη συνέχεια, εξετάζοντας εκείνη από αυτές που ενδιαφέρει περισσότερο τη μελέτη μας, δηλαδή την πρώτη φιλοσοφία. Αντίθετα, η όψη της ολοκληρωμένης γνώσης, δηλαδή η επιστροφή από το «γιατί» στο «ότι», η επιστήμη με την αυστηρή έννοια, έχει αναλυθεί εκτενώς από τον Αριστοτέλη στα Αναλυτικά Ύστερα, τα οποία μπορούν να θεωρηθούν ως το έργο που είναι αφιερωμένο ακριβώς στη διαπραγμάτευση αυτού του ζητήματος. Σε αυτό, λοιπόν, είναι σκόπιμο να στρέψουμε τώρα την προσοχή μας.


Σημειώσεις:


(20) Metaph. 1, 2, 982 b 12-15. Για τη θεωρητική εμβάθυνση αυτού του χωρίου, βλ. M. GENTILE, όπ. παρ., κεφ. 3 και 1, ιδίως σσ. 36-37 και 47-51.
(21) An. post. II, 19, 100 b 1-3.
(22) Στο ίδιο, 100 a 12-13.
(23) Η συνεχής ανοικτότητα σε νέες εμβαθύνσεις, που χαρακτηρίζει την έννοια στη διδασκαλία του Σωκράτη, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, έχει επισημανθεί από τον M. GENTILE, Il valore attuale della dottrina classica del concetto, στο «Le parole e le idee», 3, 1961, 99-108.
(24) Και ως προς αυτό το ζήτημα, βλ. το δοκίμιο του M. GENTILE, La problematicità pura, Padova, 1942, το οποίο επανεκδόθηκε στο Filosofia e Umanesimo, Brescia, 1947, και στο Come si pone il problema metafisico, όπ. παρ., σσ. 31-14.
(25) Metaph. 1, 2, 983 a 12-21. Για το χωρίο αυτό έχει πρόσφατα επιστήσει την προσοχή ο G. VERBEKE, Démarches de la réflexion métaphysique chez Aristote, στο Aristote et les problèmes de méthode, όπ. παρ., 107-129, ιδίως 122-123, σημ. 29.
(26) Πρβλ. PLAT., Crat. 437a2: ἐπιστήμην – «μᾶλλον ἔοικε σημαίνοντι ὅτι ἴστησιν ἡμῶν ἐπὶ τοῖς πράγμασι τὴν ψυχήν». ARISTOT., Phys. VIII, 3, 247 b 10-11: «τῷ γὰρ ἠρεμῆσαι καὶ στῆναι τὴν διάνοιαν ἐπίστασθαι καὶ φρονεῖν λέγομεν». Για τα χωρία αυτά έχει πρόσφατα επιστήσει την προσοχή ο P. AUBENQUE, Le problème de l'être chez Aristote, Paris, 1962, σ. 208.
(27) Metaph. V, 1, 1013 b 17: «πάντα γὰρ τὰ αἴτια ἀρχαί».
(28) An. post. II, 19, 100 b 5-15.
(29) Η αρχή των Φυσικών (Phys. 1, 1, 184 a 16-26), στην οποία πρόσφατα έγινε αναφορά, ως περιγραφή της έρευνας των αρχών, από τον W. WIELAND, Das Problem der Prinzipienforschung und die aristotelische Physik, στο Kant-Studien, 52, 1960-61, 206-219, καθώς και στο Die aristotelische Physik, Göttingen, 1962, σσ. 54-57, και τον οποίο ακολουθούν ο L. LUGARINI, Aristotele e l'idea della filosofia, Firenze, 1961, κεφ. 4 και 8, και Filosofia e scienza nel pensiero di Aristotele, στο «Il pensiero critico», 3 (Ν.Σ.), 1961, 30-52, μας λέει απλώς ότι πρέπει να προχωρούμε από το περισσότερο γνωστό σε εμάς προς το περισσότερο γνωστό καθ’ εαυτό και από το σύνθετο προς το απλό, δηλαδή από τα αποτελέσματα προς τα αίτια και από το πολλαπλό προς το ένα· συνεπώς δεν προσθέτει τίποτε ουσιαστικά νέο σε όσα ήδη προέκυπταν από τα Αναλυτικά.

Συνεχίζεται με:

2. – Η επιστήμη ως απόδειξη

Τετάρτη 1 Απριλίου 2026

Η ΕΝΟΤΗΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (2)

 Συνέχεια από Τρίτη 24. Μαρτίου 2026

Η ΕΝΟΤΗΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (2)
ΤΟΥ Enrico Berti.


Τί είναι η γνώση;


........Η εμπειρία πράγματι προσδιορίζεται σαν απόκτηση ηρεμίας (ηρεμείν) στην ψυχή, ή σαν το σταμάτημα (στήναι) των προηγουμένων εμπειριών. Είναι βεβαίως αυτονόητο ότι πρόκειται για μία σταθερότητα με σχετική έννοια, σε σχέση δηλαδή με τις αισθήσεις και τις μνήμες, όπου εδώ εννοούνται σε απόλυτη κινητικότητα! Δέν πρόκειται για μία καθοριστική τελειωτική σταθερότητα, διότι σε σχέση με τις ανώτερες μορφές γνώσεως, η εμπειρία είναι κινητική με την σειρά της. Η σταθερότης λοιπόν είναι ένας χαρακτήρας απολύτως ανάλογος με εκείνον της ενότητος, και μαζί μ'αυτόν συστήνει, αποτελεί μία απαραίτητη συνθήκη και ένα ουσιώδες προνόμιο της γνώσεως.......

Αυτό το χαρακτηριστικό γνώρισμα εμφανίζεται καθαρά στον ορισμό που δίνει ο Αριστοτέλης αντίστοιχα για την εμπειρία και για την τέχνη. «Η εμπειρία —υποστηρίζει— γεννιέται στους ανθρώπους από τη μνήμη· πράγματι, οι πολλές μνήμες του ίδιου πράγματος ολοκληρώνουν τη δύναμη μιας και μόνης εμπειρίας (μιᾶς ἐμπειρίας)» (7). «Και η τέχνη —συνεχίζει— γεννιέται όταν από πολλές έννοιες της εμπειρίας προκύπτει μία καθολική σύλληψη (μία καθόλου ὑπόληψις) γύρω από τα όμοια πράγματα» (8).

Την ομοιότητα ανάμεσα σε αυτούς τους δύο ορισμούς την επισημαίνει και ο ίδιος ο Αριστοτέλης, όταν δηλώνει, ανάμεσα στον έναν και στον άλλον: «Η εμπειρία φαίνεται να είναι σχεδόν όμοια με την επιστήμη και την τέχνη». Αυτή η ομοιότητα, δηλαδή το κοινό στοιχείο των δύο μορφών γνώσης, συνίσταται στο ότι και οι δύο αποτελούν την ενότητα μιας πολλαπλότητας (μία ἐμπειρία, μία ὑπόληψις): η εμπειρία ενοποιεί τις πολλές μνήμες, ενώ η τέχνη ενοποιεί τις πολλές έννοιες της εμπειρίας. Το ίδιο αυτό στοιχείο διακρίνει την εμπειρία και την τέχνη από την αίσθηση, η οποία, ως το πρώτο στάδιο της γνώσης, δεν μπορεί να ενοποιήσει καμία προηγούμενη γνώση.

Μου φαίνεται λοιπόν ότι μπορώ να συμπεράνω πως ένα πρώτο χαρακτηριστικό της γνώσης, κατά την αριστοτελική αντίληψη, είναι ότι αποτελεί ενότητα μιας πολλαπλότητας. Χωρίς ενότητα, πράγματι, δεν υπάρχει καθοριστικότητα και, συνεπώς, νοητότητα· η απόλυτη πολλαπλότητα είναι εντελώς ακατανόητη. Μπορεί λοιπόν να ειπωθεί ότι για τον Αριστοτέλη το να γνωρίζει κανείς σημαίνει πρωτίστως να ενοποιεί. Αυτή η ενοποίηση, στην περίπτωση της εμπειρίας, είναι ακόμη επιμέρους, καθώς αφορά πολλές μνήμες ενός και του αυτού πράγματος (τοῦ αὐτοῦ πράγματος), ενώ στην τέχνη είναι ευρύτερη, καθώς αφορά πολλά μεταξύ τους όμοια πράγματα (περὶ τῶν ὁμοίων). Έτσι, ανάμεσα στην εμπειρία και την τέχνη, δηλαδή ανάμεσα στην εμπειρία και την επιστήμη, εγκαθιδρύεται, παρά τη βαθμιαία διαβάθμιση, μια βαθιά συνέχεια. Αν πράγματι η τέχνη γεννιέται από την εμπειρία, εφόσον αυτή της προσφέρει το υλικό προς ενοποίηση —άρα, απόλυτα, δεν είναι δυνατή χωρίς την εμπειρία (9)—, είναι εξίσου αληθές ότι, για να συγκροτηθεί η εμπειρία, απαιτείται ήδη η παρουσία ενός πρώτου τρόπου αυτής της ενότητας, της οποίας η πλήρης μορφή είναι η τέχνη.

Η συνέχεια ανάμεσα στην εμπειρία και την τέχνη γίνεται ακόμη πιο φανερή στο τελευταίο κεφάλαιο των Αναλυτικών Υστέρων, το οποίο από πολλές απόψεις παρουσιάζει έναν τέλειο παραλληλισμό με το πρώτο κεφάλαιο της Μεταφυσικής. Και εδώ ο Αριστοτέλης, αφού ορίσει την αίσθηση ως «έμφυτη διακριτική ικανότητα» και τη μνήμη ως «παραμονή της αίσθησης στην ψυχή», προχωρεί να ορίσει την εμπειρία και την τέχνη, την οποία εκ νέου συνδέει με την επιστήμη. «Από την αίσθηση λοιπόν γεννιέται η μνήμη, όπως λέμε, και από τη μνήμη που πολλές φορές προκύπτει για το ίδιο πράγμα γεννιέται η εμπειρία. Πράγματι, οι μνήμες που είναι πολλές κατά αριθμό είναι μία μόνη εμπειρία (ἐμπειρία μία)» (10).

Ας σημειωθεί η τέλεια αντιστοιχία ανάμεσα σε αυτόν τον ορισμό και εκείνον της Μεταφυσικής: και στους δύο, η εμπειρία είναι η ενότητα μιας πολλαπλότητας μνημών, που όμως όλες αναφέρονται σε ένα και το αυτό αντικείμενο.

Αμέσως μετά ο Αριστοτέλης περνά να μιλήσει για την τέχνη και την επιστήμη. «Από την εμπειρία, δηλαδή από κάθε καθολικό που έχει βρει ηρεμία μέσα στην ψυχή (ἢ ἐκ παντὸς ἠρεμήσαντος τοῦ καθόλου ἐν τῇ ψυχῇ), το ένα απέναντι στα πολλά, το οποίο είναι παρόν ως ένα και το αυτό σε όλα αυτά, προκύπτει η αρχή της τέχνης και της επιστήμης» (11).

Εδώ ο Αριστοτέλης δηλώνει ρητά ότι η εμπειρία περιέχει ήδη μέσα της το καθολικό, νοούμενο ως εκείνο που είναι παρόν ως ένα και το αυτό σε μια πολλαπλότητα αντικειμένων· γι’ αυτό μπορεί να πει ότι η αρχή, δηλαδή το σημείο εκκίνησης, της τέχνης και της επιστήμης —οι οποίες συλλαμβάνουν ακριβώς την ενότητα μιας πολλαπλότητας αντικειμένων— προέρχεται από την εμπειρία, δηλαδή περιέχεται μέσα σε αυτήν.

Η σχέση ανάμεσα στην εμπειρία και στο καθολικό καθίσταται ακόμη σαφέστερη από δύο άλλα χωρία του ίδιου κεφαλαίου, το ένα προγενέστερο και το άλλο μεταγενέστερο εκείνου που ήδη εξετάσαμε. Το πρώτο ακολουθεί αμέσως μετά τη διάκριση ανάμεσα στην αίσθηση και στη μνήμη, που εδώ εξομοιώνονται με την εμπειρία: «Όταν γεννώνται πολλές τέτοιες γνώσεις, γεννιέται ήδη κάποια διαφορά (διαφορά), έτσι ώστε σε ορισμένα ζώα, από τη διατήρηση τέτοιων γνώσεων, γεννιέται λόγος (λόγος), ενώ σε άλλα όχι» (12).

Η γένεση του λόγου (λόγος) συνδέεται εδώ με την εμφάνιση μιας διαφοράς (διαφοράς), δηλαδή ενός χαρακτηριστικού ικανού να οριοθετήσει μια ομάδα αντικειμένων, διακρίνοντάς τα από άλλα και συγχρόνως ενοποιώντας τα μεταξύ τους.

Με αυτή την παρατήρηση συνδέεται στενά το δεύτερο χωρίο, στο οποίο ο ίδιος ο Αριστοτέλης αισθάνεται την ανάγκη να διατυπώσει με μεγαλύτερη σαφήνεια όσα ήδη έχει πει: «Όταν, πράγματι, σταθεροποιηθεί ένα από τα αδιαφοροποίητα πράγματα (στάντος γὰρ τῶν ἀδιαφόρων ἑνός), τότε για πρώτη φορά υπάρχει στην ψυχή το καθολικό· διότι γίνεται μεν αντίληψη του επιμέρους, αλλά η αντίληψη είναι του καθολικού, για παράδειγμα του ανθρώπου και όχι του ανθρώπου Καλλία» (13).

Τα αδιαφοροποίητα πράγματα (τὰ ἀδιάφορα) είναι προφανώς εκείνα στα οποία δεν έχει ακόμη εμφανιστεί η διαφορά (διαφορά) που αναφέρεται στο προηγούμενο χωρίο, δηλαδή εκείνα που αποτελούν αντικείμενο της εμπειρίας. Αρκεί να σταθεροποιηθεί ένα μόνο από αυτά, δηλαδή να γνωσθεί, ώστε να υπάρχει ήδη το καθολικό μέσα στην ψυχή.

Αλλά για να συλληφθεί ένα μόνο πράγμα αρκεί μία αίσθηση· επομένως μπορεί να ειπωθεί ότι ήδη στην αίσθηση περιέχεται το καθολικό —όχι με την έννοια ότι μέσω αυτής το γνωρίζουμε ήδη, αλλά με την έννοια ότι το πράγμα που γνωρίζεται μέσω αυτής είναι γνωστό ακριβώς καθ’ όσον είναι προσδιορισμένο, δηλαδή διαθέτει μορφή, η οποία είναι καθαυτή καθολική.

Για να γνωριστεί όμως το καθολικό, είναι αναγκαίο το επιμέρους πράγμα να έχει προηγουμένως γνωριστεί σε όλη του την προσδιοριστικότητα· δηλαδή είναι αναγκαίο να έχει πραγματοποιηθεί εκείνη η ενοποίηση των αισθήσεων και των μνημών που συνιστά την εμπειρία. Γι’ αυτό είναι σωστό να λέγεται ότι το καθολικό περιέχεται κυριότερα στην εμπειρία παρά στην αίσθηση ή στη μνήμη και ότι η αρχή της τέχνης και της επιστήμης προέρχεται από την εμπειρία.

Ας σημειωθεί ότι σε αυτά τα χωρία, στο χαρακτηριστικό της ενότητας, το οποίο ήδη στη Μεταφυσική χρησίμευε για να διακρίνει την εμπειρία από τις κατώτερες μορφές γνώσης, προστίθεται και εκείνο της ηρεμίας, της σταθερότητας. Πράγματι, η εμπειρία παρουσιάζεται ως το να βρίσκουν ηρεμία (ἠρεμεῖν) μέσα στην ψυχή ή ως το να σταθεροποιούνται (στῆναι) οι προηγούμενες γνώσεις. Πρόκειται, βεβαίως, για σταθερότητα με σχετική έννοια, δηλαδή σε σχέση με τις αισθήσεις και τις μνήμες, οι οποίες εδώ νοούνται ως απόλυτη κινητικότητα· όχι για μια οριστική σταθερότητα, διότι σε σχέση με τις ανώτερες μορφές γνώσης, η εμπειρία αποτελεί με τη σειρά της κινητικότητα. Η σταθερότητα είναι λοιπόν ένα χαρακτηριστικό απολύτως ανάλογο με εκείνο της ενότητας και, μαζί με αυτό, συνιστά μια αναγκαία συνθήκη και ένα ουσιώδες προνόμιο της γνώσης.

Αν η εμπειρία, όπως είδαμε, είναι γνώση λόγω αυτού που τη συνδέει με την τέχνη και την επιστήμη, η γνώση με την πιο αυστηρή έννοια συγκροτείται ωστόσο από την τέχνη και την επιστήμη, χάρη σε ό,τι τις διακρίνει από την εμπειρία. Αυτή η διάκριση γίνεται σαφής στο πρώτο κεφάλαιο της Μεταφυσικής, πρώτα μέσω του παραδείγματος που παραθέτει ο Αριστοτέλης και στη συνέχεια μέσω μιας ακριβούς διατύπωσης. Το να γνωρίζει κανείς ότι στον Καλλία, όταν έπασχε από αυτή την ασθένεια, ωφέλησε αυτό το φάρμακο —και ότι ωφέλησε επίσης τον Σωκράτη και πολλούς άλλους, θεωρούμενους ως επιμέρους περιπτώσεις (καθ’ ἕκαστον)— αυτό είναι εμπειρία· το να γνωρίζει όμως ότι αυτό το φάρμακο ωφέλησε όλους τους τέτοιους ανθρώπους, οι οποίοι ορίζονται βάσει ενός και του αυτού εἴδους (κατ’ εἶδος ἓν ἀφορισθεῖσι), πάσχοντες από αυτή την ασθένεια —για παράδειγμα τους φλεγματικούς, τους χολερικούς ή τους πυρετώδεις— αυτό είναι τέχνη (14).

Εδώ το χαρακτηριστικό της εμπειρίας είναι ότι αναφέρεται σε κάθε περίπτωση θεωρούμενη ως επιμέρους, δηλαδή στην ασθένεια του Καλλία, εκείνη του Σωκράτη και άλλων, χωρίς να εξετάζει αν όλες αυτές οι περιπτώσεις είναι μία και η αυτή ασθένεια. Αντίθετα, το χαρακτηριστικό της τέχνης είναι ότι εξετάζει ακριβώς αυτή τη μία ασθένεια, η οποία είναι παρούσα σε όλες τις περιπτώσεις και, συνεπώς, είναι καθολική. Γι’ αυτό ο Αριστοτέλης μπορεί να συνοψίσει τη διαφορά λέγοντας: «Η εμπειρία είναι γνώση των επιμέρους, ενώ η τέχνη των καθολικών» (15).

Αυτό σημαίνει ότι το καθολικό, το οποίο, σύμφωνα με όσα ήδη είδαμε, περιέχεται στην εμπειρία ως όρος της ίδιας της δυνατότητάς της, δεν γνωρίζεται ωστόσο μέσω της εμπειρίας· επομένως η εμπειρία χαρακτηρίζεται, από μια άποψη, από την παρουσία και, από μια άλλη, από την απουσία του καθολικού. Γι’ αυτό μπορεί να ειπωθεί ότι είναι ουσιαστικά απαίτηση, ανάγκη γνώσης του καθολικού, δηλαδή τάση προς μια ανώτερη μορφή γνώσης. Έτσι καθίσταται φανερή όλη η σημασία της αριστοτελικής έννοιας της εμπειρίας ως ενδιάμεσης φάσης ανάμεσα στη αισθητηριακή γνώση —αίσθηση ή μνήμη— και στη νοητική γνώση —τέχνη ή επιστήμη— (16).

Αμέσως μετά τη διάκριση αυτή ανάμεσα στην εμπειρία και την τέχνη, ο Αριστοτέλης προβαίνει στη διατύπωση που ήδη εξετάσαμε, δηλαδή ότι η γνώση ανήκει περισσότερο στην τέχνη παρά στην εμπειρία και ότι όσοι κατέχουν την τέχνη είναι σοφότεροι από όσους κατέχουν την εμπειρία. Τη δικαιολογεί δηλώνοντας: «Αυτό συμβαίνει επειδή οι μεν γνωρίζουν την αιτία (τὴν αἰτίαν), ενώ οι άλλοι όχι. Διότι όσοι έχουν εμπειρία γνωρίζουν το ότι (τὸ ὅτι), αλλά δεν γνωρίζουν το γιατί (τὸ διότι) και την αιτία» (17).

Με αυτόν τον τρόπο ο Αριστοτέλης εξομοιώνει αντίστοιχα το επιμέρους με το «ότι» και το καθολικό με το «διότι», δηλαδή με την αιτία, και θεωρεί τη γνώση του «διότι» και της αιτίας ως το χαρακτηριστικό της γνώσης με την αυστηρότερη έννοια. Στο τέλος του κεφαλαίου, πράγματι, θα καταλήξει ότι η σοφία είναι επιστήμη που αφορά ορισμένες αρχές και αιτίες.

Σχετικά με τη νομιμότητα της εξομοίωσης του καθολικού με την αιτία, έχει διατυπωθεί πρόσφατα κάποια αμφιβολία (18). Ωστόσο, αυτή μπορεί να γίνει αποδεκτή, αν ληφθεί υπόψη ότι το καθολικό είναι κατ’ ουσίαν η ενότητα μιας πολλαπλότητας και ότι το ίδιο ισχύει και για την αιτία σε σχέση με τα αποτελέσματά της. Από την παραπάνω εξομοίωση προκύπτει μια σημαντική συνέπεια για την αριστοτελική έννοια της γνώσης.

Αν, όπως είδαμε, η εμπειρία είναι γνώση του επιμέρους, στην οποία όμως ήδη εμπεριέχεται η απαίτηση του καθολικού, και αν το καθολικό και το επιμέρους αντιστοιχούν αντίστοιχα στο «διότι» και στο «ότι», τότε μπορεί να ειπωθεί επίσης ότι η εμπειρία είναι γνώση του «ότι», μέσα στην οποία ήδη εμπεριέχεται το ερώτημα του «διότι», δηλαδή είναι μια γνώση κατ’ ουσίαν προβληματική (19).


Σημειώσεις


(6) Metaph. 1, 1, 981 a 24-25.
(7) Εκεί, 980 b 29 – 981 a 1.
(8) Εκεί, 981 a 5-7.

(2) Πρέπει να ειπωθεί «κατ’ απόλυτο τρόπο», διότι μπορεί να συμβεί, όπως προβλέπει και ο ίδιος ο Αριστοτέλης στη Metaph. I, 1, 981 a 20-23, κάποιοι να κατέχουν την τέχνη ακόμη και χωρίς εμπειρία, ίσως επειδή την έμαθαν μέσω διδασκαλίας. Ωστόσο, σε κάθε περίπτωση, είναι βέβαιο ότι ο πρώτος που την κατείχε την άντλησε από την εμπειρία.

(10) An. post. II, 19, 100 a 3-6.
(11) Εκεί, 6-9.
(12) Εκεί, 100 a 1-3.
(13) Εκεί, 100 a 15-18.

(14) Metaph. I, 1, 981 a 7-12.
(15) Εκεί, 981 a 15-16.

(16) «Η εμπειρία (empeiria), αφενός, παρουσιάζει μια στενή σύνδεση, μια εσωτερική συγγένεια και μια μερική ταυτότητα με τη αισθητηριακή γνώση… Αλλά, από μια άλλη άποψη, η εμπειρία υποδηλώνει μια ανάγκη και μια απαίτηση καθολικότητας, οι οποίες είναι εγγενείς στην ίδια τη γνώση του επιμέρους… Είναι λοιπόν μια στιγμή κατά την οποία το περιεχόμενο της αισθητηριακής γνώσης αποδεικνύεται προσανατολισμένο προς μια γνώση καθολικής τάξης (πρβλ. M. GENTILE, Come si pone il problema metafisico, Padova, 1955, σ. 47).

»Και πράγματι αποτελεί μια μορφή γνώσης, έστω κι αν δεν μπορεί να γίνει λόγος για επιστήμη με την αριστοτελική έννοια, αφού αποτελεί μάλλον το κατώτερο όριο από το οποίο θα ανυψωθεί η καθαυτό επιστήμη. Είναι σαν ένας δίμορφος Ιανός, που, αν ως προς την προέλευσή του στρέφεται προς τα κάτω, προς την αίσθηση, ως προς την αξίωσή του και την τάση του προς ένα είδος ενοποίησης στρέφεται προς τα πάνω, προς εκείνη τη γνώση που συνιστά την αυθεντική ενοποίηση του επιμέρους (πρβλ. E. RIONDATO, Storia e metafisica nel pensiero di Aristotele, Padova, 1961, σ. 97).

»Ορίζοντας με τον όρο “εμπειρία” το αρχικό σύμπλεγμα που αρθρώνεται στα δύο επίπεδα του επιμέρους και του καθολικού, του αισθητού και του νοητού, αναγνωρίζεται εξαρχής εκείνη η δυναμική σύνθεση που βρίσκεται στη βάση της γνώσης μας και χωρίς την οποία η διαδικασία της διαμεσολάβησης θα φαινόταν πάντοτε κάτι τεχνητό (πρβλ. P. FAGGIOTTO, Esperienza tematica e discorso metafisico, στο «Rivista di filosofia neoscolastica», 55, 1963, σ. 273).

(17) Metaph. I, 1, 981 a 28-30.

(18) Πρβλ. O. GIGON, Methodische Probleme in der Metaphysik des Aristoteles, στο Aristote et les problèmes de méthode (Ανακοινώσεις που παρουσιάστηκαν στο Symposium Aristotelicum που πραγματοποιήθηκε στη Louvain από 24 Αυγούστου έως 1 Σεπτεμβρίου 1960), Louvain–Paris, 1961, σ. 131-145, ιδίως σ. 134.

(19) Για τον προβληματικό χαρακτήρα της εμπειρίας έχει επανειλημμένα επιστήσει την προσοχή ο M. GENTILE, ό.π. Βλ., για παράδειγμα, σ. 51:
«Οι πιο άμεσες μορφές γνώσης, τη στιγμή που παρουσιάζονται στη συνείδηση ως σύνολο, αποκτούν έναν χαρακτήρα που καθεμιά από αυτές, λαμβανόμενη χωριστά, δεν διαθέτει. Καθεμία από αυτές τις γνώσεις, οι οποίες μεμονωμένα χαρακτηρίζονταν από απόλυτη βεβαιότητα, όταν συγκλίνουν σε αυτό το σύνολο, αποκτούν τον χαρακτήρα της προβληματικότητας. Η εμπειρία είναι, λοιπόν, η σύνθεση των παραστάσεων, με τέτοιο τρόπο ώστε το σύνολό τους να απαιτεί επιτακτικά να ανοίγεται σε μια ευρύτερη ολότητα, η οποία, όσο παραμένουμε στο πεδίο της εμπειρίας, δεν είναι μια κλειστή και προσδιορισμένη ολότητα, αλλά απλώς απαιτείται: απαιτείται όχι με την έννοια ότι η εμπειρία δεν είναι ενότητα, αλλά με την έννοια ότι δεν μπορούμε να κατανοήσουμε την ενότητά της με τον ίδιο τρόπο που κατανοούμε την ενότητα των στοιχείων που τη συνθέτουν».

Τρίτη 24 Μαρτίου 2026

Η ΕΝΟΤΗΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (1)

 Η ΕΝΟΤΗΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 

ΤΟΥ Enrico Berti.
Τί είναι η γνώση;   
 Στα πρώτα κεφάλαια της Μεταφυσικής, στοχεύοντας να ξεκαθαρίσει "ποιά είναι η φύση τής επιστήμης που ερευνάται (983 α 21) την οποία ονομάζει για την ώρα σοφία, ο Αριστοτέλης συζητά την φύση τής γνώσεως γενικά (το ειδέναι), διότι καθώς δηλώνει : ού δ' ένεκα ποιούμεθα τον λόγον τούτ' εστίν, ότι την ονομαζομένην σοφίαν περί τα πρώτα αίτια και τας αρχάς υπολαμβάνουσι πάντες, ώστε ο μέν έμπειρος των οποιανούν εχόντων αίσθησιν είναι δοκεί σοφώτερος, ο δέ τεχνίτης των έμπειρων, χειροτέχνου δέ αρχιτέκτων, ού δέ θεωρητικαί των ποιητικών μάλλον, ότι μέν ούν σοφία περί τίνας αρχάς και αιτίας εστίν επιστήμη! (981 α 26-30).
          Αφού παρατηρήσει ότι η άσκηση της γνώσεως έχει την ουσία της μέσα στην ίδια την ανθρώπινη φύση, διακρίνει στην συνέχεια διάφορες μορφές γνώσεως : την αίσθηση, την φαντασία (το φάντασμα), την επιστήμη και την σοφία. Εάν αφαιρέσουμε την τελευταία την οποία εξετάζουμε στην συνέχεια, οι άλλες μπορούν να συμπτυχθούν βασικά σε τρείς, διατεταγμένες σε προοδευτική τάξη. Η πρώτη περιλαμβάνει αίσθηση, φάντασμα και μνήμη. Τρείς μορφές γνώσεως οι οποίες ώς πρός το περιεχόμενο είναι αφομοιώσιμες μεταξύ τους. Το φάντασμα, η εικόνα, είναι αυτό που γίνεται σωστό, που γίνεται αντιληπτό στην αίσθηση, ενώ η μνήμη είναι η διατήρηση της εικόνος, αφού έχει αναγνωρισθεί σαν εικόνα του αντικειμένου τού πράγματος. Η δεύτερη είναι η εμπειρία, η τρίτη περιλαμβάνει την τέχνη και την επιστήμη, τα οποία χαρακτηρίζει με τον ίδιο τρόπο,ώστε τα διακρίνει στην Ηθική.
          Ποιές όμως απο αυτές τις τρείς μορφές γνώσεως, αποτελούν την σοφία; Αποκλείεται λοιπόν κατ'αρχάς η αίσθηση (981 b 10). Όσον αφορά τα υπόλοιπα, δηλώνει στην συνέχεια ότι η σοφία υποστηρίζεται περισσότερο απο την τέχνη, παρά απο την εμπειρία! (981 α 24-25). Διότι η εμπειρία δηλώνει-γεννάται στους ανθρώπους απο την μνήμη, διότι πράγματι οι πολλές μνήμες του ιδίου πράγματος ολοκληρώνουν την δυνατότητα μίας εμπειρίας. Και η τέχνη γεννάται όταν απο πολλές εννοιολογήσεις της εμπειρίας, γεννάται μόνον μια καθόλου υπόληψις γύρω απο παρόμοια πράγματα!
          Έτσι λοιπόν ο Αριστοτέλης δηλώνει ότι η εμπειρία φαίνεται σχεδόν όμοια με την επιστήμη και την τέχνη. Αυτή η ομοιότης, δηλαδή το κοινό στοιχείο στις δύο μορφές γνώσεως, συνίσταται στο γεγονός ότι και οι δύο αποτελούν την ενότητα μίας πολλαπλότητος, (μία εμπειρία, μία υπόληψις). Η εμπειρία ενώνει τις πολλές μνήμες, η τέχνη ενώνει τις πολλές έννοιες της εμπειρίας. Αυτό το ίδιο στοιχείο διακρίνει την εμπειρία και την τέχνη απο την αίσθηση η οποία, καθώς είναι ο πρώτος βαθμός γνώσεως δέν μπορεί να ενώσει καμμία προηγούμενη γνώση.     
          Μπορούμε λοιπόν να συμπεράνουμε ότι το πρώτο χαρακτηριστικό της γνώσεως, είναι η ενότης μίας πολλαπλότητος. Χωρίς ενότητα δέν υπάρχει ούτε καθορισμός ούτε νόηση. Η απόλυτη πολλαπλότης είναι ανόητη! Αυτή η ενότης λοιπόν στην περίπτωση της εμπειρίας είναι ακόμη ιδιαίτερη, καθότι αφορά πολλές μνήμες του αυτού πράγματος, ενώ στην τέχνη είναι πιό πλατειά, καθώς αφορά πολλά πράγματα όμοια μεταξύ τους (περί των ομοίων). Εάν είναι αλήθεια λοιπόν ότι η τέχνη γεννιέται απο την εμπειρία-καθότι της προσφέρει το υλικό για ένωση-και επομένως δέν είναι δυνατή χωρίς την εμπειρία, σε απόλυτο βαθμό, είναι αλήθεια επίσης ότι για να συσταθεί η εμπειρία είναι αναγκαία η παρουσία ενός πρώτου τρόπου εκείνης της ενότητος, της οποίας η ολοκληρωμένη μορφή είναι η τέχνη.
          Η εμπειρία λοιπόν είναι μία ενότης μίας πολλαπλότητος μνημείων, όλων όμως σχετικών με ένα μοναδικό και ίδιο πράγμα. Απο την εμπειρία, δηλαδή απο κάθε καθόλου που βρήκε ησυχία στην ψυχή (η εκ παντός ηρεμήσαντος του καθόλου εν τη ψυχή), το ένα ενάντια στα πολλά, το οποίο σε όλα αυτά είναι παρόν ένα και το ίδιο, ένα και το αυτό, προέρχεται η αρχή της τέχνης και της επιστήμης. (Αναλυτικά ύστερα, 100 α 3-9). Η εμπειρία λοιπόν περιέχει ήδη εις εαυτή το καθόλου, σαν αυτό που είναι παρόν ένα και το αυτό σε μία πολλαπλότητα πραγμάτων, αντικειμένων. Γι'αυτό η αρχή, δηλαδή το σημείο εκκίνησης, της τέχνης και της επιστήμης οι οποίες συλλαμβάνουν ακριβώς την ενότητα μίας πολλαπλότητος πραγμάτων, προέρχεται απο την εμπειρία, δηλαδή προσέρχεται σ'αυτή.
          Η σχέση ανάμεσα στην εμπειρία και στο καθόλου ξεκαθαρίζει ακόμη περισσότερο σε άλλα δύο χωρία του ιδίου κεφαλαίου. "Γεννώντας πολλές τέτοιες γνώσεις, γεννιέται ήδη κάποια διαφορά, και έτσι σε μερικά ζώα απο την παραμονή τέτοιων γνώσεων γεννιέται ένας λόγος, σε άλλα όχι". Η ανάδυση του λόγου, εδώ συνδέεται με την εμφάνιση μίας διαφοράς, δηλαδή ενός χαρακτήρος ικανού να καθορίσει μία ομάδα πραγμάτων, διακρίνοντας τα απο αλλα και εξομοιώνοντας τα μεταξύ τους! Στο δεύτερο χωρίο διαβάζουμε : παραμένοντας λοιπόν ένα μόνον απο τα πράγματα τα αδιαφοροποίητα (στάντος γάρ των αδιαφόρων ενός), υπάρχει για πρώτη φορά στην ψυχή το καθόλου. Και πράγματι έχουμε μία ξεχωριστή αίσθηση, μόνον που η αίσθηση είναι του καθόλου, για παράδειγμα του ανθρώπου, όχι του ανθρώπου Σωκράτη". (100 15-18). Τα αδιαφοροποίητα πράγματα (τα αδιάφορα) είναι εκείνα στα οποία δέν παρουσιάσθηκε ακόμη η διαφορά, δηλαδή εκείνα που είναι αντικείμενα της εμπειρίας. Είναι αρκετό και ένα μόνον εξ'αυτών να σταθεροποιηθεί, δηλαδή να γίνει γνωστό, ώστε να υπάρχει μέσα στην ψυχή το καθόλου.
          Για να προσλάβουμε όμως ένα μόνο πράγμα είναι αρκετή μία μόνον αίσθηση; Έτσι λοιπόν μπορούμε να πούμε πώς ήδη στην αίσθηση περιέχεται το καθόλου, όχι με την έννοια ότι μέσω αυτής το γνωρίζουμε ήδη, αλλά με την έννοια πώς το γνωσθέν πράγμα γνωρίσθηκε μέσω αυτής καθότι είναι συγκεκριμένο, δηλαδή διαθέτει μία μορφή, η οποία είναι καθαυτή καθολική. Προκειμένου όμως να γνωσθεί το καθόλου είναι αναγκαίο το ξεχωριστό πράγμα να γνωσθεί απο πρίν με όλη του την ακρίβεια, δηλαδή είναι αναγκαίο να πραγματοποιηθεί εκείνη η ενοποίηση των αισθήσεων και της μνήμης, που αποτελούν την εμπειρία. Γι'αυτό είναι σωστό να πούμε ότι το καθόλου περιέχεται ακριβέστερα στην εμπειρία παρά στην αίσθηση ή στην ανάμνηση και ότι η αρχή της τέχνης και της επιστήμης προέρχεται απο την εμπειρία.
          Ας προσέξουμε όμως επίσης ότι σ'αυτά τα χωρία, στον χαρακτήρα της ενότητος, ο οποίος ήδη στην Μεταφυσική είχε χρησιμεύσει να διακρίνει την εμπειρία απο τις κατώτερες μορφές γνώσεως, προστίθεται και εκείνος της ησυχίας, της σταθερότητος. Η εμπειρία πράγματι προσδιορίζεται σαν απόκτηση ηρεμίας (ηρεμείν) στην ψυχή, ή σαν το σταμάτημα (στήναι) των προηγουμένων εμπειριών. Είναι βεβαίως αυτονόητο ότι πρόκειται για μία σταθερότητα με σχετική έννοια, σε σχέση δηλαδή με τις αισθήσεις και τις μνήμες, όπου εδώ εννοούνται σε απόλυτη κινητικότητα! Δέν πρόκειται για μία καθοριστική τελειωτική σταθερότητα, διότι σε σχέση με τις ανώτερες μορφές γνώσεως, η εμπειρία είναι κινητική με την σειρά της. Η σταθερότης λοιπόν είναι ένας χαρακτήρας απολύτως ανάλογος με εκείνον της ενότητος, και μαζί μ'αυτόν συστήνει, αποτελεί μία απαραίτητη συνθήκη και ένα ουσιώδες προνόμιο της γνώσεως.
Συνεχίζεται.
Αμέθυστος.

Παρασκευή 19 Σεπτεμβρίου 2025

Η ΕΝΟΤΗΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

 ΤΟΥ Enrico Berti.

Τί είναι η γνώση;   
 Στα πρώτα κεφάλαια της Μεταφυσικής, στοχεύοντας να ξεκαθαρίσει "ποιά είναι η φύση τής επιστήμης που ερευνάται (983 α 21) την οποία ονομάζει για την ώρα σοφία, ο Αριστοτέλης συζητά την φύση τής γνώσεως γενικά (το ειδέναι), διότι καθώς δηλώνει : ού δ' ένεκα ποιούμεθα τον λόγον τούτ' εστίν, ότι την ονομαζομένην σοφίαν περί τα πρώτα αίτια και τας αρχάς υπολαμβάνουσι πάντες, ώστε ο μέν έμπειρος των οποιανούν εχόντων αίσθησιν είναι δοκεί σοφώτερος, ο δέ τεχνίτης των έμπειρων, χειροτέχνου δέ αρχιτέκτων, ού δέ θεωρητικαί των ποιητικών μάλλον, ότι μέν ούν σοφία περί τίνας αρχάς και αιτίας εστίν επιστήμη! (981 α 26-30).
          Αφού παρατηρήσει ότι η άσκηση της γνώσεως έχει την ουσία της μέσα στην ίδια την ανθρώπινη φύση, διακρίνει στην συνέχεια διάφορες μορφές γνώσεως : την αίσθηση, την φαντασία (το φάντασμα), την επιστήμη και την σοφία. Εάν αφαιρέσουμε την τελευταία την οποία εξετάζουμε στην συνέχεια, οι άλλες μπορούν να συμπτυχθούν βασικά σε τρείς, διατεταγμένες σε προοδευτική τάξη. Η πρώτη περιλαμβάνει αίσθηση, φάντασμα και μνήμη. Τρείς μορφές γνώσεως οι οποίες ώς πρός το περιεχόμενο είναι αφομοιώσιμες μεταξύ τους. Το φάντασμα, η εικόνα, είναι αυτό που γίνεται σωστό, που γίνεται αντιληπτό στην αίσθηση, ενώ η μνήμη είναι η διατήρηση της εικόνος, αφού έχει αναγνωρισθεί σαν εικόνα του αντικειμένου τού πράγματος. Η δεύτερη είναι η εμπειρία, η τρίτη περιλαμβάνει την τέχνη και την επιστήμη, τα οποία χαρακτηρίζει με τον ίδιο τρόπο,ώστε τα διακρίνει στην Ηθική.
          Ποιές όμως απο αυτές τις τρείς μορφές γνώσεως, αποτελούν την σοφία; Αποκλείεται λοιπόν κατ'αρχάς η αίσθηση (981 b 10). Όσον αφορά τα υπόλοιπα, δηλώνει στην συνέχεια ότι η σοφία υποστηρίζεται περισσότερο απο την τέχνη, παρά απο την εμπειρία! (981 α 24-25). Διότι η εμπειρία δηλώνει-γεννάται στους ανθρώπους απο την μνήμη, διότι πράγματι οι πολλές μνήμες του ιδίου πράγματος ολοκληρώνουν την δυνατότητα μίας εμπειρίας. Και η τέχνη γεννάται όταν απο πολλές εννοιολογήσεις της εμπειρίας, γεννάται μόνον μια καθόλου υπόληψις γύρω απο παρόμοια πράγματα!
          Έτσι λοιπόν ο Αριστοτέλης δηλώνει ότι η εμπειρία φαίνεται σχεδόν όμοια με την επιστήμη και την τέχνη. Αυτή η ομοιότης, δηλαδή το κοινό στοιχείο στις δύο μορφές γνώσεως, συνίσταται στο γεγονός ότι και οι δύο αποτελούν την ενότητα μίας πολλαπλότητος, (μία εμπειρία, μία υπόληψις). Η εμπειρία ενώνει τις πολλές μνήμες, η τέχνη ενώνει τις πολλές έννοιες της εμπειρίας. Αυτό το ίδιο στοιχείο διακρίνει την εμπειρία και την τέχνη απο την αίσθηση η οποία, καθώς είναι ο πρώτος βαθμός γνώσεως δέν μπορεί να ενώσει καμμία προηγούμενη γνώση.     
          Μπορούμε λοιπόν να συμπεράνουμε ότι το πρώτο χαρακτηριστικό της γνώσεως, είναι η ενότης μίας πολλαπλότητος. Χωρίς ενότητα δέν υπάρχει ούτε καθορισμός ούτε νόηση. Η απόλυτη πολλαπλότης είναι ανόητη! Αυτή η ενότης λοιπόν στην περίπτωση της εμπειρίας είναι ακόμη ιδιαίτερη, καθότι αφορά πολλές μνήμες του αυτού πράγματος, ενώ στην τέχνη είναι πιό πλατειά, καθώς αφορά πολλά πράγματα όμοια μεταξύ τους (περί των ομοίων). Εάν είναι αλήθεια λοιπόν ότι η τέχνη γεννιέται απο την εμπειρία-καθότι της προσφέρει το υλικό για ένωση-και επομένως δέν είναι δυνατή χωρίς την εμπειρία, σε απόλυτο βαθμό, είναι αλήθεια επίσης ότι για να συσταθεί η εμπειρία είναι αναγκαία η παρουσία ενός πρώτου τρόπου εκείνης της ενότητος, της οποίας η ολοκληρωμένη μορφή είναι η τέχνη.
          Η εμπειρία λοιπόν είναι μία ενότης μίας πολλαπλότητος μνημείων, όλων όμως σχετικών με ένα μοναδικό και ίδιο πράγμα. Απο την εμπειρία, δηλαδή απο κάθε καθόλου που βρήκε ησυχία στην ψυχή (η εκ παντός ηρεμήσαντος του καθόλου εν τη ψυχή), το ένα ενάντια στα πολλά, το οποίο σε όλα αυτά είναι παρόν ένα και το ίδιο, ένα και το αυτό, προέρχεται η αρχή της τέχνης και της επιστήμης. (Αναλυτικά ύστερα, 100 α 3-9). Η εμπειρία λοιπόν περιέχει ήδη εις εαυτή το καθόλου, σαν αυτό που είναι παρόν ένα και το αυτό σε μία πολλαπλότητα πραγμάτων, αντικειμένων. Γι'αυτό η αρχή, δηλαδή το σημείο εκκίνησης, της τέχνης και της επιστήμης οι οποίες συλλαμβάνουν ακριβώς την ενότητα μίας πολλαπλότητος πραγμάτων, προέρχεται απο την εμπειρία, δηλαδή προσέρχεται σ'αυτή.
          Η σχέση ανάμεσα στην εμπειρία και στο καθόλου ξεκαθαρίζει ακόμη περισσότερο σε άλλα δύο χωρία του ιδίου κεφαλαίου. "Γεννώντας πολλές τέτοιες γνώσεις, γεννιέται ήδη κάποια διαφορά, και έτσι σε μερικά ζώα απο την παραμονή τέτοιων γνώσεων γεννιέται ένας λόγος, σε άλλα όχι". Η ανάδυση του λόγου, εδώ συνδέεται με την εμφάνιση μίας διαφοράς, δηλαδή ενός χαρακτήρος ικανού να καθορίσει μία ομάδα πραγμάτων, διακρίνοντας τα απο αλλα και εξομοιώνοντας τα μεταξύ τους! Στο δεύτερο χωρίο διαβάζουμε : παραμένοντας λοιπόν ένα μόνον απο τα πράγματα τα αδιαφοροποίητα (στάντος γάρ των αδιαφόρων ενός), υπάρχει για πρώτη φορά στην ψυχή το καθόλου. Και πράγματι έχουμε μία ξεχωριστή αίσθηση, μόνον που η αίσθηση είναι του καθόλου, για παράδειγμα του ανθρώπου, όχι του ανθρώπου Σωκράτη". (100 15-18). Τα αδιαφοροποίητα πράγματα (τα αδιάφορα) είναι εκείνα στα οποία δέν παρουσιάσθηκε ακόμη η διαφορά, δηλαδή εκείνα που είναι αντικείμενα της εμπειρίας. Είναι αρκετό και ένα μόνον εξ'αυτών να σταθεροποιηθεί, δηλαδή να γίνει γνωστό, ώστε να υπάρχει μέσα στην ψυχή το καθόλου.
          Για να προσλάβουμε όμως ένα μόνο πράγμα είναι αρκετή μία μόνον αίσθηση; Έτσι λοιπόν μπορούμε να πούμε πώς ήδη στην αίσθηση περιέχεται το καθόλου, όχι με την έννοια ότι μέσω αυτής το γνωρίζουμε ήδη, αλλά με την έννοια πώς το γνωσθέν πράγμα γνωρίσθηκε μέσω αυτής καθότι είναι συγκεκριμένο, δηλαδή διαθέτει μία μορφή, η οποία είναι καθαυτή καθολική. Προκειμένου όμως να γνωσθεί το καθόλου είναι αναγκαίο το ξεχωριστό πράγμα να γνωσθεί απο πρίν με όλη του την ακρίβεια, δηλαδή είναι αναγκαίο να πραγματοποιηθεί εκείνη η ενοποίηση των αισθήσεων και της μνήμης, που αποτελούν την εμπειρία. Γι'αυτό είναι σωστό να πούμε ότι το καθόλου περιέχεται ακριβέστερα στην εμπειρία παρά στην αίσθηση ή στην ανάμνηση και ότι η αρχή της τέχνης και της επιστήμης προέρχεται απο την εμπειρία.
          Ας προσέξουμε όμως επίσης ότι σ'αυτά τα χωρία, στον χαρακτήρα της ενότητος, ο οποίος ήδη στην Μεταφυσική είχε χρησιμεύσει να διακρίνει την εμπειρία απο τις κατώτερες μορφές γνώσεως, προστίθεται και εκείνος της ησυχίας, της σταθερότητος. Η εμπειρία πράγματι προσδιορίζεται σαν απόκτηση ηρεμίας (ηρεμείν) στην ψυχή, ή σαν το σταμάτημα (στήναι) των προηγουμένων εμπειριών. Είναι βεβαίως αυτονόητο ότι πρόκειται για μία σταθερότητα με σχετική έννοια, σε σχέση δηλαδή με τις αισθήσεις και τις μνήμες, όπου εδώ εννοούνται σε απόλυτη κινητικότητα! Δέν πρόκειται για μία καθοριστική τελειωτική σταθερότητα, διότι σε σχέση με τις ανώτερες μορφές γνώσεως, η εμπειρία είναι κινητική με την σειρά της. Η σταθερότης λοιπόν είναι ένας χαρακτήρας απολύτως ανάλογος με εκείνον της ενότητος, και μαζί μ'αυτόν συστήνει, αποτελεί μία απαραίτητη συνθήκη και ένα ουσιώδες προνόμιο της γνώσεως

 Εάν η εμπειρία, όπως είδαμε, είναι γνώση χάρη σ' αυτό που έχει κοινό με την τέχνη και την επιστήμη, η γνώση με την ιδιαίτερη σημασία της, συνίσταται απο την τέχνη και απο την επιστήμη, χάρη σ'αυτό που τις διακρίνει απο την εμπειρία. Αυτή η διάκριση εμφανίζεται καθαρά στο πρώτο κεφάλαιο της Μεταφυσικής, ιδιαιτέρως μέσω τού παραδείγματος που παρουσιάζει ο Αριστοτέλης και μέσω μίας ακριβέστατης διατυπώσεως. Η γνώση ότι ο Καλλίας, άρρωστος αυτής της ασθένειας, ωφελήθηκε απο αυτό το φάρμακο, το οποίο ωφέλησε και τον Σωκράτη και πολλούς ακόμη θεωρημένους ξεχωριστά (καθ' έκαστον), είναι εμπειρία. Η γνώση όμως ότι αυτό ωφέλησε όλους αυτούς τους ασθενείς, οριζόμενους βάσει ενός μόνου είδους (κατ'είδος έν αφορισθείσι), που υποφέρουν απο αυτή την ασθένεια, για παράδειγμα όσους έχουν πυρετό, τους φλεγματικούς, ή τους χολερικούς, είναι τέχνη (Μεταφ 981 α 7-12).
          Εδώ το χαρακτηριστικό της εμπειρίας είναι η αναφορά της σε κάθε περίπτωση, λαμβανόμενη σαν ξεχωριστή, δηλαδή την ασθένεια του Καλλία, του Σωκράτη και των άλλων, χωρίς να υπολογίζει εάν όλες αυτές οι περιπτώσεις αποτελούν μία και μοναδική ασθένεια. Αντιθέτως το χαρακτηριστικό τής τέχνης είναι να υπολογίζει αυτή την μοναδική ασθένεια, παρούσα σε όλες τις περιπτώσεις, και επομένως καθολική. Γι' αυτό και ο Αριστοτέλης μπορεί να ανακεφαλαιώσει την διαφορά, λέγοντας: "αίτιον δ' ότι η μέν εμπειρία τών καθ'εκαστον εστι γνώσις ή δέ τέχνη των καθόλου" (981 α 15-16). Αυτό σημαίνει ότι το καθόλου, το οποίο περιέχεται στην εμπειρία σαν συνθήκη της ίδιας της τής δυνατότητος, δέν γνωρίζεται μέσω τής εμπειρίας. Επομένως η εμπειρία χαρακτηρίζεται κατά ένα μέρος απο την παρουσία, κατά ένα άλλο απο την απουσία τού καθόλου, της καθολικότητος. Γι'αυτό και θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι ουσιαστικώς μία ανάγκη τής γνώσεως τού καθόλου, είναι δηλαδή μία τάση πρός μία ανώτερη μορφή γνώσεως. Έτσι φανερώνεται όλη η σημασία τής αριστοτελικής έννοιας τής εμπειρίας ώς διάμεσου σταδίου ανάμεσα στην αισθητηριακή γνώση, την αντίληψη ή την μνήμη, και την εννοιολογική γνώση, την τέχνη ή την επιστήμη.
          Αμέσως μετά την διάκριση ανάμεσα στην εμπειρία και στην τέχνη ο Αριστοτέλης επαναλαμβάνει ότι η γνώση ενυπάρχει περισσότερο στην τέχνη απο τήν εμπειρία και όσοι κατέχουν την τέχνη είναι πιό γνωστικοί απο όσους διαθέτουν την εμπειρία. Και το δικαιολογεί δηλώνοντας. "Και αυτό διότι οι μέν γνωρίζουν την αιτία και οι άλλοι όχι. Διότι οσοι διαθέτουν την εμπειρία γνωρίζουν το ότι, αλλά δέν γνωρίζουν το διότι και την αιτία. (Μεταφ 981 α 28-30).
Μ'αυτόν τον τρόπο ο Αριστοτέλης αφομοιώνει αντιστοίχως το ατομικό στο ότι, και το καθολικό στο διότι, δηλαδή στην αιτία, και υπολογίζει στην γνώση τού διότι και της αιτίας σαν το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της γνώσεως. Στο τέλος δέ του κεφαλαίου θα δηλώσει ότι η σοφία είναι επιστήμη η οποία αφορά ορισμένες αρχές και αιτίες.
          Σχετικά τώρα με την νομιμότητα της αφομοιώσεως τού καθόλου στην αιτία τελευταίως ήρθε στην επιφάνεια κάποια αμφιβολία. Μπορεί όμως να αναγνωρισθεί η νομιμότητά της, όταν υπολογίσουμε ότι το καθόλου είναι ουσιαστικώς η ενότης μίας πολλαπλότητος, και ότι τέτοια είναι και η αιτία αναφορικά με τα αιτιατά της. Απο την αναφερόμενη αφομοίωση πάντως συνάγεται μία σημαντική συνέπεια σχετικά με την αριστοτελική έννοια της γνώσεως.
          Εάν όπως είδαμε ήδη, η εμπειρία είναι μία γνώση τού ξεχωριστού και ιδιαίτερου, στην οποία όμως περιέχεται η χρεία τού καθολικού, και το καθολικό και το ιδιαίτερο συμπίπτουν αμοιβαίως με το ΓΙΑΤΙ και το ΤΙ, μπορούμε να πούμε επίσης ότι η εμπειρία είναι μία γνώση του Τί, στην οποία περιέχεται ήδη η ερώτηση του ΓΙΑΤΙ, είναι μία γνώση δηλαδή θεμελιωδώς προβληματική.
          Αλλά επειδή η απαίτηση καθολικότητος αποτελεί τον λόγο για τον οποίο η εμπειρία μπορεί να θεωρηθεί το ξεκίνημα τής γνώσεως και αυτή η απαίτηση τής καθολικότητος σχηματίζεται σαν ερώτηση τού ΓΙΑΤΙ, δηλαδή σαν κάτι προβληματικό, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η γνώση συνίσταται κυρίως σαν προβληματισμός κάθε προηγούμενης βεβαιότητος. Αυτό επιβεβαιώνεται στο ίδιο το πρώτο βιβλίο τής Μεταφυσικής, όπου ο Αριστοτέλης, ξαναχρησιμοποιώντας μία πλατωνική έννοια, δηλώνει ότι οι άνθρωποι υποχρεώθηκαν να φιλοσοφήσουν για πρώτη φορά, να αγαπήσουν δηλαδή την γνώση, και την αγαπούν ακόμη μέχρι σήμερα, ακριβώς λόγω τού θαυμασμού, καθώς θαύμασαν κατ'αρχάς τα παράξενα που συνέβαιναν δίπλα τους, και έφτασαν σιγά-σιγά να αναρωτιούνται γύρω απο τα μέγιστα πράγματα. (Μεταφ 982 b 12-15).
          Η προβληματικότης που χαρακτηρίζει μ' αυτόν τον τρόπο την γνώση, σαν συνέπεια της αφομοιώσεως ανάμεσα στο καθολικό και την αιτία, ανανεώνεται συνεχώς, λόγω τού χαρακτήρος τού συνεχούς ανοίγματος και την αοριστία πού ανήκουν ακριβώς στο καθόλου. Αυτό φανερώνεται ξεκάθαρα απο την συνέχεια τού χωρίου των Αναλυτικών που παρουσιάσαμε προηγουμένως, το οποίο, παρόλη την μεγάλη του ακρίβεια, διαθέτει πολύ πυκνή θεωρητική σημασία. Αφού έχει περιγράψει λοιπόν την στάση τού πρώτου καθόλου στην ψυχή, ο Αριστοτέλης συνεχίζει: "Εκ νέου όμως συμβαίνει σ'αυτό μία στάσις (ίσταται) εώς ότου σταθούν εκείνα που δέν διαθέτουν μέρη δηλαδή τα κατεξοχήν καθόλου, όπως για παράδειγμα ένα συγκεκριμένο ζώο, έως ότου σταθεροποιηθεί το ζώο, και σ' αυτό άλλο τόσο" (Αναλυτικά ύστερα ΙΙ 19,100b 1-3).
          Η σημασία του χωρίου είναι ξεκάθαρη: μετά την μορφοποίηση τών πρώτων καθόλου, τα οποία αντιπροσωπεύουν την πρώτη στάση της ροής της εμπειρίας, η κίνηση επαναλαμβάνεται δηλαδή έχουμε έναν νέο προβληματισμό, τον οποίο ακολουθεί μία νέα στάση δηλαδή ένα νέο καθόλου, και η πρόοδος συνεχίζεται, μέχρις ότου φθάσουμε στην μέγιστη καθολικότητα, η οποία αντιπροσωπεύεται απο τα κατεξοχήν καθόλου, τα απλούστερα, τα οποία δέν διασπώνται περαιτέρω σε μέρη, δέν ορίζονται δηλαδή εκ του γένους και τής ειδικής διαφοράς, δηλαδή οι κατηγορίες, τα υπέρτατα γένη.
          Φτάνοντας σ'αυτό το τέρμα, ολοκληρώνεται και η πρόοδος την οποία περιγράψαμε μόλις, δηλαδή η καθολικοποίηση, η ενότης των προηγουμένων δεδομένων. Αυτό σημαίνει ότι πέραν των κατηγοριών δέν είναι δυνατή καμμία στάση. Αλλά δέν έχει λεχθεί επίσης ότι οι κατηγορίες συνιστούν μία ενότητα, και επομένως δέν δέχονται επιπλέον προβληματισμούς. Το γεγονός μάλιστα ότι είναι πολλές και δέν ανάγονται σε κάποια υπέρτερη ενότητα, σημαίνει ότι η πολλαπλότητα των γίνεται αιτία ενός πιό ριζικού προβληματισμού απο τις προηγούμενες φάσεις τής προόδου, στον οποίο θα επιστρέψουμε στην συνέχεια. Αυτό που μπορούμε να διασώσουμε όμως είναι το συνεχές άνοιγμα της προόδου, η συνεχής της ακαθοριστία.

Τετάρτη 17 Σεπτεμβρίου 2025

Τι είναι η αριστοτελική λογική;

Τι είναι η αριστοτελική λογική; - Podcast dia-logando 47
Διαλεγόμενοι. Ερωτήσεις στην αφετηρία της σκέψης

https://www.youtube.com/watch?v=2fm2hYsyqQU&list=PLAD93A6110BBBC28A&index=47


Τι είναι οι κρίσεις στη φιλοσοφία του Αριστοτέλη και τι είναι η αριστοτελική λογική; Σε τι θεμελιώνεται;

Λοιπόν, η λογική είναι ίσως μία από τις μεγαλύτερες εφευρέσεις του Αριστοτέλη. Ο Αριστοτέλης, αν και ασφαλώς χρησιμοποίησε διακρίσεις, έννοιες, παρατηρήσεις που είχαν κάνει οι προκάτοχοί του, κυρίως ο Πλάτωνας, θεωρείται ομόφωνα ο εφευρέτης της λογικής.

Δηλαδή ο εφευρέτης εκείνης της επιστήμης που έχει ως αντικείμενό της τον λόγο (logos). Λόγος στα ελληνικά σημαίνει και «ομιλία» και «σκέψη»· και μπορεί να δηλώνει είτε μία μεμονωμένη πρόταση —ιδού η κρίση: υποκείμενο και κατηγόρημα, «ο άνθρωπος περπατά»— είτε τον συλλογισμό, δηλαδή το σύνολο περισσότερων προτάσεων ή περισσότερων κρίσεων που συνδέονται μεταξύ τους. Ο κατεξοχήν συλλογισμός που θεωρητικοποίησε ο Αριστοτέλης είναι ο περίφημος συλλογισμός (syllogismos): εκείνος ο τρόπος σκέψης που αποτελείται από δύο προκείμενες και ένα συμπέρασμα, το οποίο ο Αριστοτέλης ορίζει ως τον λόγο όπου, εφόσον τεθούν εκείνες οι προκείμενες, ακολουθεί αναγκαία κάτι διαφορετικό, που είναι αυτό που εμείς ονομάζουμε συμπέρασμα.

Ο Αριστοτέλης θεωρητικοποίησε, περιέγραψε, ανέλυσε με τον τρόπο που για την εποχή εκείνη ήταν το ανώτατο δυνατό βάθος, τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η σκέψη μας όταν διατυπώνει λόγους, δηλαδή συλλογισμούς· και τα αποτελέσματα αυτής της μελέτης συγκροτούν τη λεγόμενη «λογική».

Ο Καντ, που έζησε δυο χιλιάδες χρόνια μετά τον Αριστοτέλη, έγραφε στην Κριτική του καθαρού λόγου ότι μετά τον Αριστοτέλη η λογική δεν είχε κάνει καμμία πρόοδο. Αυτό είναι ψευδές· ο Καντ έκανε λάθος. Ήταν βεβαίως μέγας φιλόσοφος, αλλά ίσως όχι καλός καθηγητής ιστορίας της φιλοσοφίας, γιατί στην πραγματικότητα η λογική μετά τον Αριστοτέλη προόδευσε: προόδευσε ήδη στην αρχαιότητα με τους Στωικούς, προόδευσε στον Μεσαίωνα με τους Οκκαμιστές, προόδευσε κυρίως στη νεότερη εποχή με τον Λάιμπνιτς. Και όλες αυτές οι προόδοι προηγήθηκαν του Καντ, ο οποίος θα έπρεπε να τους γνωρίζει· ωστόσο, σύμφωνα με τον Καντ, η λογική είχε μείνει στο επίπεδο στο οποίο την είχε φτάσει ο Αριστοτέλης.

Αυτό έχει ενδιαφέρον, γιατί δείχνει πόσο μεγάλη υπήρξε η τύχη της λογικής του Αριστοτέλη σε όλη την ιστορία της φιλοσοφίας. Ακόμη και σήμερα, η λογική έχει εμπλουτιστεί με πολλά νέα κεφάλαια που δεν υπήρχαν στη λογική του Αριστοτέλη, αλλά ο πυρήνας που ανάγεται στον Αριστοτέλη διατηρεί όλη την εγκυρότητά του. Ένας συλλογισμός, αν διατυπωθεί σωστά, αν είναι ορθός, έχει την ίδια ισχύ σήμερα όπως είχε και στον καιρό του Αριστοτέλη.

Αυτό είναι μία από τις μεγάλες συνεισφορές που έδωσε ο Αριστοτέλης στην ιστορία της φιλοσοφίας.

ΑΠΟΥΣΙΑΖΕΙ ΠΛΗΡΩΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΟΣΜΟ. ΣΤΗΝ ΣΚΕΨΗ ΜΑΣ ΤΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΑΝΑΚΟΙΝΩΝΕΤΑΙ ΠΡΩΤΟ ΚΑΙ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙΤΑΙ ΣΑΝ ΚΑΤΑΚΡΙΣΗ.

Η ΕΝΟΤΗΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΕΩΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 
ΤΟΥ Enrico Berti.

Τί είναι η γνώση;   
 Στα πρώτα κεφάλαια της Μεταφυσικής, στοχεύοντας να ξεκαθαρίσει "ποιά είναι η φύση τής επιστήμης που ερευνάται (983 α 21) την οποία ονομάζει για την ώρα σοφία, ο Αριστοτέλης συζητά την φύση τής γνώσεως γενικά (το ειδέναι), διότι καθώς δηλώνει : ού δ' ένεκα ποιούμεθα τον λόγον τούτ' εστίν, ότι την ονομαζομένην σοφίαν περί τα πρώτα αίτια και τας αρχάς υπολαμβάνουσι πάντες, ώστε ο μέν έμπειρος των οποιανούν εχόντων αίσθησιν είναι δοκεί σοφώτερος, ο δέ τεχνίτης των έμπειρων, χειροτέχνου δέ αρχιτέκτων, ού δέ θεωρητικαί των ποιητικών μάλλον, ότι μέν ούν σοφία περί τίνας αρχάς και αιτίας εστίν επιστήμη! (981 α 26-30).
          Αφού παρατηρήσει ότι η άσκηση της γνώσεως έχει την ουσία της μέσα στην ίδια την ανθρώπινη φύση, διακρίνει στην συνέχεια διάφορες μορφές γνώσεως : την αίσθηση, την φαντασία (το φάντασμα), την επιστήμη και την σοφία. Εάν αφαιρέσουμε την τελευταία την οποία εξετάζουμε στην συνέχεια, οι άλλες μπορούν να συμπτυχθούν βασικά σε τρείς, διατεταγμένες σε προοδευτική τάξη. Η πρώτη περιλαμβάνει αίσθηση, φάντασμα και μνήμη. Τρείς μορφές γνώσεως οι οποίες ώς πρός το περιεχόμενο είναι αφομοιώσιμες μεταξύ τους. Το φάντασμα, η εικόνα, είναι αυτό που γίνεται σωστό, που γίνεται αντιληπτό στην αίσθηση, ενώ η μνήμη είναι η διατήρηση της εικόνος, αφού έχει αναγνωρισθεί σαν εικόνα του αντικειμένου τού πράγματος. Η δεύτερη είναι η εμπειρία, η τρίτη περιλαμβάνει την τέχνη και την επιστήμη, τα οποία χαρακτηρίζει με τον ίδιο τρόπο,ώστε τα διακρίνει στην Ηθική.
          Ποιές όμως απο αυτές τις τρείς μορφές γνώσεως, αποτελούν την σοφία; Αποκλείεται λοιπόν κατ'αρχάς η αίσθηση (981 b 10). Όσον αφορά τα υπόλοιπα, δηλώνει στην συνέχεια ότι η σοφία υποστηρίζεται περισσότερο απο την τέχνη, παρά απο την εμπειρία! (981 α 24-25). Διότι η εμπειρία δηλώνει-γεννάται στους ανθρώπους απο την μνήμη, διότι πράγματι οι πολλές μνήμες του ιδίου πράγματος ολοκληρώνουν την δυνατότητα μίας εμπειρίας. Και η τέχνη γεννάται όταν απο πολλές εννοιολογήσεις της εμπειρίας, γεννάται μόνον μια καθόλου υπόληψις γύρω απο παρόμοια πράγματα!
          Έτσι λοιπόν ο Αριστοτέλης δηλώνει ότι η εμπειρία φαίνεται σχεδόν όμοια με την επιστήμη και την τέχνη. Αυτή η ομοιότης, δηλαδή το κοινό στοιχείο στις δύο μορφές γνώσεως, συνίσταται στο γεγονός ότι και οι δύο αποτελούν την ενότητα μίας πολλαπλότητος, (μία εμπειρία, μία υπόληψις). Η εμπειρία ενώνει τις πολλές μνήμες, η τέχνη ενώνει τις πολλές έννοιες της εμπειρίας. Αυτό το ίδιο στοιχείο διακρίνει την εμπειρία και την τέχνη απο την αίσθηση η οποία, καθώς είναι ο πρώτος βαθμός γνώσεως δέν μπορεί να ενώσει καμμία προηγούμενη γνώση.     
          Μπορούμε λοιπόν να συμπεράνουμε ότι το πρώτο χαρακτηριστικό της γνώσεως, είναι η ενότης μίας πολλαπλότητος. Χωρίς ενότητα δέν υπάρχει ούτε καθορισμός ούτε νόηση. Η απόλυτη πολλαπλότης είναι ανόητη! Αυτή η ενότης λοιπόν στην περίπτωση της εμπειρίας είναι ακόμη ιδιαίτερη, καθότι αφορά πολλές μνήμες του αυτού πράγματος, ενώ στην τέχνη είναι πιό πλατειά, καθώς αφορά πολλά πράγματα όμοια μεταξύ τους (περί των ομοίων). Εάν είναι αλήθεια λοιπόν ότι η τέχνη γεννιέται απο την εμπειρία-καθότι της προσφέρει το υλικό για ένωση-και επομένως δέν είναι δυνατή χωρίς την εμπειρία, σε απόλυτο βαθμό, είναι αλήθεια επίσης ότι για να συσταθεί η εμπειρία είναι αναγκαία η παρουσία ενός πρώτου τρόπου εκείνης της ενότητος, της οποίας η ολοκληρωμένη μορφή είναι η τέχνη.
          Η εμπειρία λοιπόν είναι μία ενότης μίας πολλαπλότητος μνημείων, όλων όμως σχετικών με ένα μοναδικό και ίδιο πράγμα. Απο την εμπειρία, δηλαδή απο κάθε καθόλου που βρήκε ησυχία στην ψυχή (η εκ παντός ηρεμήσαντος του καθόλου εν τη ψυχή), το ένα ενάντια στα πολλά, το οποίο σε όλα αυτά είναι παρόν ένα και το ίδιο, ένα και το αυτό, προέρχεται η αρχή της τέχνης και της επιστήμης. (Αναλυτικά ύστερα, 100 α 3-9). Η εμπειρία λοιπόν περιέχει ήδη εις εαυτή το καθόλου, σαν αυτό που είναι παρόν ένα και το αυτό σε μία πολλαπλότητα πραγμάτων, αντικειμένων. Γι'αυτό η αρχή, δηλαδή το σημείο εκκίνησης, της τέχνης και της επιστήμης οι οποίες συλλαμβάνουν ακριβώς την ενότητα μίας πολλαπλότητος πραγμάτων, προέρχεται απο την εμπειρία, δηλαδή προσέρχεται σ'αυτή.
          Η σχέση ανάμεσα στην εμπειρία και στο καθόλου ξεκαθαρίζει ακόμη περισσότερο σε άλλα δύο χωρία του ιδίου κεφαλαίου. "Γεννώντας πολλές τέτοιες γνώσεις, γεννιέται ήδη κάποια διαφορά, και έτσι σε μερικά ζώα απο την παραμονή τέτοιων γνώσεων γεννιέται ένας λόγος, σε άλλα όχι". Η ανάδυση του λόγου, εδώ συνδέεται με την εμφάνιση μίας διαφοράς, δηλαδή ενός χαρακτήρος ικανού να καθορίσει μία ομάδα πραγμάτων, διακρίνοντας τα απο αλλα και εξομοιώνοντας τα μεταξύ τους! Στο δεύτερο χωρίο διαβάζουμε : παραμένοντας λοιπόν ένα μόνον απο τα πράγματα τα αδιαφοροποίητα (στάντος γάρ των αδιαφόρων ενός), υπάρχει για πρώτη φορά στην ψυχή το καθόλου. Και πράγματι έχουμε μία ξεχωριστή αίσθηση, μόνον που η αίσθηση είναι του καθόλου, για παράδειγμα του ανθρώπου, όχι του ανθρώπου Σωκράτη". (100 15-18). Τα αδιαφοροποίητα πράγματα (τα αδιάφορα) είναι εκείνα στα οποία δέν παρουσιάσθηκε ακόμη η διαφορά, δηλαδή εκείνα που είναι αντικείμενα της εμπειρίας. Είναι αρκετό και ένα μόνον εξ'αυτών να σταθεροποιηθεί, δηλαδή να γίνει γνωστό, ώστε να υπάρχει μέσα στην ψυχή το καθόλου.
          Για να προσλάβουμε όμως ένα μόνο πράγμα είναι αρκετή μία μόνον αίσθηση; Έτσι λοιπόν μπορούμε να πούμε πώς ήδη στην αίσθηση περιέχεται το καθόλου, όχι με την έννοια ότι μέσω αυτής το γνωρίζουμε ήδη, αλλά με την έννοια πώς το γνωσθέν πράγμα γνωρίσθηκε μέσω αυτής καθότι είναι συγκεκριμένο, δηλαδή διαθέτει μία μορφή, η οποία είναι καθαυτή καθολική. Προκειμένου όμως να γνωσθεί το καθόλου είναι αναγκαίο το ξεχωριστό πράγμα να γνωσθεί απο πρίν με όλη του την ακρίβεια, δηλαδή είναι αναγκαίο να πραγματοποιηθεί εκείνη η ενοποίηση των αισθήσεων και της μνήμης, που αποτελούν την εμπειρία. Γι'αυτό είναι σωστό να πούμε ότι το καθόλου περιέχεται ακριβέστερα στην εμπειρία παρά στην αίσθηση ή στην ανάμνηση και ότι η αρχή της τέχνης και της επιστήμης προέρχεται απο την εμπειρία.
          Ας προσέξουμε όμως επίσης ότι σ'αυτά τα χωρία, στον χαρακτήρα της ενότητος, ο οποίος ήδη στην Μεταφυσική είχε χρησιμεύσει να διακρίνει την εμπειρία απο τις κατώτερες μορφές γνώσεως, προστίθεται και εκείνος της ησυχίας, της σταθερότητος. Η εμπειρία πράγματι προσδιορίζεται σαν απόκτηση ηρεμίας (ηρεμείν) στην ψυχή, ή σαν το σταμάτημα (στήναι) των προηγουμένων εμπειριών. Είναι βεβαίως αυτονόητο ότι πρόκειται για μία σταθερότητα με σχετική έννοια, σε σχέση δηλαδή με τις αισθήσεις και τις μνήμες, όπου εδώ εννοούνται σε απόλυτη κινητικότητα! Δέν πρόκειται για μία καθοριστική τελειωτική σταθερότητα, διότι σε σχέση με τις ανώτερες μορφές γνώσεως, η εμπειρία είναι κινητική με την σειρά της. Η σταθερότης λοιπόν είναι ένας χαρακτήρας απολύτως ανάλογος με εκείνον της ενότητος, και μαζί μ'αυτόν συστήνει, αποτελεί μία απαραίτητη συνθήκη και ένα ουσιώδες προνόμιο της γνώσεως.
Συνεχίζεται.
Αμέθυστος.