Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Alain de Libera - Η διαμάχη των καθόλου. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Alain de Libera - Η διαμάχη των καθόλου. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Σάββατο 31 Οκτωβρίου 2026

Η διαμάχη των καθόλου 7

Συνέχεια από Σάββατο 17. Οκτωβρίου 2026

Η διαμάχη των καθόλου 7

Από τον Πλάτωνα ως το τέλος του Μεσαίωνα

Σειρά: Des Travaux / Seuil 1996


Alain de Libera

Πλατωνικές πηγές της προβληματικής των καθόλου


Η προβληματική των καθόλου διαρθρώνεται από δύο επανερχόμενα πλατωνικά στοιχεία. Το πρώτο, χωρίς άμεσο κειμενικό έρεισμα, είναι η επιχειρηματολογική ακολουθία μέσω της οποίας ο Σωκράτης οδηγεί τον Μένωνα να παραδεχθεί την αναγκαιότητα να τεθεί ότι όλα τα άτομα του ίδιου είδους συμφωνούν ως προς την κατοχή μιας και της αυτής πραγματικής ιδιότητας — οι μεσαιωνικοί ρεαλιστές θα πουν: ως προς την κατοχή μιας και της αυτής κοινής φύσης. Αυτή η ακολουθία, η οποία ξεκινά από την ιδέα της ουσιώδους μη διαφοράς για να καταλήξει στην ιδέα της κοινής ουσίας, προϋποτίθεται ή αναπτύσσεται από κάθε ρεαλιστική θεωρία. Το δεύτερο στοιχείο, το οποίο μεταδόθηκε από τον Αριστοτέλη στις Κατηγορίες, είναι η θεωρία των επώνυμων Μορφών, η οποία επανεισάγεται αδέξια στην έννοια της παρωνυμίας, έννοια ασυνεπή ως προς την αριστοτελική της διατύπωση.

ΑΠΟ ΤΗ ΜΗ ΔΙΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΜΕΘΕΞΗ Ή Η ΒΙΑ ΠΟΥ ΑΣΚΗΘΗΚΕ ΣΤΟΝ ΜΕΝΩΝΑ

Ο Μένων είναι, για να χρησιμοποιήσουμε μια μεσαιωνική έκφραση, το ιστορικό κάτοπτρο της προβληματικής των καθόλου. Όποιος σκύβει επάνω του βλέπει να εμφανίζεται μέσα του το πρόβλημα στην πρωταρχική του καθαρότητα· σύντομα, όμως, η θέαση αντιστρέφεται και το βλέμμα που έχει στραφεί προς αυτό συλλαμβάνει τον ίδιο του τον εαυτό ως αντικείμενο ενός βλέμματος. Πράγματι, διαβάζουμε τον διάλογο με αφετηρία τη γνώση μας για «το» πρόβλημα των καθόλου, μεταφέρουμε σε αυτόν μια γλώσσα ήδη επεξεργασμένη από τις μεσαιωνικές διακρίσεις και, υπό αυτές τις συνθήκες, δεν δυσκολευόμαστε καθόλου να εξουδετερώσουμε την αρχέγονη βιαιότητά του. Εντούτοις, αν ξαφνικά το βλέμμα αντιστραφεί, αν τα ελληνικά διαπεράσουν το κάτοπτρο, τότε είναι οι δικές μας κατασκευές, το δικό μας λεξιλόγιο, που μας φαίνονται ξαφνικά να προέρχονται, από απόσταση, από μια κίνηση της σκέψης η οποία ενεργεί μέσα μας χωρίς εμείς να το γνωρίζουμε.

Σκοπός μας εδώ είναι να δείξουμε ότι «το» πρόβλημα των καθόλου αποτελεί το ίχνος και το εναπομένον αποτέλεσμα μιας βίας, μιας βίας που ασκήθηκε στον Μένωνα. Για να καταστήσουμε αυτή τη βία αισθητή, θα ακολουθήσουμε δύο μεταφράσεις, εκείνες του Alfred Croiset και της Monique Canto, οι οποίες, καθεμία με τον τρόπο της, φανερώνουν τη γλωσσική απόσταση από την οποία προκύπτει ο πλατωνισμός.

Στον Μένωνα, 72b, ο Σωκράτης υποθέτει ότι, αφού ρώτησε τον Μένωνα (Q1) «τι είναι ουσιωδώς μια μέλισσα» —κατά την Canto (Πλάτων, Ménon, μετάφραση, εισαγωγή και σημειώσεις Monique Canto-Sperber, Παρίσι, Flammarion, σειρά GF 491, 1991): «μέσα στην πραγματικότητά της»—, εκείνος του απαντά (R1) ότι «υπάρχουν κάθε λογής μέλισσες». Τον ρωτά τότε (Q2):
«Όταν δηλώνεις ότι υπάρχουν πλήθη μελισσών κάθε λογής και διαφορετικών μεταξύ τους, εννοείς ότι είναι διαφορετικές ως μέλισσες ή μήπως εκείνο που τις διακρίνει είναι κάτι άλλο από αυτό, παραδείγματος χάριν η ομορφιά, το μέγεθος και ορισμένα άλλα γνωρίσματα του ίδιου είδους;»

Η απάντηση του Μένωνα (R2) είναι ότι «ως μέλισσες δεν διαφέρουν μεταξύ τους» ή, σύμφωνα με την εκδοχή της Canto, ότι «καθόσον είναι μέλισσες, δεν υπάρχει καμία διαφορά ανάμεσα σε δύο από αυτές».

Η θέση σύμφωνα με την οποία δεν υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ των μελισσών, καθόσον είναι μέλισσες, επικαλείται αμέσως μια άλλη θέση, την οποία ο Σωκράτης διατυπώνει υποθετικά (Q3):
«Αν στη συνέχεια σου έλεγα: Για να δούμε, Μένωνα, αυτό το πράγμα χάρη στο οποίο μοιάζουν και το οποίο είναι το ίδιο σε όλες, ποιο είναι; Θα είχες ασφαλώς έτοιμη κάποια απάντηση;» (μτφρ. Croiset). «Αν, λοιπόν, στη συνέχεια σε ρωτούσα: “Λοιπόν, Μένωνα, πες μου ποια είναι αυτή η ιδιότητα η οποία, χωρίς να δημιουργεί την παραμικρή διαφορά ανάμεσα σε αυτές τις μέλισσες, τις καθιστά όλες το ίδιο πράγμα. Κατά τη γνώμη σου,²² ποια είναι;” Ασφαλώς θα ήξερες να μου το πεις!» (μτφρ.²³ Canto).


Αφού ο Μένων απάντησε (R3) ότι θα ήξερε να απαντήσει στο ερώτημα του Σωκράτη, εάν εκείνος του το έθετε, ο Σωκράτης διατυπώνει για λογαριασμό του την απάντηση που αυτός δεν θα παρέλειπε να δώσει και την εφαρμόζει στο πρόβλημα της αρετής (R3΄).

«Λοιπόν, το ίδιο ερώτημα τίθεται και σχετικά με τις αρετές: όσο πολυάριθμες και διαφορετικές κι αν είναι, έχουν από κοινού έναν ορισμένο γενικό χαρακτήρα, χάρη στον οποίο είναι αρετές. Αυτόν τον γενικό χαρακτήρα πρέπει να έχουμε υπόψη μας, ώστε η απάντηση στο ερώτημα να είναι ορθή και να μας επιτρέπει να συλλάβουμε σε τι συνίσταται η αρετή» (μτφρ. Croiset, σ. 237).
«Λοιπόν, το ίδιο ισχύει και για τις αρετές! Ακόμη κι αν είναι πολλές και κάθε λογής, διαθέτουν τουλάχιστον μία και μόνη χαρακτηριστική μορφή, την ίδια σε όλες ανεξαιρέτως, η οποία τις καθιστά αρετές. Μια τέτοια χαρακτηριστική μορφή είναι εκείνο που πρέπει να έχουμε σαφώς υπόψη μας, για να απαντήσουμε σε όποιον ζητεί να δείξουμε σε τι συνίσταται η αρετή» (μτφρ. Canto, σ. 129).

Ο «γενικός χαρακτήρας» τον οποίο έχουν από κοινού οι αρετές, η «μοναδική και ταυτόσημη χαρακτηριστική μορφή» την οποία όλες «διαθέτουν ανεξαιρέτως», είναι το εἶδος.

²⁴ Αυτές οι λίγες γραμμές παρέχουν τον πλατωνικό ιστό της προβληματικής των καθόλου. Το ερώτημα (Q1) εισάγει την έννοια της οὐσίας. Ο Σωκράτης ερωτά τι είναι η μέλισσα περὶ οὐσίας. Κατά τη Monique Canto, ο όρος οὐσία έχει στον Πλάτωνα περισσότερες σημασίες, καθώς δηλώνει είτε (a) την πραγματική ύπαρξη ενός πράγματος (Πρωταγόρας, 349b· Εὐθύφρων, 11a), είτε (b) την πραγματική φύση ή την ουσία ενός πράγματος· και αυτή η ουσία, με τη σειρά της, νοείται είτε (b1) ως μια νοητή πραγματικότητα εμμενής στα αισθητά, επιμέρους και συγκεκριμένα όντα —πράγμα που σημαίνει ότι παρουσιάζει τον ίδιο τύπο Είναι με αυτά και ότι βρίσκεται στο ίδιο οντολογικό επίπεδο (Εὐθύφρων, 11a)— είτε (b2) ως «οντολογικά διαφορετική από τις πραγματικότητες που ονομάζονται με βάση αυτήν και γνωρίσιμη μόνο μέσω της σκέψης» (Φαίδων, 65d, 78d, 92d).

Μεταφράζοντας το περὶ οὐσίας ως «μέσα στην πραγματικότητά της», η Monique Canto θεωρεί ότι ο Σωκράτης αναφέρεται στις σημασίες (a) και (b1) του όρου. Διότι, όπως δείχνει το (R3΄), εκείνο που είναι μια μέλισσα μέσα στην πραγματικότητά της είναι «το πραγματικό στοιχείο βάσει του οποίου όλες οι μέλισσες είναι μέλισσες και, ως τέτοιες, συμβαίνει να είναι ταυτόσημες».

Επομένως, το να ορίσουμε τι είναι μια μέλισσα μέσα στην πραγματικότητά της σημαίνει επίσης να ορίσουμε ένα ζωικό είδος, καθώς «το στοιχείο αναφοράς που οφείλει να λαμβάνει υπόψη κάθε απόπειρα ορισμού» σε αυτό το πεδίο είναι το εἶδος, «αυτή η μορφή για την οποία ο Σωκράτης υποστηρίζει ότι είναι μοναδική και ταυτόσημη σε όλες τις μέλισσες, από τη στιγμή που έχει αναγνωριστεί η ειδολογική τους ταυτότητα».


Όπως και ο όρος οὐσία, έτσι και ο όρος εἶδος έχει περισσότερες σημασίες, καθώς δηλώνει είτε (1) μια μη αισθητή πραγματικότητα, σε σχέση προς την οποία ονομάζεται μια τάξη αισθητών όντων, είτε αυτή η πραγματικότητα «αντιπροσωπεύει ολόκληρη την πραγματικότητα από την οποία στερούνται τα αισθητά όντα» (1a), είτε δεν παρουσιάζει «οντολογική διαφορά ορισμένης φύσεως από τα επιμέρους όντα, τα οποία αντλούν από αυτήν τη φύση και το όνομά τους» (1b), είτε (2) «ένα λογικό καθόλου, ένα είδος γένους που αντιτίθεται σε κατώτερα είδη ή σε επιμέρους όντα» (Θεαίτητος, 178a· Συμπόσιον, 205b· Πολιτεία, II, 357c).

Στο κείμενο του Μένωνα, ο Πλάτων επικαλείται τη σημασία (1b): «Πράγματι, δεν εξετάζεται ούτε η αντίληψη σύμφωνα με την οποία το εἶδος θα διέθετε μια μορφή πραγματικότητας ανώτερη από εκείνη του αισθητού όντος ούτε εκείνη που θα απέδιδε στο εἶδος μια μορφή χωριστής ύπαρξης». Με άλλα λόγια, το (R3΄) αποτελεί κατάλληλη απάντηση στην προβληματική που διανοίχθηκε²⁵ στο (Q1): η σημασία (1b) του εἴδους αντιστοιχεί πλήρως στη σημασία (b1) της οὐσίας.

Από αυτή την ανάλυση μπορούν να συναχθούν διάφορες παρατηρήσεις:

Η ίδια «χαρακτηριστική μορφή», το ίδιο εἶδος, χρησιμεύει για να οριστεί τόσο τι είναι ένα επιμέρους ον περὶ οὐσίας όσο και το είδος στο οποίο αυτό ανήκει· η μορφή αυτή παρουσιάζεται άλλοτε ως νοητής φύσεως, αλλά εμμενής στα αισθητά όντα, χωρίς να συγχέεται με αυτά (Μένων), και άλλοτε ως Μορφή, με την έννοια μιας «πραγματικότητας ανεξάρτητης από το αισθητό, η οποία υπάρχει καθ’ εαυτήν και είναι απρόσιτη στις αισθήσεις» (Canto, σ. 220).

Υπάρχει, επομένως, στον ίδιο τον Πλάτωνα η δυνατότητα να διακριθούν τρεις τύποι εἴδους: η εμμενής μορφή, η χωριστή Μορφή και το λογικό γένος. Αυτή η διάκριση, για την οποία μπορούμε να υποθέσουμε ότι, όσον αφορά τη σημασία του «γενικού χαρακτήρα» και εκείνη της «χωριστής Μορφής», αντανακλά κάποια εξέλιξη στη σκέψη του Πλάτωνα, παγιώθηκε σχολαστικά ως τριμερής διαίρεση κατά την ύστερη Αρχαιότητα, όπου κατέστησε δυνατή την ενσωμάτωση των αντιλήψεων του Αριστοτέλη σε ένα πλατωνικό πλαίσιο.

Στην αμφισημία των όρων οὐσία και εἶδος προστίθεται μια δυσκολία που συνδέεται με τη λειτουργία του εἴδους μέσα στον λόγο: το εἶδος χρησιμεύει ταυτόχρονα για να ορίσει τόσο αυτό που κάθε συγκεκριμένο άτομο πρέπει να «έχει» ή να «κατέχει» για να είναι αυτό που είναι, όσο και τη μία και ταυτόσημη πραγματικότητα σε όλα τα «άτομα» μιας ίδιας κλάσης ή ενός ίδιου είδους, η οποία θεμελιώνει συγχρόνως την ενότητα/πραγματικότητα μιας κλάσης, την πραγματικότητα/ενότητα ενός φυσικού είδους και την κοινή υπαγωγή των εν λόγω ατόμων σε αυτή την κλάση ή σε αυτό το είδος.

Στον Μένωνα, η επιχειρηματολογική στρατηγική του Σωκράτη επιτρέπει να αποφευχθεί η σύμπτυξη όλων αυτών των λειτουργιών του λόγου στην ίδια στιγμή. Αν εξετάσουμε προσεκτικά το κείμενο, βλέπουμε πράγματι ότι ο Σωκράτης αρχίζει κάνοντας τον Μένωνα να αναγνωρίσει την ταυτότητα των μελισσών κατά το είδος 〈Q2〉–〈R2〉, προτού ανυψωθεί στην εξέταση αυτού που τη θεμελιώνει, δηλαδή αυτού που πρέπει να «έχει κατά νου» όποιος θέλει να δώσει επαρκή απάντηση στο ερώτημα του ορισμού ενός ατόμου περὶ οὐσίας. Πώς το επιτυγχάνει ο Σωκράτης; Κάνοντας τον Μένωνα να πει ότι «οι μέλισσες δεν διαφέρουν μεταξύ τους ως μέλισσες»· έπειτα, κάνοντάς τον να παραδεχθεί ότι θα ήξερε να πει, αν του το ζητούσε, «ποιο είναι το πράγμα χάρη στο οποίο οι μέλισσες μοιάζουν μεταξύ τους και το οποίο είναι ταυτόσημο σε όλες» ή «ποια είναι η ιδιότητα που, χωρίς να δημιουργεί την παραμικρή διαφορά μεταξύ των μελισσών, τις κάνει να είναι όλες το ίδιο πράγμα»· και, αφού ο Μένων έχει παραδεχθεί ότι θα ήξερε να το πει, διατυπώνοντας ο ίδιος γι’ αυτόν θετικά, δηλαδή με τη μορφή θέσης, εκείνο χάρη στο οποίο θα ήξερε να το πει, αν έπρεπε να το πει.

Ο Σωκράτης, λοιπόν, απαντά ο ίδιος στο 〈Q3〉, φέρνοντας στο φως τη «θέαση» του εἴδους 〈R3΄〉, την οποία προϋποθέτει η «απάντηση» του Μένωνα 〈R3〉. Η απάντηση του Σωκράτη καθίσταται δυνατή από την ίδια τη φύση του ερωτήματός του, η οποία, με τη σειρά της, εξαρτάται από το ζεύγος 〈Q2〉–〈R2〉. Αν προσέξουμε ειδικότερα τη διατύπωση του 〈Q2〉–〈R2〉, βλέπουμε τότε ότι ο Μένων αναγνωρίζει όχι τόσο την ταυτότητα των μελισσών κατά το είδος όσο το απλό γεγονός ότι τίποτε δεν διακρίνει μια μέλισσα ως μέλισσα από μια άλλη μέλισσα ως μέλισσα. Πάνω στη σύλληψη μιας μη διαφοράς περὶ οὐσίας μεταξύ ατόμων —για τα οποία θα πούμε, ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, ότι ανήκουν στο ίδιο είδος—, και όχι πάνω στην αναγνώριση μιας ταυτότητας κατά το είδος, θεμελιώνει ο Σωκράτης την επιχειρηματολογική κίνηση που του επιτρέπει να οδηγήσει ρητά τον Μένωνα στην αναγνώριση του «γενικού χαρακτήρα» τον οποίο κατέχουν από κοινού όλα τα άτομα που χαρακτηρίζονται ταυτόσημα κατά το είδος.

Ολόκληρη η πορεία του Σωκράτη στηρίζεται έτσι στην ανεπαίσθητη μετάβαση από το 〈R2〉, «οι μέλισσες δεν διαφέρουν μεταξύ τους ως μέλισσες», στο 〈Q3〉, «ποιο είναι το θεμέλιο, ταυτόσημο σε όλες, της αμοιβαίας ομοιότητάς τους», ή, αν προτιμά κανείς, από το 〈R2〉, «οι μέλισσες δεν διαφέρουν μεταξύ τους ως προς το εἶδος», στο 〈R3〉, «η κατοχή του ίδιου εἴδους θεμελιώνει την ομοιότητα όλων των μελισσών μεταξύ τους». Η μετάβαση από τη μη διαφορά στην ομοιότητα αποτελεί τη μήτρα της προβληματικής των καθόλου και τον κινητήριο μηχανισμό του ρεαλισμού.

Ας δούμε, ωστόσο, τι ακριβώς λέει το κείμενο. Όλες οι μεταφράσεις και όλα τα σχόλια στον Πλάτωνα προϋποθέτουν ότι η προβληματική των καθόλου έχει ήδη διαμορφωθεί· χρησιμοποιούν τη γλώσσα και τις έννοιές της — ταυτότητα κατά το είδος, ομοιότητα. Εδώ υπάρχει ένας αναχρονισμός, αναγκαίος για τη φιλοσοφική συζήτηση της «πλατωνικής θέσης», αλλά επιζήμιος από ιστορική και φιλολογική άποψη, διότι συγκαλύπτει την πραγματική συνέχεια μεταξύ των αρχαίων και των μεσαιωνικών προβληματικών. Τι λέει, πράγματι, ο Πλάτων στα 〈R2〉 72b και 〈Q3〉 72c; Το κείμενο του 〈Q2〉–〈R2〉 δεν λέει «ως μέλισσες, οι μέλισσες δεν διαφέρουν μεταξύ τους», αλλά «δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ των μελισσών εξαιτίας του γεγονότος ότι είναι μέλισσες» [ή «δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ τους καθόσον είναι μέλισσες» ή «δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ τους στον βαθμό που είναι μέλισσες»]. Αυτή τη διατύπωση διατηρεί και ταυτόχρονα μετασχηματίζει ο Σωκράτης στο 〈Q3〉, όταν ρωτά τον Μένωνα όχι ποιο είναι εκείνο το πράγμα «χάρη στο οποίο μοιάζουν μεταξύ τους», αλλά, κυριολεκτικά, «χάρη στο οποίο δεν διαφέρουν καθόλου» — οὐδὲν διαφέρουσιν.

Με αυστηρή, λοιπόν, προσήλωση στους όρους, η διδασκαλία του Πλάτωνα είναι ότι το εἶδος είναι «εκείνο χάρη στο οποίο ορισμένα πράγματα δεν διαφέρουν»· αυτό, διατυπωμένο θετικά, δεν λέει ότι μοιάζουν μεταξύ τους, αλλά μόνο ότι είναι μη διαφορετικά. Με μία διατύπωση: το εἶδος είναι εκείνο χάρη στο οποίο, από την άποψη της οὐσίας, ορισμένα πράγματα είναι μη διαφορετικά μεταξύ τους. Αυτή τη διδασκαλία ξαναβρίσκουμε στον Μεσαίωνα στη θεωρία της «indifferentia».

Πρέπει να σημειωθεί ότι δεν πρέπει να συγχέουμε 〈1〉 το πρόβλημα του Πορφυρίου, εκείνο του καθεστώτος των καθόλου, με 〈2〉 το πρόβλημα της γνώσης του καθόλου και του καθ’ έκαστον. Ο Πλάτων συνέπλεξε τα δύο στον Μένωνα, στον βαθμό που η πράξη με την οποία θεμελιώνει την εννοιολογική αναγκαιότητα της Ιδέας —πρόβλημα 1— είναι εκείνη με την οποία ανυψώνεται στη γνώση του γενικού —πρόβλημα 2. Καθένα από αυτά τα προβλήματα έχει τη δική του ιστορία, τον δικό του επιστημικό χρόνο· τα δύο όμως αλληλεπιδρούν σε συγκεκριμένες στιγμές, τις οποίες πρέπει να οριοθετήσουμε, να περιγράψουμε και να μελετήσουμε αυτοτελώς. Αυτό θα κάνουμε εδώ. Ας περάσουμε τώρα στην τελευταία προκαταρκτική εξέταση.


Σημειώσεις:

22 Πρβλ. Πλάτων, Ménon, μτφρ. A. Croiset, Παρίσι, Les Belles Lettres, 1967, σ. 236.
23 Πρβλ. Πλάτων, Ménon, μτφρ. M. Canto («GF», 491), Παρίσι, Garnier-Flammarion, 1991, σ. 128.
24 Πρβλ. M. Canto, στο Πλάτων, Ménon, προαναφερθείσα μετάφραση, σ. 219–220.
25 Πρβλ. M. Canto, στο ίδιο.

Συνεχίζεται με
ΠΛΑΤΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΩΝΥΜΙΚΗ ΑΙΤΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ

Σάββατο 17 Οκτωβρίου 2026

Η διαμάχη των καθόλου 6

Συνέχεια από Τρίτη  13. Οκτωβρίου 2026

Η διαμάχη των καθόλου 6
Από τον Πλάτωνα ως το τέλος του Μεσαίωνα


Σειρά: Des Travaux / Seuil 1996

Alain de Libera

1 Ένα κορεσμένο πρόβλημα (συνέχεια)


ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΤΕΛΕΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΥΘΕΝΤΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΔΙΚΤΥΩΝ

ΤΟ ΔΕΝΔΡΟ ΤΟΥ ΠΟΡΦΥΡΙΟΥ


Μικρό έργο περίπου σαράντα σελίδων, η Εἰσαγωγή είναι ένας πραγματικός κατάλογος ορισμών, από τους οποίους αρκετοί δανείζονται από τα Τοπικά του Αριστοτέλη.19 Κανένας δεν δημιουργεί πρόβλημα στον Πορφύριο· όλοι όμως θα δημιουργήσουν προβλήματα στους αναγνώστες και στους σχολιαστές του. Εδώ αρκούμαστε να τους παρουσιάσουμε καθαυτούς — η συνέχεια των αναλύσεων θα αρκέσει για να φανερώσει τη φύση και την έκταση των δυσκολιών που συνάντησε η ερμηνευτική παράδοση.

〈D1〉 Το γένος. Ο Πορφύριος δίνει τρεις ορισμούς του γένους. Στα μάτια του, μόνον ο τρίτος είναι κυρίως φιλοσοφικός.
〈D1a〉 «Το γένος λέγεται, πρώτα, για μια συλλογή ατόμων που συμπεριφέρονται κατά ορισμένο τρόπο ως προς ένα μόνο ον και μεταξύ τους» — είναι το γένος με την έννοια της φυλής ή του λατινικού gens. Η «φυλή των Ηρακλειδών» είναι το γένος, δηλαδή το σύνολο των απογόνων μιας κοινής ρίζας, οι οποίοι έχουν μεταξύ τους την ίδια σχέση —συγγένειας—, επειδή «κατάγονται» από έναν κοινό πρόγονο.
〈D1b〉 Το γένος είναι επίσης «το σημείο εκκίνησης», ακριβέστερα η αρχή (ἀρχή) «της γένεσης κάθε πράγματος, είτε πρόκειται για τον ίδιο τον γεννήτορα είτε για τον τόπο όπου ένα πράγμα γεννήθηκε».
〈D1c〉 Τέλος, και αυτή είναι η φιλοσοφική σημασία, το γένος είναι «εκείνο κάτω από το οποίο κατατάσσεται το είδος». Η σημασία 〈D1c〉 έχει κάτι κοινό με τις δύο κοινές χρήσεις της λέξης γένος: «Διότι είναι, πράγματι, ένα είδος αρχής για όλα τα είδη που υπάγονται σε αυτό, και φαίνεται επίσης να περιέχει όλο το πλήθος που κατατάσσεται κάτω από αυτό».

Με αφορμή το 〈D1c〉 ο Πορφύριος ξαναβρίσκει, συμπληρώνοντάς τον, τον αριστοτελικό ορισμό του καθόλου στο Περὶ ἑρμηνείας, τον οποίο παραθέτει στην παράλληλη και λεπτομερέστερη εκδοχή των Τοπικών, I, 5, 102a31: «Αυτό είναι που οι φιλόσοφοι περιέγραψαν λέγοντας ότι είναι 〈D1c’〉 το ουσιώδες κατηγόρημα που εφαρμόζεται σε μια πλειάδα πραγμάτων τα οποία διαφέρουν μεταξύ τους ειδικά, όπως για παράδειγμα το ζώο. Πράγματι, ανάμεσα στα κατηγορούμενα, άλλα λέγονται μόνο για ένα ον, όπως είναι τα άτομα, για παράδειγμα ο Σωκράτης, αυτός εδώ ο άνθρωπος, αυτό εδώ το πράγμα· άλλα λέγονται για περισσότερα όντα, και αυτή είναι η περίπτωση των γενών, των ειδών, των διαφορών, των ιδίων και των συμβεβηκότων, τα οποία έχουν κοινά χαρακτηριστικά και όχι χαρακτηριστικά ιδιαίτερα ενός ατόμου».

Στον ορισμό του γένους ο Πορφύριος δίνει τα κανονικά παραδείγματα που θα χρησιμεύσουν στη συνέχεια για να εικονογραφήσουν τους διάφορους τύπους καθόλου. Στη μεσαιωνική παράδοση, αυτός που θα χρησιμοποιηθεί είναι ο ορισμός 〈D1c’〉.

Το γένος είναι, για παράδειγμα, το ζώο· το είδος, ο άνθρωπος· η διαφορά, το λογικό· το ίδιον, η ικανότητα του γέλιου· το συμβεβηκός, το λευκό, το μαύρο, το «κάθεσθαι». Έτσι λοιπόν, τα γένη διαφέρουν, αφενός, από τα κατηγορήματα που εφαρμόζονται σε ένα μόνο άτομο, επειδή αποδίδονται σε μια πλειάδα· διαφέρουν επίσης, αφετέρου, από τα κατηγορήματα που εφαρμόζονται σε μια πλειάδα, δηλαδή από τα είδη, επειδή τα είδη, μολονότι αποδίδονται σε πολλά άτομα, αποδίδονται ωστόσο μόνο σε άτομα που δεν διαφέρουν μεταξύ τους ειδικά, αλλά μόνο αριθμητικά. Έτσι, ο άνθρωπος, που είναι είδος, αποδίδεται στον Σωκράτη και στον Πλάτωνα, οι οποίοι διαφέρουν μεταξύ τους όχι ως προς το είδος αλλά ως προς τον αριθμό, ενώ το ζώο, που είναι γένος, αποδίδεται στον άνθρωπο, στο βόδι και στο άλογο, τα οποία διαφέρουν μεταξύ τους κατά το είδος και όχι πλέον μόνο κατά τον αριθμό (μτφρ. Tricot, σ. 15).

〈D2〉 Το είδος. Ο Πορφύριος προτείνει πολλούς ορισμούς, μεταξύ των οποίων ο 〈D2a〉: «Το είδος είναι εκείνο που υπάγεται στο δεδομένο γένος» και ο 〈D2b〉: «Το είδος είναι εκείνο που κατατάσσεται κάτω από το γένος και εκείνο στο οποίο το γένος αποδίδεται ουσιωδώς». Ένας τρίτος ορισμός 〈D2c〉: «Το είδος είναι το κατηγόρημα που εφαρμόζεται ουσιωδώς σε μια πλειάδα όρων οι οποίοι διαφέρουν μεταξύ τους αριθμητικά», χαρακτηρίζει το λεγόμενο «ειδικώτατο» είδος, για παράδειγμα τον άνθρωπο, δηλαδή το είδος που δεν έχει κάτω από αυτό παρά αριθμητικά διακριτά άτομα, για παράδειγμα τον Σωκράτη ή τον Πλάτωνα, και όχι άλλα υποτεταγμένα ή «υπάλληλα» είδη. Αυτός ο ορισμός 〈D2c〉 είναι εκείνος που θα κρατήσει γενικά η μεσαιωνική παράδοση.

〈D3〉 Από τους τρεις ορισμούς της διαφοράς, ένας, ο τρίτος, που αφορά τη διαφορά «με την κυριότατη σημασία του όρου», συγκρατεί την προσοχή. Είναι ο ορισμός της ειδικής διαφοράς, «η οποία καθιστά τα άτομα όχι μόνο άλλα ως προς την ποιότητα, αλλά καθιστά ένα ον άλλο». Αυτή είναι η περίπτωση της διαφοράς λογικό, η οποία, προστιθέμενη στο ζώο, το καθιστά άλλο, δηλαδή διαιρεί το ζώο σε δύο υπάλληλα είδη: τα λογικά ζώα και τα άλογα ζώα· ενώ η διαφορά θνητό διαιρεί τα λογικά ζώα σε δύο είδη: τους ανθρώπους —θνητούς— και τους θεούς —αθανάτους.

Έως ότου φθάσουμε στο ειδικώτατο είδος, οι διαφορές έχουν λοιπόν δύο όψεις: διαιρούν το ανώτερο γένος και συγκροτούν τα κατώτερα είδη, κάθε είδος —εκτός από το ειδικώτατο είδος— όντας γένος για τα υπάλληλα είδη του. Στην ανάλυση αυτού του μηχανισμού γένεσης των ειδών μέσω του παιχνιδιού της συγκροτητικής/διαιρετικής διαφοράς ο Πορφύριος εισάγει το ουσιώδες μέρος της νεοπλατωνικής εννοιολογίας.

Ήδη, στην ενότητα που αφιερώνεται στο είδος, είχε επικαλεστεί τον Πλάτωνα για να εξηγήσει τη διπλή κίνηση καθόδου από τα γενικότατα γένη προς τα έσχατα είδη και τα άτομα, και ανόδου από αυτά προς εκείνα· πρώτα ως «διαίρεση» που «προχωρεί προς την πολλαπλότητα», έπειτα ως «αναγωγή της πολλαπλότητας στην ενότητα». Αυτό το λεξιλόγιο παρέπεμπε ταυτόχρονα στις ιδέες της πρόοδου και της επιστροφής, καθώς και στην αρχή της αναγωγής στο Ένα, τυπικές του νεοπλατωνισμού· και, ως προς το βάθος, συναντούσε τη διαλεκτική μέθοδο της διχοτομικής ανάλυσης που ήταν αγαπητή στον Πλάτωνα, την οποία όμως ο ίδιος ο Αριστοτέλης είχε επικρίνει στα Περὶ ζῴων μορίων, I, 2-4, ως καθαρά λογική διαδικασία ανίκανη να οδηγήσει σε φυσική ταξινόμηση.

Σε κάθε περίπτωση, παρείχε μια ιεραρχική αναπαράσταση των όντων, η οποία επέτρεπε να δομηθεί καθεμία από τις δέκα κατηγορίες που διέκρινε ο Αριστοτέλης. Η διατύπωση αυτής της ιεραρχίας, όπως παρουσιάζεται από τον Πορφύριο, χωρίς μνεία του παιχνιδιού των διαφορών, με μοναδικό παράδειγμα την κατηγορία της ουσίας, πρώτη από τις δέκα κατηγορίες, έδωσε αφορμή στην αναπαράσταση εκείνου που ονομάστηκε Δένδρο του Πορφυρίου.

Ας διευκρινίσουμε αυτό που λέμε, περιοριζόμενοι σε μία μόνο κατηγορία. Η ουσία είναι η ίδια γένος· κάτω από αυτήν βρίσκεται το σώμα· κάτω από το σώμα, το έμψυχο σώμα· κάτω από το έμψυχο σώμα, το ζώο· κάτω από το ζώο, το λογικό ζώο· κάτω από το λογικό ζώο, ο άνθρωπος· κάτω από τον άνθρωπο, τέλος, ο Σωκράτης και ο Πλάτων, και οι επιμέρους άνθρωποι. Από όλους αυτούς τους όρους η ουσία είναι ο γενικότατος και είναι μόνο γένος· ο άνθρωπος είναι το ειδικώτατο είδος και είναι μόνο είδος· το σώμα είναι είδος της ουσίας και γένος του έμψυχου σώματος· όσο για το έμψυχο σώμα, είναι είδος του σώματος και γένος του ζώου· με τη σειρά του, το ζώο είναι είδος του έμψυχου σώματος και γένος του λογικού ζώου· το λογικό ζώο είναι είδος του ζώου και γένος του ανθρώπου· ο άνθρωπος είναι είδος του λογικού ζώου, αλλά δεν είναι πλέον γένος των επιμέρους ανθρώπων, δεν είναι τίποτε άλλο παρά είδος· και καθετί που, τοποθετημένο πριν από τα άτομα, τους αποδίδεται άμεσα (μτφρ. Tricot, σ. 18-19).

Μια περίφημη απεικόνιση του Δένδρου του Πορφυρίου, διαμορφωμένη άμεσα πάνω στο προηγούμενο κείμενο, είναι εκείνη που προτείνει το σχόλιο του Julius Pacius —Giulio Pace, 1550-1635—, ενός από τους κύριους σχολιαστές του Αριστοτέλη στην κλασική εποχή. Καθώς η έμφαση τίθεται στην κάθετη ιεραρχία του γένους και των ειδών, οι διαφορές δεν εμφανίζονται (σχήμα A).

Σχήμα A

Κατά τον Μεσαίωνα, το Δένδρο του Πορφυρίου ενσωμάτωνε, αντίθετα, την αναπαράσταση των διαιρετικών διαφορών του ανώτερου γένους —ή είδους— και των συγκροτητικών διαφορών του κατώτερου είδους. Συνυπήρξαν δύο μεγάλα σχήματα: το ένα, πιο στατικό, εξέφραζε περισσότερο το αποτέλεσμα της διαίρεσης (σχήμα B), ενώ το άλλο, πιο δυναμικό, εξέφραζε την κίνηση της διαφοράς ως συγκρότησης, σύμφωνα με μια διαδρομή σημειωμένη ως τέτοια (σχήμα C).

Όσο για τους πορφυριανούς ορισμούς του ιδίου και του συμβεβηκότος, οι οποίοι φαίνονταν μεταφυσικά αρκετά ακίνδυνοι, αποδείχθηκαν στον Μεσαίωνα, ιδίως μετά τη θεωρητική παρέμβαση του Occam, απρόβλεπτης εμβέλειας. Εδώ μνημονεύουμε μόνο εκείνους που θα επανέλθουν στη συνέχεια, δηλαδή:
〈D4〉 Το ίδιον είναι εκείνο που ανήκει «σε ένα μόνο είδος, σε ολόκληρο το είδος, και πάντοτε» (quod convenit omni, soli et semper), όπως για τον άνθρωπο η ικανότητα του γέλιου. «Πράγματι, ακόμη κι αν δεν γελά πάντοτε, ο άνθρωπος τουλάχιστον λέγεται ικανός να γελά» —στα λατινικά risibilis—, «όχι επειδή γελά πάντοτε, αλλά επειδή μπορεί εκ φύσεως να γελά».
〈D5〉 Το συμβεβηκός είναι 〈D5a〉: «Εκείνο που εμφανίζεται και εξαφανίζεται χωρίς να συνεπάγεται την καταστροφή του υποκειμένου». Ο Πορφύριος το διαιρεί σε δύο είδη: το ένα χωριστό από το υποκείμενο, το άλλο αχώριστο. «Ο ύπνος είναι χωριστό συμβεβηκός· το να είναι κανείς μαύρος, μολονότι είναι αχώριστο συμβεβηκός για το κοράκι και τον Αιθίοπα, δεν εμποδίζει ωστόσο να μπορεί κανείς τουλάχιστον να συλλάβει ένα λευκό κοράκι και έναν Αιθίοπα που χάνει το χρώμα του, χωρίς να καταστραφεί το ίδιο το υποκείμενο».

Ένας άλλος ορισμός, τον οποίο οι μεσαιωνικοί θα χρησιμοποιήσουν μερικές φορές για να αποφύγουν τις δυσκολίες που προκαλεί ο προηγούμενος, είναι ο 〈D5b〉: «Το συμβεβηκός είναι εκείνο που μπορεί να ανήκει ή να μην ανήκει στο ίδιο υποκείμενο». Ο ορισμός 〈D5c〉, αντίθετα, θα παίξει μικρότερο ρόλο: «Το συμβεβηκός είναι εκείνο που δεν είναι ούτε γένος ούτε διαφορά ούτε είδος ούτε ίδιον, αλλά πάντως υφίσταται πάντοτε σε ένα υποκείμενο» (Tricot, σ. 34).


Για τη σχέση ανάμεσα στην προβληματική των καθόλου και τη διδασκαλία των κατηγοριών

Ένα από τα σαφέστερα γνωρίσματα του δεσμού που ενώνει τη νεοπλατωνική σχολαστική της ύστερης Αρχαιότητας με τη λατινική μεσαιωνική σκέψη είναι η σύνδεση ανάμεσα στην προβληματική των καθόλου και την ερμηνεία του θέματος των Κατηγοριών του Αριστοτέλη. Αυτή είναι που δίνει το αληθινό της νόημα στο σχέδιο του Πορφυρίου. Αλλά αυτή επίσης εξηγεί πώς η έριδα περί των καθόλου εξοπλίστηκε μέσα στη συζήτηση στην οποία η Εἰσαγωγή αποτελούσε άχρηστο πρόλογο, όσο δεν είχε και η ίδια υποβληθεί σε αυτό το πρώτο κοσκίνισμα.

Γι’ αυτό η διαμάχη ανάμεσα στον ρεαλισμό, τον εννοιοκρατισμό και τον νομιναλισμό δεν είναι παρά μια ιδιαίτερη μορφή μιας βαθύτερης και γενικότερης διαμάχης: εκείνης που αφορά τη φύση των κατηγοριών. Ορίζοντας το γένος ως το ουσιώδες κατηγόρημα που εφαρμόζεται σε μια πλειάδα πραγμάτων τα οποία διαφέρουν μεταξύ τους ειδικά, ο Πορφύριος είχε χρησιμοποιήσει τη λέξη «κατηγορούμενον», αρκετά συχνά συνώνυμη στον Αριστοτέλη με το «κατηγόρημα» και την «κατηγορία». Η λατινική διάκριση ανάμεσα σε praedicamentum —κατηγορία, κατηγόρημα με την έννοια του κατηγορήματος/πραιδικαμέντου— και praedicabile —κατηγορήσιμο— έδειχνε, χωρίς να εξηγεί ρητά τη φύση τους, την ομοιότητα και τη διαφορά ανάμεσα σε αυτά τα δύο επίπεδα.

Όλα συνδέονταν με την κατηγόρηση, με άλλα λόγια, για να εντείνουμε την αμφισημία, με την «κατηγοριοποίηση». Αλλά μπορούσε κατά στιγμές να φαίνεται δύσκολο να κατανοηθεί γιατί τα γένη και τα είδη ήταν κατηγορήσιμα, ενώ οι ουσίες ή οι ποιότητες ήταν κατηγορίες. Το Δένδρο του Πορφυρίου επέτρεπε να συλληφθεί κατά ποιον τρόπο τα κατηγορήσιμα «επίπλωναν» οντολογικά καθένα από τα γένη της κατηγόρησης που είχε διακρίνει ο Αριστοτέλης με τη μορφή των δέκα κατηγοριών. Αλλά σε κάθε επίπεδο ένιωθε κανείς ότι βρισκόταν πιασμένος στον κύκλο που συγκεντρώνει τις λέξεις, τις έννοιες και τα πράγματα.

Στους αρχαίους σχολιαστές του Αριστοτέλη υπήρχαν, όπως ειπώθηκε, τρεις θεωρίες για τη φύση των κατηγοριών: η πρώτη τις έκανε φωναί, δηλαδή «φωνητικούς ήχους»· η δεύτερη ὄντα, όντα ή «υπάρχοντα»· η τρίτη νοήματα, «νοήματα» ή έννοιες, αυτό που σήμερα θα ονομάζαμε «αντικείμενα της σκέψης».20 Ο ορισμός των κατηγοριών ως «φωνών», «νοημάτων» ή «όντων» επανεμφανίστηκε στον Μεσαίωνα. Οι αμφισημίες του αριστοτελικού κειμένου, αλλά και ο δομικός καταναγκασμός —καθώς οι τρεις όροι εξαντλούσαν όλους τους νοητούς τύπους πραγματικότητας—, η μεσολάβηση ορισμένων πηγών —η Paraphrasis Themistiana, τα σχόλια του Βοηθίου— εξηγούν αυτή τη μονιμότητα.

Η μεσαιωνική προβληματική των καθόλου δεν αναπτύχθηκε μόνο με βάση την εξήγηση της Εἰσαγωγῆς του Πορφυρίου, αλλά σε σύνδεση με την εξήγηση των Κατηγοριών. Υπήρξαν, ωστόσο, προσαρμογές λεξιλογίου και ορολογικές διακυμάνσεις. Ο όρος φωναί, που αρχικά αποδόθηκε ως voces, «φωνητικοί ήχοι», παραχώρησε σταδιακά τη θέση του σε άλλα λεξήματα: sermo, ακόμη και nomen, με τον Αβελάρδο, έπειτα terminus, με την «τερμινιστική» λογική του 13ου αιώνα, και terminus vocalis, με τους νομιναλιστές του 14ου αιώνα· ο όρος νοήματα αντικαταστάθηκε από conceptus, intentiones ή άλλες εκφράσεις πιο κοντινές στον Αριστοτέλη, όπως affectiones ή passiones animae, ή terminus mentalis τον 14ο αιώνα· τέλος, ο ίδιος ο όρος ὄντα παραχώρησε τη θέση του στον όρο res, «πράγματα».


Την τριάδα λοιπόν φωναί-νοήματα-ὄντα διαδέχθηκε η τριάδα των λέξεων/ονομάτων, των εννοιών και των πραγμάτων. Αυτή η εξέλιξη ήταν προγραμματισμένη στην ύστερη νεοπλατωνική σχολαστική για το πέρασμα από τις «φωνές» στα «ονόματα» και για το πέρασμα από τα ὄντα στα «πράγματα» (πράγματα), το οποίο μαρτυρείται σε ορισμένους συγγραφείς, μεταξύ των οποίων ο Σιμπλίκιος, που χρησιμοποιεί αδιακρίτως φωναί, λέξεις και ὀνόματα.

Στον λατινικό Μεσαίωνα, το πέρασμα από την ερμηνεία των καθόλου ως «φωνών» στην ερμηνεία των καθόλου ως «ονομάτων» ή «λέξεων» αντιπροσώπευσε, αντιθέτως, μια επιστημολογική τομή ανάμεσα σε δύο διδασκαλίες, τον φωνητισμό και τον «νομιναλισμό», μια εξέλιξη της οποίας ο Αβελάρδος υπήρξε ο κύριος προωθητής, μεταβάλλοντας την πρώτη του διδασκαλία περί των καθόλου ως voces σε διδασκαλία περί των καθόλου ως sermones ή nomina.

Θα μπορούσε κανείς να γράψει την ιστορία της προβληματικής των καθόλου στη σχέση της με την ερμηνεία των Κατηγοριών, ακολουθώντας τις διάφορες ενσαρκώσεις της τριάδας των λέξεων, των εννοιών και των πραγμάτων. Οι μεταμορφώσεις των νοημάτων ανάμεσα στις λέξεις και τα πράγματα αποτελούν δομικό δείκτη, γνώρισμα της εξέλιξης των προβληματικών. Εδώ θα αποκαταστήσουμε τα κύρια στάδια που δείχνουν ότι, πέρα από τις δογματικές θέσεις —ρεαλισμός, εννοιοκρατισμός, νομιναλισμός—, κρύβονται επιλογές και πειθαρχικές αρθρώσεις —οντολογία, ψυχολογία, σημασιολογία—, οι οποίες αντιστοιχούν στο πεδίο προβλημάτων που συντίθεται ευκολότερα υπό τη θεωρητική πρωτοκαθεδρία των πραγμάτων, των εννοιών και των λέξεων.


Αυτή η τριάδα είναι θεμελιώδης. Γεμίζει και μεταβάλλεται, αναδιανέμεται και αναδιαρθρώνεται σε συνάρτηση με τα διαθέσιμα ή επιστημικά κυρίαρχα κείμενα σε μια δεδομένη εποχή. Υπάρχει μια εποχή των καθόλου όπου η θεωρητική αυθεντία εξασφαλίζεται από το Περὶ ψυχῆς, μια άλλη όπου εξασφαλίζεται από τη Μεταφυσική, μια τρίτη από τη λεγόμενη λογική των «Νεωτέρων», καρπό της μεσαιωνικής ιδιοφυΐας. Ορισμένα κείμενα παραμένουν στον ορίζοντα, αξεπέραστα και αναπόφευκτα μόλις γίνουν γνωστά και μεταφραστούν. Κατ’ εξοχήν τέτοια περίπτωση είναι τα Δεύτερα Ἀναλυτικά, που συμπυκνώνουν όλα τα συναφή προβλήματα που συνιστούν την αληθινή πραγματικότητα του προβλήματος των καθόλου: από τη θεωρία της αντίληψης έως τη θεωρία της γνώσης. Ένα κείμενο παραμένει από την αρχή έως το τέλος της ύστερης Αρχαιότητας και του Μεσαίωνα αχώριστος σύντροφος της Εἰσαγωγῆς: οι Κατηγορίες.

Με ένα αξιοσημείωτο φαινόμενο επιστροφής, η Εἰσαγωγή, που έπρεπε να επιτρέψει μια εύκολη ανάγνωση των Κατηγοριών, σκοτίστηκε από το κείμενο που όφειλε να εξηγήσει. Αλλά αυτό συνέβη επειδή στις Κατηγορίες ανήκε να μεταφέρουν τα αληθινά διακυβεύματα και να καθορίζουν τον μεταβλητό βαθμό νοητότητας ενός έργου που μπορούσε να νοηθεί μόνο σε σχέση με αυτές.

Πριν εισέλθουμε σε ολόκληρη την ιστορία, μπορούμε να εικονογραφήσουμε το φαινόμενο με ένα παράδειγμα. Προνομιακός μάρτυρας της σύνδεσης ανάμεσα στην προβληματική των καθόλου και τη διδασκαλία των κατηγοριών είναι η διαμάχη του Αβελάρδου και του Αλβερικού για την κατηγορία της ουσίας, στην οποία έγινε προηγουμένως υπαινιγμός. Ας επιστρέψουμε για λίγο σε αυτήν.

Σύμφωνα με τον Αβελάρδο, η αριστοτελική διαίρεση της «ουσίας» σε «πρώτη ουσία» και «δεύτερη ουσία» είναι σχεδόν ακατανόητη, αν ερμηνευθεί ως διάκριση ανάμεσα σε πράγματα και όχι ως διάκριση ανάμεσα σε λέξεις. Αν την καταστήσουμε διάκριση πραγμάτων, αυτό ισοδυναμεί με το να πούμε ότι «ανάμεσα στα πράγματα που είναι ουσίες, άλλα είναι καθολικά και άλλα ενικά· εν συντομία, ότι εξετάζοντας τον άνθρωπο, δηλαδή το πράγμα που είναι άνθρωπος, το ένα είναι καθολικό και το άλλο ιδιαίτερο».

Ένας μαθητής του Αλβερικού, συγγραφέας του λεγόμενου Σχολίου C20 —χειρόγραφο Arsenal 910, φφ. 147r-162v—, απορρίπτει ρητά τη θέση σύμφωνα με την οποία το νόημα της διάκρισης ανάμεσα στους δύο τύπους ουσιών θα ήταν: «Από τις λέξεις που σημαίνουν μια ουσία, άλλες έχουν διακριτή σημασία και άλλες όχι». Γνωρίζει ότι η θέση του αμφισβητείται επειδή συνεπάγεται τον ρεαλισμό των καθόλου, αλλά την επικαλείται δυναμικά στο όνομα του Βοηθίου: σε όποιον τον κατηγορεί ότι θεωρεί «τα γένη ως πράγματα που υπάρχουν καθ’ εαυτά» (res per se existentes), «πράγμα απαράδεκτο», απαντά ότι δεν έχει καμία δυσκολία να δεχθεί ότι «η πρώτη ουσία και η δεύτερη ουσία είναι ουσίες και πράγματα που υπάρχουν καθ’ εαυτά» και ότι «ο ίδιος ο Βοήθιος το μαρτυρεί στο σχόλιό του στον Πορφύριο, όταν πραγματεύεται τα γένη και τα είδη» —χειρόγραφο Arsenal 910, φ. 150r.

Ο Αβελάρδος κατανοεί διαφορετικά το κείμενο του Βοηθίου. Δέχεται ότι η πρόθεση του Αριστοτέλη ήταν να «συζητήσει τις πρώτες λέξεις που σημαίνουν τα πρώτα γένη των πραγμάτων, καθόσον σημαίνουν πράγματα», αλλά διευκρινίζει: «δηλαδή, να αποκαλύψει τη σημασία τους σε σχέση με τις φύσεις των πραγμάτων που τους ήταν υποκείμενες [που ήταν το υποκείμενό τους]». Τροποποιεί τον Βοήθιο, ο οποίος μιλούσε για τα «δέκα γένη που αναφέρονται από τις δέκα κατηγορικές-λέξεις», αντικαθιστώντας τα με τις «δέκα φύσεις των πραγμάτων». Η διαφορά ανάμεσα σε «φύσεις» και «γένη» είναι καίρια: οι φύσεις του Αβελάρδου δεν είναι πράγματα.21

Βλέπουμε σε αυτό το παράδειγμα σε ποιον βαθμό η προβληματική της Εἰσαγωγῆς δεν περιέχεται στην Εἰσαγωγή, αλλά στο κείμενο στο οποίο αυτή εισάγει, τις Κατηγορίες, και στα δορυφορικά του κείμενα, όπως το σχόλιο του Βοηθίου. Οι μεγάλες φιλοσοφικές επιλογές σχετικά με τα καθόλου αποφασίζονται μέσα στην ερμηνεία του τι είναι οι πρώτες και οι δεύτερες ουσίες, άρα μέσα στη θεωρία των κατηγοριών.

Αν παραγνωρίσει κανείς αυτόν τον δεσμό, μέσα στον οποίο εκφράζονται όλες οι αμφισημίες του αριστοτελικο-νεοπλατωνικού συμπλέγματος, χάνει εκείνο που ρυθμίζει τον ρυθμό της μεσαιωνικής ιστορίας των καθόλου και εξασφαλίζει ταυτόχρονα τη συνέχεια και τις ρήξεις ανάμεσα στην ύστερη Αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα. Πρέπει να επιχειρήσουμε να συλλάβουμε το ουσιώδες του. Αυτό θα γίνει εδώ.


Πλατωνικές πηγές της προβληματικής των καθόλου

Τρίτη 13 Οκτωβρίου 2026

Η διαμάχη των καθόλου 5

 Συνέχεια από Τρίτη 12. Μαΐου 2026

Η διαμάχη των καθόλου 5
Από τον Πλάτωνα ως το τέλος του Μεσαίωνα


Σειρά: Des Travaux / Seuil 1996

Alain de Libera

1 Ένα κορεσμένο πρόβλημα (συνέχεια)

ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΤΕΛΕΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΥΘΕΝΤΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΔΙΚΤΥΩΝ

........〈1〉 De interpretatione, 7, 17a39-40: το καθόλου είναι «αυτό που, από τη φύση του, κατηγορείται για πολλά» ή «αυτό που κατηγορείται φυσικά για πολλά»· universale est quod est natum predicari de pluribus, λέει η λατινική μετάφραση του Boèce.........

ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ ΤΟΥ ΠΟΡΦΥΡΙΟΥ

Το ερώτημα 〈2〉, το οποίο εκκινεί από την πραγματική ύπαρξη —υπόσταση— των καθόλου, θέτει με στωική γλώσσα το πρόβλημα της φύσης αυτών των υπαρκτών —υφισταμένων—: πρόκειται για ασώματα όντα ή για σωματικά όντα; Οι Στωικοί, δεχόμενοι τέσσερα είδη ασώματων —τον τόπο, τον χρόνο, το κενό και το λεκτόν, δηλαδή το «εκφραστό», αυτό που οι μεσαιωνικοί θα ονομάσουν «εκφωνήσιμο» (enuntiabile)—, προσκρούουν, με άλλη μορφή και σε άλλο οντο-λογικό επίπεδο, σε μια αντίφαση που είναι υπόρρητη στις δύο αντίθετες θέσεις του 〈1〉.
Το «εκφραστό» είναι πράγματι ένα ον «απαλλαγμένο από τις αισθητές εντυπώσεις», το οποίο αντιπροσωπεύει ένα «στάδιο της γνώσης όπου το περιεχόμενο της αισθητής εμπειρίας μεταφράζεται σε όρους γλώσσας». Αυτό το περιεχόμενο έχει δύο ιδιαιτερότητες: 〈a〉 είναι η «άρθρωση ενός εικονικού περιεχομένου σε λόγια»· με άλλα λόγια, δεν είναι αντικείμενο μιας «καθολικής ενόρασης»· 〈b〉 ωστόσο, η γλωσσική έκφραση δεν συγκροτεί το περιεχόμενο, αλλά το μεταφράζει, χωρίς να το «δημιουργεί»¹⁷.

Η εναλλακτική που ανοίγεται στο 〈2〉 επαναφέρει την εσωτερική αντίφαση των «πλατωνικών» και «αριστοτελικών» θέσεων. Αν, όπως λέει ο Πλάτων, το καθόλου είναι μια «υφιστάμενη πραγματικότητα», τότε είναι ασώματο· αλλά, εφόσον ένα ασώματο είναι απαλλαγμένο από το αισθητό, πρέπει να έχει αφαιρεθεί από αυτό: άρα δεν είναι υφιστάμενη πραγματικότητα, αλλά έννοια, όπως το αριστοτελικό καθόλου. Αντίστροφα, αν το καθόλου είναι ασώματο, δηλαδή μια αφηρημένη έννοια, πώς μπορεί να είναι ταυτόχρονα υφιστάμενη πραγματικότητα και να «αντιστοιχεί» στα πραγματικά όντα από τα οποία έχει απαλλαγεί;

Επιπλέον, αν μείνουμε στη στωική θέση όπου το λεκτόν διακρίνεται τόσο από την πλατωνική Ιδέα όσο και από την αριστοτελική νοητική έννοια, ο οντολογικός τρόπος αυτού του υφισταμένου είναι επίσης πρόβλημα: τι είναι πράγματι ένα ον που δεν είναι ούτε το πραγματικό ον —το ενικό πράγμα—, ούτε το ιδεατό ον της χωριστής Μορφής του Πλάτωνα, ούτε το νοητικό ή ψυχικό ον της αφηρημένης έννοιας του Αριστοτέλη;

Το ερώτημα 〈3〉 αναλαμβάνει το σύνολο του προβλήματος από μια τρίτη οπτική, η οποία μας επαναφέρει άμεσα σε μια δεύτερη όψη της διαμάχης του Αριστοτέλη με τον Πλάτωνα. Είναι το καθόλου χωριστή Μορφή ή μορφή εμμενής στο αισθητό; Αν είναι πλήρως χωριστή Μορφή, υπάρχει ένα αγεφύρωτο χάσμα ανάμεσα στο νοητό και στο αισθητό. Αν είναι εμμενής μορφή, πρέπει να εξηγηθεί πώς μπορεί το νοητό να είναι «παρόν μέσα στα αισθητά».

Εδώ επανεμφανίζεται η αντίθεση Πλάτωνα και Αριστοτέλη. Το καθόλου που είναι παρόν μέσα στο αισθητό είναι είτε μετεχόμενη μορφή είτε καθόλου με την έννοια που το ορίζει ο Αριστοτέλης στα Αναλυτικά Ύστερα, δηλαδή αυτό που «ενυπάρχει ένα και το αυτό στα επιμέρους υποκείμενα». Στην τελευταία αυτή περίπτωση, το ζήτημα δεν έχει λυθεί, διότι το ίδιο χωρίο όπου ο Αριστοτέλης ορίζει το καθόλου ως παρόν στα πράγματα θέτει επίσης ότι είναι μια «ενότητα» που προέρχεται από την «πληθώρα» —παρὰ τὰ πολλά— και εδρεύει στην ψυχή.

Διατυπώνοντας αυτά τα τρία ερωτήματα, ο Πορφύριος επισημαίνει λοιπόν το σύνολο των αντιφάσεων που υπονομεύουν τον πλατωνισμό και τον αριστοτελισμό. Πρόκειται για μια διαπορηματική παρουσίαση της έντασης που δομεί τη δυτική μεταφυσική σε όλες τις σχετικές της όψεις: γενική οντολογία, θεωρία της γνώσης, θεωρία του σημείου και της σημασίας. Για τον J. Tricot, είναι επίσης η μήτρα των μεγάλων θεωρητικών θέσεων που θα διαμορφώσει ο Μεσαίωνας «με αναρίθμητες αποχρώσεις»: ο ρεαλισμός, ο νομιναλισμός και ο εννοιοκρατισμός.

Η θέση αυτή είναι υπερβολικά γενική. Ο Tricot έχει δίκιο να συνδέει αρχικά τον ρεαλισμό με την πλατωνική θέση που υποστηρίζει ότι τα γένη και τα είδη υπάρχουν καθαυτά, πάνω και έξω από τα άτομα· αλλά δεν εξηγεί καθόλου τη γένεση του μεσαιωνικού ρεαλισμού, ο οποίος, ακριβώς, συγκροτείται εναντίον της έμμεσης και για πολύ καιρό καρικατουρικής εικόνας που έχει για την πλατωνική διδασκαλία των χωριστών Μορφών.

Έχει δίκιο να συσχετίζει τον νομιναλισμό με τη θέση του Αντισθένη, ο οποίος υποστήριζε: «Βλέπω ένα άλογο, δεν βλέπω την ιππότητα»· αλλά δεν εξηγεί πώς η προβληματική της αντίληψης εισάγεται στην καρδιά της προβληματικής των καθόλου, ούτε γιατί οι δύο αυτές προβληματικές συναντώνται μόνο στον νομιναλισμό του 14ου αιώνα, και όχι σε εκείνον του 12ου, ούτε, πολύ περισσότερο, γιατί συναντώνται πρώτα στους ρεαλιστές του 13ου και 14ου αιώνα, και όχι μόνο στους νομιναλιστές.
Στην πραγματικότητα, δεν εξηγεί ούτε σε τι μπορεί η θέση του Αντισθένη, άγνωστη στους μεσαιωνικούς, να χαρακτηρίζει νόμιμα τον νομιναλισμό, ούτε πώς, πάνω σε ποια βάση και μέσω ποιων διαύλων μπόρεσε αυτός να συγκροτηθεί ως συνολική φιλοσοφική θέση.

Τέλος, ο Tricot έχει δίκιο να συνδέει τον εννοιοκρατισμό με την «αριστοτελική» θέση που υποστηρίζει ότι «οι γενικές ιδέες υπάρχουν μόνο στο πνεύμα», αλλά παραβλέπει το γεγονός ότι η θέση του Αριστοτέλη είναι τόσο λίγο ομοιογενής, ώστε ο «αυθεντικός» αριστοτελισμός μπόρεσε για πολύ καιρό να θεωρηθεί, αντιθέτως, ως η διδασκαλία που υποστηρίζει ότι τα καθόλου είναι μορφές «θεμελιωμένες στα πράγματα».


Δεν μπορούμε να αναγάγουμε άμεσα το σύνολο της προβληματικής των καθόλου στα τρία ερωτήματα του Πορφυρίου. Οι θέσεις που διακρίνει ο Tricot είναι ιστοριογραφικές θέσεις. Αντιστοιχούν σε μια εικόνα του Μεσαίωνα καθηλωμένη στον φάκελο που είχε συγκροτήσει ο Gilson το 1942. Ο Gilson, τον οποίο ακολουθεί ο Tricot, αναρωτιέται «πώς ένα τόσο ανώδυνο κείμενο» όπως εκείνο του Πορφυρίου «μπόρεσε να χρησιμεύσει ως αφετηρία για τόσο επιβλητικές μεταφυσικές κατασκευές, οι οποίες, από τον Βοήθιο έως την Αναγέννηση, συγκίνησαν τα ισχυρότερα πνεύματα»¹⁸.

Αυτό το είδος ερωτήματος εμφανίζεται επειδή δεν έχει προσδιοριστεί τι μπορεί να είναι μια κειμενική μήτρα. Για να αποδοθεί σε ένα κείμενο το καθεστώς μήτρας, δεν πρέπει να του παραθέτουμε ιστοριογραφικές οντότητες —ρεαλισμός, νομιναλισμός, εννοιοκρατισμός— θεωρούμενες ως αμετάβλητες φιλοσοφικές κατηγορίες, αλλά να το λαμβάνουμε μέσα στη συγκεκριμένη ενεργοποίηση της δύναμής του να γεννά έννοιες.

Από αυτή την άποψη, οι λίγες γραμμές του Πορφυρίου φέρουν μια λανθάνουσα δομή, την οποία μόνο η εξέλιξη της ερμηνευτικής παράδοσης της Εἰσαγωγῆς και των Κατηγοριῶν στον ύστερο νεοπλατωνισμό του 5ου και 6ου αιώνα επιτρέπει να διαβάσουμε. Αν σχηματοποιήσουμε τα τρία ερωτήματα του Πορφυρίου, βλέπουμε πράγματι ότι αυτός εμβολίασε ένα στωικό ερώτημα πάνω σε ένα σχήμα το οποίο, στη συνέχεια, έγινε η συνθετική, συμφιλιωτική οπτική των νεοπλατωνικών πάνω στις πλατωνικές και αριστοτελικές διδασκαλίες περί καθόλου. Αρκεί να παρουσιάσουμε έτσι τις εναλλακτικές του Πορφυρίου:
〈1.1〉 τα γένη και τα είδη είναι πραγματικότητες υφιστάμενες καθαυτές ή 〈1.2〉 απλές συλλήψεις του πνεύματος·
〈2.1〉 τα γένη και τα είδη είναι σωματικά ή 〈2.2〉 ασώματα·
〈3.1〉 τα γένη και τα είδη είναι χωριστά όντα ή 〈3.2〉 όντα που υφίστανται μέσα στα αισθητά πράγματα·
για να δούμε να σχηματίζεται η δομή που στήριξε όλη την ύστερη νεοπλατωνική ερμηνεία και, μέσω αυτής, ένα μέρος της αραβικής και λατινικής ερμηνείας, από δρόμους που μπορούν να προσδιοριστούν ιστορικά και στους οποίους θα επανέλθουμε παρακάτω. Αυτή η δομή είναι η διάκριση των τριών καταστάσεων του καθόλου:
〈a〉 τα καθόλου πριν από την πολλότητα —πρὸ τῶν πολλῶν— = 〈1.1〉·
〈b〉 τα καθόλου μετά την πολλότητα —ἐπὶ τοῖς πολλοῖς— = 〈1.2〉·
〈c〉 τα καθόλου μέσα στην πολλότητα —ἐν τοῖς πολλοῖς— = 〈3.2〉.


Βλέπουμε επίσης ότι το 〈3.1〉 μπορεί να λάβει δύο σημασίες: είτε την πλατωνική σημασία της χωριστής Μορφής = 〈a〉, είτε την αριστοτελική σημασία της νοητικής έννοιας, μεταγενέστερης των πραγμάτων κατά την τάξη του είναι = 〈b〉. Αυτό δίνει μια εντελώς διαφορετική σημασία στο 〈3.2〉: στη μία περίπτωση, η αναφορά γίνεται στην αντίθεση ανάμεσα στον πλατωνικό ρεαλισμό των Ιδεών και στον αριστοτελικό ρεαλισμό των ουσιών· στην άλλη, στην αντίθεση ανάμεσα στον εννοιοκρατισμό και τον ρεαλισμό μέσα στην ίδια τη διδασκαλία του Αριστοτέλη — αντίφαση που φανερώνεται από τη διατύπωση των Αναλυτικών Υστέρων, η οποία υποστηρίζει ότι τα καθόλου βρίσκονται ταυτόχρονα στην ψυχή και στα πράγματα, ως ένα έξω από την πολλότητα και ως ένα μέσα στην πολλότητα.

Αν εξετάσουμε τώρα την εισαγωγή του 〈2.1〉-〈2.2〉 στη νεοπλατωνική μηχανή, βλέπουμε επίσης από πού μπόρεσε να προέλθει η θέση, μαρτυρημένη τον 12ο αιώνα, ότι τα καθόλου είναι «εκφωνήσιμα» που κατέχουν μια δική τους μορφή είναι, το esse enuntiabile, το οποίο δεν είναι ούτε το είναι των ενικών πραγμάτων ούτε το είναι των γενικών εννοιών, αλλά ένα τρίτο γένος είναι, sui generis. Βλέπουμε ακόμη πώς, για να ξεφύγουν από όσα γνώριζαν για την αντίφαση Αριστοτέλη-Πλάτωνα, ορισμένοι μεσαιωνικοί μπήκαν στον πειρασμό να αναζητήσουν λύση «από την πλευρά των Στωικών», τους οποίους γνώριζαν πολύ μερικώς μέσω του Βοηθίου, του Κικέρωνα και του Σενέκα.

Ωστόσο, μια λέξη μπορεί να κρύβει μια άλλη: ο όρος «ασώματο», αν και στωικός, δεν χρησιμοποιείται μόνο από τους Στωικούς· ανήκει επίσης στη γλώσσα του Αλεξάνδρου του Αφροδισιέως, επικεφαλής της περιπατητικής σχολής της Αλεξάνδρειας και αντιπάλου των Στωικών. Για να κατανοήσουμε λοιπόν το ερώτημα του Πορφυρίου όπως μπορούσαν να το εννοήσουν οι μεσαιωνικοί, πρέπει επίσης να λάβουμε υπόψη —όπως θα δούμε με τον Βοήθιο— την αυθεντικά αριστοτελική συνδήλωση που μπορούσε να έχει για έναν Λατίνο συγγραφέα του 6ου αιώνα.


Η κατανόηση του μητρικού καθεστώτος του κειμένου του Πορφυρίου επιβάλλει την εγκατάλειψη μιας μηχανιστικής ιστορίας που γεννά τις θέσεις της ιστοριογραφίας από φιλοσοφήματα θεωρούμενα αφηρημένα. Πρέπει να δούμε το κείμενο μέσα στη συνέχεια των μεταμορφώσεών του. Παράλληλα, πρέπει να εξετάσουμε την ίδια την Εἰσαγωγή μέσα στο δομικό πλαίσιο που της ανήκει: μέσα στη σύνδεσή της με τις Κατηγορίες και, πέρα από αυτές, με το σύνολο του αριστοτελικού και πλατωνικού corpus, που, σε διαφορετικούς βαθμούς και μέσω ειδικών διαύλων μετάδοσης, την πλαισίωσαν από την Ύστερη Αρχαιότητα έως το τέλος του Μεσαίωνα.

Η Εἰσαγωγή δεν υπάρχει καθαυτή· η νοητότητά της και το περιεχόμενό της είναι σχετικά με την κατάσταση των φιλοσοφικών corpora μέσα στα οποία εγγράφεται. Η προβληματική των καθόλου είναι το σχετικό προϊόν δύο ερμηνειών: εκείνης του Πλάτωνα και εκείνης του Αριστοτέλη· αλλά είναι επίσης ο τόπος τομής των δύο corpora, του πλατωνικού και του αριστοτελικού. Αυτά τα corpora μεταβάλλονται από εποχή σε εποχή, από περιβάλλον σε περιβάλλον, από πολιτισμό σε πολιτισμό.

Επομένως, πρέπει να θεωρήσουμε την Εἰσαγωγή ως τόπο έκφρασης και διευκρίνισης της διαμάχης του Αριστοτέλη με τον Πλάτωνα. Πρέπει όμως επίσης να λάβουμε υπόψη το παράδοξο της Εἰσαγωγής: ο Πορφύριος κληροδότησε το πρόβλημα που είχε θελήσει να αποφύγει και δεν μετέδωσε ο ίδιος κανένα από τα στοιχεία που θα επέτρεπαν να συγκροτηθεί αυτό το πρόβλημα σε όλο του το εύρος.

Η προβληματική των καθόλου συγκροτήθηκε με αφορμή την Εἰσαγωγή μάλλον παρά από την ίδια την Εἰσαγωγή. Αυτό που της επέτρεψε να οικοδομηθεί είναι ένα σύνολο παραγόντων, των οποίων οι δεσμοί με την Εἰσαγωγή είναι άλλοτε άμεσοι, άλλοτε χαλαροί, άλλοτε ανύπαρκτοι. Πρέπει λοιπόν να ακολουθήσουμε την ερμηνευτική παράδοση των κειμένων που έφεραν και δόμησαν το ερώτημα, κειμένων που ο λατινικός Μεσαίωνας δεν γνώρισε εξαρχής και ταυτόχρονα.

Μπορούμε να εκφράσουμε αυτή τη μεθοδολογική αναγκαιότητα θέτοντας ότι η ιστορία της ερμηνείας της Εἰσαγωγής πρέπει να συνοδεύεται από μια ιστορία των corpora και μια ιστορία των αυθεντιών.

Το δέντρο του Πορφυρίου

Δευτέρα 17 Αυγούστου 2026

Η διαμάχη των καθόλου 6

Συνέχεια από Δευτέρα 1η. Ιουνίου 2026

Η διαμάχη των καθόλου 6
Από τον Πλάτωνα ως το τέλος του Μεσαίωνα


Σειρά: Des Travaux / Seuil 1996

Alain de Libera

1 Ένα κορεσμένο πρόβλημα (συνέχεια)

ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΤΕΛΕΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΥΘΕΝΤΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΔΙΚΤΥΩΝ

ΤΟ ΔΕΝΔΡΟ ΤΟΥ ΠΟΡΦΥΡΙΟΥ

Μικρό έργο περίπου σαράντα σελίδων, η Εἰσαγωγή είναι ένας πραγματικός κατάλογος ορισμών, από τους οποίους αρκετοί δανείζονται από τα Τοπικά του Αριστοτέλη.19 Κανένας δεν δημιουργεί πρόβλημα στον Πορφύριο· όλοι όμως θα δημιουργήσουν προβλήματα στους αναγνώστες και στους σχολιαστές του. Εδώ αρκούμαστε να τους παρουσιάσουμε καθαυτούς — η συνέχεια των αναλύσεων θα αρκέσει για να φανερώσει τη φύση και την έκταση των δυσκολιών που συνάντησε η ερμηνευτική παράδοση.

〈D1〉 Το γένος. Ο Πορφύριος δίνει τρεις ορισμούς του γένους. Στα μάτια του, μόνον ο τρίτος είναι κυρίως φιλοσοφικός.
〈D1a〉 «Το γένος λέγεται, πρώτα, για μια συλλογή ατόμων που συμπεριφέρονται κατά ορισμένο τρόπο ως προς ένα μόνο ον και μεταξύ τους» — είναι το γένος με την έννοια της φυλής ή του λατινικού gens. Η «φυλή των Ηρακλειδών» είναι το γένος, δηλαδή το σύνολο των απογόνων μιας κοινής ρίζας, οι οποίοι έχουν μεταξύ τους την ίδια σχέση —συγγένειας—, επειδή «κατάγονται» από έναν κοινό πρόγονο.
〈D1b〉 Το γένος είναι επίσης «το σημείο εκκίνησης», ακριβέστερα η αρχή (ἀρχή) «της γένεσης κάθε πράγματος, είτε πρόκειται για τον ίδιο τον γεννήτορα είτε για τον τόπο όπου ένα πράγμα γεννήθηκε».
〈D1c〉
Τέλος, και αυτή είναι η φιλοσοφική σημασία, το γένος είναι «εκείνο κάτω από το οποίο κατατάσσεται το είδος». Η σημασία 〈D1c〉 έχει κάτι κοινό με τις δύο κοινές χρήσεις της λέξης γένος: «Διότι είναι, πράγματι, ένα είδος αρχής για όλα τα είδη που υπάγονται σε αυτό, και φαίνεται επίσης να περιέχει όλο το πλήθος που κατατάσσεται κάτω από αυτό».

Με αφορμή το 〈D1c〉 ο Πορφύριος ξαναβρίσκει, συμπληρώνοντάς τον, τον αριστοτελικό ορισμό του καθόλου στο Περὶ ἑρμηνείας, τον οποίο παραθέτει στην παράλληλη και λεπτομερέστερη εκδοχή των Τοπικών, I, 5, 102a31: «Αυτό είναι που οι φιλόσοφοι περιέγραψαν λέγοντας ότι είναι 〈D1c’〉 το ουσιώδες κατηγόρημα που εφαρμόζεται σε μια πλειάδα πραγμάτων τα οποία διαφέρουν μεταξύ τους ειδικά, όπως για παράδειγμα το ζώο. Πράγματι, ανάμεσα στα κατηγορούμενα, άλλα λέγονται μόνο για ένα ον, όπως είναι τα άτομα, για παράδειγμα ο Σωκράτης, αυτός εδώ ο άνθρωπος, αυτό εδώ το πράγμα· άλλα λέγονται για περισσότερα όντα, και αυτή είναι η περίπτωση των γενών, των ειδών, των διαφορών, των ιδίων και των συμβεβηκότων, τα οποία έχουν κοινά χαρακτηριστικά και όχι χαρακτηριστικά ιδιαίτερα ενός ατόμου».

Στον ορισμό του γένους ο Πορφύριος δίνει τα κανονικά παραδείγματα που θα χρησιμεύσουν στη συνέχεια για να εικονογραφήσουν τους διάφορους τύπους καθόλου. Στη μεσαιωνική παράδοση, αυτός που θα χρησιμοποιηθεί είναι ο ορισμός 〈D1c’〉.

Το γένος είναι, για παράδειγμα, το ζώο· το είδος, ο άνθρωπος· η διαφορά, το λογικό· το ίδιον, η ικανότητα του γέλιου· το συμβεβηκός, το λευκό, το μαύρο, το «κάθεσθαι». Έτσι λοιπόν, τα γένη διαφέρουν, αφενός, από τα κατηγορήματα που εφαρμόζονται σε ένα μόνο άτομο, επειδή αποδίδονται σε μια πλειάδα· διαφέρουν επίσης, αφετέρου, από τα κατηγορήματα που εφαρμόζονται σε μια πλειάδα, δηλαδή από τα είδη, επειδή τα είδη, μολονότι αποδίδονται σε πολλά άτομα, αποδίδονται ωστόσο μόνο σε άτομα που δεν διαφέρουν μεταξύ τους ειδικά, αλλά μόνο αριθμητικά. Έτσι, ο άνθρωπος, που είναι είδος, αποδίδεται στον Σωκράτη και στον Πλάτωνα, οι οποίοι διαφέρουν μεταξύ τους όχι ως προς το είδος αλλά ως προς τον αριθμό, ενώ το ζώο, που είναι γένος, αποδίδεται στον άνθρωπο, στο βόδι και στο άλογο, τα οποία διαφέρουν μεταξύ τους κατά το είδος και όχι πλέον μόνο κατά τον αριθμό (μτφρ. Tricot, σ. 15).

〈D2〉 Το είδος. Ο Πορφύριος προτείνει πολλούς ορισμούς, μεταξύ των οποίων ο 〈D2a〉: «Το είδος είναι εκείνο που υπάγεται στο δεδομένο γένος» και ο 〈D2b〉: «Το είδος είναι εκείνο που κατατάσσεται κάτω από το γένος και εκείνο στο οποίο το γένος αποδίδεται ουσιωδώς». Ένας τρίτος ορισμός 〈D2c〉: «Το είδος είναι το κατηγόρημα που εφαρμόζεται ουσιωδώς σε μια πλειάδα όρων οι οποίοι διαφέρουν μεταξύ τους αριθμητικά», χαρακτηρίζει το λεγόμενο «ειδικώτατο» είδος, για παράδειγμα τον άνθρωπο, δηλαδή το είδος που δεν έχει κάτω από αυτό παρά αριθμητικά διακριτά άτομα, για παράδειγμα τον Σωκράτη ή τον Πλάτωνα, και όχι άλλα υποτεταγμένα ή «υπάλληλα» είδη. Αυτός ο ορισμός 〈D2c〉 είναι εκείνος που θα κρατήσει γενικά η μεσαιωνική παράδοση.

〈D3〉 Από τους τρεις ορισμούς της διαφοράς, ένας, ο τρίτος, που αφορά τη διαφορά «με την κυριότατη σημασία του όρου», συγκρατεί την προσοχή. Είναι ο ορισμός της ειδικής διαφοράς, «η οποία καθιστά τα άτομα όχι μόνο άλλα ως προς την ποιότητα, αλλά καθιστά ένα ον άλλο». Αυτή είναι η περίπτωση της διαφοράς λογικό, η οποία, προστιθέμενη στο ζώο, το καθιστά άλλο, δηλαδή διαιρεί το ζώο σε δύο υπάλληλα είδη: τα λογικά ζώα και τα άλογα ζώα· ενώ η διαφορά θνητό διαιρεί τα λογικά ζώα σε δύο είδη: τους ανθρώπους —θνητούς— και τους θεούς —αθανάτους.

Έως ότου φθάσουμε στο ειδικώτατο είδος, οι διαφορές έχουν λοιπόν δύο όψεις: διαιρούν το ανώτερο γένος και συγκροτούν τα κατώτερα είδη, κάθε είδος —εκτός από το ειδικώτατο είδος— όντας γένος για τα υπάλληλα είδη του. Στην ανάλυση αυτού του μηχανισμού γένεσης των ειδών μέσω του παιχνιδιού της συγκροτητικής/διαιρετικής διαφοράς ο Πορφύριος εισάγει το ουσιώδες μέρος της νεοπλατωνικής εννοιολογίας.

Ήδη, στην ενότητα που αφιερώνεται στο είδος, είχε επικαλεστεί τον Πλάτωνα για να εξηγήσει τη διπλή κίνηση καθόδου από τα γενικότατα γένη προς τα έσχατα είδη και τα άτομα, και ανόδου από αυτά προς εκείνα· πρώτα ως «διαίρεση» που «προχωρεί προς την πολλαπλότητα», έπειτα ως «αναγωγή της πολλαπλότητας στην ενότητα». Αυτό το λεξιλόγιο παρέπεμπε ταυτόχρονα στις ιδέες της πρόοδου και της επιστροφής, καθώς και στην αρχή της αναγωγής στο Ένα, τυπικές του νεοπλατωνισμού· και, ως προς το βάθος, συναντούσε τη διαλεκτική μέθοδο της διχοτομικής ανάλυσης που ήταν αγαπητή στον Πλάτωνα, την οποία όμως ο ίδιος ο Αριστοτέλης είχε επικρίνει στα Περὶ ζῴων μορίων, I, 2-4, ως καθαρά λογική διαδικασία ανίκανη να οδηγήσει σε φυσική ταξινόμηση.

Σε κάθε περίπτωση, παρείχε μια ιεραρχική αναπαράσταση των όντων, η οποία επέτρεπε να δομηθεί καθεμία από τις δέκα κατηγορίες που διέκρινε ο Αριστοτέλης. Η διατύπωση αυτής της ιεραρχίας, όπως παρουσιάζεται από τον Πορφύριο, χωρίς μνεία του παιχνιδιού των διαφορών, με μοναδικό παράδειγμα την κατηγορία της ουσίας, πρώτη από τις δέκα κατηγορίες, έδωσε αφορμή στην αναπαράσταση εκείνου που ονομάστηκε Δένδρο του Πορφυρίου.

Ας διευκρινίσουμε αυτό που λέμε, περιοριζόμενοι σε μία μόνο κατηγορία. Η ουσία είναι η ίδια γένος· κάτω από αυτήν βρίσκεται το σώμα· κάτω από το σώμα, το έμψυχο σώμα· κάτω από το έμψυχο σώμα, το ζώο· κάτω από το ζώο, το λογικό ζώο· κάτω από το λογικό ζώο, ο άνθρωπος· κάτω από τον άνθρωπο, τέλος, ο Σωκράτης και ο Πλάτων, και οι επιμέρους άνθρωποι. Από όλους αυτούς τους όρους η ουσία είναι ο γενικότατος και είναι μόνο γένος· ο άνθρωπος είναι το ειδικώτατο είδος και είναι μόνο είδος· το σώμα είναι είδος της ουσίας και γένος του έμψυχου σώματος· όσο για το έμψυχο σώμα, είναι είδος του σώματος και γένος του ζώου· με τη σειρά του, το ζώο είναι είδος του έμψυχου σώματος και γένος του λογικού ζώου· το λογικό ζώο είναι είδος του ζώου και γένος του ανθρώπου· ο άνθρωπος είναι είδος του λογικού ζώου, αλλά δεν είναι πλέον γένος των επιμέρους ανθρώπων, δεν είναι τίποτε άλλο παρά είδος· και καθετί που, τοποθετημένο πριν από τα άτομα, τους αποδίδεται άμεσα (μτφρ. Tricot, σ. 18-19).

Μια περίφημη απεικόνιση του Δένδρου του Πορφυρίου, διαμορφωμένη άμεσα πάνω στο προηγούμενο κείμενο, είναι εκείνη που προτείνει το σχόλιο του Julius Pacius —Giulio Pace, 1550-1635—, ενός από τους κύριους σχολιαστές του Αριστοτέλη στην κλασική εποχή. Καθώς η έμφαση τίθεται στην κάθετη ιεραρχία του γένους και των ειδών, οι διαφορές δεν εμφανίζονται (σχήμα A).

Σχήμα A

Κατά τον Μεσαίωνα, το Δένδρο του Πορφυρίου ενσωμάτωνε, αντίθετα, την αναπαράσταση των διαιρετικών διαφορών του ανώτερου γένους —ή είδους— και των συγκροτητικών διαφορών του κατώτερου είδους. Συνυπήρξαν δύο μεγάλα σχήματα: το ένα, πιο στατικό, εξέφραζε περισσότερο το αποτέλεσμα της διαίρεσης (σχήμα B), ενώ το άλλο, πιο δυναμικό, εξέφραζε την κίνηση της διαφοράς ως συγκρότησης, σύμφωνα με μια διαδρομή σημειωμένη ως τέτοια (σχήμα C).


Όσο για τους πορφυριανούς ορισμούς του ιδίου και του συμβεβηκότος, οι οποίοι φαίνονταν μεταφυσικά αρκετά ακίνδυνοι, αποδείχθηκαν στον Μεσαίωνα, ιδίως μετά τη θεωρητική παρέμβαση του Occam, απρόβλεπτης εμβέλειας. Εδώ μνημονεύουμε μόνο εκείνους που θα επανέλθουν στη συνέχεια, δηλαδή:

〈D4〉 Το ίδιον είναι εκείνο που ανήκει «σε ένα μόνο είδος, σε ολόκληρο το είδος, και πάντοτε» (quod convenit omni, soli et semper), όπως για τον άνθρωπο η ικανότητα του γέλιου. «Πράγματι, ακόμη κι αν δεν γελά πάντοτε, ο άνθρωπος τουλάχιστον λέγεται ικανός να γελά» —στα λατινικά risibilis—, «όχι επειδή γελά πάντοτε, αλλά επειδή μπορεί εκ φύσεως να γελά».

〈D5〉 Το συμβεβηκός είναι 〈D5a〉: «Εκείνο που εμφανίζεται και εξαφανίζεται χωρίς να συνεπάγεται την καταστροφή του υποκειμένου». Ο Πορφύριος το διαιρεί σε δύο είδη: το ένα χωριστό από το υποκείμενο, το άλλο αχώριστο. «Ο ύπνος είναι χωριστό συμβεβηκός· το να είναι κανείς μαύρος, μολονότι είναι αχώριστο συμβεβηκός για το κοράκι και τον Αιθίοπα, δεν εμποδίζει ωστόσο να μπορεί κανείς τουλάχιστον να συλλάβει ένα λευκό κοράκι και έναν Αιθίοπα που χάνει το χρώμα του, χωρίς να καταστραφεί το ίδιο το υποκείμενο».

Ένας άλλος ορισμός, τον οποίο οι μεσαιωνικοί θα χρησιμοποιήσουν μερικές φορές για να αποφύγουν τις δυσκολίες που προκαλεί ο προηγούμενος, είναι ο 〈D5b〉: «Το συμβεβηκός είναι εκείνο που μπορεί να ανήκει ή να μην ανήκει στο ίδιο υποκείμενο». Ο ορισμός 〈D5c〉, αντίθετα, θα παίξει μικρότερο ρόλο: «Το συμβεβηκός είναι εκείνο που δεν είναι ούτε γένος ούτε διαφορά ούτε είδος ούτε ίδιον, αλλά πάντως υφίσταται πάντοτε σε ένα υποκείμενο» (Tricot, σ. 34).

Για τη σχέση ανάμεσα στην προβληματική των καθόλου και τη διδασκαλία των κατηγοριών

Ένα από τα σαφέστερα γνωρίσματα του δεσμού που ενώνει τη νεοπλατωνική σχολαστική της ύστερης Αρχαιότητας με τη λατινική μεσαιωνική σκέψη είναι η σύνδεση ανάμεσα στην προβληματική των καθόλου και την ερμηνεία του θέματος των Κατηγοριών του Αριστοτέλη. Αυτή είναι που δίνει το αληθινό της νόημα στο σχέδιο του Πορφυρίου. Αλλά αυτή επίσης εξηγεί πώς η έριδα περί των καθόλου εξοπλίστηκε μέσα στη συζήτηση στην οποία η Εἰσαγωγή αποτελούσε άχρηστο πρόλογο, όσο δεν είχε και η ίδια υποβληθεί σε αυτό το πρώτο κοσκίνισμα.

Γι’ αυτό η διαμάχη ανάμεσα στον ρεαλισμό, τον εννοιοκρατισμό και τον νομιναλισμό δεν είναι παρά μια ιδιαίτερη μορφή μιας βαθύτερης και γενικότερης διαμάχης: εκείνης που αφορά τη φύση των κατηγοριών. Ορίζοντας το γένος ως το ουσιώδες κατηγόρημα που εφαρμόζεται σε μια πλειάδα πραγμάτων τα οποία διαφέρουν μεταξύ τους ειδικά, ο Πορφύριος είχε χρησιμοποιήσει τη λέξη «κατηγορούμενον», αρκετά συχνά συνώνυμη στον Αριστοτέλη με το «κατηγόρημα» και την «κατηγορία». Η λατινική διάκριση ανάμεσα σε praedicamentum —κατηγορία, κατηγόρημα με την έννοια του κατηγορήματος/πραιδικαμέντου— και praedicabile —κατηγορήσιμο— έδειχνε, χωρίς να εξηγεί ρητά τη φύση τους, την ομοιότητα και τη διαφορά ανάμεσα σε αυτά τα δύο επίπεδα.

Όλα συνδέονταν με την κατηγόρηση, με άλλα λόγια, για να εντείνουμε την αμφισημία, με την «κατηγοριοποίηση». Αλλά μπορούσε κατά στιγμές να φαίνεται δύσκολο να κατανοηθεί γιατί τα γένη και τα είδη ήταν κατηγορήσιμα, ενώ οι ουσίες ή οι ποιότητες ήταν κατηγορίες. Το Δένδρο του Πορφυρίου επέτρεπε να συλληφθεί κατά ποιον τρόπο τα κατηγορήσιμα «επίπλωναν» οντολογικά καθένα από τα γένη της κατηγόρησης που είχε διακρίνει ο Αριστοτέλης με τη μορφή των δέκα κατηγοριών. Αλλά σε κάθε επίπεδο ένιωθε κανείς ότι βρισκόταν πιασμένος στον κύκλο που συγκεντρώνει τις λέξεις, τις έννοιες και τα πράγματα.

Στους αρχαίους σχολιαστές του Αριστοτέλη υπήρχαν, όπως ειπώθηκε, τρεις θεωρίες για τη φύση των κατηγοριών: η πρώτη τις έκανε φωναί, δηλαδή «φωνητικούς ήχους»· η δεύτερη ὄντα, όντα ή «υπάρχοντα»· η τρίτη νοήματα, «νοήματα» ή έννοιες, αυτό που σήμερα θα ονομάζαμε «αντικείμενα της σκέψης».20 Ο ορισμός των κατηγοριών ως «φωνών», «νοημάτων» ή «όντων» επανεμφανίστηκε στον Μεσαίωνα. Οι αμφισημίες του αριστοτελικού κειμένου, αλλά και ο δομικός καταναγκασμός —καθώς οι τρεις όροι εξαντλούσαν όλους τους νοητούς τύπους πραγματικότητας—, η μεσολάβηση ορισμένων πηγών —η Paraphrasis Themistiana, τα σχόλια του Βοηθίου— εξηγούν αυτή τη μονιμότητα.

Η μεσαιωνική προβληματική των καθόλου δεν αναπτύχθηκε μόνο με βάση την εξήγηση της Εἰσαγωγῆς του Πορφυρίου, αλλά σε σύνδεση με την εξήγηση των Κατηγοριών. Υπήρξαν, ωστόσο, προσαρμογές λεξιλογίου και ορολογικές διακυμάνσεις. Ο όρος φωναί, που αρχικά αποδόθηκε ως voces, «φωνητικοί ήχοι», παραχώρησε σταδιακά τη θέση του σε άλλα λεξήματα: sermo, ακόμη και nomen, με τον Αβελάρδο, έπειτα terminus, με την «τερμινιστική» λογική του 13ου αιώνα, και terminus vocalis, με τους νομιναλιστές του 14ου αιώνα· ο όρος νοήματα αντικαταστάθηκε από conceptus, intentiones ή άλλες εκφράσεις πιο κοντινές στον Αριστοτέλη, όπως affectiones ή passiones animae, ή terminus mentalis τον 14ο αιώνα· τέλος, ο ίδιος ο όρος ὄντα παραχώρησε τη θέση του στον όρο res, «πράγματα».

Την τριάδα λοιπόν φωναί-νοήματα-ὄντα διαδέχθηκε η τριάδα των λέξεων/ονομάτων, των εννοιών και των πραγμάτων. Αυτή η εξέλιξη ήταν προγραμματισμένη στην ύστερη νεοπλατωνική σχολαστική για το πέρασμα από τις «φωνές» στα «ονόματα» και για το πέρασμα από τα ὄντα στα «πράγματα» (πράγματα), το οποίο μαρτυρείται σε ορισμένους συγγραφείς, μεταξύ των οποίων ο Σιμπλίκιος, που χρησιμοποιεί αδιακρίτως φωναί, λέξεις και ὀνόματα.

Στον λατινικό Μεσαίωνα, το πέρασμα από την ερμηνεία των καθόλου ως «φωνών» στην ερμηνεία των καθόλου ως «ονομάτων» ή «λέξεων» αντιπροσώπευσε, αντιθέτως, μια επιστημολογική τομή ανάμεσα σε δύο διδασκαλίες, τον φωνητισμό και τον «νομιναλισμό», μια εξέλιξη της οποίας ο Αβελάρδος υπήρξε ο κύριος προωθητής, μεταβάλλοντας την πρώτη του διδασκαλία περί των καθόλου ως voces σε διδασκαλία περί των καθόλου ως sermones ή nomina.

Θα μπορούσε κανείς να γράψει την ιστορία της προβληματικής των καθόλου στη σχέση της με την ερμηνεία των Κατηγοριών, ακολουθώντας τις διάφορες ενσαρκώσεις της τριάδας των λέξεων, των εννοιών και των πραγμάτων. Οι μεταμορφώσεις των νοημάτων ανάμεσα στις λέξεις και τα πράγματα αποτελούν δομικό δείκτη, γνώρισμα της εξέλιξης των προβληματικών. Εδώ θα αποκαταστήσουμε τα κύρια στάδια που δείχνουν ότι, πέρα από τις δογματικές θέσεις —ρεαλισμός, εννοιοκρατισμός, νομιναλισμός—, κρύβονται επιλογές και πειθαρχικές αρθρώσεις —οντολογία, ψυχολογία, σημασιολογία—, οι οποίες αντιστοιχούν στο πεδίο προβλημάτων που συντίθεται ευκολότερα υπό τη θεωρητική πρωτοκαθεδρία των πραγμάτων, των εννοιών και των λέξεων.

Αυτή η τριάδα είναι θεμελιώδης. Γεμίζει και μεταβάλλεται, αναδιανέμεται και αναδιαρθρώνεται σε συνάρτηση με τα διαθέσιμα ή επιστημικά κυρίαρχα κείμενα σε μια δεδομένη εποχή. Υπάρχει μια εποχή των καθόλου όπου η θεωρητική αυθεντία εξασφαλίζεται από το Περὶ ψυχῆς, μια άλλη όπου εξασφαλίζεται από τη Μεταφυσική, μια τρίτη από τη λεγόμενη λογική των «Νεωτέρων», καρπό της μεσαιωνικής ιδιοφυΐας. Ορισμένα κείμενα παραμένουν στον ορίζοντα, αξεπέραστα και αναπόφευκτα μόλις γίνουν γνωστά και μεταφραστούν. Κατ’ εξοχήν τέτοια περίπτωση είναι τα Δεύτερα Ἀναλυτικά, που συμπυκνώνουν όλα τα συναφή προβλήματα που συνιστούν την αληθινή πραγματικότητα του προβλήματος των καθόλου: από τη θεωρία της αντίληψης έως τη θεωρία της γνώσης. Ένα κείμενο παραμένει από την αρχή έως το τέλος της ύστερης Αρχαιότητας και του Μεσαίωνα αχώριστος σύντροφος της Εἰσαγωγῆς: οι Κατηγορίες.

Με ένα αξιοσημείωτο φαινόμενο επιστροφής, η Εἰσαγωγή, που έπρεπε να επιτρέψει μια εύκολη ανάγνωση των Κατηγοριών, σκοτίστηκε από το κείμενο που όφειλε να εξηγήσει. Αλλά αυτό συνέβη επειδή στις Κατηγορίες ανήκε να μεταφέρουν τα αληθινά διακυβεύματα και να καθορίζουν τον μεταβλητό βαθμό νοητότητας ενός έργου που μπορούσε να νοηθεί μόνο σε σχέση με αυτές.

Πριν εισέλθουμε σε ολόκληρη την ιστορία, μπορούμε να εικονογραφήσουμε το φαινόμενο με ένα παράδειγμα. Προνομιακός μάρτυρας της σύνδεσης ανάμεσα στην προβληματική των καθόλου και τη διδασκαλία των κατηγοριών είναι η διαμάχη του Αβελάρδου και του Αλβερικού για την κατηγορία της ουσίας, στην οποία έγινε προηγουμένως υπαινιγμός. Ας επιστρέψουμε για λίγο σε αυτήν.

Σύμφωνα με τον Αβελάρδο, η αριστοτελική διαίρεση της «ουσίας» σε «πρώτη ουσία» και «δεύτερη ουσία» είναι σχεδόν ακατανόητη, αν ερμηνευθεί ως διάκριση ανάμεσα σε πράγματα και όχι ως διάκριση ανάμεσα σε λέξεις. Αν την καταστήσουμε διάκριση πραγμάτων, αυτό ισοδυναμεί με το να πούμε ότι «ανάμεσα στα πράγματα που είναι ουσίες, άλλα είναι καθολικά και άλλα ενικά· εν συντομία, ότι εξετάζοντας τον άνθρωπο, δηλαδή το πράγμα που είναι άνθρωπος, το ένα είναι καθολικό και το άλλο ιδιαίτερο».

Ένας μαθητής του Αλβερικού, συγγραφέας του λεγόμενου Σχολίου C20 —χειρόγραφο Arsenal 910, φφ. 147r-162v—, απορρίπτει ρητά τη θέση σύμφωνα με την οποία το νόημα της διάκρισης ανάμεσα στους δύο τύπους ουσιών θα ήταν: «Από τις λέξεις που σημαίνουν μια ουσία, άλλες έχουν διακριτή σημασία και άλλες όχι». Γνωρίζει ότι η θέση του αμφισβητείται επειδή συνεπάγεται τον ρεαλισμό των καθόλου, αλλά την επικαλείται δυναμικά στο όνομα του Βοηθίου: σε όποιον τον κατηγορεί ότι θεωρεί «τα γένη ως πράγματα που υπάρχουν καθ’ εαυτά» (res per se existentes), «πράγμα απαράδεκτο», απαντά ότι δεν έχει καμία δυσκολία να δεχθεί ότι «η πρώτη ουσία και η δεύτερη ουσία είναι ουσίες και πράγματα που υπάρχουν καθ’ εαυτά» και ότι «ο ίδιος ο Βοήθιος το μαρτυρεί στο σχόλιό του στον Πορφύριο, όταν πραγματεύεται τα γένη και τα είδη» —χειρόγραφο Arsenal 910, φ. 150r.

Ο Αβελάρδος κατανοεί διαφορετικά το κείμενο του Βοηθίου. Δέχεται ότι η πρόθεση του Αριστοτέλη ήταν να «συζητήσει τις πρώτες λέξεις που σημαίνουν τα πρώτα γένη των πραγμάτων, καθόσον σημαίνουν πράγματα», αλλά διευκρινίζει: «δηλαδή, να αποκαλύψει τη σημασία τους σε σχέση με τις φύσεις των πραγμάτων που τους ήταν υποκείμενες [που ήταν το υποκείμενό τους]». Τροποποιεί τον Βοήθιο, ο οποίος μιλούσε για τα «δέκα γένη που αναφέρονται από τις δέκα κατηγορικές-λέξεις», αντικαθιστώντας τα με τις «δέκα φύσεις των πραγμάτων». Η διαφορά ανάμεσα σε «φύσεις» και «γένη» είναι καίρια: οι φύσεις του Αβελάρδου δεν είναι πράγματα.21


Βλέπουμε σε αυτό το παράδειγμα σε ποιον βαθμό η προβληματική της Εἰσαγωγῆς δεν περιέχεται στην Εἰσαγωγή, αλλά στο κείμενο στο οποίο αυτή εισάγει, τις Κατηγορίες, και στα δορυφορικά του κείμενα, όπως το σχόλιο του Βοηθίου. Οι μεγάλες φιλοσοφικές επιλογές σχετικά με τα καθόλου αποφασίζονται μέσα στην ερμηνεία του τι είναι οι πρώτες και οι δεύτερες ουσίες, άρα μέσα στη θεωρία των κατηγοριών.

Αν παραγνωρίσει κανείς αυτόν τον δεσμό, μέσα στον οποίο εκφράζονται όλες οι αμφισημίες του αριστοτελικο-νεοπλατωνικού συμπλέγματος, χάνει εκείνο που ρυθμίζει τον ρυθμό της μεσαιωνικής ιστορίας των καθόλου και εξασφαλίζει ταυτόχρονα τη συνέχεια και τις ρήξεις ανάμεσα στην ύστερη Αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα. Πρέπει να επιχειρήσουμε να συλλάβουμε το ουσιώδες του. Αυτό θα γίνει εδώ.

Πλατωνικές πηγές της προβληματικής των καθόλου

Δευτέρα 1 Ιουνίου 2026

Η διαμάχη των καθόλου 5

Συνέχεια από Τρίτη 12. Μαΐου 2026

Η διαμάχη των καθόλου 5
Από τον Πλάτωνα ως το τέλος του Μεσαίωνα


Σειρά: Des Travaux / Seuil 1996

Alain de Libera

1 Ένα κορεσμένο πρόβλημα (συνέχεια)

ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΤΕΛΕΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΥΘΕΝΤΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΔΙΚΤΥΩΝ

........〈1〉 De interpretatione, 7, 17a39-40: το καθόλου είναι «αυτό που, από τη φύση του, κατηγορείται για πολλά» ή «αυτό που κατηγορείται φυσικά για πολλά»· universale est quod est natum predicari de pluribus, λέει η λατινική μετάφραση του Boèce.........

ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ ΤΟΥ ΠΟΡΦΥΡΙΟΥ

Το ερώτημα 〈2〉, το οποίο εκκινεί από την πραγματική ύπαρξη —υπόσταση— των καθόλου, θέτει με στωική γλώσσα το πρόβλημα της φύσης αυτών των υπαρκτών —υφισταμένων—: πρόκειται για ασώματα όντα ή για σωματικά όντα; Οι Στωικοί, δεχόμενοι τέσσερα είδη ασώματων —τον τόπο, τον χρόνο, το κενό και το λεκτόν, δηλαδή το «εκφραστό», αυτό που οι μεσαιωνικοί θα ονομάσουν «εκφωνήσιμο» (enuntiabile)—, προσκρούουν, με άλλη μορφή και σε άλλο οντο-λογικό επίπεδο, σε μια αντίφαση που είναι υπόρρητη στις δύο αντίθετες θέσεις του 〈1〉.
Το «εκφραστό» είναι πράγματι ένα ον «απαλλαγμένο από τις αισθητές εντυπώσεις», το οποίο αντιπροσωπεύει ένα «στάδιο της γνώσης όπου το περιεχόμενο της αισθητής εμπειρίας μεταφράζεται σε όρους γλώσσας». Αυτό το περιεχόμενο έχει δύο ιδιαιτερότητες: 〈a〉 είναι η «άρθρωση ενός εικονικού περιεχομένου σε λόγια»· με άλλα λόγια, δεν είναι αντικείμενο μιας «καθολικής ενόρασης»· 〈b〉 ωστόσο, η γλωσσική έκφραση δεν συγκροτεί το περιεχόμενο, αλλά το μεταφράζει, χωρίς να το «δημιουργεί»¹⁷.

Η εναλλακτική που ανοίγεται στο 〈2〉 επαναφέρει την εσωτερική αντίφαση των «πλατωνικών» και «αριστοτελικών» θέσεων. Αν, όπως λέει ο Πλάτων, το καθόλου είναι μια «υφιστάμενη πραγματικότητα», τότε είναι ασώματο· αλλά, εφόσον ένα ασώματο είναι απαλλαγμένο από το αισθητό, πρέπει να έχει αφαιρεθεί από αυτό: άρα δεν είναι υφιστάμενη πραγματικότητα, αλλά έννοια, όπως το αριστοτελικό καθόλου. Αντίστροφα, αν το καθόλου είναι ασώματο, δηλαδή μια αφηρημένη έννοια, πώς μπορεί να είναι ταυτόχρονα υφιστάμενη πραγματικότητα και να «αντιστοιχεί» στα πραγματικά όντα από τα οποία έχει απαλλαγεί;

Επιπλέον, αν μείνουμε στη στωική θέση όπου το λεκτόν διακρίνεται τόσο από την πλατωνική Ιδέα όσο και από την αριστοτελική νοητική έννοια, ο οντολογικός τρόπος αυτού του υφισταμένου είναι επίσης πρόβλημα: τι είναι πράγματι ένα ον που δεν είναι ούτε το πραγματικό ον —το ενικό πράγμα—, ούτε το ιδεατό ον της χωριστής Μορφής του Πλάτωνα, ούτε το νοητικό ή ψυχικό ον της αφηρημένης έννοιας του Αριστοτέλη;

Το ερώτημα 〈3〉 αναλαμβάνει το σύνολο του προβλήματος από μια τρίτη οπτική, η οποία μας επαναφέρει άμεσα σε μια δεύτερη όψη της διαμάχης του Αριστοτέλη με τον Πλάτωνα. Είναι το καθόλου χωριστή Μορφή ή μορφή εμμενής στο αισθητό; Αν είναι πλήρως χωριστή Μορφή, υπάρχει ένα αγεφύρωτο χάσμα ανάμεσα στο νοητό και στο αισθητό. Αν είναι εμμενής μορφή, πρέπει να εξηγηθεί πώς μπορεί το νοητό να είναι «παρόν μέσα στα αισθητά».

Εδώ επανεμφανίζεται η αντίθεση Πλάτωνα και Αριστοτέλη. Το καθόλου που είναι παρόν μέσα στο αισθητό είναι είτε μετεχόμενη μορφή είτε καθόλου με την έννοια που το ορίζει ο Αριστοτέλης στα Αναλυτικά Ύστερα, δηλαδή αυτό που «ενυπάρχει ένα και το αυτό στα επιμέρους υποκείμενα». Στην τελευταία αυτή περίπτωση, το ζήτημα δεν έχει λυθεί, διότι το ίδιο χωρίο όπου ο Αριστοτέλης ορίζει το καθόλου ως παρόν στα πράγματα θέτει επίσης ότι είναι μια «ενότητα» που προέρχεται από την «πληθώρα» —παρὰ τὰ πολλά— και εδρεύει στην ψυχή.

Διατυπώνοντας αυτά τα τρία ερωτήματα, ο Πορφύριος επισημαίνει λοιπόν το σύνολο των αντιφάσεων που υπονομεύουν τον πλατωνισμό και τον αριστοτελισμό. Πρόκειται για μια διαπορηματική παρουσίαση της έντασης που δομεί τη δυτική μεταφυσική σε όλες τις σχετικές της όψεις: γενική οντολογία, θεωρία της γνώσης, θεωρία του σημείου και της σημασίας. Για τον J. Tricot, είναι επίσης η μήτρα των μεγάλων θεωρητικών θέσεων που θα διαμορφώσει ο Μεσαίωνας «με αναρίθμητες αποχρώσεις»: ο ρεαλισμός, ο νομιναλισμός και ο εννοιοκρατισμός.

Η θέση αυτή είναι υπερβολικά γενική. Ο Tricot έχει δίκιο να συνδέει αρχικά τον ρεαλισμό με την πλατωνική θέση που υποστηρίζει ότι τα γένη και τα είδη υπάρχουν καθαυτά, πάνω και έξω από τα άτομα· αλλά δεν εξηγεί καθόλου τη γένεση του μεσαιωνικού ρεαλισμού, ο οποίος, ακριβώς, συγκροτείται εναντίον της έμμεσης και για πολύ καιρό καρικατουρικής εικόνας που έχει για την πλατωνική διδασκαλία των χωριστών Μορφών.

Έχει δίκιο να συσχετίζει τον νομιναλισμό με τη θέση του Αντισθένη, ο οποίος υποστήριζε: «Βλέπω ένα άλογο, δεν βλέπω την ιππότητα»· αλλά δεν εξηγεί πώς η προβληματική της αντίληψης εισάγεται στην καρδιά της προβληματικής των καθόλου, ούτε γιατί οι δύο αυτές προβληματικές συναντώνται μόνο στον νομιναλισμό του 14ου αιώνα, και όχι σε εκείνον του 12ου, ούτε, πολύ περισσότερο, γιατί συναντώνται πρώτα στους ρεαλιστές του 13ου και 14ου αιώνα, και όχι μόνο στους νομιναλιστές.
Στην πραγματικότητα, δεν εξηγεί ούτε σε τι μπορεί η θέση του Αντισθένη, άγνωστη στους μεσαιωνικούς, να χαρακτηρίζει νόμιμα τον νομιναλισμό, ούτε πώς, πάνω σε ποια βάση και μέσω ποιων διαύλων μπόρεσε αυτός να συγκροτηθεί ως συνολική φιλοσοφική θέση.

Τέλος, ο Tricot έχει δίκιο να συνδέει τον εννοιοκρατισμό με την «αριστοτελική» θέση που υποστηρίζει ότι «οι γενικές ιδέες υπάρχουν μόνο στο πνεύμα», αλλά παραβλέπει το γεγονός ότι η θέση του Αριστοτέλη είναι τόσο λίγο ομοιογενής, ώστε ο «αυθεντικός» αριστοτελισμός μπόρεσε για πολύ καιρό να θεωρηθεί, αντιθέτως, ως η διδασκαλία που υποστηρίζει ότι τα καθόλου είναι μορφές «θεμελιωμένες στα πράγματα».


Δεν μπορούμε να αναγάγουμε άμεσα το σύνολο της προβληματικής των καθόλου στα τρία ερωτήματα του Πορφυρίου. Οι θέσεις που διακρίνει ο Tricot είναι ιστοριογραφικές θέσεις. Αντιστοιχούν σε μια εικόνα του Μεσαίωνα καθηλωμένη στον φάκελο που είχε συγκροτήσει ο Gilson το 1942. Ο Gilson, τον οποίο ακολουθεί ο Tricot, αναρωτιέται «πώς ένα τόσο ανώδυνο κείμενο» όπως εκείνο του Πορφυρίου «μπόρεσε να χρησιμεύσει ως αφετηρία για τόσο επιβλητικές μεταφυσικές κατασκευές, οι οποίες, από τον Βοήθιο έως την Αναγέννηση, συγκίνησαν τα ισχυρότερα πνεύματα»¹⁸.

Αυτό το είδος ερωτήματος εμφανίζεται επειδή δεν έχει προσδιοριστεί τι μπορεί να είναι μια κειμενική μήτρα. Για να αποδοθεί σε ένα κείμενο το καθεστώς μήτρας, δεν πρέπει να του παραθέτουμε ιστοριογραφικές οντότητες —ρεαλισμός, νομιναλισμός, εννοιοκρατισμός— θεωρούμενες ως αμετάβλητες φιλοσοφικές κατηγορίες, αλλά να το λαμβάνουμε μέσα στη συγκεκριμένη ενεργοποίηση της δύναμής του να γεννά έννοιες.

Από αυτή την άποψη, οι λίγες γραμμές του Πορφυρίου φέρουν μια λανθάνουσα δομή, την οποία μόνο η εξέλιξη της ερμηνευτικής παράδοσης της Εἰσαγωγῆς και των Κατηγοριῶν στον ύστερο νεοπλατωνισμό του 5ου και 6ου αιώνα επιτρέπει να διαβάσουμε. Αν σχηματοποιήσουμε τα τρία ερωτήματα του Πορφυρίου, βλέπουμε πράγματι ότι αυτός εμβολίασε ένα στωικό ερώτημα πάνω σε ένα σχήμα το οποίο, στη συνέχεια, έγινε η συνθετική, συμφιλιωτική οπτική των νεοπλατωνικών πάνω στις πλατωνικές και αριστοτελικές διδασκαλίες περί καθόλου. Αρκεί να παρουσιάσουμε έτσι τις εναλλακτικές του Πορφυρίου:
〈1.1〉 τα γένη και τα είδη είναι πραγματικότητες υφιστάμενες καθαυτές ή 〈1.2〉 απλές συλλήψεις του πνεύματος·
〈2.1〉 τα γένη και τα είδη είναι σωματικά ή 〈2.2〉 ασώματα·
〈3.1〉 τα γένη και τα είδη είναι χωριστά όντα ή 〈3.2〉 όντα που υφίστανται μέσα στα αισθητά πράγματα·
για να δούμε να σχηματίζεται η δομή που στήριξε όλη την ύστερη νεοπλατωνική ερμηνεία και, μέσω αυτής, ένα μέρος της αραβικής και λατινικής ερμηνείας, από δρόμους που μπορούν να προσδιοριστούν ιστορικά και στους οποίους θα επανέλθουμε παρακάτω. Αυτή η δομή είναι η διάκριση των τριών καταστάσεων του καθόλου:
〈a〉 τα καθόλου πριν από την πολλότητα —πρὸ τῶν πολλῶν— = 〈1.1〉·
〈b〉 τα καθόλου μετά την πολλότητα —ἐπὶ τοῖς πολλοῖς— = 〈1.2〉·
〈c〉 τα καθόλου μέσα στην πολλότητα —ἐν τοῖς πολλοῖς— = 〈3.2〉.


Βλέπουμε επίσης ότι το 〈3.1〉 μπορεί να λάβει δύο σημασίες: είτε την πλατωνική σημασία της χωριστής Μορφής = 〈a〉, είτε την αριστοτελική σημασία της νοητικής έννοιας, μεταγενέστερης των πραγμάτων κατά την τάξη του είναι = 〈b〉. Αυτό δίνει μια εντελώς διαφορετική σημασία στο 〈3.2〉: στη μία περίπτωση, η αναφορά γίνεται στην αντίθεση ανάμεσα στον πλατωνικό ρεαλισμό των Ιδεών και στον αριστοτελικό ρεαλισμό των ουσιών· στην άλλη, στην αντίθεση ανάμεσα στον εννοιοκρατισμό και τον ρεαλισμό μέσα στην ίδια τη διδασκαλία του Αριστοτέλη — αντίφαση που φανερώνεται από τη διατύπωση των Αναλυτικών Υστέρων, η οποία υποστηρίζει ότι τα καθόλου βρίσκονται ταυτόχρονα στην ψυχή και στα πράγματα, ως ένα έξω από την πολλότητα και ως ένα μέσα στην πολλότητα.

Αν εξετάσουμε τώρα την εισαγωγή του 〈2.1〉-〈2.2〉 στη νεοπλατωνική μηχανή, βλέπουμε επίσης από πού μπόρεσε να προέλθει η θέση, μαρτυρημένη τον 12ο αιώνα, ότι τα καθόλου είναι «εκφωνήσιμα» που κατέχουν μια δική τους μορφή είναι, το esse enuntiabile, το οποίο δεν είναι ούτε το είναι των ενικών πραγμάτων ούτε το είναι των γενικών εννοιών, αλλά ένα τρίτο γένος είναι, sui generis. Βλέπουμε ακόμη πώς, για να ξεφύγουν από όσα γνώριζαν για την αντίφαση Αριστοτέλη-Πλάτωνα, ορισμένοι μεσαιωνικοί μπήκαν στον πειρασμό να αναζητήσουν λύση «από την πλευρά των Στωικών», τους οποίους γνώριζαν πολύ μερικώς μέσω του Βοηθίου, του Κικέρωνα και του Σενέκα.

Ωστόσο, μια λέξη μπορεί να κρύβει μια άλλη: ο όρος «ασώματο», αν και στωικός, δεν χρησιμοποιείται μόνο από τους Στωικούς· ανήκει επίσης στη γλώσσα του Αλεξάνδρου του Αφροδισιέως, επικεφαλής της περιπατητικής σχολής της Αλεξάνδρειας και αντιπάλου των Στωικών. Για να κατανοήσουμε λοιπόν το ερώτημα του Πορφυρίου όπως μπορούσαν να το εννοήσουν οι μεσαιωνικοί, πρέπει επίσης να λάβουμε υπόψη —όπως θα δούμε με τον Βοήθιο— την αυθεντικά αριστοτελική συνδήλωση που μπορούσε να έχει για έναν Λατίνο συγγραφέα του 6ου αιώνα.


Η κατανόηση του μητρικού καθεστώτος του κειμένου του Πορφυρίου επιβάλλει την εγκατάλειψη μιας μηχανιστικής ιστορίας που γεννά τις θέσεις της ιστοριογραφίας από φιλοσοφήματα θεωρούμενα αφηρημένα. Πρέπει να δούμε το κείμενο μέσα στη συνέχεια των μεταμορφώσεών του. Παράλληλα, πρέπει να εξετάσουμε την ίδια την Εἰσαγωγή μέσα στο δομικό πλαίσιο που της ανήκει: μέσα στη σύνδεσή της με τις Κατηγορίες και, πέρα από αυτές, με το σύνολο του αριστοτελικού και πλατωνικού corpus, που, σε διαφορετικούς βαθμούς και μέσω ειδικών διαύλων μετάδοσης, την πλαισίωσαν από την Ύστερη Αρχαιότητα έως το τέλος του Μεσαίωνα.

Η Εἰσαγωγή δεν υπάρχει καθαυτή· η νοητότητά της και το περιεχόμενό της είναι σχετικά με την κατάσταση των φιλοσοφικών corpora μέσα στα οποία εγγράφεται. Η προβληματική των καθόλου είναι το σχετικό προϊόν δύο ερμηνειών: εκείνης του Πλάτωνα και εκείνης του Αριστοτέλη· αλλά είναι επίσης ο τόπος τομής των δύο corpora, του πλατωνικού και του αριστοτελικού. Αυτά τα corpora μεταβάλλονται από εποχή σε εποχή, από περιβάλλον σε περιβάλλον, από πολιτισμό σε πολιτισμό.

Επομένως, πρέπει να θεωρήσουμε την Εἰσαγωγή ως τόπο έκφρασης και διευκρίνισης της διαμάχης του Αριστοτέλη με τον Πλάτωνα. Πρέπει όμως επίσης να λάβουμε υπόψη το παράδοξο της Εἰσαγωγής: ο Πορφύριος κληροδότησε το πρόβλημα που είχε θελήσει να αποφύγει και δεν μετέδωσε ο ίδιος κανένα από τα στοιχεία που θα επέτρεπαν να συγκροτηθεί αυτό το πρόβλημα σε όλο του το εύρος.

Η προβληματική των καθόλου συγκροτήθηκε με αφορμή την Εἰσαγωγή μάλλον παρά από την ίδια την Εἰσαγωγή. Αυτό που της επέτρεψε να οικοδομηθεί είναι ένα σύνολο παραγόντων, των οποίων οι δεσμοί με την Εἰσαγωγή είναι άλλοτε άμεσοι, άλλοτε χαλαροί, άλλοτε ανύπαρκτοι. Πρέπει λοιπόν να ακολουθήσουμε την ερμηνευτική παράδοση των κειμένων που έφεραν και δόμησαν το ερώτημα, κειμένων που ο λατινικός Μεσαίωνας δεν γνώρισε εξαρχής και ταυτόχρονα.

Μπορούμε να εκφράσουμε αυτή τη μεθοδολογική αναγκαιότητα θέτοντας ότι η ιστορία της ερμηνείας της Εἰσαγωγής πρέπει να συνοδεύεται από μια ιστορία των corpora και μια ιστορία των αυθεντιών.

Το δέντρο του Πορφυρίου