Συνέχεια από: Πέμπτη 16 Οκτωβρίου 2025
Ο Hans Georg Gadamer διηγείται την ιστορία της φιλοσοφίας 3
Ηθική και επιστημονικό πνεύμα. Ο Kant για παράδειγμα
https://www.youtube.com/watch?v=3GOsFsnLQw0&list=PL5rv0LxqofNqhH5Wq4bSEzGPUnNji3gvd&index=3
Ηθική και επιστημονικό πνεύμα. Ο Kant για παράδειγμα
Όταν θέλουμε να ασχοληθούμε με τη φιλοσοφία των νεότερων χρόνων, το πρώτο που μας εκπλήσσει είναι ότι το όνομα του Καντ βρίσκεται στο επίκεντρο.
Ίσως είναι ο μόνος Γερμανός φιλόσοφος που έχει αποκτήσει τέτοια διεθνή διάδοση και αδιαμφισβήτητο κύρος στους νεότερους καιρούς. Πρέπει λοιπόν να κατανοήσουμε γιατί συμβαίνει αυτό.
Γιατί, στην πραγματικότητα, η γλώσσα και το ύφος των καντιανών συγγραμμάτων είναι περίπου τόσο παράξενα και δύσκολα, όσο και ο κρίνος του ροκοκό στο μπαλέτο – και, όπως είναι γνωστό, ο Καντ φορούσε κοτσίδα.
Ίσως είναι ο μόνος Γερμανός φιλόσοφος που έχει αποκτήσει τέτοια διεθνή διάδοση και αδιαμφισβήτητο κύρος στους νεότερους καιρούς. Πρέπει λοιπόν να κατανοήσουμε γιατί συμβαίνει αυτό.
Γιατί, στην πραγματικότητα, η γλώσσα και το ύφος των καντιανών συγγραμμάτων είναι περίπου τόσο παράξενα και δύσκολα, όσο και ο κρίνος του ροκοκό στο μπαλέτο – και, όπως είναι γνωστό, ο Καντ φορούσε κοτσίδα.
Γιατί λοιπόν, παρ’ όλα αυτά, πρέπει να προσανατολιστούμε γύρω από τον Καντ, αν θέλουμε να καταλάβουμε τι είναι «φιλοσοφία» στη νεότερη εποχή;
Αλλά τι σημαίνει νεότερη εποχή; Την ονομάζουμε Διαφώτισμό, και έτσι εισέρχεται ένας νέος τόνος, απέναντι στον οποίο στέκεται ο αντίθετος όρος — ο σκοταδισμός.
Αυτό σημαίνει ότι η δογματική θεολογία της Δημιουργίας, όπως την καθόριζε η Εκκλησία, και όλα όσα συνδέονταν μαζί της, αντικαθίστανται από μια νέα ιδέα της επιστήμης. Δεν πρόκειται πρωτίστως, ούτε αποκλειστικά, για έναν αγώνα ενάντια στις παλαιές μορφές της Αριστοτελικής φυσικής, αλλά για μια συνεχή διεύρυνση των δυνατοτήτων της εμπειρίας μας.
Διότι μέσα σε αυτή τη νέα μορφή επιστημονικής μεθόδου, αναδύεται κάτι εντελώς νέο — ή τουλάχιστον αποκτά μια εντελώς νέα σημασία: το πείραμα.
Θα ήθελα λοιπόν να δείξω τι σημαίνει αυτό: ότι μέσα σε αυτή τη μορφή επιστημονικής εμπειρίας, πρέπει να συλλαμβάνει κανείς μαζί πράγματα που φαίνονται εντελώς ετερόκλητα — την άμεση φυσική εμπειρία των αισθήσεων και την επιστημονική εμπειρία, η οποία διατυπώνει τους νόμους της φύσης με μαθηματική ακρίβεια και με αυτό τον τρόπο προλαμβάνει την πραγματικότητα, σαν να γνωρίζει εκ των προτέρων πώς είναι τα πράγματα.
Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την εφαρμογή της επιστήμης στη δημιουργία νέων πραγμάτων. Αυτό το ονομάζουμε τεχνολογία. Δηλαδή, πρέπει πλέον να σκεφτόμαστε κατασκευαστικά, όχι απλώς παρατηρητικά — όχι όπως ο πλατωνικός παρατηρητής που, δεσμώτης στο σπήλαιο, μαθαίνει σιγά σιγά την αλληλουχία των σκιών πάνω στον τοίχο καθώς περνούν τα αντικείμενα.
Αυτή ήταν η ελληνική εμπειρία. Τώρα η εμπειρία έχει γίνει κάτι εντελώς νέο: μια διαρκής διαδικασία έρευνας, μέσα στην οποία επιχειρεί κανείς να περιγράψει και να κατανοήσει τους φυσικούς νόμους, ανακαλύπτοντας έτσι νόμους οικοδομής, τους οποίους μπορεί πλέον να αντλήσει από την ίδια τη φύση και να τους χρησιμοποιήσει εναντίον της, για να δημιουργήσει νέες μορφές. Αυτή η αναζήτηση της αναλογίας ανάμεσα στο μερίδιο της εμπειρίας και στο μερίδιο των εννοιών με τις οποίες τη σκεπτόμαστε, αποτελεί το σημείο εκκίνησης του έργου του Καντ. Ο Καντ είδε ότι δεν μπορεί κανείς να παρακάμψει την εμπειρία. Όπως λέει στην περίφημη αρχή της Κριτικής του καθαρού λόγου:
«Η εμπειρία είναι αναμφίβολα εκείνο από το οποίο ξεκινά κάθε γνώση.»
Αλλά δεν συνεχίζει, όπως θα έκανε ο Χιουμ ή η αγγλική εμπειριστική σχολή, λέγοντας ότι «και οι έννοιες με τις οποίες τη σκεπτόμαστε είναι επίσης προϊόντα της εμπειρίας».
Αντιθέτως, ο Καντ δείχνει ότι οι έννοιες αυτές έχουν μια συντακτική αναγκαιότητα για την ίδια την εμπειρία: ότι κάθε γεγονός, κάθε μεταβολή στη φύση, αναγκαστικά την αποδίδουμε σε μια αιτία.
Αυτό δεν προέρχεται από την εμπειρία, αλλά είναι προϋπόθεση της εμπειρίας. Έτσι ο Καντ έφτασε στη διάσημη διατύπωση του — και αυτό μπορούμε να το καταλάβουμε ακόμη κι αν φανταστούμε ότι διαθέτουμε μόνο έναν υπολογιστή με απεριόριστη, αχανή ικανότητα καταγραφής δεδομένων, ως το μόνο εργαλείο για τη γνώση του κόσμου.
Τότε θα ήμασταν χαμένοι· θα πνιγόμασταν σε ένα δάσος πληροφοριών.
Και τίποτα δεν θα μας ενημέρωνε πραγματικά — γιατί ενημερώνω σημαίνει προσανατολίζομαι μέσα στην αβεβαιότητα μιας ερώτησης.
Αυτό δείχνει, ακόμη και με αυτό το παράδειγμα, πόσο παράλογη είναι η σύγχρονη πίστη ότι η επιστήμη των υπολογιστών θα μπορούσε να είναι «το τέλος της επιστήμης». Όχι — είναι ένα θαυμάσιο εργαλείο, αλλά ένα εργαλείο που προϋποθέτει την επιστημονική φαντασία και την κριτική ικανότητα στον υψηλότερο βαθμό.
Αυτό είναι μια απλοποιημένη εικόνα για να κατανοήσουμε γιατί ο Καντ μπορούσε να πει ότι οι έννοιες με τις οποίες αποκτούμε εμπειρία δεν είναι οι ίδιες εμπειρικές έννοιες, αλλά οι προϋποθέσεις για να έχουμε εμπειρία. Κι εμείς άλλωστε λέμε: «Αυτός που παρατηρεί τα πάντα, δεν έχει κρίση.»
Η λέξη “κρίση” στα γερμανικά (Urteil) είναι πολύ όμορφη, γιατί δείχνει τι ακριβώς έχει σημασία: Κρίση έχει όποιος μπορεί να διακρίνει το ουσιώδες από το επουσιώδες.
Λέμε για κάποιον ότι «έχει κρίση», όταν δεν αντιδρά απλώς μηχανικά σαν σύστημα καταγραφής, αλλά βλέπει τα ερωτήματα, τις δυνατότητες και επιλέγει σωστά ανάμεσά τους. Και λέμε ότι «δεν έχει κρίση» όταν επιλέγει τις λανθασμένες.
Μέσα από αυτή τη δημοφιλή εικόνα μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα μια μαγική λέξη: το a priori. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει απλώς ότι, για να μπορούμε να αποκτήσουμε εμπειρία, πρέπει εκ των προτέρων να έχουμε θέσει ερωτήματα μέσα από έννοιες.
Ο Καντ επανέφερε στο προσκήνιο την πρακτική Λογική. Έδειξε ότι ο άνθρωπος, ως πρόσωπο, κατέχει μια άλλη μορφή γνώσης, διαφορετική από εκείνη που προέρχεται από τη γνώση των φυσικών νόμων ή από την κατανόηση ενός φαινομένου ως εφαρμογής ενός νόμου. Αυτή είναι η νομοθεσία που εμείς οι ίδιοι πρέπει να δίνουμε στον εαυτό μας — και που οφείλει να δώσει ο καθένας στον εαυτό του, αν θέλει να κατανοήσει τι σημαίνει να είναι άνθρωπος.
Αυτό είναι ο περίφημος κατηγορικός προστακτικός(κατηγορική προσταγή) του Καντ — εκείνος που, όπως λέει ο συγγραφέας, προκαλεί πάντα έναν ιερό ρίγος σε όποιον τον ακούει. Πρόκειται για κάτι εντελώς απλό, που μπορεί κανείς μάλιστα να το εξηγήσει εύκολα. Ο Καντ δείχνει — και αυτό είναι κάτι που γνωρίζουμε κατ’ ανάγκην — ότι μπορούμε να σκεφτούμε τον εαυτό μας μόνο ως ελεύθερα δρώντα όντα, και ότι πρέπει επίσης να σκεφτόμαστε τον άλλον αποκλειστικά ως ελεύθερο δρών ον. Αυτό δεν έχει καμία σχέση με το αν η επιστήμη το επιβεβαιώνει ή το αρνείται.
Ακόμη κι αν, μέσω της ψυχολογίας του βάθους του αιώνα μας, έχουμε μάθει πόσο βαθιές εντυπώσεις χαράσσονται μέσα μας κατά τα πρώτα παιδικά χρόνια — ή αν, με βάση τη σύγχρονη γνώση, γνωρίζουμε τη γενετική αιτιότητα όλων των πράξεών μας — τίποτα απ’ όλα αυτά δεν αλλάζει στο παραμικρό το γεγονός ότι, όταν κάποιος έχει συνείδηση πως έκανε κάτι άδικο, δεν λέει: «το έκαναν τα γονίδιά μου» ή «ήταν μια ασυνείδητη προδιάθεση».Μπορεί αυτά πράγματι να ισχύουν, αλλά δεν αναιρούν το αίσθημα της ευθύνης. Κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί την απόδοση της πράξης, ούτε για τον εαυτό του ούτε για τον άλλον.
Γιατί διαφορετικά, θα ήταν αδύνατο να ζούμε μαζί.
Ακριβώς για να αναπτύξει αυτή τη διάσταση, ο Καντ διαμόρφωσε τη ηθική του φιλοσοφία και έδειξε ότι υπάρχουν απόλυτοι (ανεπιφύλακτοι) προστακτικοί νόμοι· και ο πιο παραστατικός απ’ όλους είναι αυτός:
«Πρέπει να αντιμετωπίζεις κάθε άλλον άνθρωπο πάντοτε ως σκοπό καθ’ εαυτόν, και ποτέ μόνο ως μέσο.»
Αυτό, βέβαια, ακούγεται παράξενο. Αλλά εμείς οι φιλόσοφοι είμαστε αναγκασμένοι να χρησιμοποιούμε μια ιδιόλεκτο, μια τεχνητή γλώσσα, την οποία ωστόσο μπορεί κανείς να κατανοήσει, αν συνειδητοποιήσει για μια στιγμή την παράδοξη φύση της έννοιας αυτής.
Ένας σκοπός καθ’ εαυτόν είναι ένας σκοπός που δεν μπορούμε να θέσουμε εμείς, γιατί είναι ήδη δεδομένος. Κάθε άνθρωπος είναι από μόνος του ελεύθερος. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να του αποδίδω τις πράξεις του, όπως αποδίδω σε εμένα τις σκέψεις μου. Και μπορούμε να σκεφτόμαστε τον εαυτό μας ως σκεπτόμενα όντα μόνο αν ταυτόχρονα τον σκεφτόμαστε ως ηθικά όντα, δηλαδή ως ελεύθερους και υπεύθυνους ανθρώπους.
Υπάρχει, επομένως, ένα στοιχείο ενόρασης μέσα σ’ αυτό που σημαίνει να είσαι άνθρωπος· μια ενόραση όπου ήδη εμπεριέχονται το συναίσθημα της ελευθερίας, η αυτοσυνείδηση, ο σεβασμός προς τον άλλον και τη ζωή του, ο σεβασμός προς τον νόμο — όλα αυτά ως δομικά στοιχεία της ίδιας της ανθρώπινης ύπαρξης.
Με αυτή την έννοια, ο Καντ μπόρεσε να θεμελιώσει τήν κατηγορική προστακτική του — αυτή τη μορφική ηθική, στην οποία δεν προϋποτίθενται καθόλου συγκεκριμένα περιεχόμενα — ακόμη και στον απλό άνθρωπο του δρόμου.
Έδειξε γιατί ο Ρουσσώ είχε δίκιο να λέει ότι και ο απλός άνθρωπος, στις ηθικές του συγκρούσεις, μπορεί να δείχνει λεπτότητα ηθικής κρίσης που δεν υστερεί σε τίποτα από έναν υψηλά μορφωμένο και πειθαρχημένο νου.
Αυτό το έδειξε με τρόπο θαυμαστό — και κατέστησε σαφές γιατί συμβαίνει έτσι.
Υπάρχει ένα σημείο στη Μεταφυσική των Ηθών του Καντ που αγαπώ ιδιαίτερα:
αν το καθήκον είναι κάτι τόσο υπέροχο όσο περιγράφεται, τότε γιατί χρειάζεται όλη αυτή η φιλοσοφία; Ας ακούει ο καθένας τη φωνή της συνείδησής του και όλα θα ήταν καλά.
Ο Καντ απαντά: «Η αθωότητα είναι πράγμα όμορφο — μόνο που δυστυχώς είναι τόσο εύκολο να διαφθαρεί.»
Και πράγματι, όλοι είμαστε επιρρεπείς στο να εξαπατούμε τον εαυτό μας ακριβώς στα ζητήματα που κατανοούμε ως καθήκοντα.
Λέμε: «Φυσικά, γενικά δεν πρέπει να λέει κανείς ψέματα· αλλά αν πω τώρα την αλήθεια, θα καταστραφώ. Άρα εδώ, εδώ επιτρέπεται η εξαίρεση.» Όμως ένας κατηγορικός προστακτικός είναι ένας προστακτικός χωρίς καμία εξαίρεση.
Αυτός είναι ο ακριβής του νόημα: δεν υπάρχουν συνθήκες κάτω από τις οποίες έχω το δικαίωμα να χρησιμοποιήσω έναν άλλον άνθρωπο μόνο ως μέσο, χωρίς τη δική του συναίνεση στον σκοπό.
Όλοι είμαστε, ξανά και ξανά, έτοιμοι να υποκύψουμε στην επιρροή του πάθους, των συναισθημάτων — να εκτεθούμε έτσι σε σφάλματα, ηθικά σφάλματα. Ποιος δεν το κάνει;
Κανείς μας δεν είναι τέλειο πλάσμα, ούτε άγιος. Το κάνουμε συνεχώς — αλλά είμαστε ικανοί να το αναγνωρίσουμε. Λέμε: «Αυτό δεν ήταν σωστό.» Όταν περάσει η ένταση του συναισθήματος, μπορούμε να κάνουμε συλλογισμούς που μας βοηθούν να σκεφτούμε.
Για παράδειγμα — λέει ο Καντ σ’ ένα διάσημο παράδειγμα — αν κάποιος σκέφτεται:
«Όταν βρίσκομαι σε ανάγκη, μπορώ να πω ένα ψέμα για να πάρω δανεικά χρήματα.»
Αν όμως αυτός ο τρόπος σκέψης γινόταν καθολικός νόμος, τότε κανείς δεν θα δάνειζε σε κανέναν, γιατί όλοι θα γνώριζαν ότι ο καθένας μπορεί να ψεύδεται. Έτσι θά κατέρρεε η ίδια η δυνατότητα εμπιστοσύνης.
Αλλά τι σημαίνει νεότερη εποχή; Την ονομάζουμε Διαφώτισμό, και έτσι εισέρχεται ένας νέος τόνος, απέναντι στον οποίο στέκεται ο αντίθετος όρος — ο σκοταδισμός.
Αυτό σημαίνει ότι η δογματική θεολογία της Δημιουργίας, όπως την καθόριζε η Εκκλησία, και όλα όσα συνδέονταν μαζί της, αντικαθίστανται από μια νέα ιδέα της επιστήμης. Δεν πρόκειται πρωτίστως, ούτε αποκλειστικά, για έναν αγώνα ενάντια στις παλαιές μορφές της Αριστοτελικής φυσικής, αλλά για μια συνεχή διεύρυνση των δυνατοτήτων της εμπειρίας μας.
Διότι μέσα σε αυτή τη νέα μορφή επιστημονικής μεθόδου, αναδύεται κάτι εντελώς νέο — ή τουλάχιστον αποκτά μια εντελώς νέα σημασία: το πείραμα.
Θα ήθελα λοιπόν να δείξω τι σημαίνει αυτό: ότι μέσα σε αυτή τη μορφή επιστημονικής εμπειρίας, πρέπει να συλλαμβάνει κανείς μαζί πράγματα που φαίνονται εντελώς ετερόκλητα — την άμεση φυσική εμπειρία των αισθήσεων και την επιστημονική εμπειρία, η οποία διατυπώνει τους νόμους της φύσης με μαθηματική ακρίβεια και με αυτό τον τρόπο προλαμβάνει την πραγματικότητα, σαν να γνωρίζει εκ των προτέρων πώς είναι τα πράγματα.
Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την εφαρμογή της επιστήμης στη δημιουργία νέων πραγμάτων. Αυτό το ονομάζουμε τεχνολογία. Δηλαδή, πρέπει πλέον να σκεφτόμαστε κατασκευαστικά, όχι απλώς παρατηρητικά — όχι όπως ο πλατωνικός παρατηρητής που, δεσμώτης στο σπήλαιο, μαθαίνει σιγά σιγά την αλληλουχία των σκιών πάνω στον τοίχο καθώς περνούν τα αντικείμενα.
Αυτή ήταν η ελληνική εμπειρία. Τώρα η εμπειρία έχει γίνει κάτι εντελώς νέο: μια διαρκής διαδικασία έρευνας, μέσα στην οποία επιχειρεί κανείς να περιγράψει και να κατανοήσει τους φυσικούς νόμους, ανακαλύπτοντας έτσι νόμους οικοδομής, τους οποίους μπορεί πλέον να αντλήσει από την ίδια τη φύση και να τους χρησιμοποιήσει εναντίον της, για να δημιουργήσει νέες μορφές. Αυτή η αναζήτηση της αναλογίας ανάμεσα στο μερίδιο της εμπειρίας και στο μερίδιο των εννοιών με τις οποίες τη σκεπτόμαστε, αποτελεί το σημείο εκκίνησης του έργου του Καντ. Ο Καντ είδε ότι δεν μπορεί κανείς να παρακάμψει την εμπειρία. Όπως λέει στην περίφημη αρχή της Κριτικής του καθαρού λόγου:
«Η εμπειρία είναι αναμφίβολα εκείνο από το οποίο ξεκινά κάθε γνώση.»
Αλλά δεν συνεχίζει, όπως θα έκανε ο Χιουμ ή η αγγλική εμπειριστική σχολή, λέγοντας ότι «και οι έννοιες με τις οποίες τη σκεπτόμαστε είναι επίσης προϊόντα της εμπειρίας».
Αντιθέτως, ο Καντ δείχνει ότι οι έννοιες αυτές έχουν μια συντακτική αναγκαιότητα για την ίδια την εμπειρία: ότι κάθε γεγονός, κάθε μεταβολή στη φύση, αναγκαστικά την αποδίδουμε σε μια αιτία.
Αυτό δεν προέρχεται από την εμπειρία, αλλά είναι προϋπόθεση της εμπειρίας. Έτσι ο Καντ έφτασε στη διάσημη διατύπωση του — και αυτό μπορούμε να το καταλάβουμε ακόμη κι αν φανταστούμε ότι διαθέτουμε μόνο έναν υπολογιστή με απεριόριστη, αχανή ικανότητα καταγραφής δεδομένων, ως το μόνο εργαλείο για τη γνώση του κόσμου.
Τότε θα ήμασταν χαμένοι· θα πνιγόμασταν σε ένα δάσος πληροφοριών.
Και τίποτα δεν θα μας ενημέρωνε πραγματικά — γιατί ενημερώνω σημαίνει προσανατολίζομαι μέσα στην αβεβαιότητα μιας ερώτησης.
Αυτό δείχνει, ακόμη και με αυτό το παράδειγμα, πόσο παράλογη είναι η σύγχρονη πίστη ότι η επιστήμη των υπολογιστών θα μπορούσε να είναι «το τέλος της επιστήμης». Όχι — είναι ένα θαυμάσιο εργαλείο, αλλά ένα εργαλείο που προϋποθέτει την επιστημονική φαντασία και την κριτική ικανότητα στον υψηλότερο βαθμό.
Αυτό είναι μια απλοποιημένη εικόνα για να κατανοήσουμε γιατί ο Καντ μπορούσε να πει ότι οι έννοιες με τις οποίες αποκτούμε εμπειρία δεν είναι οι ίδιες εμπειρικές έννοιες, αλλά οι προϋποθέσεις για να έχουμε εμπειρία. Κι εμείς άλλωστε λέμε: «Αυτός που παρατηρεί τα πάντα, δεν έχει κρίση.»
Η λέξη “κρίση” στα γερμανικά (Urteil) είναι πολύ όμορφη, γιατί δείχνει τι ακριβώς έχει σημασία: Κρίση έχει όποιος μπορεί να διακρίνει το ουσιώδες από το επουσιώδες.
Λέμε για κάποιον ότι «έχει κρίση», όταν δεν αντιδρά απλώς μηχανικά σαν σύστημα καταγραφής, αλλά βλέπει τα ερωτήματα, τις δυνατότητες και επιλέγει σωστά ανάμεσά τους. Και λέμε ότι «δεν έχει κρίση» όταν επιλέγει τις λανθασμένες.
Μέσα από αυτή τη δημοφιλή εικόνα μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα μια μαγική λέξη: το a priori. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει απλώς ότι, για να μπορούμε να αποκτήσουμε εμπειρία, πρέπει εκ των προτέρων να έχουμε θέσει ερωτήματα μέσα από έννοιες.
Ο Καντ επανέφερε στο προσκήνιο την πρακτική Λογική. Έδειξε ότι ο άνθρωπος, ως πρόσωπο, κατέχει μια άλλη μορφή γνώσης, διαφορετική από εκείνη που προέρχεται από τη γνώση των φυσικών νόμων ή από την κατανόηση ενός φαινομένου ως εφαρμογής ενός νόμου. Αυτή είναι η νομοθεσία που εμείς οι ίδιοι πρέπει να δίνουμε στον εαυτό μας — και που οφείλει να δώσει ο καθένας στον εαυτό του, αν θέλει να κατανοήσει τι σημαίνει να είναι άνθρωπος.
Αυτό είναι ο περίφημος κατηγορικός προστακτικός(κατηγορική προσταγή) του Καντ — εκείνος που, όπως λέει ο συγγραφέας, προκαλεί πάντα έναν ιερό ρίγος σε όποιον τον ακούει. Πρόκειται για κάτι εντελώς απλό, που μπορεί κανείς μάλιστα να το εξηγήσει εύκολα. Ο Καντ δείχνει — και αυτό είναι κάτι που γνωρίζουμε κατ’ ανάγκην — ότι μπορούμε να σκεφτούμε τον εαυτό μας μόνο ως ελεύθερα δρώντα όντα, και ότι πρέπει επίσης να σκεφτόμαστε τον άλλον αποκλειστικά ως ελεύθερο δρών ον. Αυτό δεν έχει καμία σχέση με το αν η επιστήμη το επιβεβαιώνει ή το αρνείται.
Ακόμη κι αν, μέσω της ψυχολογίας του βάθους του αιώνα μας, έχουμε μάθει πόσο βαθιές εντυπώσεις χαράσσονται μέσα μας κατά τα πρώτα παιδικά χρόνια — ή αν, με βάση τη σύγχρονη γνώση, γνωρίζουμε τη γενετική αιτιότητα όλων των πράξεών μας — τίποτα απ’ όλα αυτά δεν αλλάζει στο παραμικρό το γεγονός ότι, όταν κάποιος έχει συνείδηση πως έκανε κάτι άδικο, δεν λέει: «το έκαναν τα γονίδιά μου» ή «ήταν μια ασυνείδητη προδιάθεση».Μπορεί αυτά πράγματι να ισχύουν, αλλά δεν αναιρούν το αίσθημα της ευθύνης. Κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί την απόδοση της πράξης, ούτε για τον εαυτό του ούτε για τον άλλον.
Γιατί διαφορετικά, θα ήταν αδύνατο να ζούμε μαζί.
Ακριβώς για να αναπτύξει αυτή τη διάσταση, ο Καντ διαμόρφωσε τη ηθική του φιλοσοφία και έδειξε ότι υπάρχουν απόλυτοι (ανεπιφύλακτοι) προστακτικοί νόμοι· και ο πιο παραστατικός απ’ όλους είναι αυτός:
«Πρέπει να αντιμετωπίζεις κάθε άλλον άνθρωπο πάντοτε ως σκοπό καθ’ εαυτόν, και ποτέ μόνο ως μέσο.»
Αυτό, βέβαια, ακούγεται παράξενο. Αλλά εμείς οι φιλόσοφοι είμαστε αναγκασμένοι να χρησιμοποιούμε μια ιδιόλεκτο, μια τεχνητή γλώσσα, την οποία ωστόσο μπορεί κανείς να κατανοήσει, αν συνειδητοποιήσει για μια στιγμή την παράδοξη φύση της έννοιας αυτής.
Ένας σκοπός καθ’ εαυτόν είναι ένας σκοπός που δεν μπορούμε να θέσουμε εμείς, γιατί είναι ήδη δεδομένος. Κάθε άνθρωπος είναι από μόνος του ελεύθερος. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να του αποδίδω τις πράξεις του, όπως αποδίδω σε εμένα τις σκέψεις μου. Και μπορούμε να σκεφτόμαστε τον εαυτό μας ως σκεπτόμενα όντα μόνο αν ταυτόχρονα τον σκεφτόμαστε ως ηθικά όντα, δηλαδή ως ελεύθερους και υπεύθυνους ανθρώπους.
Υπάρχει, επομένως, ένα στοιχείο ενόρασης μέσα σ’ αυτό που σημαίνει να είσαι άνθρωπος· μια ενόραση όπου ήδη εμπεριέχονται το συναίσθημα της ελευθερίας, η αυτοσυνείδηση, ο σεβασμός προς τον άλλον και τη ζωή του, ο σεβασμός προς τον νόμο — όλα αυτά ως δομικά στοιχεία της ίδιας της ανθρώπινης ύπαρξης.
Με αυτή την έννοια, ο Καντ μπόρεσε να θεμελιώσει τήν κατηγορική προστακτική του — αυτή τη μορφική ηθική, στην οποία δεν προϋποτίθενται καθόλου συγκεκριμένα περιεχόμενα — ακόμη και στον απλό άνθρωπο του δρόμου.
Έδειξε γιατί ο Ρουσσώ είχε δίκιο να λέει ότι και ο απλός άνθρωπος, στις ηθικές του συγκρούσεις, μπορεί να δείχνει λεπτότητα ηθικής κρίσης που δεν υστερεί σε τίποτα από έναν υψηλά μορφωμένο και πειθαρχημένο νου.
Αυτό το έδειξε με τρόπο θαυμαστό — και κατέστησε σαφές γιατί συμβαίνει έτσι.
Υπάρχει ένα σημείο στη Μεταφυσική των Ηθών του Καντ που αγαπώ ιδιαίτερα:
αν το καθήκον είναι κάτι τόσο υπέροχο όσο περιγράφεται, τότε γιατί χρειάζεται όλη αυτή η φιλοσοφία; Ας ακούει ο καθένας τη φωνή της συνείδησής του και όλα θα ήταν καλά.
Ο Καντ απαντά: «Η αθωότητα είναι πράγμα όμορφο — μόνο που δυστυχώς είναι τόσο εύκολο να διαφθαρεί.»
Και πράγματι, όλοι είμαστε επιρρεπείς στο να εξαπατούμε τον εαυτό μας ακριβώς στα ζητήματα που κατανοούμε ως καθήκοντα.
Λέμε: «Φυσικά, γενικά δεν πρέπει να λέει κανείς ψέματα· αλλά αν πω τώρα την αλήθεια, θα καταστραφώ. Άρα εδώ, εδώ επιτρέπεται η εξαίρεση.» Όμως ένας κατηγορικός προστακτικός είναι ένας προστακτικός χωρίς καμία εξαίρεση.
Αυτός είναι ο ακριβής του νόημα: δεν υπάρχουν συνθήκες κάτω από τις οποίες έχω το δικαίωμα να χρησιμοποιήσω έναν άλλον άνθρωπο μόνο ως μέσο, χωρίς τη δική του συναίνεση στον σκοπό.
Όλοι είμαστε, ξανά και ξανά, έτοιμοι να υποκύψουμε στην επιρροή του πάθους, των συναισθημάτων — να εκτεθούμε έτσι σε σφάλματα, ηθικά σφάλματα. Ποιος δεν το κάνει;
Κανείς μας δεν είναι τέλειο πλάσμα, ούτε άγιος. Το κάνουμε συνεχώς — αλλά είμαστε ικανοί να το αναγνωρίσουμε. Λέμε: «Αυτό δεν ήταν σωστό.» Όταν περάσει η ένταση του συναισθήματος, μπορούμε να κάνουμε συλλογισμούς που μας βοηθούν να σκεφτούμε.
Για παράδειγμα — λέει ο Καντ σ’ ένα διάσημο παράδειγμα — αν κάποιος σκέφτεται:
«Όταν βρίσκομαι σε ανάγκη, μπορώ να πω ένα ψέμα για να πάρω δανεικά χρήματα.»
Αν όμως αυτός ο τρόπος σκέψης γινόταν καθολικός νόμος, τότε κανείς δεν θα δάνειζε σε κανέναν, γιατί όλοι θα γνώριζαν ότι ο καθένας μπορεί να ψεύδεται. Έτσι θά κατέρρεε η ίδια η δυνατότητα εμπιστοσύνης.
Ο μεγάλος στοχαστής, με τον οποίο πρέπει τώρα να ασχοληθούμε, ανήκει στην πνευματική κληρονομιά του Καντ, αλλά με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο.
Πρόκειται για τον Φίχτε (Johann Gottlieb Fichte). Ήταν συνδεδεμένος με τον Καντ κατά μοναδικό τρόπο. Ως φοιτητής, όπως θα δούμε όταν εξετάσουμε την πορεία της μόρφωσής του, έγραψε ένα βιβλίο με τίτλο Κριτική κάθε Αποκάλυψης (Kritik aller Offenbarung). Το έργο αυτό εκδόθηκε ανώνυμα, και ο κόσμος πίστεψε ότι πρόκειται για το πολυαναμενόμενο ύστερο έργο του ίδιου του Καντ. Ο Καντ χρειάστηκε να δηλώσει δημόσια: «Όχι, όχι — ο συγγραφέας είναι ο τάδε, δηλαδή ο Ιμμάνουελ Χέρμαν Φίχτε.»
Αυτό υπήρξε για τον νεαρό, ανερχόμενο άνδρα ένα είδος τιμητικού τίτλου ευγενείας, που του άνοιξε πολύ γρήγορα τον δρόμο να γίνει καθηγητής στην Ιένα και να καταλάβει μια εξέχουσα θέση στον φιλοσοφικό κόσμο.
Ποιος ήταν αυτός ο άνθρωπος; Πολύ διαφορετικός από τον Καντ.
Καθόλου κοσμικός τύπος. Ανακαλύφθηκε, όπως λέγεται, όταν ήταν βοσκός χηνών σε μια αγροικία ευγενούς. Μετά τη λειτουργία της Κυριακής, επαναλάμβανε στις χήνες ολόκληρο το κήρυγμα του πάστορα!
Ο κόμης, περνώντας τυχαία, το άκουσε, αναγνώρισε στο παιδί μια ιδιοφυΐα και ανέλαβε να χρηματοδοτήσει ολόκληρη την εκπαίδευσή του. Τον έστειλε στη διάσημη σχολή του Πφόρτα (Schulpforta) — την ίδια όπου αργότερα φοίτησε και ο Νίτσε. Έτσι, ο Φίχτε ήταν ένας εξαιρετικά προικισμένος άνθρωπος, προερχόμενος από τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα, ένα σύμβολο της επαναστατικής εποχής του.
Ήταν εντελώς διαφορετικός από τον ψύχραιμο Καντ· καταγόταν από τη Σαξονία, από την κεντρική Γερμανία, και διέθετε ακατάβλητη θέληση· ήταν σφοδρός, διανοητικά επιθετικός, και συγχρόνως εξαιρετικά οξύς στοχαστής. Εμφανίστηκε με την αξίωση ότι μόνο αυτός είχε κατανοήσει πραγματικά τον Καντ και ότι ήθελε τώρα να τον αναπτύξει και να τον ολοκληρώσει, σύμφωνα με τη δική του κατανόηση.
Κατά κάποιον τρόπο, επιχείρησε να δημιουργήσει το πρώτο πλήρες σύστημα στο πνεύμα του Καντ. Διότι ο Καντ ο ίδιος δεν άφησε ένα ολοκληρωμένο σύστημα, αλλά μελέτες μέσα στις οποίες το σύστημα υπαινισσόταν. Ο Φίχτε ονόμασε το δικό του φιλοσοφικό σχέδιο Wissenschaftslehre, δηλαδή «Διδασκαλία της Επιστήμης».
Αυτό πρέπει να το κατανοήσουμε σωστά: στο τέλος του 18ου αιώνα, «Wissenschaft» δεν σήμαινε απλώς «θετικές επιστήμες», όπως σήμερα, αλλά κάθε μορφή γνώσης.
«Έχω γνώση και επιστήμη κάποιου πράγματος» (von etwas Kunde und Wissenschaft haben) σήμαινε απλώς: «γνωρίζω κάτι».
Η Διδασκαλία της Επιστήμης είχε σκοπό να αποκαλύψει το μυστικό της ίδιας της γνώσης — να δείξει πώς είναι δυνατόν να γνωρίζουμε.
Ο Φίχτε προσπάθησε να δείξει ότι η έννοια της ελευθερίας είναι θεμελιώδης, ακόμη και για κάθε θεωρητική γνώση. Για να το αποδείξει, έπρεπε πρώτα να δείξει ότι τίποτα εξωτερικό — καμιά εμπειρία που έρχεται απ’ έξω — δεν μπορεί να προϋποτεθεί.
Ο Φίχτε ξεκινά από την ίδια την ουσία της αυτοσυνείδησης. Εκεί ανακαλύπτει αυτό που ονομάζει το Εγώ (Ich). Για τον λόγο αυτό, ειρωνικά, οι αντίπαλοί του τον αποκαλούσαν «το Μεγάλο Εγώ», γιατί παντού μιλούσε για το Εγώ και τη δική του εσωτερική εξήγηση της πραγματικότητας. Και, για να περιγράψει το αντίθετό του, δημιούργησε έναν νέο όρο, ανύπαρκτο ως τότε: το Μη-Εγώ (Nicht-Ich). Εγώ και Μη-Εγώ — αυτή είναι η θεμελιακή αντίθεση. Φανταστείτε: ο κόσμος, που στον Ντεκάρτ χωρίζεται σε σκεπτόμενη ουσία και εκτεταμένη ουσία, για τον Φίχτε δεν είναι αυτό, αλλά είναι Εγώ και Μη-Εγώ. Όλα όσα υπάρχουν εκτός από το Εγώ είναι Μη-Εγώ, δηλαδή προϊόν της ενεργητικότητας, της νοητικής και βουλητικής δύναμης του Εγώ.
Έτσι ο Φίχτε μπορούσε να προχωρήσει και να πει: «Τι είναι, λοιπόν, το κακό στον κόσμο;»
Και απαντά: «Η τεμπελιά, η νωθρότητα.» Το κακό, λέει, είναι να εγκαταλείπεις την εγρήγορση του ενεργού στοχασμού και της βούλησης και να αφήνεσαι να πιστεύεις σε κάτι δεδομένο — για παράδειγμα, «ότι υπάρχει ύλη». Μα τι θα πει «υπάρχει ύλη»;
Αυτό είναι ένα έργο δικό μας, μια έννοια που πρέπει να κατασκευαστεί.
Και μάλιστα, σε αυτό ο Φίχτε δεν είχε τελείως άδικο, αφού ο ίδιος ο όρος «ύλη» (Materie), το ελληνικό «ὕλη», προέρχεται από τη γλώσσα της τέχνης και της χειρωνακτικής εργασίας: «ὕλη» σημαίνει και δάσος, ξύλο — το υλικό που χρησιμοποιούμε για να οικοδομήσουμε τον πολιτισμό μας.
Αυτή ήταν η Διδασκαλία της Επιστήμης του Φίχτε, την οποία δίδασκε αδιάκοπα, με ατελείωτες βελτιώσεις και επαναλήψεις. Ήταν άνθρωπος αδυσώπητος, τραχύς, με μια προκλητική αυστηρότητα, και τέτοιοι άνθρωποι έχουν πάντοτε τις συγκρούσεις τους. Και το ερώτημα παραμένει: Πώς μπορούσε να συνεχιστεί η σκέψη μετά τον Φίχτε;
Τι μπορούσε κανείς να περιμένει, αφού ανύψωσε το αυτοσυνείδητο Εγώ, τόσο στη θεωρητική όσο και στη ηθική του θεμελιώδη θέση, σε μοναδικό κέντρο ολόκληρου του σύμπαντος;
Αυτό υπήρξε για τον νεαρό, ανερχόμενο άνδρα ένα είδος τιμητικού τίτλου ευγενείας, που του άνοιξε πολύ γρήγορα τον δρόμο να γίνει καθηγητής στην Ιένα και να καταλάβει μια εξέχουσα θέση στον φιλοσοφικό κόσμο.
Ποιος ήταν αυτός ο άνθρωπος; Πολύ διαφορετικός από τον Καντ.
Καθόλου κοσμικός τύπος. Ανακαλύφθηκε, όπως λέγεται, όταν ήταν βοσκός χηνών σε μια αγροικία ευγενούς. Μετά τη λειτουργία της Κυριακής, επαναλάμβανε στις χήνες ολόκληρο το κήρυγμα του πάστορα!
Ο κόμης, περνώντας τυχαία, το άκουσε, αναγνώρισε στο παιδί μια ιδιοφυΐα και ανέλαβε να χρηματοδοτήσει ολόκληρη την εκπαίδευσή του. Τον έστειλε στη διάσημη σχολή του Πφόρτα (Schulpforta) — την ίδια όπου αργότερα φοίτησε και ο Νίτσε. Έτσι, ο Φίχτε ήταν ένας εξαιρετικά προικισμένος άνθρωπος, προερχόμενος από τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα, ένα σύμβολο της επαναστατικής εποχής του.
Ήταν εντελώς διαφορετικός από τον ψύχραιμο Καντ· καταγόταν από τη Σαξονία, από την κεντρική Γερμανία, και διέθετε ακατάβλητη θέληση· ήταν σφοδρός, διανοητικά επιθετικός, και συγχρόνως εξαιρετικά οξύς στοχαστής. Εμφανίστηκε με την αξίωση ότι μόνο αυτός είχε κατανοήσει πραγματικά τον Καντ και ότι ήθελε τώρα να τον αναπτύξει και να τον ολοκληρώσει, σύμφωνα με τη δική του κατανόηση.
Κατά κάποιον τρόπο, επιχείρησε να δημιουργήσει το πρώτο πλήρες σύστημα στο πνεύμα του Καντ. Διότι ο Καντ ο ίδιος δεν άφησε ένα ολοκληρωμένο σύστημα, αλλά μελέτες μέσα στις οποίες το σύστημα υπαινισσόταν. Ο Φίχτε ονόμασε το δικό του φιλοσοφικό σχέδιο Wissenschaftslehre, δηλαδή «Διδασκαλία της Επιστήμης».
Αυτό πρέπει να το κατανοήσουμε σωστά: στο τέλος του 18ου αιώνα, «Wissenschaft» δεν σήμαινε απλώς «θετικές επιστήμες», όπως σήμερα, αλλά κάθε μορφή γνώσης.
«Έχω γνώση και επιστήμη κάποιου πράγματος» (von etwas Kunde und Wissenschaft haben) σήμαινε απλώς: «γνωρίζω κάτι».
Η Διδασκαλία της Επιστήμης είχε σκοπό να αποκαλύψει το μυστικό της ίδιας της γνώσης — να δείξει πώς είναι δυνατόν να γνωρίζουμε.
Ο Φίχτε προσπάθησε να δείξει ότι η έννοια της ελευθερίας είναι θεμελιώδης, ακόμη και για κάθε θεωρητική γνώση. Για να το αποδείξει, έπρεπε πρώτα να δείξει ότι τίποτα εξωτερικό — καμιά εμπειρία που έρχεται απ’ έξω — δεν μπορεί να προϋποτεθεί.
Ο Φίχτε ξεκινά από την ίδια την ουσία της αυτοσυνείδησης. Εκεί ανακαλύπτει αυτό που ονομάζει το Εγώ (Ich). Για τον λόγο αυτό, ειρωνικά, οι αντίπαλοί του τον αποκαλούσαν «το Μεγάλο Εγώ», γιατί παντού μιλούσε για το Εγώ και τη δική του εσωτερική εξήγηση της πραγματικότητας. Και, για να περιγράψει το αντίθετό του, δημιούργησε έναν νέο όρο, ανύπαρκτο ως τότε: το Μη-Εγώ (Nicht-Ich). Εγώ και Μη-Εγώ — αυτή είναι η θεμελιακή αντίθεση. Φανταστείτε: ο κόσμος, που στον Ντεκάρτ χωρίζεται σε σκεπτόμενη ουσία και εκτεταμένη ουσία, για τον Φίχτε δεν είναι αυτό, αλλά είναι Εγώ και Μη-Εγώ. Όλα όσα υπάρχουν εκτός από το Εγώ είναι Μη-Εγώ, δηλαδή προϊόν της ενεργητικότητας, της νοητικής και βουλητικής δύναμης του Εγώ.
Έτσι ο Φίχτε μπορούσε να προχωρήσει και να πει: «Τι είναι, λοιπόν, το κακό στον κόσμο;»
Και απαντά: «Η τεμπελιά, η νωθρότητα.» Το κακό, λέει, είναι να εγκαταλείπεις την εγρήγορση του ενεργού στοχασμού και της βούλησης και να αφήνεσαι να πιστεύεις σε κάτι δεδομένο — για παράδειγμα, «ότι υπάρχει ύλη». Μα τι θα πει «υπάρχει ύλη»;
Αυτό είναι ένα έργο δικό μας, μια έννοια που πρέπει να κατασκευαστεί.
Και μάλιστα, σε αυτό ο Φίχτε δεν είχε τελείως άδικο, αφού ο ίδιος ο όρος «ύλη» (Materie), το ελληνικό «ὕλη», προέρχεται από τη γλώσσα της τέχνης και της χειρωνακτικής εργασίας: «ὕλη» σημαίνει και δάσος, ξύλο — το υλικό που χρησιμοποιούμε για να οικοδομήσουμε τον πολιτισμό μας.
Αυτή ήταν η Διδασκαλία της Επιστήμης του Φίχτε, την οποία δίδασκε αδιάκοπα, με ατελείωτες βελτιώσεις και επαναλήψεις. Ήταν άνθρωπος αδυσώπητος, τραχύς, με μια προκλητική αυστηρότητα, και τέτοιοι άνθρωποι έχουν πάντοτε τις συγκρούσεις τους. Και το ερώτημα παραμένει: Πώς μπορούσε να συνεχιστεί η σκέψη μετά τον Φίχτε;
Τι μπορούσε κανείς να περιμένει, αφού ανύψωσε το αυτοσυνείδητο Εγώ, τόσο στη θεωρητική όσο και στη ηθική του θεμελιώδη θέση, σε μοναδικό κέντρο ολόκληρου του σύμπαντος;
