Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Πλωτίνος. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Πλωτίνος. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Πέμπτη 8 Οκτωβρίου 2026

«ΒΟΗΘΩΝΤΑΣ ΝΑ ΓΕΝΝΗΘΕΙ ΜΙΑ ΝΕΑ ΣΚΕΨΗ» Από Πιερλουίτζι Φάγκαν

 « Έχω ξεκινήσει μια ακόμη φάση μελέτης σχετικά με την εικόνα του κόσμου»

Εικονογράφηση εξωφύλλου - Beppe Giacobbe

     ΒΟΗΘΩΝΤΑΣ ΝΑ ΓΕΝΝΗΘΕΙ ΝΕΑ ΣΚΕΨΗ

Έχω ξεκινήσει μια ακόμη φάση μελέτης των σχετικών πτυχών της κοσμοθεωρίας μας, του γενικού συστήματος σκέψης μας. Αυτό το σύστημα σκέψης επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες. Πρέπει να λαμβάνει υπόψη την κοινωνία και το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται ο στοχαστής, το όργανό του ως μέρος ενός σώματος, την εξελικτική ιστορία (τουλάχιστον σε επίπεδο τάξης, τάξης, γένους και είδους) του μακροσυστήματος στο οποίο ανήκει, καθώς και την συγκεκριμένη εξελικτική ιστορία (εθνικότητα, φύλο, κοινωνική τάξη κ.λπ.). Στη συνέχεια διάβασα το "Νους και Εγκέφαλος" (LC) του ιστορικού της επιστήμης Matthew Cobb (Einaudi), το οποίο ανασυνθέτει την ανθρώπινη μελέτη του οργάνου (εγκέφαλος) και της λειτουργίας (νου), από τους Έλληνες μέχρι σήμερα.[(mind) ΝΟΗΣΗ. ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Ο ΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ. ΕΙΝΑΙ Η ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΝΟΥ ΣΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ ΑΚΡΙΒΩΣ ΟΠΩΣ ΟΙ ΑΚΤΙΣΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΣΥΝΤΗΡΟΥΝ ΚΑΙ ΑΥΞΑΝΟΥΝ ΤΗΝ ΦΥΣΗ ΟΥΣΙΩΝΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΜΕ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΤΩΝ ΟΝΤΩΝ. Η ΝΟΗΣΗ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΔΕΡΜΑΤΙΝΟΙ ΧΙΤΩΝΕΣ ΠΟΥ ΠΡΟΣΤΕΘΗΚΑΝ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΠΤΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΗΣ ΠΝΟΗΣ ΖΩΗΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΛΗΣΙΟΝ  ΥΠΑΚΟΥΝΕ ΣΤΗΝ ΦΙΛΑΥΤΙΑ ΣΤΗΝ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΓΩ. Ο ΝΟΥΣ , Η ΕΔΡΑ, Ο ΥΠΟΔΟΧΕΑΣ ΤΗΣ ΠΝΟΗΣ ΖΩΗΣ ΠΟΥ ΧΑΘΗΚΕ ΕΙΝΑΙ ΠΛΕΟΝ ΕΝΑ ΜΙΚΡΟ ΤΜΗΜΑ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΠΙΕΖΕΙ ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΟΠΩΣ ΤΗΝ ΦΑΝΕΡΩΣΕ Ο ΠΛΩΤΙΝΟΣ. Η ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΑΝΑΚΑΙΝΙΖΕΙ ΤΟΝ ΝΟΥ ΤΟ ΚΑΤ'ΕΙΚΟΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΧΑΡΙ ΤΟΥ ΒΑΠΤΙΣΜΑΤΟΣ ΝΤΥΝΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΕΣΩ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΕ ΤΙΣ ΕΝΤΟΛΕΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΜΑΣ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ, Η ΤΗΡΗΣΗ ΤΩΝ ΕΝΤΟΛΩΝ ΟΔΗΓΕΙ ΣΤΗΝ ΖΩΗ ΤΗΝ ΑΙΩΝΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΩΝ. ΟΙ ΕΝΝΕΑΔΕΣ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΟΥΝ ΤΟ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥ ΝΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΦΥΣΕΩΣ Η ΟΠΟΙΑ ΑΝΑΜΕΝΕΙ ΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ  ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΑΥΤΗ Η ΑΝΑΜΟΝΗ ΟΜΩΣ ΒΥΘΙΣΤΗΚΕ ΣΤΗ ΛΗΘΗ ΔΙΑ ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ  ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΤΑΥΤΙΖΕΙ ΤΟ ΑΙΣΘΗΤΟ ΜΕ ΤΟ ΝΟΗΤΟ ΚΑΙ ΔΙΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΕΙΟΥ ΤΟΥ ΥΠΑΡΚΤΟΥ ΚΑΤΑ ΑΚΙΝΑΤΗ ΘΕΟΠΟΙΕΙΤΑΙ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΡΤΕΣΙΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΜΟΝΑΔΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΙΜΠΝΙΤΖ, ΤΟ ΑΤΟΜΟ.  ΑΥΤΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΑΝΑΒΑΘΜΙΖΕΙ ΣΕ ΠΡΟΣΩΠΟ Ο ΣΕΛΛΙΝΓΚ ΚΑΙ ΔΙΑ ΤΗΣ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΟΓΙΑΣ ΚΤΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΑΚΤΙΣΤΟΥ ΚΑΤΑΡΓΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΕΝΣΑΡΚΩΣΗ ΔΙΝΕΙ ΤΗΝ ΝΕΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΣΑΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΜΕ ΣΧΕΣΕΙΣ ΑΓΑΠΗΣ.]

Αν και το υπό έρευνα όργανο ανήκει εκ φύσεως στον τομέα της βιολογίας, η συντριπτική πλειοψηφία των μεταφορών και αναλογιών που καθοδηγούν την έρευνα είναι τεχνολογικής φύσης. Με εξαίρεση μερικούς Γερμανούς φυσιοδίφες του 18ου αιώνα που εξερεύνησαν δάση, δέντρα και ρίζες, η συλλογή μεταφορών περιλαμβάνει μύλους, υδραυλικά συστήματα, μηχανικά συστήματα, ρολόγια, ατμομηχανές, τηλεφωνικά κέντρα, υπολογιστές, το Διαδίκτυο. Όλα νεκρά πράγματα σε μια προσπάθεια να κατανοήσουμε κάτι ζωντανό - την ουσία της ζωντάνιας, θα μπορούσαμε να πούμε.

Αυτή η στροφή προς την μηχανοποίηση εντάχθηκε στη συνέχεια στο πλαίσιο της διχοτομικής λογικής (της απλής διαλεκτικής ή διαλεκτικής δύο όρων), πυροδοτώντας την αντίδραση των πνευματιστών. Μηχανικών και τεχνιτών από τη μία πλευρά, πνευματιστών και μεταφυσικών από την άλλη. Ενδιάμεσα, ένα βιολογικό όργανο, μέσα σε ένα ζωντανό σώμα, με μια σύνθετη εξελικτική ιστορία και πλήρως σχηματισμένο, δρα και αλλάζει συνεχώς (αφού είναι πραγματικά προσαρμοστικό) σε σχέση με ό,τι βρίσκεται έξω από εμάς, είτε πρόκειται για τη φύση είτε για την κοινωνία (στην πραγματικότητα χωρίς «ή», αλλά με «και»).

Ο Cobb αναφέρει κάτι που έχω διαβάσει σε άλλα εγχειρίδια βιολογίας: πόσοι μελετητές επαναστατούν ενάντια στην τεράστια ποσότητα δεδομένων που προέρχονται από ολοένα και πιο μαθηματικά ερευνητικά έργα, μια τεράστια και αρκετά αδρανή μάζα πληροφοριών που γεννιέται από την έμμεση πεποίθηση ότι από μια τέτοια ποσότητα, αργά ή γρήγορα θα προκύψει μια νέα ποιότητα. Αυτό το γεγονός υπάρχει, αλλά δεν είναι απαραίτητα νόμος. Θα μπορούσε να είναι ένας κανόνας με λίγο πολύ περιορισμένο πεδίο εφαρμογής, δεν γνωρίζουμε πόσο. Και εδώ, αντιμετωπίζουμε το πρόβλημα των αναλογιών μεταξύ διαφορετικών πεδίων. Συχνά συμβαίνει από την αυξανόμενη ποσότητα να αναδύεται μια νέα ποιότητα, αλλά στις ιστορικές μορφές σκέψης, ίσως ο μηχανισμός να είναι διαφορετικός.

Δεν μπορούμε να εμβαθύνουμε στα πλεονεκτήματα εδώ, αλλά ας ρίξουμε μια ματιά στη μετάβαση από τη μεσαιωνική στη σύγχρονη νοοτροπία, μια μετάβαση που διήρκεσε τουλάχιστον τρεις αιώνες, ίσως και περισσότερο. Υπήρξαν αμέτρητες αλλαγές στη δομή των ατομικών σκέψεων (λογικές, κατηγορίες κ.λπ.) εντός της κοσμοθεωρίας, και αυτές συνέβησαν σε διάφορα ατομικά μυαλά, στη συνέχεια σε συλλογικές νοοτροπίες, πάντα υπό την πίεση εξωτερικών ιστορικών, κοινωνικών και πολιτισμικών γεγονότων.


Ήταν ακριβώς, γενικά, η μετατόπιση των ατομικών και συλλογικών ανθρώπινων συμπεριφορών (ο ένας όρος δεν υπάρχει χωρίς τον άλλον) από μια παθητική και ελπιδοφόρα θέση, ίσως μεσαιωνικής προέλευσης, στην ενεργή, χειριστική στάση της σύγχρονης περιόδου, που χαρακτήρισε τη μετάβαση. Και ήταν αυτή η νέα στάση της «συγκεκριμένης δράσης» που πυροδότησε εξερευνήσεις, πειραματισμούς και χειραγώγηση, η οποία οδήγησε στον μεγάλο σεβασμό μας για την ικανότητά μας να δημιουργούμε πράγματα, που αργότερα χρησιμοποιήθηκαν ως μεταφορές για την κατανόηση των φυσικών πραγμάτων. Είναι κρίμα που δημιουργήσαμε νεκρά πράγματα, ενώ τα φυσικά πράγματα είναι ζωντανά. Κανείς δεν τα σχεδίασε ή δεν τα δημιούργησε, πόσο μάλλον εμείς. Μερικοί από «εμάς» τα αντιμετωπίζουμε όπως οι αγρότες ή οι κτηνοτρόφοι ή οι μητέρες ή οι γιατροί. Κάποτε, υπήρχαν οι «φυσιοδίφες» (βλ. Δαρβίνο), ένα πνευματικό είδος που τώρα εξαφανίστηκε σε μια σειρά από εξειδικεύσεις που δεν είχαν ένα ολοκληρωμένο (και επομένως πολύπλοκο) όραμα. Αλλά αυτοί δεν είναι οι ήρωες της σύγχρονης γνώσης. Ως επί το πλείστον, είναι τεχνίτες, μηχανικοί, επιστήμονες υπολογιστών, τεχνικοί, διάφοροι επιστήμονες και μαθηματικοί.

Μεταξύ των βιολόγων, επομένως, αυξάνεται η πεποίθηση ότι ενώ έχουμε όλο και περισσότερα δεδομένα και επομένως ποσότητα, μας λείπουν θεωρίες και επομένως νέα ποιότητα. Συχνά παραθέτω τον οικονομικό ιστορικό RJ Gordon, ο οποίος, κάπως σαν ένας μοναχικός σκεπτικιστής (ο σκεπτικισμός ήταν η αληθινή φιλοσοφία που συνόδευε την προηγούμενη μετάβαση από τη μεσαιωνική στη σύγχρονη νοοτροπία), υποστήριξε, με ουσιαστικά και συγκεκριμένα δεδομένα στο χέρι, ότι τα τελευταία εβδομήντα χρόνια δεν έχουμε πραγματικά εφεύρει τίποτα σημαντικό. Αναφερόταν σε γενικές εφευρέσεις όπως η ατομική ή θερμοδυναμική θεωρία, ο ηλεκτρισμός ή η χημεία, οι ατμομηχανές και η γέννηση των τηλεπικοινωνιών, τομείς που στη συνέχεια οδήγησαν σε πολύπλοκα, διακλαδισμένα συστήματα πρακτικών εφευρέσεων, καινοτομιών και προϊόντων, τα οποία στη συνέχεια άλλαξαν τον τρόπο που υπάρχουμε στον κόσμο.


Φαίνεται, επομένως, δυνατό να διακρίνουμε μια παραλληλία μεταξύ της δημιουργικής γονιμότητας της σκέψης στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα (κβαντική θεωρία, σχετικότητα, το καθιερωμένο μοντέλο, DNA, διάφορες εξελίξεις στη χημεία, η ίδια η γέννηση της πρώιμης οικολογίας) ως ένα μακρύ κύμα του δέκατου ένατου αιώνα και της εφαρμοσμένης και ολοένα και πιο εξειδικευμένης μετατόπισης του δεύτερου μισού - μιας μετατόπισης γεμάτης χρήσιμα πράγματα, φυσικά, αλλά ολοένα και πιο ποσοτική και λιγότερο ποιοτική. Το ίδιο ισχύει και για την κινητήρια δύναμη της οικονομικής καινοτομίας. Αλλά ίσως θα μπορούσαμε να το γενικεύσουμε αυτό ευρύτερα και στις ανθρωπιστικές επιστήμες και τους κλάδους της κοινωνικής ιστορίας.

Φαίνεται δίκαιο να πούμε, με προσοχή, επειδή ίσως το βλέμμα μας είναι ακόμα πολύ απορροφημένο στην περίοδο που κρίνουμε, η οποία είναι αυτή στην οποία ζούμε, ότι η ιστορική φάση των τελευταίων δεκαετιών υπήρξε η καθοδική γραμμή μιας λογιστικής καμπύλης. Πράγματι, σε πολλούς τομείς σκέψης, είναι εμφανείς πάρα πολλοί δυσκίνητοι φορμαλισμοί, και όταν υπάρχουν μόνο φορμαλισμοί και καμία πραγματική καινοτομία, είναι σύμπτωμα του γεγονότος ότι παρακμάζουμε, παρακμάζουμε, γερνάμε και φτάνουμε στο τέλος ενός κύκλου.


Συνεχίζοντας τον προβληματισμό μου και στρεφόμενος στα τρέχοντα γεγονότα, σήμερα το πρωί διάβασα ένα άρθρο ενός δημοσιογράφου εθνικής εφημερίδας, ο οποίος, σχολιάζοντας την χθεσινή ομιλία του Πούτιν, έθεσε ερωτήσεις και έδωσε απαντήσεις. Στο ερώτημα «Είναι αλήθεια ότι ο μονοπολικός κόσμος έχει τελειώσει;» η απάντηση ήταν: «Ναι, αλλά...» Αυτό που προστέθηκε μετά το «αλλά» είναι άσχετο. Το «Ναι» έχει επιρροή. Αυτό το τέλος της παγκόσμιας τάξης φαίνεται να έχει γίνει μια κοινή αλήθεια και συζητείται από πολλές πλευρές ως κάτι με το οποίο πρέπει τώρα να λάβουμε υπόψη. Λοιπόν, «λογαριασμός». Συνήθως κατανοούμε την έκφραση ως αναφορά στον υπολογισμό, αλλά ίσως θα έπρεπε να την κατανοήσουμε πιο μεταφορικά.

Η συλλογική σκέψη πάνω σε αυτό το γεγονός, η ανάλυση των αιτιών του και η διατύπωση υποθέσεων για τις συνέπειές του, ίσως θα έπρεπε να μας απασχολήσει περισσότερο. Η συλλογική σκέψη είναι ως επί το πλείστον άκριτη, αλλά ευτυχώς υπάρχει και πολλή κριτική. Ωστόσο, καμία από τις δύο προσεγγίσεις δεν είναι δημιουργική. Δεν αμφισβητεί τι μας περιμένει, τι θα μπορούσε να γίνει, πώς θα μπορούσε να γίνει, τι πρέπει να κάνουμε προς το συμφέρον μας για να προσαρμοστούμε στο νέο παγκόσμιο σκηνικό. Οι επικριτές του σύγχρονου δυτικού κόσμου, οι επικριτές του καπιταλισμού, της ηγεμονίας του αγγλοσαξονικού ποσοτικισμού, της μεταμοντέρνας παρακμής - τι βλέπουν στις «επακόλουθες συνέπειες», τι φαντάζονται, ποιες συντεταγμένες μπορούν να υποθέσουν για να βοηθήσουν τη σκέψη να ξεφύγει από την θλιβερή κάθοδο της καθοδικής της καμπύλης;

Ίσως κάποιος θα έπρεπε να προσπαθήσει να απελευθερωθεί τόσο από την εμμονική κριτική που κατά τα άλλα έχει πολλούς οπαδούς, όσο και από τη γραμμικότητα με την οποία συνεχίζουμε να αναπαράγουμε παλιές θεωρίες, πολλές από τις οποίες χρονολογούνται από τα τέλη του 19ου αιώνα, και να επιχειρήσει ένα άλμα. Ένα άλμα που βοηθά να διαπεράσουμε την ομίχλη του τι θα ακολουθήσει, γιατί αν δεν αρχίσουμε να το φανταζόμαστε, δεν θα το χτίσουμε, και αν δεν το χτίσουμε, θα έχουμε μόνο τα ερείπια αυτού που καταρρέει. Μας λείπουν αρχιτέκτονες σκέψης επειδή η στασιμότητα των τρόπων σκέψης μας είναι πρόβλημα αρχιτεκτονικής, όχι ξυλουργικής.


Ήρθε η ώρα για τη μαία της σκέψης, βοηθώντας στη γέννηση μιας νέας σκέψης. Δες το ως έκκληση, ως ελπίδα, ως αίσθηση ότι δεν ξέρουμε ακόμα τι, αλλά ξέρουμε ότι, ό,τι κι αν είναι, μας λείπει.

Πιερλουίτζι Φάγκαν

Τρίτη 14 Ιουλίου 2026

ΠΛΩΤΙΝΟΣ-ΕΝΝΕΑΔΕΣ 1

ΠΛΩΤΙΝΟΣ-ΕΝΝΕΑΔΕΣ 1

ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ
Βίος του Πλωτίνου


Μετάφραση με το ελληνικό κείμενο αντικριστά, εισαγωγή, σημειώσεις και βιβλιογραφία του Giuseppe Faggin.

Παρουσίαση και πλωτινική εικονογραφία του Giovanni Reale.

Τελική αναθεώρηση των κειμένων, παραρτήματα και ευρετήρια του Roberto Radice.

Το έργο αυτό επιμελήθηκε το Κέντρο Μεταφυσικών Ερευνών του Καθολικού Πανεπιστημίου της Ιεράς Καρδίας του Μιλάνου.

RUSCONI


ΓΕΝΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ
ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ του Giovanni Reale VII
ΕΙΣΑΓΩΓΗ XVII
Σημείωμα. Χρονολογικά στοιχεία σχετικά με τη ζωή και το έργο του Πλωτίνου XXXV
Εκδοτικό σημείωμα XXXVI
ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ: Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΠΛΩΤΙΝΟΥ ΚΑΙ Η ΤΑΞΗ ΤΩΝ ΣΥΓΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΤΟΥ 1
ΠΛΩΤΙΝΟΣ: ΕΝΝΕΑΔΕΣ 51
Εννεάδα I 53
Εννεάδα II 179
Εννεάδα III 331
Εννεάδα IV 543
Εννεάδα V 789
Εννεάδα VI 953
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1377
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΕΥΡΕΤΗΡΙΑ του Roberto Radice 1415
ΠΛΩΤΙΝΙΚΗ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΑ, με επιμέλεια του Giovanni Reale:
εκτός κειμένου, σε χαρτί ιλουστρασιόν.


«... ἀλλὰ ταῦτα πάντα ἀφεῖναι δεῖ καὶ μὴ βλέπειν, ἀλλ᾽ οἷον μύσαντα ὄψιν ἄλλην ἀλλάξασθαι καὶ ἀνεγεῖραι, ἣν ἔχει μὲν πᾶς, χρῶνται δὲ ὀλίγοι.»

«... είναι αναγκαίο να αποσπασθεί κανείς από όλα αυτά και να μη βλέπει πλέον· αλλά, σαν να έκλεινε τα μάτια, να αλλάξει την όρασή του με μια άλλη και να ξυπνήσει εκείνη τη δύναμη την οποία όλοι μεν κατέχουν, λίγοι όμως χρησιμοποιούν.»

Εννεάδες, I 6, 8, 24-25


«Φεύγωμεν δὴ φίλην ἐς πατρίδα... Πατρὶς δὴ ἡμῖν, ὅθεν παρήλθομεν, καὶ πατήρ ἐκεῖ.»


«Ας φύγουμε λοιπόν προς την αγαπημένη πατρίδα... Πατρίδα μας είναι εκεί απ’ όπου ήλθαμε, και εκεί βρίσκεται ο Πατέρας μας.»

Εννεάδες, I 6, 8, 16 κ.ε.

Ο Giuseppe Faggin γεννήθηκε στην Isola Vicentina το 1906. Αποφοίτησε από τη Φιλοσοφική Σχολή με καθηγητή τον Erminio Troilo το 1930, στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας, όπου από το 1951 υπήρξε υφηγητής της Ιστορίας της Φιλοσοφίας. Διατήρησε όμως πάντοτε τη δραστηριότητα του καθηγητή φιλοσοφίας στα Λύκεια, παράλληλα με τις επιστημονικές του έρευνες και τις συνεργασίες του με το Πανεπιστήμιο, όπως στο παρελθόν συνέβαινε συχνά. Δίδαξε από το 1930 στο Λύκειο του Bassano del Grappa, από το 1933 στο Λύκειο M. Pagano της Campobasso —κατείχε την έδρα που είχε κατέχει ούτε λίγο ούτε πολύ ο Giovanni Gentile— και από το 1935 έως το 1974 στο Κλασικό Λύκειο A. Pigafetta της Vicenza. Είναι μέλος διαφόρων Ακαδημιών και έχει λάβει πολυάριθμα βραβεία και διακρίσεις, εθνικές και διεθνείς.

Η δραστηριότητά του ως μελετητή, κατά κάποιον τρόπο, μπορεί να λεχθεί ότι έχει στο κέντρο της ακριβώς τον Πλωτίνο και τον Νεοπλατωνισμό, και εκτείνεται όχι μόνο σε διάφορα πεδία της ιστορίας της φιλοσοφίας, αλλά και στην ιστορία της μυστικής, του αποκρυφισμού, της τέχνης και ακόμη και στην ποίηση.
Θέλουμε εδώ να στρέψουμε την προσοχή των αναγνωστών στα σημαντικότερα βιβλία του, τα οποία σκιαγραφούν πολύ καλά, ήδη και μόνο με τον ίδιο τον τίτλο τους, την εικόνα του μελετητή σε όλο το εύρος, την ποικιλία και τον πλούτο των πνευματικών του ενδιαφερόντων και του πολιτισμικού του υποβάθρου.

Ας αρχίσουμε από το ποιητικό του έργο, το οποίο ήταν και το πρώτο που εξέδωσε. Τιτλοφορείται I canti del mistero και δημοσιεύθηκε από τον εκδοτικό οίκο Carabba —Lanciano, 1934. Σε αυτό το πεδίο εντάσσεται, κατά κάποιον τρόπο, και η μετάφραση του Hölderlin, La morte di Empedocle —Carabba, Lanciano, 1936—, η οποία αποδίδει καλά την ποιητική πνοή του πρωτοτύπου.
Όσον αφορά την ιστορία της τέχνης, ο Faggin ασχολήθηκε κυρίως με τρεις δημιουργούς στα ακόλουθα τρία βιβλία: Van Gogh —Cedam, Πάδοβα, 1945—, Bruegel —Mondadori, Μιλάνο, 1955—, Van Eyck —Mondadori, Μιλάνο, 1961.
Σε σχέση με την ιστορία του αποκρυφισμού, ο Faggin έγραψε τον εκτενή τόμο με τίτλο Le streghe —Longanesi, Μιλάνο, 1959· 1975—, ο οποίος μεταφράστηκε και στα ισπανικά —1963—, και, επιπλέον, το Diabolicità del rospo —Neri Pozza, Vicenza, 1973. Επιμελήθηκε επίσης την πλούσια ανθολογία, με κατάλληλο σχολιασμό: Gli occultisti dell’età rinascimentale —περιλαμβάνεται στη Grande Antologia Filosofica, τ. VI, Marzorati, Μιλάνο, 1964, σ. 339-512.
Στο πεδίο της ιστορίας της μυστικής επιβλήθηκε με τον τόμο Meister Eckhart e la mistica tedesca protestante —Bocca, Μιλάνο, 1946—, ο οποίος μεταφράστηκε επίσης στην ισπανική γλώσσα —1953.
Σημαντική διάδοση γνώρισαν, επιπλέον, οι μεταφράσεις του στα ιταλικά ορισμένων κειμένων αυτού του συγγραφέα, τον οποίο αγαπούσε ιδιαίτερα: M. Eckhart, La nascita eterna —Sansoni, Φλωρεντία, 1953· του ιδίου, Il natale dell’anima —La Locusta, Vicenza, 1976· του ιδίου, Trattati e prediche —Rusconi, Μιλάνο, 1982. Πρόσφατα επιμελήθηκε επίσης τη μετάφραση του Angelus Silesius, Il pellegrino cherubico —La Locusta, Vicenza, 1981, 1990. Συνδεδεμένη με τη μυστική πνευματικότητα μπορεί να θεωρηθεί και η μετάφρασή του των Ορφικών Ύμνων —Fussi-Sansoni, 1949· νέα αναθεωρημένη και διορθωμένη έκδοση, Asram Vidya, Ρώμη, 1986· η τελευταία πλήρης και πολύ καλά παρουσιασμένη έκδοση, με το ελληνικό κείμενο αντικριστά, από τον ίδιο αυτό εκδότη, κυκλοφόρησε τον Ιανουάριο του 1992.
Σε σύνδεση με αυτού του είδους τις θεματικές μπορεί να τοποθετηθεί και η πλούσια ανθολογική επιλογή, με κατάλληλα σχόλια, που δημοσιεύθηκε υπό τον τίτλο Lo spiritualismo nella seconda metà dell’Ottocento —στη Grande Antologia Filosofica, τ. XXVI, Marzorati, Μιλάνο, 1976, σ. 339-445.
Όσον αφορά την ιστορία της φιλοσοφικής σκέψης, ασχολήθηκε, εκτός από τον Πλατωνισμό, για τον οποίο θα μιλήσουμε αμέσως παρακάτω, και με νεότερους συγγραφείς, και ιδίως με τον Schopenhauer, με έναν τόμο αξιοσημείωτης πρωτοτυπίας: Schopenhauer, il mistico senza Dio —La Nuova Italia, Φλωρεντία, 1951—, του οποίου προηγήθηκαν και ακολούθησαν μεταφράσεις σελίδων του Schopenhauer: L’oggetto dell’arte —La Scaligera, Βερόνα, 1941—, Il significato dell’esistenza —Radar, Πάδοβα, 1968— και ιδίως της σημαντικής Etica —Boringhieri, Τορίνο, 1961.
Δημοσίευσε επίσης φιλοσοφικά έργα θεωρητικού χαρακτήρα: Idealismo classico e civiltà moderna —Accademia Olimpica, Vicenza, 1976· Spiritualità medievale e moderna —Accademia Olimpica, Vicenza, 1978· Perché filosofare? —Rumor, Vicenza, 1982· Alla ricerca dell’umano —Accademia Olimpica, Vicenza, 1982.
Έγραψε κατόπιν περίπου σαράντα δοκίμια σε περιοδικά, κριτικές, άρθρα σε εφημερίδες, καθώς και περίπου τριακόσια λήμματα για εγκυκλοπαίδειες και λεξικά· επιπλέον, ανθολογίες διαφόρων συγγραφέων και διδακτικά έργα, μεταξύ των οποίων πρέπει να μνημονευθεί η Storia della Filosofia per i Licei —Principato, Μιλάνο, 1963, 1983⁶.

Όμως, όπως λέγαμε παραπάνω, ως βασικοί φέροντες άξονες των φιλοσοφικών του ενδιαφερόντων τίθενται ακριβώς ο Πλωτίνος και ο Πλατωνισμός.

Φυσικά, στον Πλωτίνο δεν φθάνει κανείς παρά περνώντας μέσα από τη φιλοσοφία του Πλάτωνα. Και ο Faggin μετέφρασε και παρουσίασε δύο σημαντικούς πλατωνικούς διαλόγους: τον Πρωταγόρα —Cedam, Πάδοβα, 1937— και τον Φαίδρο —Cedam, Πάδοβα, 1938. Ήδη το 1938 ο Faggin δημοσίευσε μια ανθολογική επιλογή από τις Εννεάδες με τίτλο Le vie del ritorno —Carabba, Lanciano, 1938.
Το 1945, στη σειρά «I Filosofi» του εκδοτικού οίκου Garzanti, έδωσε στη δημοσιότητα τον ωραίο τόμο με τίτλο Plotino —αναμφίβολα έναν από τους πιο επιτυχημένους της σειράς—, με εισαγωγική μονογραφία και επιλεγμένα αποσπάσματα από τις Εννεάδες μεταφρασμένα από τον ίδιο. Ο Faggin αργότερα επανεξέδωσε την εισαγωγική μονογραφία, με ενημερωμένη βιβλιογραφία, το 1988 —στις εκδόσεις Asram Vidya, Ρώμη.
Το πιο απαιτητικό έργο του για τον Πλωτίνο εκδόθηκε το 1947-1948 από το Istituto Editoriale Italiano: Plotino, Le Enneadi, κριτικό κείμενο, μετάφραση και σημειώσεις, σε τρεις τόμους, που περιέχει τις τρεις πρώτες Εννεάδες. Δεν ολοκληρώθηκε, επειδή ο εκδότης δεν συνέχισε την υλοποίηση του σχεδίου της σειράς.
Ο Faggin επανήλθε ακόμη στον Πλωτίνο με τις ανθολογικές επιλογές La presenza divina —D’Anna, Φλωρεντία, 1962— και Dal Bello al Divino —La Locusta, Vicenza, 1986.
Καθώς μελετούσε τον Πλωτίνο, ως λογική συνέπεια, ασχολήθηκε και με τον Πορφύριο. Εκτός από τον πορφυριανό Βίο του Πλωτίνου, που προηγείται της έκδοσης των Εννεάδων, μετέφρασε την Επιστολή προς Ανεβώ και την Επιστολή προς Μαρκέλλα —Fussi-Sansoni, 1954—, και επανεξέδωσε τη δεύτερη, με το ελληνικό κείμενο αντικριστά, υπό τον τίτλο: Lettera a Marcella. Il testamento morale dell’antichità —Il Basilisco, Γένοβα, 1982.
Πρέπει ακόμη να μνημονευθεί η εξαιρετικά πλούσια συλλ Basilisco, Γέογή κειμένων των πλατωνικών, με τη σχετική συστηματική παρουσίαση, που φέρει τον τίτλο: I precursori del neoplatonismo e i neoplatonici —στη Grande Antologia Filosofica, τ. I, Marzorati, Μιλάνο, 1954, σ. 655-803.
Συνήθως λέγεται ότι ο πρώτος μεταφραστής στη νεότερη ιταλική γλώσσα των Εννεάδων ήταν ο Vincenzo Cilento. Αλλά ο ισχυρισμός είναι ακριβής μόνο αν εννοεί κανείς την πρώτη πλήρη μετάφραση. Αν όμως μιλάμε για την πρώτη μετάφραση πλωτινικών κειμένων στη νεότερη ιταλική, τότε η προτεραιότητα ανήκει στον Faggin, και ιδίως στην ανθολογία του Le vie del ritorno, που αναφέρθηκε παραπάνω και είναι του 1938. Επιπλέον, η ανθολογία του Faggin που περιέχεται στον Plotino των εκδόσεων Garzanti του 1945 κυκλοφόρησε παράλληλα με την Antologia plotiniana που δημοσίευσε ο Cilento στον Laterza. Και η δημοσίευση της μετάφρασης των Εννεάδων του δικού μας μελετητή άρχισε επίσης παράλληλα με εκείνη του Cilento, το 1947.

Οι δύο τύποι μετάφρασης των Εννεάδων που προσφέρουν ο Cilento και ο Faggin αποδεικνύονται σε διάφορα σημεία πολύ διαφορετικοί και ακόμη και αντίθετοι. Η διαφορά που εντυπωσιάζει περισσότερο με την πρώτη ματιά συνίσταται στο γεγονός ότι ο Faggin μεταφράζει με τρόπο λιτό και ουσιώδη, αποβλέποντας στην έννοια· ο Cilento, αντιθέτως, μεταφράζει εξηγώντας με αφθονία όρων πολλά σημεία του κειμένου. Σε ορισμένες περιπτώσεις, για παράδειγμα, η μετάφραση του Cilento διπλασιάζει τις γραμμές του πρωτοτύπου, ενώ εκείνη του Faggin τείνει να εξισώνει —και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και να συμπυκνώνει— τις γραμμές του πρωτοτύπου. Αν αφαιρούνταν οι τίτλοι και οι αλλαγές παραγράφου, οι ελληνικές σελίδες θα συνέπιπταν, περίπου, με το πρωτότυπο. Προσωπικά, θα τείναμε και εμείς να διευρύνουμε το κείμενο της μετάφρασης όπως κάνει ο Cilento·
πρέπει όμως να αναγνωρίσουμε ότι ο Πορφύριος, στον Βίο του Πλωτίνου, 14, επισημαίνει τα εξής: «Όταν έγραφε, ο Πλωτίνος ήταν σύντομος, πυκνός σε σκέψη, βραχύλογος, πλουσιότερος σε ιδέες παρά σε λέξεις...»· και επομένως φαίνεται να δικαιώνει περισσότερο το ύφος που ακολούθησε ο Faggin.

Ο Cilento προκρίνει τη διάσταση του ποιητικού και σε ορισμένες στιγμές προσλαμβάνει σχεδόν λυρικούς τόνους. Σε όχι λίγες σελίδες η μετάφρασή του είναι ωραία, ακόμη κι αν ορισμένοι δικαίως επισημαίνουν κάποιες αποχρώσεις βυζαντινής χροιάς, ορισμένες κινήσεις και χρωματισμούς αρχαΐζουσας αισθητικής. Μερικές φορές απομακρύνεται αρκετά από το κείμενο και, όχι σπάνια, ενώ εκφράζει και εξυψώνει το πλωτινικό πνεύμα, δεν σέβεται το γράμμα. Ο μελετητής πρέπει, σε κάθε περίπτωση, να έχει δίπλα του το ελληνικό κείμενο, αν θέλει να ανακτήσει το ακριβές νόημα του γράμματος και τους ακριβείς υφολογικούς τύπους της πλωτινικής σκέψης.

Θα μπορούσε επίσης να ειπωθεί ότι η μετάφραση του Cilento —η οποία, άλλωστε, μας αρέσει— είναι η τυπική «ωραία άπιστη», ή, για να είμαστε ακριβέστεροι, «η ωραία όχι πάντοτε πιστή». Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να επισημανθεί το εξής: το πλωτινικό πνεύμα είναι πάντοτε παρόν και, σε ορισμένες στιγμές, αποδίδεται με πραγματικά εξαίρετο τρόπο.

Αντιθέτως, ο Cilento δεν κατόρθωσε να παρουσιάσει μια ερμηνεία του Πλωτίνου ούτε μια συστηματική ανασύνθεση της σκέψης του. Δημοσίευσε μόνο δοκίμια σε περιοδικά και συλλογικούς τόμους, τα οποία αργότερα συγκέντρωσε σε έναν τόμο με τίτλο Saggi su Plotino —Mursia, Μιλάνο, 1973· αλλά ο τόμος, στο σύνολό του, παραμένει σε μεγάλο βαθμό ραψωδικού χαρακτήρα.

Και η Antologia plotiniana του Cilento, που δημοσιεύθηκε από τις εκδόσεις Laterza, κατά τη γνώμη μας, απέχει πολύ από το να είναι πειστική και ικανοποιητική. Δεν αποδίδει τις κύριες γραμμές του πλωτινικού συστήματος με συνεκτικό τρόπο, αλλά παρουσιάζει μόνο, θα λέγαμε, ορισμένες σημαντικές μεταφυσικές τομές. Σε όλη του τη ζωή ο Cilento είχε θέσει ως σκοπό να γράψει μια συστηματική μονογραφία για τον Πλωτίνο, αλλά δεν το έκανε. Πράγματι, ακριβώς εκείνη η ικανότητά του να συλλαμβάνει το ποιητικό στοιχείο βρισκόταν σε αντίθεση με τις θεωρητικές και στοχαστικές απαιτήσεις και, πάντως, δεν υποστηριζόταν από μια επαρκή ικανότητα σύλληψης του συστηματικού.

Λοιπόν, μας φαίνεται ότι η μετάφραση του Faggin γνωρίζει αντιθέτως να συλλαμβάνει ακριβώς και αυτή την άλλη όψη του Πλωτίνου. Κατά κάποιον τρόπο, σε ορισμένα φιλοσοφικά λεπτότερα σημεία, βοηθά τον αναγνώστη καλύτερα από εκείνη του Cilento να παρακολουθήσει τις γραμμές της πλωτινικής σκέψης και τις αρθρώσεις της· και δεν είναι λίγες οι φορές που μένει πιο κοντά στο γράμμα, ενώ εκφράζει και το πνεύμα του.

Με λίγα λόγια, για τις δύο μεταφράσεις μπορεί να ειπωθεί ότι, κατά κάποιον τρόπο, αλληλοσυμπληρώνονται. Εκείνη του Faggin, σε ορισμένα σημεία, διευκολύνει τον μελετητή, επειδή βοηθά καλύτερα στην κατανόηση των εννοιών και της θεωρητικής πλοκής της πλωτινικής σκέψης· ενώ εκείνη του Cilento βοηθά περισσότερο στη σύλληψη και στην απόλαυση της διάστασης του ποιητικού. Ορισμένοι επισήμαναν κάποιες συγγένειες της μετάφρασης του Faggin με εκείνη του Bréhier. Αυτό όμως είναι ανακριβές, διότι, πέρα από τις εξωτερικές ομοιότητες, σε ορισμένα κρίσιμα περάσματα διαφοροποιείται καθαρά και μερικές φορές αντιτίθεται στον Bréhier. Αν μη τι άλλο, παρατηρούνται μερικές φορές μεγαλύτερες συγγένειες με τις μεταφράσεις του Harder και των Mac Kenna-Page. Φυσικά, ο Faggin έλαβε υπόψη και εκείνη του Armstrong, τουλάχιστον εν μέρει. Για τις δύο τελευταίες Εννεάδες, έπειτα, ο Faggin έλαβε δεόντως υπόψη τις συμβολές του Cilento, του οποίου τη μετάφραση εκτιμά πολύ. Η βασική όμως γραμμή που ακολουθεί έχει τη δική της πρωτοτυπία, μια ακριβή συνοχή και μια αναμφισβήτητη στερεότητα.

Στη δική μας Ιστορία της αρχαίας φιλοσοφίας —τόμος IV, Vita e Pensiero, Μιλάνο, 1991⁸— χρησιμοποιήσαμε και παραθέσαμε τη μετάφραση του Cilento, διότι τότε ήταν η μόνη πλήρης, και ωραία για τους λόγους που αναφέρθηκαν. Ωστόσο, επισημάναμε σαφώς τη χρησιμότητα εκείνης του Faggin, την οποία, άλλωστε, πολλές φορές κατά τη μελέτη των Εννεάδων αντιπαραβάλαμε με εκείνη του Cilento, δοκιμάζοντας και τις δύο πάνω στη βάση του ελληνικού κειμένου.

Όταν αποφασίστηκε να δημοσιευθεί σε αυτή τη σειρά των εκδόσεων Rusconi μια πλήρης μετάφραση των Εννεάδων και του Βίου του Πλωτίνου του Πορφυρίου, δεν είχαμε αμφιβολίες. Εκείνη τη στιγμή, στην Ιταλία, ο μόνος πραγματικά προετοιμασμένος μελετητής για να φέρει σε πέρας αυτό το εγχείρημα ήταν ο Faggin. Εκτός από τις τρεις πρώτες Εννεάδες, όπως διευκρινίσαμε παραπάνω, είχε ήδη έτοιμη τη μετάφραση της τέταρτης, η οποία είχε μείνει ανέκδοτη λόγω της διακοπής του σχεδίου του Istituto Editoriale Italiano, και είχε επίσης ήδη μεταφράσει αποσπάσματα της πέμπτης και της έκτης. Κατά την πενταετία 1986-1991 ολοκλήρωσε τη μετάφραση και την αναθεώρηση όλων των Εννεάδων, με την καινοτομία όλων των καλά αρθρωμένων τίτλων των διαφόρων παραγράφων· και κατά τους πρώτους μήνες του 1992 έκανε τις τελευταίες διορθώσεις και αναθεώρησε τα πρώτα δοκίμια.

Το εύρος και η ποικιλία της παραγωγής του Faggin αποδεικνύουν μια εξαιρετική ικανότητα εργασίας, η οποία δεν μειώθηκε με την πρόοδο της ηλικίας και η οποία του επέτρεψε να ολοκληρώσει με αξιοθαύμαστο τρόπο ένα εξαιρετικά απαιτητικό εγχείρημα, όπως είναι αυτό που παρουσιάζουμε τώρα. Στα μέρη που είχαν μεταφραστεί προηγουμένως, ο Faggin έκανε αναθεώρηση, αλλά δεν επέφερε ουσιαστικές τροποποιήσεις.
Ανάμεσα στις πολλές παρατηρήσεις που θα μπορούσαν να γίνουν σχετικά με αυτό, μία επιβάλλεται.

Ένας από τους τεχνικούς όρους του Πλωτίνου που είναι δυσκολότερο να μεταφραστεί είναι ο όρος Νοῦς. Ο Cilento είχε μεταφράσει το Νοῦς με Spirito. Αλλά, λόγω των δεσμών του με τον Croce, αυτή η μετάφραση δεν άρεσε σε πολλούς, επειδή ερμηνεύθηκε ως αθέμιτη διείσδυση του κροτσιανού ιδεαλισμού στον Πλωτίνο. Και, πράγματι, ορισμένα πράγματα που λέει ο Πλωτίνος για τον Νοῦ μπορούν να συσχετιστούν με το Πνεύμα του κροτσιανού ιδεαλισμού, όμως πάνω σε άλλες βάσεις και σε πολύ διαφορετικά θεμέλια. Από την άλλη πλευρά, η μετάφραση του Νοῦ με Spirito δεν αποτελεί καθόλου επινόηση του Cilento, αλλά είναι χαρακτηριστική πολλών μελετητών σε διεθνές επίπεδο: οι Γάλλοι χρησιμοποιούν συχνά Esprit, οι Γερμανοί Geist, ορισμένοι Άγγλοι Spirit και οι Ολλανδοί Geest. Ωστόσο, η μετάφραση του Νοῦ με «Πνεύμα» συνεπάγεται ορισμένες δυσκολίες, ιδίως εκείνη του ότι δεν ανακαλεί, από λεξιλογική άποψη, το αρχικό νοῦς· το «Πνεύμα» θα ανακαλούσε λεξιλογικά μάλλον τον όρο πνεῦμα.
Ενώ το Ἕν, που είναι η πρώτη υπόσταση, κατά τον Πλωτίνο είναι «η δύναμη όλων των πραγμάτων», ο Νοῦς, που είναι η δεύτερη υπόσταση, είναι «όλα τα πράγματα» σε πνευματικό επίπεδο. Ο Νοῦς είναι, επομένως, αδιάσπαστη ένωση Είναι και Σκέψης, Νοητού και Νοήσεως. Είναι, λοιπόν, η σύνθεση του Κόσμου των Ιδεών του Πλάτωνα και της Νοήσεως νοήσεως του Αριστοτέλη, με όλες τις συνεπαγωγές που αυτό επιφέρει. Πώς να αποδοθεί λοιπόν ο όρος Νοῦς;
Δεν είναι ακατάλληλη η μετάφραση με «Intelligenza», αρκεί όμως να εννοηθεί ως συμπεριληπτική του νοητού. Αλλά και ο όρος «Intelligenza» δεν καλύπτει παρά μόνο κατά προσέγγιση το σημασιολογικό πεδίο του Νοῦ, το οποίο αγκαλιάζει το είναι, τη σκέψη και τη ζωή με τρόπο ιδιαίτερα αρθρωμένο και σύνθετο. Παραμένει, πάντως, η φιλολογικά πιο θεμελιωμένη μετάφραση, και ο Faggin από την αρχή μετέφραζε με αυτή την έννοια.
Για αυτή την οριστική του μετάφραση στοχάστηκε πολύ ξανά πάνω στο πρόβλημα και θα είχε μπει στον πειρασμό να υιοθετήσει τη μετάφραση του Νοῦ με Spirito, επειδή αυτή εξαλείφει ορισμένες παρεξηγήσεις, έστω κι αν δημιουργεί άλλες, και επειδή είναι διαδεδομένη στην Ευρώπη. Ύστερα όμως από εκτενείς συζητήσεις με τους διευθυντές της σειράς, επικράτησε η άποψη του Mathieu, ο οποίος κρίνει τη μετάφραση του Νοῦ με Spirito φιλολογικά πολύ επικρίσιμη, αν όχι και στην πραγματικότητα αβάσιμη.
Έτσι, ο Faggin επαναπροτείνει την αρχική του επιλογή, και εγώ ο ίδιος τη θεωρώ σήμερα πιο αξιόπιστη, παρόλο που στα έργα μου για τον Πλωτίνο, εφόσον χρησιμοποιούσα τη μετάφραση του Cilento, απέδιδα το Νοῦς με Spirito. Επομένως, ο Νοῦς ως υπόσταση θα μεταφράζεται με Intelligenza· ενώ ο νοῦς ως γνωστική ικανότητα θα αποδίδεται με intelletto, έτσι ώστε οι πλωτινικές εννοιολογικές διαβαθμίσεις να αντανακλώνται καλά με αυτή τη λεξιλογική διαφοροποίηση, η οποία εξειδικεύει τη διαφοροποίηση του εννοιολογικού πεδίου που καλύπτει ο όρος Νοῦς, διατηρώντας την ίδια φιλολογική ρίζα.
Όσον αφορά την ερμηνεία του Faggin, αυτή συνοψίζεται από τον ίδιο τον συγγραφέα στις σελίδες που ακολουθούν. Και όποιος επιθυμεί περαιτέρω διευκρινίσεις μπορεί να συμβουλευθεί την επανέκδοση του Plotino του —1988—, που αναφέρθηκε παραπάνω.
Όσον αφορά τη δική μας ερμηνεία του Πλωτίνου, ας γίνει παραπομπή στη δική μας Storia della filosofia antica, όπου παρουσιάζουμε, στον τόμο IV —σ. 457-616—, μια πραγματική συνθετική μονογραφία για όλες τις πλευρές της σκέψης του. Μόλις χρειάζεται να υπενθυμίσουμε ότι πολλές σελίδες των Εννεάδων τοποθετούνται στο ίδιο επίπεδο με τις ωραιότερες σελίδες του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Και η ιστορία των επιδράσεων των Εννεάδων δεν είναι κατώτερη από την ιστορία των επιδράσεων της σκέψης των δύο άλλων μεγάλων Ελλήνων.

Για να καταλήξουμε, η μετάφραση του Faggin που παρουσιάζουμε έχει, στο πλαίσιο της ιταλικής παιδείας, μια αξία που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ιστορική. Για τα μέρη που είχαν ήδη δημοσιευθεί, μπορεί κάλλιστα να ειπωθεί ότι όχι λίγοι αναγνώστες φιλοσοφικών κειμένων μορφώθηκαν με αυτά, σε συνέργεια με τη μετάφραση του Cilento. Τα νέα μέρη, λοιπόν, συμπληρώνουν το πλαίσιο με κατάλληλο τρόπο, στη σωστή Stimmung.

Απέναντι στη μετάφραση θελήσαμε να τοποθετήσουμε και το ελληνικό κείμενο, στην ανασυγκροτημένη γραφή των P. Henry και H. R. Schwyzer, η οποία σήμερα αποτελεί το κείμενο αναφοράς.

Για την ωφέλεια του αναγνώστη αναπαράχθηκε η editio maior, διότι, αν είναι αλήθεια ότι η πιο διαδεδομένη έκδοση είναι η editio minor, την οποία επιμελήθηκαν οι ίδιοι συγγραφείς για τη γνωστή σειρά «Oxford Classical Texts», είναι επίσης αλήθεια ότι μπορεί να είναι πολύ χρήσιμο να έχει κανείς στη διάθεσή του και το κείμενο της editio maior.

Όπως είπαμε παραπάνω, η μετάφραση των τριών πρώτων Εννεάδων, που δημοσιεύθηκαν από τον Faggin το 1947-1948, συνοδευόταν από μια κριτική έκδοση του κειμένου με λιτό υπόμνημα. Αυτή η έκδοση επικρίθηκε από ορισμένους και θεωρήθηκε σε μεγάλο βαθμό επαναληπτική εκείνης του Bréhier. Αλλά η κριτική έκδοση δεν αποτελούσε τον ειδικό σκοπό του έργου του Faggin, ο οποίος στόχευε κυρίως στη μετάφραση, με αντικριστά ένα κείμενο αναθεωρημένο βάσει των πρωτοτύπων. Εξάλλου, οι ίδιοι οι Henry και Schwyzer, παρόλο που επικρίνουν αυτή την έκδοση ως επαναληπτική εκείνης του Bréhier, κατά κάποιον τρόπο αναθεωρούν τη στάση τους, και στο κριτικό υπόμνημα παραπέμπουν στον Faggin όχι λίγες φορές.

Όπως λέγαμε, παραμένει πάντως το γεγονός ότι η αξία της συμβολής του Faggin βρίσκεται στη μετάφραση, πολύ περισσότερο παρά στην έκδοση.

Ωστόσο, επειδή στις τρεις πρώτες Εννεάδες και στον Βίο του Πλωτίνου η μετάφραση του Faggin βασίζεται στη δική του κριτική έκδοση, στο παράρτημα παρατίθενται οι παραλλαγές που αυτή παρουσιάζει σε σχέση με την έκδοση Henry-Schwyzer. Επιπλέον, επειδή για τις άλλες τρεις Εννεάδες ο Faggin βασίστηκε κυρίως στην editio minor των Henry-Schwyzer, πάντοτε στο παράρτημα παρατίθενται και οι παραλλαγές που οι Henry και Schwyzer επέφεραν στην editio minor τους σε σχέση με την editio maior που αναπαράγουμε.
Οι σημειώσεις, για προφανείς λόγους χώρου, περιορίζονται στα καθαρά realia. Η βιβλιογραφία παρουσιάζει τις σημαντικές δημοσιεύσεις για τον Πλωτίνο από το 1949 έως σήμερα.
Ο αναγνώστης έχει λοιπόν στη διάθεσή του, σε αυτό το έργο που παρουσιάζουμε, το καλύτερο που, αυτή τη στιγμή, θα μπορούσε να ζητήσει κανείς για την ανάγνωση και την κατανόηση των Εννεάδων, συγκεντρωμένο σε έναν μόνο τόμο.
Ευχαριστούμε θερμά τον Faggin για το μεγάλο έργο που επιτέλεσε, το οποίο από πολλές απόψεις έχει εξαιρετική εμβέλεια.
Ευχαριστούμε επίσης τον Roberto Radice —τον οποίο οι αναγνώστες των έργων αυτής της σειράς γνωρίζουν καλά από τις εργασίες του σχετικά με τον Φίλωνα τον Αλεξανδρέα και ο οποίος αυτή την περίοδο εργάζεται ακριβώς πάνω στον Πλωτίνο— για τη μακρά και ουσιαστική εργασία της τελικής αναθεώρησης των κειμένων και της βιβλιογραφίας, καθώς και των γενικών ευρετηρίων και των παραρτημάτων.

Ευχαριστούμε, τέλος, τη Rusconi Libri, όχι μόνο για την τυπογραφική ομορφιά αυτής της έκδοσης, αλλά και για τις φωτογραφίες που φρόντισε να ληφθούν ειδικά για την πλωτινική εικονογραφία που επιμεληθήκαμε, καθώς και για τη γραφιστική διαμόρφωσή της. Με αυτόν τον τρόπο, ο αναγνώστης έχει μπροστά του και όλα τα πρόσωπα και όλες τις μορφές στις οποίες θεωρήθηκε ότι μπορούσε να αναγνωριστεί ο Πλωτίνος· και επομένως έχει επίσης τη θέαση εκείνης της φευγαλέας μορφής που ο ίδιος θα ήθελε να κρύψει —πρβλ. Πορφύριος, Βίος του Πλωτίνου, 1—, για να εμπιστευθεί ολόκληρο το μήνυμά του μόνο στην αιώνια διάσταση του πνευματικού.

Giovanni Reale

Παρασκευή 12 Ιουνίου 2026

Η ζωή του πνεύματος-Η βούληση 14 (ΤΙΝΟΣ-ΠΟΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ;)

Συνέχεια από  Πέμπτη 28. Μαΐου 2026


Η ζωή του πνεύματος-Η βούληση 15

Hannah Arendt, Piper Verlag GmbH, München 2024

ΙΙ: Η ανακάλυψη του εσωτερικού ανθρώπου


9. Ο Επίκτητος και η παντοδυναμία της βούλησης (συνέχεια)


.........«Τι σημασία έχει αν ο κόσμος αποτελείται από άτομα ή από φωτιά και γη ή αν είναι άπειρα διαιρετός; Δεν αρκεί να γνωρίζει κανείς τι δεν μπορεί να επιτύχει και τι δεν μπορεί να αποφύγει, ... και να αφήνει στην άκρη όλα όσα δεν είναι προσιτά σε εμάς;» [590]. Και αφού «είναι αδύνατο αυτό που συμβαίνει να είναι διαφορετικό από ό,τι είναι» [591], αφού δηλαδή ο άνθρωπος είναι εντελώς ανίσχυρος μέσα στον πραγματικό κόσμο, του δόθηκαν οι θαυμαστές δυνάμεις του λόγου και της βούλησης, με τη βοήθεια των οποίων μπορεί να αναπαραστήσει μέσα στον νου του το εξωτερικό πλήρως, μόνο χωρίς την πραγματικότητά του, εκεί όπου είναι αδιαμφισβήτητος κύριος και εξουσιαστής.
Εκεί κυριαρχεί πάνω στον εαυτό του και στα αντικείμενα που τον ενδιαφέρουν, διότι η βούληση μπορεί να εμποδιστεί μόνο από τον ίδιο της τον εαυτό. Όλα όσα φαίνονται να είναι πραγματικά, ο κόσμος των φαινομένων, χρειάζονται στην πραγματικότητα τη δική μου συγκατάθεση για να είναι πραγματικά για μένα. Και αυτή η συγκατάθεση δεν μπορεί να μου επιβληθεί· αν την αρνηθώ, η πραγματικότητα του κόσμου εξαφανίζεται, σαν να ήταν απλώς ένα φάντασμα.

Αυτή η δύναμη να αποστρέφεται κανείς το εξωτερικό και να στρέφεται προς ένα ακλόνητο εσωτερικό έχει προφανώς ανάγκη από «άσκηση» —γυμνάζειν— και από συνεχή στήριξη με επιχειρήματα, διότι ο άνθρωπος δεν ζει μόνο την κανονική του ζωή μέσα στον κόσμο όπως αυτός είναι· και το εσωτερικό του, όσο ζει, βρίσκεται το ίδιο μέσα σε ένα εξωτερικό, σε ένα σώμα, πάνω στο οποίο δεν έχει εξουσία, αλλά το οποίο ανήκει στα «εξωτερικά πράγματα».

Το διαρκές ερώτημα είναι αν η βούληση είναι αρκετά ισχυρή όχι μόνο για να αποσπάσει την προσοχή από τα εξωτερικά, απειλητικά πράγματα, αλλά και, σε περίπτωση πραγματικού πόνου και δυστυχίας, να συγκεντρώσει τη φαντασία σε άλλες «εντυπώσεις». Η άρνηση της συγκατάθεσης, η αναστολή της πραγματικότητας, δεν είναι καθόλου μια καθαρή άσκηση σκέψης· πρέπει να αποδειχθεί στην κρίσιμη στιγμή.

«Πρέπει να πεθάνω. Πρέπει να με κλείσουν στη φυλακή. Πρέπει να με στείλουν στην εξορία. Αλλά: πρέπει να πεθάνω στενάζοντας; Πρέπει και να θρηνώ; Μπορεί κανείς να με εμποδίσει να πάω στην εξορία χαμογελώντας;» Ο κύριος απειλεί να με δέσει με αλυσίδες: «Τι λες; Να με δέσεις με αλυσίδες; Τα πόδια μου μπορείς να τα δέσεις —ναι· αλλά τη βούλησή μου— όχι· αυτό δεν το κατορθώνει ούτε ο Δίας» [592].........


 Η ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΑΡΝΗΘΗΚΕ ΤΡΟΜΟΚΡΑΤΗΜΕΝΗ ΤΟ ΕΠΕΚΕΙΝΑ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΑΓΑΘΟ. ΚΑΘΟΤΙ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΗΤΑΝ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΑ 20 ΧΡΟΝΙΑ ΜΑΘΗΤΕΙΑΣ ΓΙΑ ΝΑ  ΑΠΟΚΤΗΘΕΙ Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΟΥ. Ο ΠΛΩΤΙΝΟΣ ΕΔΩΣΕ ΜΙΑ ΚΑΠΟΙΑ ΛΥΣΗ ΑΛΛΑ Ο ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΝ ΑΧΡΗΣΤΕΥΣΕ ΙΣΩΣ ΛΟΓΩ ΤΗΣ ΑΝΤΙΟΥΣΙΟΚΡΑΤΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΠΛΩΤΙΝΟΥ. ΤΗΣ ΜΕΙΩΣΕΩΣ ΤΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΑΙΣΘΗΤΗΡΙΩΝ, ΤΟΥ ΑΙΣΘΗΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ.

Στην Προς Ρωμαίους επιστολή ο Παύλος περιγράφει μια εσωτερική εμπειρία, την εμπειρία του «θέλω και δεν μπορώ». Αυτή η εμπειρία, την οποία ακολουθεί η εμπειρία της θείας χάρης, είναι συντριπτική.[ΘΕΛΩ ΝΑ ΤΗΡΗΣΩ ΤΟ ΝΟΜΟ ΤΟΥ ΜΩΥΣΕΩΣ ΑΛΛΑ ΔΕΝ ΜΠΟΡΩ.. ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΣΗΜΑΣΙΑ ΑΥΤΗ  ΔΕΝ ΚΑΤΑΝΟΕΙΤΑΙ Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΟΥ ΠΑΥΛΟΥ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΒΙΩΝΟΥΝ ΑΜΕΣΑ ΤΗΝ ΧΑΡΙ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ Η ΟΠΟΙΑ ΥΠΕΡΒΑΙΝΕΙ ΤΟΝ ΝΟΜΟ, ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΜΑΡΤΙΑ. ΟΥΔΕΙΣ ΓΝΩΡΙΖΕ ΤΗΝ ΥΠΑΡΞΗ ΤΗΣ ΑΜΑΡΤΙΑΣ ΠΡΙΝ ΤΟΝ ΝΟΜΟ.]

Ο Επίκτητος παραθέτει πολλά παραδείγματα, τα οποία δεν χρειάζεται να τα εξετάσουμε όλα εδώ· είναι μια κοπιαστική ανάγνωση, σαν ασκήσεις σε σχολικό βιβλίο. Το αποτέλεσμα είναι πάντοτε το ίδιο. Εκείνο που πλήττει τους ανθρώπους δεν είναι αυτό που πράγματι τους συμβαίνει, αλλά η δική τους «κρίση» (dogma, με την έννοια της πίστης ή της γνώμης): «Σου συμβαίνει βλάβη μόνο αν πιστεύεις ότι σου συμβαίνει βλάβη. Κανείς δεν μπορεί να σου προξενήσει βλάβη χωρίς τη συγκατάθεσή σου.»[593] «Τι σημαίνει, π.χ., το να σε συκοφαντούν; Στάσου δίπλα σε μια πέτρα και συκοφάντησέ την: ποιο θα είναι το αποτέλεσμα;»[594] Να είσαι σαν πέτρα, και είσαι άτρωτος. Η ataraxia, η ατρωσία, είναι όλα όσα χρειάζεται κανείς για να αισθάνεται ελεύθερος, από τη στιγμή που ανακάλυψε ότι η ίδια η πραγματικότητα εξαρτάται από το ότι την αναγνωρίζει κανείς ως τέτοια.

Όπως σχεδόν όλοι οι Στωικοί, ο Επίκτητος αναγνώριζε ότι η τρωτότητα του σώματος θέτει ορισμένα όρια σε αυτή την εσωτερική ελευθερία. Δεν μπορούσαν να αρνηθούν ότι δεν γίνεται κανείς ανελεύθερος μόνο από απλές επιθυμίες ή ορέξεις, αλλά από τα «δεσμά που μας έχουν επιβληθεί με τη μορφή του σώματος»[595], και έτσι έπρεπε να αποδείξουν ότι αυτά τα δεσμά δεν ήταν ανυπέρβλητα. Έπρεπε να αναμετρηθεί κανείς με το ερώτημα τι είναι, στην πραγματικότητα, εκείνο που αποτρέπει από την αυτοκτονία. Ο Επίκτητος, πάντως, φαίνεται να έχει αναγνωρίσει απολύτως καθαρά ότι αυτή η απεριόριστη εσωτερική ελευθερία προϋποθέτει ένα πράγμα: «Πρέπει να το σκέπτεται κανείς και να το κρατά σταθερά: η πόρτα είναι ανοιχτή.»[596] Για μια φιλοσοφία της πλήρους αποδέσμευσης από τον κόσμο έχει πολλή αλήθεια εκείνη η αξιοσημείωτη πρόταση με την οποία ο Camus άρχισε το πρώτο του βιβλίο: «Υπάρχει μόνο ένα πραγματικά σοβαρό φιλοσοφικό πρόβλημα: η αυτοκτονία.»[597]

Εκ πρώτης όψεως αυτή η διδασκαλία της ατρωσίας και της απάθειας (apatheia) —πώς θωρακίζεται κανείς απέναντι στην πραγματικότητα, πώς αποβάλλει την ικανότητα να επηρεάζεται από αυτήν, προς το καλό ή προς το κακό, προς τη χαρά ή προς τον πόνο— φαίνεται τόσο εύκολα διαψεύσιμη, ώστε η τεράστια λογική αλλά και συναισθηματική επίδραση της Στοάς σε μερικά από τα καλύτερα πνεύματα της Δύσης μοιάζει σχεδόν ακατανόητη. Στον Αυγουστίνο βρίσκει κανείς μια τέτοια ανασκευή στην πιο σύντομη και πιο πειστική της μορφή. Οι Στωικοί, λέει, ανακάλυψαν το τέχνασμα με το οποίο μπορεί κανείς να ισχυρίζεται ότι είναι ευτυχισμένος:

«Επειδή δεν μπορεί κανείς να αποκτήσει αυτό που επιθυμεί, επιθυμεί αυτό που μπορεί να αποκτήσει» («Ideo igitur id vult quod potest, quoniam quod vult non potest»)[598]. Επιπλέον, συνεχίζει, οι Στωικοί προϋποθέτουν ότι «όλοι οι άνθρωποι από τη φύση τους θέλουν να είναι ευτυχισμένοι», αλλά δεν πιστεύουν στην αθανασία, τουλάχιστον όχι στην ανάσταση του σώματος, άρα όχι σε μια μελλοντική ζωή χωρίς θάνατο, και αυτό είναι μια αντίφαση καθαυτήν. Διότι «αν όλοι οι άνθρωποι πραγματικά θέλουν να είναι ευτυχισμένοι, τότε πρέπει αναγκαστικά να θέλουν επίσης να είναι αθάνατοι … Για να ζει λοιπόν ο άνθρωπος ευτυχισμένα, πρέπει να ζει» («Cum ergo beati esse omnes homines velint, si vere volunt, profecto et esse immortales volunt … Ut enim homo beate vivat, oportet ut vivat»)[599].

Με άλλα λόγια, οι θνητοί άνθρωποι δεν μπορούν να είναι ευτυχισμένοι, και αυτό επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι οι Στωικοί βλέπουν τόσο εμφατικά στον φόβο του θανάτου την κύρια αιτία του να αισθάνεται κανείς δυστυχισμένος· στην καλύτερη περίπτωση μπορεί κανείς να επιτύχει να γίνει «απαθής», να μη σημαίνουν τίποτε γι’ αυτόν η ζωή ή ο θάνατος. Ωστόσο αυτή η ανασκευή, όσο πειστική κι αν είναι στο επίπεδο της επιχειρηματολογίας της, αφήνει κατά μέρος έναν αριθμό αρκετά σημαντικών πλευρών.

Υπάρχει, καταρχάς, το ερώτημα γιατί να είναι αναγκαία μια βούληση για να μη θέλει κανείς, γιατί να μην είναι δυνατόν, υπό την επίδραση των ανώτερων γνώσεων της ορθής σκέψης, απλώς να χάσει κανείς την ικανότητα αυτή. Μήπως δεν γνωρίζουμε όλοι πόσο σχετικά εύκολο ήταν πάντοτε να χάσει κανείς τουλάχιστον τη συνήθεια, αν όχι την ικανότητα, της σκέψης; Δεν χρειάζεται τίποτε περισσότερο από το να ζει κανείς σε διαρκή περισπασμό και να μη φεύγει ποτέ από την κοινωνία άλλων ανθρώπων. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι είναι δυσκολότερο να απομακρύνει τους ανθρώπους από τη συνήθεια να επιθυμούν όσα βρίσκονται στην εξουσία τους παρά από τη συνήθεια της σκέψης· αλλά για κάποιον επαρκώς «εξασκημένο» δεν θα έπρεπε να είναι αναγκαίο να επαναλαμβάνει διαρκώς το μη-θέλειν —διότι το mē thele, το Μη-Θέλειν, εκεί όπου δεν μπορεί κανείς να αλλάξει τίποτε, είναι για αυτή την άσκηση τουλάχιστον εξίσου σημαντικό όσο και η απλή επίκληση της δύναμης της βούλησης.

Σε στενή συνάφεια με αυτό βρίσκεται το —ακόμη πιο συγκεχυμένο— γεγονός ότι ο Επίκτητος δεν αρκείται καθόλου στην ικανότητα της βούλησης να μη θέλει. Δεν κηρύττει μόνο την αδιαφορία απέναντι σε όλα όσα δεν βρίσκονται στην εξουσία μας· απαιτεί επίσης εμφατικά να θέλει κανείς ό,τι ούτως ή άλλως συμβαίνει. Παρέθεσα ήδη την παραβολή των δημόσιων αγώνων, στην οποία ο άνθρωπος, τον οποίο ενδιαφέρει μόνο η ευημερία του εαυτού, νουθετείται «να επιθυμεί μόνο αυτό που πραγματικά συμβαίνει, και να επιθυμεί τη νίκη μόνο εκείνου που πραγματικά νικά». Σε άλλο σημείο ο Επίκτητος προχωρεί ουσιωδώς περισσότερο και επαινεί —χωρίς να τους κατονομάζει ακριβέστερα— «φιλοσόφους» που έλεγαν: «Αν ο αγαθός άνθρωπος μπορούσε να προβλέπει τα γεγονότα, θα υποστήριζε τη φύση, ακόμη κι αν αυτό σήμαινε ασθένεια, θάνατο και ακρωτηριασμό.»[600]

Αυτό το επιχείρημα ανατρέχει φυσικά στην παλαιά στωική ιδέα της heimarmenē, στη διδασκαλία περί ειμαρμένης, σύμφωνα με την οποία όλα συμβαίνουν σε συμφωνία με την ουσία του όλου και κάθε επιμέρους ον, άνθρωπος ή ζώο, φυτό ή πέτρα, έχει το έργο του που του έχει ανατεθεί από το Όλον και έχει δικαιωθεί από αυτό. Όμως όχι μόνο ο Επίκτητος αποστασιοποιείται πολύ σαφώς από κάθε ενδιαφέρον για τη φύση ή το Όλον· δεν υπάρχει επίσης στην παλαιά διδασκαλία καμία ένδειξη ότι η βούληση του ανθρώπου, η οποία εξ ορισμού είναι εντελώς ανενεργός, θα συνεισέφερε κάτι στην «τάξη του Όλου». Ο Επίκτητος ενδιαφέρεται για ό,τι του συμβαίνει: «Θέλω κάτι, και δεν συμβαίνει· τι θα υπήρχε πιο άθλιο από εμένα; Δεν το θέλω, και συμβαίνει· τι θα ήταν πιο άθλιο από εμένα;»[601]

Με λίγα λόγια, για να «ζει κανείς καλά», δεν αρκεί «να μη θέλει να συμβεί αυτό που επιθυμεί»· πρέπει «να θέλει αυτό που συμβαίνει»[602]. Μόνον όταν η δύναμη της βούλησης φθάσει σε αυτή την κορύφωση, όπου μπορεί να θέλει αυτό που είναι, έτσι ώστε να μη βρίσκεται ποτέ «σε αντίθεση προς τα εξωτερικά πράγματα», μόνον τότε μπορεί να την ονομάσει κανείς παντοδύναμη. Σε όλα τα επιχειρήματα υπέρ μιας τέτοιας παντοδυναμίας υπόκειται η προϋπόθεση, θεωρούμενη ως αυτονόητη, ότι η πραγματικότητα για μένα αποκτά τον χαρακτήρα της πραγματικότητας μέσω της συγκατάθεσής μου· και σε αυτή την προϋπόθεση, ως εγγύηση της πρακτικής της αποτελεσματικότητας, υπόκειται το απλό γεγονός ότι μπορεί κανείς να αυτοκτονήσει, αν βρίσκει τη ζωή πραγματικά ανυπόφορη — «η πόρτα είναι πάντοτε ανοιχτή».

Και εδώ αυτή η λύση δεν σημαίνει, όπως για παράδειγμα στον Camus, ένα είδος κοσμικής εξέγερσης εναντίον των θεμελιωδών όρων της ανθρώπινης ύπαρξης· για τον Επίκτητο μια τέτοια εξέγερση θα ήταν εντελώς παράλογη, διότι «είναι αδύνατον αυτό που συμβαίνει να είναι διαφορετικό από ό,τι είναι»[603]. Είναι αδιανόητη, διότι ακόμη και μια απόλυτη άρνηση εξαρτάται από τη γυμνή, ανεξήγητη ύπαρξη όλων όσων υπάρχουν, ακόμη και του ίδιου του προσώπου, και ο Επίκτητος δεν ζητεί πουθενά εξήγηση ή θεμελίωση του ανεξήγητου. Επομένως ισχύει αυτό που αργότερα θα ισχυρισθεί ο Αυγουστίνος[604]: όποιος πιστεύει ότι με την αυτοκτονία μπορεί να επιλέξει το μη-είναι, σφάλλει· επιλέγει μια μορφή του είναι, η οποία κάποια μέρα ούτως ή άλλως θα επέλθει, και επιλέγει την ειρήνη, η οποία φυσικά δεν είναι παρά μια μορφή του είναι.

Η μόνη δύναμη που μπορεί να εμποδίσει αυτή τη θεμελιώδη, ενεργό συγκατάθεση της βούλησης είναι η ίδια η βούληση. Γι’ αυτό το κριτήριο της ορθής συμπεριφοράς είναι: «Να επιδιώκεις να είσαι ικανοποιημένος με τον εαυτό σου» («thelesōn aresai autos seautō», θέλησον ἀρέσαι αὐτὸς σεαυτῷ). Και ο Επίκτητος προσθέτει: «Να επιδιώκεις να μπορείς να σταθείς ενώπιον του Θεού» («thelesōn kalos phanēnai tō theō», θέλησον καλῶς φανῆναι τῷ θεῷ)[605], αλλά αυτό είναι στην πραγματικότητα περιττό, διότι ο Επίκτητος δεν πιστεύει σε έναν υπερβατικό Θεό, αλλά θεωρεί την ψυχή θεοειδή και πιστεύει ότι ο Θεός είναι «μέσα σου, εσύ είσαι μέρος του»[606].

Το βουλητικό Εγώ, όπως αποδεικνύεται, δεν είναι λιγότερο διχασμένο από το σωκρατικό Δύο-σε-Ένα του πλατωνικού διαλόγου της σκέψης. Όμως, όπως είδαμε στον Παύλο, τα δύο μέρη του βουλητικού Εγώ κάθε άλλο παρά διατηρούν μια ειρηνική, αρμονική σχέση μεταξύ τους, έστω κι αν στον Επίκτητο η ανοιχτή τους αντίθεση δεν ρίχνει τον εαυτό στην έσχατη απόγνωση, για την οποία ακούμε τον Παύλο να παραπονείται τόσο πολύ. Ο Επίκτητος χαρακτηρίζει τη σχέση τους ως έναν διαρκή «αγώνα» (agōn), έναν ολυμπιακό αγώνα, ο οποίος απαιτεί μια διαρκώς άγρυπνη καχυποψία απέναντι στο ίδιο το πρόσωπο: «Με μια λέξη, [ο φιλόσοφος, που αναζητεί πάντοτε την ευτυχία ή τη δυστυχία στον ίδιο του τον εαυτό] παρατηρεί τον εαυτό του σαν τον ίδιο του τον εχθρό (hōs echthron heautou, ὡς ἐχθρὸν ἑαυτοῦ), που τον παραμονεύει»[607].

Χρειάζεται μόνο να θυμηθεί κανείς τη διαπίστωση του Αριστοτέλη —«όλα τα φιλικά αισθήματα προς τους άλλους είναι προέκταση των φιλικών αισθημάτων προς τον ίδιο τον εαυτό»— για να εκτιμήσει ποιον δρόμο διήνυσε το ανθρώπινο πνεύμα από την αρχαιότητα. Ο εαυτός του φιλοσόφου, κυβερνώμενος από το βουλητικό Εγώ, το οποίο του λέει ότι τίποτε δεν μπορεί να τον εμποδίσει ή να τον περιορίσει εκτός από την ίδια τη βούληση, βρίσκεται σε έναν ατελεύτητο αγώνα με την αντι-βούληση, η οποία αφυπνίζεται ακριβώς μέσω της βούλησης. Το τίμημα για την παντοδυναμία της βούλησης είναι πολύ υψηλό· το χειρότερο που, από τη σκοπιά του σκεπτόμενου Εγώ, μπορεί να συμβεί στο Δύο-σε-Ένα, δηλαδή «να βρίσκεται σε διχόνοια με τον εαυτό του», έχει γίνει σταθερό συστατικό των όρων της ανθρώπινης ύπαρξης. Και το ότι αυτή η μοίρα δεν αφορά πλέον τον «κακό άνθρωπο» του Αριστοτέλη, αλλά, αντίθετα, τον καλό και σοφό άνθρωπο, ο οποίος έμαθε να διεξάγει τη ζωή του ανεξάρτητα από όλες τις εξωτερικές περιστάσεις, θέτει το ερώτημα μήπως αυτή η «θεραπεία» της ανθρώπινης αθλιότητας είναι χειρότερη από την ασθένεια.

Ωστόσο, μέσα σε όλο αυτό το θλιβερό δράμα υπάρχει πάντως μια αποφασιστική ανακάλυψη, την οποία κανένα επιχείρημα δεν μπορεί να εξαφανίσει από τον κόσμο και η οποία εξηγεί τουλάχιστον γιατί το αίσθημα της παντοδυναμίας, όπως και εκείνο της ανθρώπινης ελευθερίας, μπόρεσε να προκύψει από τις εμπειρίες του βουλητικού Εγώ. Μια άποψη την οποία στον Παύλο μόλις θίξαμε, δηλαδή ότι κάθε υπακοή προϋποθέτει την ικανότητα για ανυπακοή, βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο των συλλογισμών του Επικτήτου: η ικανότητα της βούλησης να συγκατατίθεται ή να απορρίπτει, να λέει ναι ή όχι, πάντως εφόσον πρόκειται για το ίδιο το πρόσωπο.

Γι’ αυτό πράγματα που, ως προς την καθαρή τους ύπαρξη, εξαρτώνται μόνο από εμένα —δηλαδή οι «εντυπώσεις» των εξωτερικών πραγμάτων— βρίσκονται και στην εξουσία μου· δεν μπορώ μόνο να θέλω να αλλάξω τον κόσμο —πράγμα που, βέβαια, έχει αμφίβολο ενδιαφέρον για κάποιον που είναι πλήρως αποδεσμευμένος από τον κόσμο στον οποίο βρίσκεται—, αλλά μπορώ επίσης να αφαιρέσω από καθετί και από τον καθένα την πραγματικότητα με τη μορφή ενός «δεν-θέλω». Αυτή η δύναμη πρέπει να είχε για το ανθρώπινο πνεύμα κάτι τρομακτικό, αληθινά κατακλυστικό, διότι δεν υπήρξε ποτέ φιλόσοφος ή θεολόγος ο οποίος, αφού έλαβε δεόντως υπόψη το «όχι» που εμπεριέχεται σε κάθε «ναι», να μην έκανε πλήρη μεταστροφή και να μην απαίτησε εμφατική συγκατάθεση, όπως περίπου ο Σενέκας, σε μια φράση που παραθέτει με μεγάλη επιδοκιμασία ο Meister Eckhart, συμβουλεύει τον άνθρωπο να «δέχεται όλα τα γεγονότα σαν να τα είχε επιθυμήσει ο ίδιος».

Αν, βέβαια, δει κανείς σε αυτή την καθολική συγκατάθεση τίποτε περισσότερο από το τελευταίο και βαθύτερο ressentiment του βουλητικού Εγώ απέναντι στην υπαρξιακή του αδυναμία μέσα στον κόσμο όπως αυτός πραγματικά είναι, τότε θα δει και εδώ μόνο ένα ακόμη επιχείρημα υπέρ του ότι αυτή η ικανότητα είναι πλασματική, μια τελευταία επιβεβαίωση του ότι είναι μια «τεχνητή έννοια». Σε αυτή την περίπτωση, ο άνθρωπος θα ήταν προικισμένος με μια αληθινά «τερατώδη» ικανότητα —Αυγουστίνος—, η οποία από την ίδια της τη φύση θα ήταν αναγκασμένη να αξιώνει μια δύναμη την οποία μπορεί να ασκήσει μόνο στο πλασματικό βασίλειο της καθαρής φαντασίας: στην εσωτερικότητα ενός πνεύματος που, μέσα στην ακούραστη επιδίωξή του για απόλυτη γαλήνη, έχει αποδεσμευθεί επιτυχώς από όλα τα εξωτερικά φαινόμενα. Και ως έσχατη μακάβρια ανταμοιβή για αυτή τη μεγάλη προσπάθεια, του επιφυλάσσεται μια υπερβολικά στενή γνωριμία με την «πολύχρωμα γεμάτη και οδυνηρή αποθήκη και θησαυροφυλάκιο κακών» του Δημόκριτου, ή με την «άβυσσο» που, κατά τον Αυγουστίνο, κρύβεται «στην αγαθή καρδιά και στην κακή καρδιά»[608].


Σημειώσεις:


[593] Handbüchlein der Moral, 30.
[594] Gespräche, 1.25.
[595] Στο ίδιο, 1.9.
[596] Στο ίδιο, 1.25. Έμφαση H. A.
[597] Le mythe de Sisyphe, Paris, 1942.
[598] De trinitate, Βιβλίο XIII, vii, 10.
[599] Στο ίδιο, viii, 11.
[600] Gespräche, Βιβλίο 2, κεφ. 10.
[601] Στο ίδιο, 2.17.
[602] Handbüchlein der Moral, 8.
[603] Fragmente, 8.
[604] Στο De libero arbitrio, Βιβλίο 3, κεφ. 5-8.
[605] Gespräche, Βιβλίο 2, κεφ. 18.
[606] Στο ίδιο, 2.8.
[607] Handbüchlein der Moral, 51,48.
[608] Βλ. σημ. 425 στο κεφ. I, τόμ. 1: Απόσπασμα 149· Enarrationes in psalmos, Patrologia latina, επιμ. J.-P. Migne, Paris, 1854–66, τόμ. 37, CXXXIV, 16.

Συνεχίζεται με:


10 Αυγουστίνος, ο πρώτος φιλόσοφος της βούλησης
Αν στη Γραφή οφείλεται το ότι υπάρχει μια φιλοσοφία που είναι χριστιανική, τότε στην ελληνική παράδοση οφείλεται το ότι ο χριστιανισμός έχει μια φιλοσοφία. Etienne Gilson

1. Περί φυσικού Θελήματος, δηλαδή φυσικής Θελήσεως

Φυσικό θέλημα, δηλαδή φυσική θέληση, λένε πως είναι η δύναμη που ορέγεται εκείνο που υπάρχει κατά φύση και που συνέχει όλα τα ιδιώματα που υπάρχουν ουσιωδώς στη φύση. Γιατί, συγκρατούμενη από αυτό η ουσία, επιθυμεί φυσικά να είναι και να ζει και να κινείται με την αίσθηση και το νου, επιθυμώντας τη φυσική και τέλεια οντότητά της. Γιατί η φύση θέλει τον εαυτό της και όσα αποτελούν τη σύστασή της, στηριγμένη επιθυμητικά στο λόγο του "είναι" της, σύμφωνα με τον οποίο υπάρχει κι έχει γίνει.
Γι' αυτό ορίζοντας άλλοι τη φυσική αυτή επιθυμία, λένε πως θέλημα είναι όρεξη λογική και ζωτική, ενώ η προαίρεση όρεξη διασκεπτική για όσα μας αφορούν.
Δεν είναι λοιπόν η θέληση προαίρεση, εφόσον η θέληση είναι απλή όρεξη λογική και ζωτική, ενώ η προαίρεση είναι συνεργασία όρεξης και σκέψης και κρίσης. Όταν δηλαδή επιθυμούμε, πρώτα σκεπτόμαστε, και αφού σκεφτούμε κρίνομε, κι αφού κρίνομε προτιμούμε από το χειρότερο αυτό που η κρίση μας έδειξε καλύτερο. Και η όρεξη εξαρτάται μόνο από τα φυσικά, ενώ η προαίρεση αναφέρεται σε όσα εξαρτώνται από εμάς και μπορεί να γίνουν από μας. Δεν είναι λοιπόν η προαίρεση θέληση.

2. Περί Βουλήσεως
Αλλά η προαίρεση δεν είναι ούτε βούληση. Γιατί βούληση είναι φανταστική όρεξη εκείνων που εξαρτώνται και δεν εξαρτώνται από εμάς· δηλαδή διαμορφώνεται μόνο με τη διάνοια. Ενώ η όρεξη φαντάζεται μόνο τη διανοητική δύναμη, χωρίς διασκεπτικό λόγο όσων εξαρτώνται από εμάς, ή αλλιώς είναι κάποια φυσική θέληση. Η προαίρεση όμως είναι όρεξη διασκεπτική εκείνων που είναι στην εξουσία μας να πράττομε.
Έφτανε λοιπόν και η περιγραφή μόνο, δείχνοντας τη διαφορά τους, να κάνει εκείνους που φιλολογούν περισσά να σταματήσουν τη φιλονεικία τους, και είναι σαφώς αντίθετοι στις ορθές αποφάσεις (δεν γνωρίζω πως να το πω ευγενικά). Επειδή όμως οι φιλοπερίεργοι ποθούν κατά κάποιο τρόπο να τους δοθούν περισσότερες εξηγήσεις για τα ζητήματα αυτά, θα μιλήσομε κι αλλιώς.
Λένε όσοι έχουν ασχοληθεί και μιλήσει γι' αυτά, ότι σε όσους αρμόζει να προαιρώνται δεν αρμόζει οπωσδήποτε σε όλους και το να βούλονται. Λέμε δηλαδή ότι θέλομε να έχομε υγεία και να είμαστε πλούσιοι και αθάνατοι, δεν λέμε όμως ότι προαιρούμαστε να είμαστε πλούσιοι και υγιείς και αθάνατοι, επειδή η βούληση εκδηλώνεται στα δυνατά και στα αδύνατα, ενώ η προαίρεση μόνο σε όσα είναι δυνατά και μπορούν να γίνουν από μας. Και πάλι· η βούληση αναφέρεται στο τέλος, η προαίρεση σε όσα μας οδηγούν στο τέλος.
Τέλος λοιπόν λένε πως είναι αυτό που θέλομε, όπως η υγεία· ενώ οδηγεί στο τέλος αυτό για το οποίο διασκεπτόμαστε, όπως ο τρόπος της υγείας. Την ίδια λοιπόν αναλογία που έχει το αντικείμενο της βούλησης προς το αντικείμενο της διάσκεψης λένε πως έχει η βούληση προς την προαίρεση, εφόσον προαιρούμαστε αυτά μονάχα, όσα νομίζομε ότι μπορούν να γίνουν από μας. Θέλομε όμως και όσα δεν μπορούν να γίνουν από μας. Αποδείξαμε λοιπόν ότι δεν είναι ούτε βούληση η προαίρεση, και θ’ αποδειχθεί πάλι ότι δεν είναι ούτε διάσκεψη, δηλαδή σκέψη.

Ο ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΣ ΕΠΗΡΕΑΣΜΕΝΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΠΟΦΑΤΙΣΜΟ ΤΩΝ ΝΕΟΠΛΑΤΩΝΙΚΩΝ ΠΡΟΑΓΕΙ ΤΟΝ ΑΓΝΩΣΤΟ ΘΕΟ. ΟΠΩΣ ΤΟΝ ΕΙΣΗΓΑΓΕ ΑΡΓΟΤΕΡΑ Ο ΒΑΡΛΑΑΜ. Η ΒΟΥΛΗΣΗ ΕΙΝΑΙ Η ΜΟΝΗ ΔΥΝΑΜΙΣ Η ΟΠΟΙΑ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΝΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΑΓΝΩΣΙΑ ΑΥΤΗ ΚΑΙ ΓΡΗΓΟΡΑ ΚΑΤΑΛΗΓΕΙ ΝΑ ΟΝΟΜΑΖΕΤΑΙ ΠΝΕΥΜΑ ΕΚΤΟΠΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΝΟΥ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ.

Τρίτη 31 Μαρτίου 2026

Στη ζωή μου. Αναμνήσεις του Πλωτίνου 1

 

Στη ζωή μου. Αναμνήσεις του Πλωτίνου 1

Marcello Veneziani


Marsilio

«Η επικαιρότητα του Πλωτίνου δεν γνωρίζει δύση… Όλη η σκέψη του δεν χάνει τη δύναμή της μέσα στους αιώνες.»

Ύψιστος ερμηνευτής της πλατωνικής σκέψης, ο Πλωτίνος υπήρξε ο τελευταίος «παγανιστής» φιλόσοφος, κληρονόμος και σημείο συνάντησης τριών κόσμων: του μαγικού κόσμου των Αιγυπτίων, από τον οποίο προερχόταν· του φιλοσοφικού κόσμου των Ελλήνων, μέσα στον οποίο διαμορφώθηκε· και του πολιτικού κόσμου της Ρώμης, όπου έζησε και δίδαξε, μεταφέροντας την ελληνική και ανατολική σοφία στην καρδιά της αυτοκρατορίας και κατόπιν της χριστιανοσύνης.

Με μια γραφή ευτυχώς ποιητική, ο Marcello Veneziani ανασυνθέτει την πορεία της σκέψης του Πλωτίνου, πλέκοντας μαζί λογοτεχνία και φιλοσοφία, ημερολογιακή γραφή και ιστορία, μέσα σε μια αποκρυφική αυτοβιογραφία, όπου αντηχεί η ηχώ του Zarathustra και τού Memorie di Adriano.

Από την ομορφιά στον πόλεμο, από τη σοφία στον θάνατο, κεφάλαιο με κεφάλαιο αναδύονται τα μεγάλα θέματα του Πλωτίνου, «ο οποίος κατόρθωσε να συγκεντρώσει την ψυχή του πλατωνισμού, να την επαναστοχαστεί και να τη μεταδώσει ζωντανή σε εμάς τους μεταγενέστερους», διαποτίζοντας με τη πνευματική του μεταφυσική τον εικοστό αιώνα και εμπνέοντας προσωπικότητες όπως ο Jung και ο Florenskij, ο Bergson και ο Camus.

Έτσι αναβιώνει η μνήμη ενός ανθρώπου που ετοιμάζεται να αποχαιρετήσει τη ζωή, την ίδια στιγμή που δύει η αρχαιότητα, εξυψώνοντας μέσα στη διδασκαλία του εκείνη τη μεγαλειώδη καταστροφή.

Ο MARCELLO VENEZIANI ζει ανάμεσα στη Ρώμη και το Talamone. Είναι συγγραφέας πολλών δοκιμίων για την ιστορία των ιδεών, την πολιτική φιλοσοφία και την πολιτισμική σκέψη, καθώς και λογοτεχνικών και θεατρικών έργων. Εκτός από το In vita mia, με τις εκδόσεις Marsilio έχει δημοσιεύσει επίσης τα:
Lettera agli italiani (2015), Alla luce del mito (2017), Imperdonabili (2017, τσέπης 2021), Nostalgia degli dei (2019, τσέπης 2022), Dispera bene (2020), La Cappa (2022, τσέπης 2024), Scontenti (2022), L'amore necessario (2023, τσέπης 2025), Senza eredi (2024), Nietzsche e Marx si davano la mano (2025) και το μυθιστόρημα La leggenda di Fiore (2021).


Περιεχόμενα

ΒΙΒΛΙΟ Ι. Ο Νείλος, ή περί των Αρχών
ΒΙΒΛΙΟ ΙΙ. Αλεξάνδρεια, ή περί της Σοφίας
ΒΙΒΛΙΟ ΙΙΙ. Αντιόχεια, ή περί της Σύγκρουσης
ΒΙΒΛΙΟ IV. Ρόδος, ή περί της Ομορφιάς
ΒΙΒΛΙΟ V. Ρώμη, ή περί της Σχολής
ΒΙΒΛΙΟ VI. Γεμίνα, ή περί του Έρωτα
ΒΙΒΛΙΟ VII. Πλάτων, ή περί της Πόλης
ΒΙΒΛΙΟ VIII. Πορφύριος, ή περί της Αυτοκτονίας
ΒΙΒΛΙΟ IX. Μιντούρνο, ή περί της Δύσης

Επίμετρο στη νέα έκδοση
Μανιφέστο της Ομορφιάς

ΒΙΒΛΙΟ I – Ο Νείλος, ή περί των Αρχών

«Συχνά, όταν αφυπνίζομαι στον εαυτό μου από το σωματικό μου όνειρο και γίνομαι ξένος προς κάθε άλλο πράγμα, θεωρώ μέσα μου μια θαυμαστή ομορφιά και πιστεύω, τότε περισσότερο από κάθε άλλη στιγμή, ότι ανήκω σε ένα υψηλότερο πεπρωμένο· πραγματοποιώντας μια καλύτερη ζωή, ενωμένος με το Θείο και θεμελιωμένος πάνω σε αυτό, φθάνω να ασκώ μια δραστηριότητα που με τοποθετεί πάνω από κάθε άλλο πνευματικό ον.
Αλλά μετά από αυτή την ανάπαυση μέσα στους κόλπους του Θείου, κατεβαίνοντας από τη Νόηση στη σκέψη, αναρωτιέμαι πώς είναι δυνατόν τώρα αυτή η κάθοδος και με ποιον τρόπο η ψυχή μπόρεσε να εισέλθει στο σώμα.»
(IV, 8, 1)

Θεία ομορφιά των αγροτικών σιωπών, μόλις παραβιασμένων από τον ελαφρύ αυλό των ανέμων, που σφυρίζει ραψωδίες ανάμεσα στα φύλλα, σε εσάς εμπιστεύομαι τη μνήμη μιας ζωής που ετοιμάζεται να αποχαιρετήσει.

Τα χρόνια βαδίζουν πάνω στο σώμα μου, η όρασή μου εξασθενεί, όπως και η φωνή μου, και είναι καιρός να συγκεντρώσω τα διάσπαρτα ίχνη των ημερών. Στη ζωή ακολούθησα την πορεία του ήλιου: γεννήθηκα στην Ανατολή και θα δύσω στη Δύση.

Μακριά από τη Ρώμη, από τους ταραγμένους της θορύβους, από τους δρόμους της που στάζουν κακολογία και δηλητήριο, εκκρίσεις μιας ακόρεστης πείνας για κατοχή και φαινομενικότητα, καλλιεργώ τη μοναξιά μου ως σημάδι υποδοχής ανάμεσα στους θεούς.

Μακριά βρίσκονται ο Πορφύριος και ο Αμέριος, πιστοί σύντροφοι της ψυχής: ο ένας στο έσχατο άκρο της Σικελίας, για να ξαναβρεί τη Ζωή στο φως του Lilibeo· ο άλλος στην αναγεννημένη Apamea, για να αναζητήσει στη Συρία τα ίχνη της σοφίας. Τους ξαναβλέπω δίπλα μου: τον νέο και ορμητικό Porfirio, τον πιο ώριμο και ήρεμο Amerio.
Ο ένας, ο Amerio, παλιός σύντροφος σε μυητικά ταξίδια· ο άλλος, ο Porfirio, πιστός γραφέας των μαθημάτων μου, τα οποία η αδύναμη όρασή μου και η ταχύτητα της γραφής μου θα καθιστούσαν δύσκολο να αποκρυπτογραφηθούν. Και οι δύο υπήρξαν πολύτιμες κόρες του γήινου βλέμματός μου, σκεπτόμενες στήλες της σχολής μου.

Ανεβαίνει στα στραμμένα προς τα μέσα μάτια μου, που τώρα κοιτούν στο άντρο της μνήμης, η εικόνα ενός σπιτιού γεμάτου αγαπημένες παρουσίες, η πυκνή βοή μιας αίθουσας γεμάτης αγόρια και κορίτσια, τα πρόσωπα και οι αναπνοές εκείνων που στάθηκαν κοντά μου στα χρόνια της σχολής, ο έντονος παλμός εκείνων των ατέλειωτων διαλόγων που άρχιζαν όταν ο ήλιος βασίλευε στον ουρανό και συνεχίζονταν όταν η σελήνη παρηγορούσε τη νύχτα.
Η νοσταλγία δεν αρμόζει σε όσους αγαπούν τη σοφία. Εκείνοι γνωρίζουν ότι οι αληθινές μνήμες, εκείνες που παραμένουν πέρα από τη φθορά των χρόνων, δεν ανήκουν ούτε στον χρόνο ούτε στον τόπο όπου εκδηλώθηκαν. Κατοικούν στους ουρανούς και μέσα μας και συνοδεύουν το ταξίδι της ψυχής στις πιο απομακρυσμένες περιοχές.


Είναι η δεύτερη άνοιξη που χαιρετώ στην εύφορη γη του Minturno, ανάμεσα στα χρυσαφένια φρούτα, το πράσινο των φυτών και το μακρινό κάλεσμα της θάλασσας που χαράσσει τα όρια του ουρανού στα άκρα της όρασης. Τώρα ετοιμάζονται να γιορτάσουν τη γιορτή του σιταριού, αφιερωμένη στη θεά Marica.
Η γλυκύτητα του τοπίου και η ήπια εποχή απαλύνουν τους πόνους που μερικές φορές κατακλύζουν το στήθος μου, τον λαιμό μου και το πληγωμένο σώμα μου. Είμαι ευγνώμων στον Zethos και του απευθύνω μια σκέψη ευλογίας, γιατί πριν κλείσει την επίγεια ημέρα του αποφάσισε να με φιλοξενήσει σε αυτή τη λιτή κατοικία του.
Και είμαι ευγνώμων στον Castricio, αγαπημένο μαθητή, για τους άφθονους καρπούς που μου στέλνει από τα κτήματά του, όχι μακριά από εδώ. Σε εμένα αρκούν λίγα για να ζήσω, όμως εκείνος με κατακλύζει με δώρα. Η γενναιοδωρία του υπερβαίνει τις ανάγκες μου· τα δώρα του δεν εξυπηρετούν το σώμα μου, αλλά ικανοποιούν τις ανάγκες της μεγάλης του ψυχής.


Το να προσφέρεις σημαίνει να ευαρεστείς τους θεούς· κάθε προσφορά μας κάνει ελαφρύτερους και πιο κοντά στον Θεό. Σε αυτούς οφείλω τις γαλήνιες ημέρες μου στο Minturno, όπως είμαι ευγνώμων και στη Gemina και στο φιλόξενο σπίτι της για τα μακρά χρόνια μου στη Ρώμη.
Δεν απέκτησα ποτέ δικό μου σπίτι, πεπεισμένος ότι κατοικώ σε μια Οικία που δεν έχει τοίχους ούτε γεννά την πείνα της κατοχής. Μία είναι η Οικία και βρίσκεται πάντοτε κοντά μας — ή καλύτερα, εμείς βρισκόμαστε κοντά σε αυτήν.
Αυτής της Οικίας το μοναδικό επίγειο σύμβολο είναι το σπίτι της αρχής, το σπίτι που μας είδε να γεννιόμαστε. Ποτέ δεν θέλησα να αναφερθώ, ούτε καν με τους πιο πιστούς μαθητές μου, στο σπίτι από το οποίο ξεκίνησε το επίγειο ταξίδι μου.
Ασήμαντη είναι η ζωή που πέρασε για τον άνθρωπο που αγαπά τη σοφία, και ασήμαντες είναι οι στάσεις της επίγειας πορείας μας: σημαντικά είναι τα σημάδια των ουρανών και οι φωτισμοί του νου, όχι τα σημάδια της γης και τα σπήλαια της ύπαρξής μας.

Τι προσθέτει στα άστρα το να ανασκαλεύουμε τα φτωχά βήματα ενός σώματος, τη γέννηση μιας ζωής, την ιστορία ενός πατέρα και μιας μητέρας και των αδελφών του; Λίγα που αξίζουν προσοχής, τίποτα που να αφυπνίζει τον νου· μόνο απατηλά φώτα για να τροφοδοτούν την περιέργεια εκείνου που ακούει και τη ματαιοδοξία εκείνου που αφηγείται.
Όμως, μέσα στη χρυσή μοναξιά αυτής της υπαίθρου, μου επιστρέφουν οι μνήμες εκείνης της επίγειας πορείας· και αναδύονται εικόνες μιας μακρινής ύπαρξης που πίστευα πως δεν με αφορούσε πλέον.
Οι μακρινές φωνές των παιδιών που συνοδεύουν τα κουδούνια των κατσικιών στα ρυάκια αυτής της γης, το λαμπρό κύμα των φύλλων και των υφασμάτων γύρω από την κατοικία μου, οι γενναιόδωροι καρποί του Castricio Firmo και τα σύννεφα του ουρανού που ντύνουν τα άστρα, καλούν πίσω αύρες, καρπούς και στιγμές της παιδικής μου ηλικίας που νόμιζα χαμένες στις δίνες του χρόνου.
Αυτές οι παρορμήσεις ζωής θέλουν να πουν κάτι, ίσως φέρουν κάποιο σχέδιο· η ανάμνηση είναι πηγή γνώσης.
Αυτό που προκάλεσε το ξύπνημα του χρόνου και του τόπου της καταγωγής ήταν ένα χαμηλό ρεύμα που άκουσα το άλλο πρωί, καθώς κατευθυνόμουν προς την κοιλάδα. Ένιωσα εκείνον τον απαλό ψίθυρο να δυναμώνει ανάμεσα στα φύλλα και κατέβηκα, σαν μαγεμένος, προς την πηγή του.


Οι πληγές που καθιστούν δύσκολο και επώδυνο το περπάτημά μου, αναγκάζοντάς με να μεταφέρομαι παθητικά πάνω σε ένα κάθισμα, ήταν σαν να είχαν εξαφανιστεί από τα χέρια και τα πόδια μου. Τα βήματά μου αποκτούσαν μια ασυνήθιστη ανυπομονησία, γίνονταν όλο και πιο ελαφρά και γρήγορα, σαν να ήταν τα βήματα ενός παιδιού.
Ώσπου ξαναβρήκα μπροστά στα μάτια μου τη γλυκιά μουσική του Lyris που γλιστρούσε, μέσα από ήχους καλαμιών, προς τη θάλασσα. Είναι το ποτάμι για το οποίο μιλούν οι βοσκοί και οι οδοιπόροι· το αγαπούν ως πηγή ζωής αλλά φοβούνται να το διασχίσουν ως απερισκεψία, εξαιτίας της ορμητικής του δίνης.
Εκείνο το τμήμα του ποταμού, κλεισμένο μέσα στη βλάστηση, έσπασε σαν από θαύμα τα δεσμά του χρόνου και μετέφερε το βλέμμα μου σε εκείνο το αλλού των αρχών που κατοικεί στην καρδιά μας.


Έτσι βρέθηκα απλωμένος στις όχθες του Νείλου, ανάμεσα στις πρώτες εικόνες του κόσμου που είχα αντικρίσει στην αρχέγονη παιδική ηλικία.
Εκείνος ο ήδη γνωστός αέρας, εκείνο το φως, εκείνες οι όχθες που αντικρίζονταν και προεκτείνονταν μέσα στις ανταύγειες του νερού, η αργή και μεγαλοπρεπής ροή, τα δέντρα που έγερναν στο πέρασμα του ποταμού και προσέφεραν τις κορυφές τους στα χάδια του ανέμου, εκείνες οι μυρωδιές νερού και γύρης, το μακρινό βλέμμα ενός ήρεμου βοδιού που ακολουθούσε την όχθη.
Ήμουν μπροστά στον Νείλο· κυλούσαν οι μακρινοί καιροί και επέπλεε η παιδική ηλικία του κόσμου.


Το να επιστρέφουμε στις απαρχές είναι ο σκοπός της πορείας μας — συχνά ανείπωτος ή προδομένος, συχνότερα εκτρεπόμενος και μεταμφιεσμένος σε ψεύτικες τελετές. Κάθε μας πορεία είναι στην πραγματικότητα μια επιθυμία επιστροφής, μια ώθηση προς την Αρχή.
Η Ιθάκη είναι πάντοτε ο προορισμός μας, ο Οδυσσέας ο οδηγός μας και ο μεγαλύτερος αδελφός μας. Και κάθε επιστροφή δεν είναι μια απλή οπισθοχώρηση, μια επιστροφή σε κάποιο άυλο ή φθαρμένο παρελθόν· αλλά είναι πορεία προς την αρχή, σκάβοντας στην ψυχή του κόσμου, εκεί όπου αναπαύεται το νόημα της ζωής μας και πάλλεται η καρδιά του άυλου σώματός μας.
Διότι ο χρόνος είναι κινούμενη εικόνα της αιωνιότητας.


Η Αφρική, μητρική μήτρα του κόσμου, μας περιμένει πέρα από τα κύματα του χρόνου. Η πατρίδα μας είναι εκεί, απ’ όπου προερχόμαστε· εκεί όπου βρίσκεται ο πατέρας.
Έτσι επέστρεψα στις όχθες του Νείλου σε μια δεύτερη γέννηση. Ξαναείδα τη Λυκόπολι, τον τόπο της γέννησής μου.
Το αδιαμφισβήτητο φως της, τις πιο έντονες μυρωδιές, τη δεξαμενή των χουρμάδων, το ήρεμο βλέμμα της καμήλας που χαράσσει κυματιστές αρμονίες με τα λεπτά της βήματα, φορτωμένη με εμπορεύματα, και σταματά μπροστά στο σπίτι μας.
Και έπειτα το μεγαλοπρεπές πέρασμα των ελεφάντων, που στην παιδική έκπληξη φαίνονταν σαν κινούμενοι βράχοι, και οι ομιλητικές φοινικιές του κήπου μας, που άπλωναν τα χέρια τους στον άνεμο του δειλινού — σε αυτές μιλούσα σαν σε γίγαντες με παιδικό νου.
Τα αρώματα του Ιουνίου, τα καλάθια με τα πορτοκάλια, τα μπαχαρικά που πλημμυρίζουν το δωμάτιό μου, η υπηρέτρια που ασχολείται με τα λινά, μαύρα και ρυτιδωμένα χέρια που κινούνται μέσα στο λευκό ύφασμα και έπειτα το δαμάζουν ύστερα από μια σκληρή μάχη με τον άνεμο.
Οι αγρότες με σώματα στριμμένα σαν γέρικοι κορμοί ελιάς, που έρχονταν στο σπίτι και έφερναν σακιά με σιτάρι, ελιές και χαρούπια, θορυβώδεις στον δρόμο αλλά σιωπηλοί σαν τα γαϊδούρια τους, με σκυμμένα κεφάλια όταν έφταναν μπροστά στον πατέρα μου.
Οι γυναίκες που κεντούσαν γύρω από τη μητέρα μου μέχρι το σούρουπο και αφηγούνταν τις ίδιες ιστορίες, πάντα γελώντας στο ίδιο σημείο και σκοτεινιάζοντας σε κάποιο άλλο, καταλήγοντας σε μια ελαφριά μελαγχολία που έσκυβε τα κεφάλια τους πάνω στον αργαλειό.
Η παρουσία μου ανάμεσά τους έκλεβε πάντα ένα χαμόγελο.


Θυμάμαι το χαρούμενο τελετουργικό του τρυπημένου αγγείου, μέσα στο οποίο οι ιερείς έχυναν νερό από τον Νείλο που ανάβλυζε από τις οπές.
Αντίθετα, με τρόμαζε η πομπή του νεκρού θεού πάνω στο ποτάμι.
Ήταν κατά τη διάρκεια αυτής της τελετής που αντιλήφθηκα για πρώτη φορά το αναπόφευκτο του θανάτου: κατάλαβα τότε ότι είμαστε παιδιά ατελείωτων αλυσίδων νεκρών και φέρουμε τα σημάδια τους και το ίδιο πεπρωμένο.
Βάραινε πάνω σε αυτή τη θλιβερή σκέψη η μνήμη μιας προγεννητικής ζωής, όταν στον έβδομο μήνα της εμβρυϊκής μου ύπαρξης συνέπεσε η γλυκύτητα της μητέρας μου που με κυοφορούσε με την απώλεια της δικής της μητέρας.
Αυτό το πάθος χαράχτηκε στον χαρακτήρα μου και ποτέ δεν με εγκατέλειψε.


Η φιλοσοφία, την οποία αργότερα αγκάλιασα, γεννιέται ακριβώς από αυτή τη θέαση:
το να φιλοσοφεί κανείς σημαίνει να ασκείται στο να πεθαίνει.

Συνεχίζεται

ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ: ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΤΟ ΝΑ ΑΣΚΕΙΤΑΙ ΚΑΝΕΙΣ ΣΤΟ ΝΑ ΜΗΝ ΠΕΘΑΙΝΕΙ!

ΟΙ ΝΕΟΕΛΛΗΝΕΣ ΕΠΕΛΕΞΑΝ ΤΗΝ ΑΡΝΗΣΗ ΤΗΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ «Έστιν οὖν τραγῳδία μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας μέγεθος ἐχούσης, ἡδυσμένῳ λόγῳ, χωρὶς ἑκάστῳ τῶν εἰδῶν ἐν τοῖς μορίοις, δρώντων καὶ οὐ δι᾽ ἀπαγγελίας, δι᾽ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν».

Σάββατο 28 Μαρτίου 2026

Και μια σκέψη άνθισε ανάμεσα στους πολιτισμούς στο ηλιοβασίλεμα.

Marcello Veneziani - 28 Μαρτίου 2026

Και μια σκέψη άνθισε ανάμεσα στους πολιτισμούς κατά τη δύση του ηλίου


Πηγή: Μαρτσέλο Βενετσιάνι

Αιγυπτιακός πολιτισμός, ελληνικός πολιτισμός, ρωμαϊκός πολιτισμός· το τέλος της αρχαίας σκέψης και η αρχή της χριστιανικής σκέψης. Αυτό το σταυροδρόμι συγκεντρώνεται σε ένα σημείο, σε μια σκέψη, σε μια βιογραφία: τον Πλωτίνο. Σαν τον ήλιο, ο Πλωτίνος ανέτειλε στην Ανατολή και έδυσε στη Δύση. Γεννήθηκε στις όχθες του Νείλου, πέθανε στην ύπαιθρο μεταξύ Λατίου και Καμπανίας Φέλιξ, κοντά στην ιδανική Πλατωνόπολη που ονειρευόταν να ιδρύσει στη ζωή του. Και έζησε για πολλά χρόνια στη Ρώμη, όπου είχε μια φιλοσοφική σχολή με μεγάλη απήχηση. Του αφιερώθηκα πριν από πολλά χρόνια, φτάνοντας στο σημείο να γράψω μια αυτοβιογραφία -φυσικά απόκρυφη- η οποία εκδόθηκε από τον Universale Feltrinelli: "In vita mia. Memorie di Plotino" (174 σελίδες, 10 ευρώ). Το ταξίδι του Πλωτίνου αντικατοπτρίζεται στη λεκάνη της Μεσογείου· είναι ο κληρονόμος αυτών των αρχαίων κόσμων, ο άρχοντας αυτής της μετάβασης και το σταυροδρόμι της σκέψης, από τη Μέση Ανατολή στη Ρώμη. Μετά από αυτόν θα έρθει ο Άγιος Αυγουστίνος, με τα Πατερικά. Κατά την εποχή του, ο Γνωστικισμός άκμασε και ο Μανιχαϊσμός εξαπλώθηκε. Ήταν υπεύθυνος για τον Πλατωνισμό στη Ρώμη, με μια σχολή στην οποία φοιτούσαν πολιτικοί και γυναίκες. Ήταν υπεύθυνος για το μεγάλο όνειρο μιας πόλης που θα κυβερνούσαν φιλόσοφοι, την Πλατωνόπολη, η οποία θα είχε αναδυθεί σε απόσταση αναπνοής από τη Νάπολη. Ήταν υπεύθυνος για την πρώτη μεγάλη σκέψη που ξεπέρασε τον δυϊσμό, με τη θεωρία της εκπόρευσης και την επιθυμία για την Επιστροφή: το Ένα εκπόρευε τον κόσμο, όπως οι ακτίνες του ήλιου, και οι ψυχές νιώθουν την ανάγκη να επιστρέψουν στην προέλευσή τους. Στον Πλωτίνο, η ζωή, όπως και η σκέψη, διαπερνάται από μια λαχτάρα για την προέλευση. Η Εκπόρευση και η Επιστροφή είναι η πνοή του κόσμου: το Ένα εκπνέει και δίνει πνοή στον κόσμο, ο κόσμος εισπνέει και επιστρέφει στο Ένα. Του αποδίδεται η πρώτη μεγάλη φιλοσοφία της ομορφιάς, η οποία ρέει από το σώμα στην ψυχή και από την ψυχή πίσω στον Θεό. Η σκέψη του επηρέασε το χριστιανικό δόγμα και την αραβική σκέψη, επηρεάζοντας τον μεσαιωνικό Πλατωνισμό και την αλχημεία, στη συνέχεια τον Ουμανισμό και την Αναγέννηση, τον ιδεαλισμό και τον Ρομαντισμό, από τον Μαρσίλιο Φιτσίνο μέχρι τον Πίκο ντελα Μιράντολα και τον Σέλινγκ, και στη συνέχεια φτάνοντας σε εξέχουσες προσωπικότητες από διάφορους τομείς του 20ού αιώνα, όπως ο Γιουνγκ και ο Φλωρένσκι, ο Γέιτς και ο Μπερξόν, ο Χίλμαν και ο Χάντο, ο Ελιάντε και ο Σεστόφ. Ακόμα και ο Λεοπάρντι τον ερωτεύτηκε και του αφιέρωσε έναν διάλογο, ένα από τα λίγα έργα του για την υπεράσπιση της ζωής, όταν ο Πλωτίνος καταφέρνει να αποτρέψει τον μαθητή του Πορφύριο, ο οποίος αργότερα θα γινόταν ο βιογράφος του, από την επιθυμία του να αυτοκτονήσει.
Συγγραφείς και ποιητές του περασμένου αιώνα αναφέρθηκαν επίσης σε αυτόν: από τον Αλμπέρ Καμύ, ο οποίος έγραψε τη διδακτορική του διατριβή γι' αυτόν, μέχρι τον Έζρα Πάουντ, ο οποίος του αφιέρωσε ένα νεανικό ποίημα στο A lume senza fine, μέχρι τον Μπόρχες που μίλησε γι' αυτόν στην αρχή της Ιστορίας της Αιωνιότητας.
Θα ήταν μια περίεργη και ενδιαφέρουσα άσκηση να ξαναδιαβάσουμε μερικές από τις θεωρίες του Πλωτίνου υπό το πρίσμα της σημερινής τεχνοεπιστήμης και της κβαντικής φυσικής: τη σύνδεση μεταξύ μικρόκοσμου και μακρόκοσμου, τη σύνδεση κάθε μέρους με το σύνολο, την πεποίθηση ότι κάθε σωματίδιο του κόσμου, σαν μια μικρογραφία του σύμπαντος, περιέχει μέσα του την ολότητα του κόσμου. Όλα αυτά προμηνύουν, από άλλες απόψεις, τις πιο πρόσφατες θεωρίες της φυσικής, τα σωματίδια του Θεού, τα ηλεκτρομαγνητικά και βαρυτικά κύματα, τις κοσμικές δονήσεις...

Για όλους αυτούς τους λόγους, μετά από πολλά χρόνια πάθους για τη σκέψη του Πλωτίνου, το μοιραίο έτος 2000, αφιερώθηκα σε αυτόν, τον υπέρτατο συγγραφέα στο προσωπικό μου πάνθεον. Το έγραψα με τη μορφή αυτοβιογραφίας, σε πρώτο πρόσωπο, αναφερόμενος στα τελευταία χρόνια του Πλωτίνου στην ύπαιθρο του Μιντούρνο, όπου πέθανε. Έχω προσθέσει ένα δοκίμιο για αυτόν και τη σκέψη του στο λογοτεχνικό κείμενο. Το κείμενο είναι μια σύνοψη της ζωής και της σκέψης του, μέσα από τους τόπους και τα θέματα που τα σημάδεψαν. Τα έμμεσα πρότυπα της γραφής του ήταν το «Τάδε μίλησε ο Ζαρατούστρα» του Νίτσε και τα «Απομνημονεύματα του Αδριανού» της Μαργαρίτας Γιουρσενάρ.
Πίσω από την εμφάνιση της μυθοπλασίας, οι ιστορικές και θεωρητικές λεπτομέρειες ταίριαζαν με την ιστορική πραγματικότητα και τη σκέψη του, με πηγές, ονόματα και τόπους. Από τη γέννησή του και την παιδική του ηλικία στις όχθες του κάτω Νείλου - κοντά στο σημερινό Ασιούτ - μέχρι την πρώιμη ενήλικη ζωή του στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, όπου μυήθηκε στη φιλοσοφία, μέχρι την παραμονή του στην Αντιόχεια και τη συμμετοχή του στον πόλεμο εναντίον των Περσών στη Συρία, όπου κινδύνευσε να σκοτωθεί στην προσπάθειά του να προωθηθεί ανατολικά, ονειρευόμενος μάλιστα την Ινδία για να συναντήσει τους σοφούς. Στη συνέχεια, υπήρξε το ταξίδι του στη Ρώμη, όπου ίδρυσε τη σχολή του, στην οποία παρευρέθηκαν γερουσιαστές και πατρίκιοι, την οποία διηύθυνε για είκοσι χρόνια· οι εορτασμοί μνήμης του Πλάτωνα, του Σωκράτη και του Αριστοτέλη· το όνειρό του να ιδρύσει μια ιδανική πόλη νότια της Ρώμης, την Πλατωνόπολη, και να πείσει τον αυτοκράτορα Γαλλιηνό να αναλάβει το εγχείρημα· ο διάλογός του με τον μαθητή του Πορφύριο για να τον αποτρέψει από την πρόθεσή του να αυτοκτονήσει· έπειτα η υποχώρησή του στην ύπαιθρο των Μιντουρνών· και τελικά ο θάνατός του περίπου σε ηλικία 68 ετών. Η συνάντησή του με τον Μάνη και τον Ωριγένη τον Χριστιανό, συγχρόνους του, είναι μόνο εικασία. Η μοιραία συνάντησή του με τον Αμμώνιο Σακκά, ο οποίος τον μύησε στη σοφία, είναι αυθεντική. Η αγάπη του για τη Γέμινα, από την άλλη πλευρά, είναι ένα ερωτικό συμπέρασμα που βασίζεται στην πραγματική φιλία του φιλοσόφου με μια γυναίκα και την κόρη της, οι οποίες μοιράζονταν το όνομα της μητέρας της, και οι δύο τακτικές στο σχολείο του και μέλη της ρωμαϊκής τάξης των ευγενών. Ο Πλωτίνος δίσταζε να μιλήσει και να γράψει για τον εαυτό του. Ντρεπόταν που είχε σώμα και εμπόδισε τον μαθητή του Αμέριο να τον ζωγραφίσει ο ζωγράφος Καρτέριο. Ντρεπόταν ακόμη και να τρώει παρουσία άλλων. Καλλιέργησε την ασώματη ζωή του σώματος.

Το εξώφυλλο της αυτοβιογραφίας του απεικονίζει το πορτρέτο του Ραφαήλ στη Σχολή των Αθηνών. Φαντάστηκα ότι ο Πλωτίνος είχε ρίξει τότε αυτή την υποτιθέμενη αυτοβιογραφία στο ποτάμι του χρόνου, βυθίζοντάς την στα νερά του ποταμού Λύρη, όπως έκαναν όσοι διέσχιζαν τον ποταμό, για να κερδίσουν την εύνοια του αδιαπέραστου ποταμού, ρίχνοντας ένα νόμισμα στα νερά του. Το νόμισμα που έριξε ο Πλωτίνος για να κερδίσει την εύνοια των θεών ήταν η ζωή του, συγκεντρωμένη σε ένα «θυσιαστικό» γραπτό. Αυτός ο ποταμός Λύρης, σήμερα γνωστός στα τελικά του σημεία ως Γαριλιάνος, επανενώθηκε σε μια ποιητική γεωγραφία - όπως θα έλεγε ο Βίκο - τον ποταμό Νείλο της καταγωγής του, τον Ιλισσό και τον Κέλαρι του Σωκράτη, των μαθητών του και των πλατωνικών διαλόγων του, έπειτα τα ποτάμια της ωριμότητάς του, τον Τίγρη και τον Ευφράτη, ράχες της Ανατολής και της Δύσης, και τέλος τον Τίβερη, στις όχθες του οποίου ο Πλωτίνος παρέμεινε για πάνω από είκοσι χρόνια. Το βιβλίο βυθίζεται στον πυθμένα του ποταμού και κάθε ίχνος του χάνεται. Και επομένως αυτό που κρατούν οι αναγνώστες στα χέρια τους δεν μπορεί στην πραγματικότητα να υπάρχει. Βίωσα τη συγγραφή αυτού του βιβλίου την άνοιξη του 2000 σε μια κατάσταση χάρης, χαρούμενος που έγραφα και ζούσα παρέα με τον Πλωτίνο. Ελπίζω ότι παρόμοια χαρά μπορεί να προκύψει από την ανάγνωση αυτού του βιβλίου παρέα με αυτόν τον δάσκαλο του φωτός και της ομορφιάς. Ο Πλωτίνος μας δείχνει το μονοπάτι πίσω στο Ένα, στην Εστία, στην Προέλευση και τη θεϊκή ομορφιά του Είναι. Όπως γράφει ο Πορφύριος στον Βίο του Πλωτίνου: «Προσπαθώ να οδηγήσω το θείο μέσα μου πίσω στο θείο στο σύμπαν».
[ΠΡΙΝ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ]

Πέμπτη 19 Μαρτίου 2026

ΠΛΩΤΙΝΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΔΑΙΜΟΝΙΟΝ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΗ 1

ΠΛΩΤΙΝΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΔΑΙΜΟΝΙΟΝ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΗ 1

JOHN M. RIST

Plotinus and the "Daimonion" of SocratesAuthor(s): John M. RistSource: Phoenix, Vol. 17, No. 1 (Spring, 1963), pp. 13-24Published by: Classical Association of Canada

Στο δέκατο κεφάλαιο του έργου του Βίος Πλωτίνου, ο Πορφύριος αφηγείται την ιστορία μιας τελετής επίκλησης πνευμάτων (séance) που πραγματοποιήθηκε στο Ισαίον της Ρώμης. Ένας Αιγύπτιος ιερέας, λέει, προσφέρθηκε να επικαλεστεί τον δαίμονα του Πλωτίνου, αλλά όταν ολοκλήρωσε την επίκληση, δεν εμφανίστηκε δαίμων, αλλά θεός. Ως αποτέλεσμα αυτής της εμπειρίας, συνεχίζει ο Πορφύριος, ο Πλωτίνος έγραψε μια πραγματεία για τους πνευματικούς καθοδηγητές (Ἐννεάδες 3.4), στην οποία προσπάθησε να εξηγήσει γιατί οι καθοδηγητές των ανθρώπων δεν είναι ίδιοι.

Παρά τις διαβεβαιώσεις των λογίων ότι ο Πλωτίνος δεν είχε καμία σχέση με τη μαγεία — αν και αναγνώριζε την ύπαρξή της ως δύναμης — η ιστορία αυτή μας οδηγεί να αναρωτηθούμε ποια σημασία απέδιδε ο ίδιος στους πνευματικούς οδηγούς και από πού προήλθε η πίστη του σε αυτούς. Στο παρόν κείμενο επιχειρείται, επομένως, να διερευνηθεί το ιστορικό υπόβαθρο της Ἐννεάδας 3.4 καθώς και της αφήγησης του Πορφυρίου.

Ο καθηγητής Dodds έχει επισημάνει ότι τόσο το περιστατικό στο Ισαίον όσο και η συγγραφή της Ἐννεάδας 3.4 συνέβησαν πριν από την άφιξη του Πορφυρίου στη Ρώμη και ότι η διήγηση της τελετής είναι φήμη, στην οποία δεν μπορούμε να έχουμε μεγάλη εμπιστοσύνη. Ωστόσο, η πραγματεία 3.4 είναι αναμφίβολα γνήσιο έργο του Πλωτίνου και τα συμπεράσματά της πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη. Εκεί διαπιστώνουμε ότι κάποιοι άνθρωποι έχουν έναν θεό ως δαίμονα (θεός ως δαίμων), και αυτοί είναι οι σοφοί (3.4.6). Δεδομένου ότι οι μαθητές του Πλωτίνου θεωρούσαν τον δάσκαλό τους σοφό, μπορούμε να κατανοήσουμε γιατί πίστεψαν ότι ο δαίμων του ήταν θεός.

Ο καθηγητής Armstrong εξηγεί γιατί ο ίδιος ο Πλωτίνος δεν θα μπορούσε ποτέ να αποκαλέσει «θεό» το πνεύμα που επικλήθηκε στο Ισαίον. Ο «θεός» που αποτελεί τον δαίμονα του φιλοσόφου στο 3.4.6 είναι το Ένα (τὸ Ἕν), και το Ένα μαζί με τον Νου (Νοῦς) βρίσκονται πολύ πέρα από το πεδίο όπου μπορεί να έχει επίδραση η μαγεία. Αυτό το πεδίο ορίζεται στην Ἐννεάδα 4.4.43. Συνεπώς, η ιστορία του Πορφυρίου πιθανότατα διαμορφώθηκε εν μέρει υπό την επίδραση της διδασκαλίας της Ἐννεάδας 3.4, όπου ο δαίμων του σοφού χαρακτηρίζεται ως θεός.

Απομένει, λοιπόν, το ίδιο το κείμενο της Ἐννεάδας 3.4 για να κατανοήσουμε τη διδασκαλία του Πλωτίνου περί πνευματικών οδηγών. Αν μπορέσουμε να εντοπίσουμε τις ιστορικές ρίζες ορισμένων ιδεών του έργου αυτού, ίσως φωτίσουμε καλύτερα και την αφήγηση του Πορφυρίου. Ας εξετάσουμε το τελευταίο μέρος του 3.4.5. Εδώ ο Πλωτίνος παρουσιάζει μια θεωρία για τους δαίμονες, η οποία, όπως λέει, στηρίζεται στον Τίμαιο (90Α) και περιλαμβάνει επίσης μια αναφορά στην Πολιτεία (620E).

Στον Τίμαιο (90Α), ο Πλάτων μας λέει ότι πρέπει να θεωρούμε το ανώτερο μέρος της ψυχής μας ως δαίμονα που ο Θεός έδωσε στον καθένα μας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι αυτός ο δαίμων ταυτίζεται με τον Νοῦ ή με το λογιστικό μέρος της ψυχής στην Πολιτεία. Βρίσκεται πλήρως μέσα μας και αποτελεί το καθοδηγητικό στοιχείο της ψυχής.

Ωστόσο, δύο χωρία από τους Νόμους (732C και 877A) δημιουργούν μια διαφορετική εντύπωση. Αν και δεν καθορίζουν σαφώς τη φύση του δαίμονα, υπονοούν περισσότερο την έννοια του «πνευματικού οδηγού» ή «φύλακα αγγέλου», κάτι που δεν ταυτίζεται πλήρως με τον Νοῦ.

Η ιδέα του δαίμονα ως φύλακα της μοίρας του ατόμου — και μάλιστα ως φύλακα που επιλέγεται από την ίδια την ψυχή — παρουσιάζεται καθαρά στον μύθο του Ηρός (ιδίως στο 620DE της Πολιτείας). Ο Πλωτίνος αναφέρεται σε αυτό το χωρίο στην Ἐννεάδα 3.4.5 και προσπαθεί να το συμφιλιώσει με τον Τίμαιο. Ωστόσο, η συμφιλίωση δεν είναι εύκολη: στον Τίμαιο ο δαίμων είναι ο Νοῦς, ενώ στον μύθο του Ηρός είναι κάτι που επιλέγεται από την ψυχή και φαίνεται, σε κάποιο βαθμό, εξωτερικό προς αυτήν.

Ο Πλωτίνος αντιλαμβάνεται εν μέρει αυτή τη δυσκολία. Παρατηρεί ότι ο δαίμων δεν είναι εντελώς εξωτερικός — μια παραχώρηση προς τον Τίμαιο. Ταυτόχρονα, όμως, προσθέτει ότι δεν είναι πλήρως δεμένος με εμάς, επειδή ως άνθρωποι ζούμε σε ένα κατώτερο επίπεδο· αυτή η θέση ταιριάζει περισσότερο με την Πολιτεία. Επιπλέον, λέει ότι ο δαίμων είναι «δικός μας», εφόσον ταυτιζόμαστε με την ψυχή, αλλά δεν είναι ο φορέας των πράξεών μας (οὐδ᾽ ἐνεργῶν).

Εδώ προκύπτει μια δυσκολία: αν ο δαίμων του Τιμαίου δεν είναι ο ενεργών των πράξεών μας, πώς μπορεί να ταυτίζεται με τον Νοῦ; Έτσι, η ερμηνεία του Πλωτίνου φαίνεται παράδοξη και προβληματική.

Στην Ἐννεάδα 3.4 ο Πλωτίνος αφιερώνει αρκετό χώρο στην προσπάθεια συμφιλίωσης της διδασκαλίας του Τιμαίου για τον δαίμονα με εκείνη της Πολιτείας. Είναι ωστόσο αξιοσημείωτο ότι δεν αναφέρει καθόλου το δαιμόνιον του Σωκράτη, το οποίο είχε προκαλέσει τόσο μεγάλο ενδιαφέρον σε πολλούς Πλατωνικούς.

Μπορούμε όμως να υποθέσουμε ότι οι μαθητές που πίστεψαν πως η τελετή στο Ισαίον απέδειξε ότι ο δαίμων του Πλωτίνου ήταν θεός, σκέφτονταν με όρους παρόμοιους με το σωκρατικό δαιμόνιον. Είναι βέβαιο — όπως έδειξε ο Armstrong — ότι ο ίδιος ο Πλωτίνος θεωρούσε τον πνευματικό του οδηγό πέρα από κάθε μαγική επίκληση, ταυτίζοντάς τον ουσιαστικά με το Ένα. Ωστόσο, για ανθρώπους χωρίς βαθιά κατανόηση της υψηλής μεταφυσικής του, ο όρος «πνευματικός οδηγός» θα μπορούσε εύκολα να θυμίζει το δαιμόνιον του Σωκράτη — ή μάλλον τη λαϊκή εικόνα του. Ο ίδιος ο Πλωτίνος ίσως ένιωθε κάποια συγγένεια, αλλά η κοινή αντίληψη για το σωκρατικό δαιμόνιον ήταν πιθανότατα πολύ πιο απλοϊκή.

Οι λιγότερο υπερβολικές — και πιθανώς πιο αξιόπιστες — περιγραφές του δαιμονίου βρίσκονται στους πλατωνικούς διαλόγους. Αναφορές υπάρχουν στην Απολογία, στον Εὐθύφρονα, στον Αλκιβιάδη Αʹ, στον Εὐθύδημο, στην Πολιτεία, στον Φαίδρο και στον Θεαίτητο. Από αυτές προκύπτει μια συνεκτική εικόνα: το δαιμόνιον αποκαλείται μερικές φορές «θεῖον», παρουσιάζεται ως φωνή, και είναι ένα σύνηθες σημείο που ο Σωκράτης άκουγε συχνά. Κυρίως όμως, ο Πλάτων τονίζει ότι αυτή η φωνή δεν προτρέπει ποτέ σε δράση, αλλά λειτουργεί αποτρεπτικά, εμποδίζοντας τον Σωκράτη από λανθασμένες πράξεις.

Ένα ενδιαφέρον χωρίο βρίσκεται στον Φαίδρο (242B–C), όπου ο Σωκράτης λέει ότι η φωνή τον εμπόδισε να φύγει πριν εξαγνιστεί. Εδώ φαίνεται να αποδίδεται στο δαιμόνιον μια πιο ενεργητική λειτουργία. Αν και αυτό δεν αναιρεί τη γενική εικόνα, πιθανόν αποτέλεσε αφετηρία για την ιδέα ότι το δαιμόνιον μπορούσε και να καθοδηγεί θετικά.
Στον ίδιο διάλογο ο Σωκράτης συνδέει τη φωνή με μια μορφή προφητικής δύναμης. Αν και η προφητεία αποδίδεται κυρίως στην ψυχή και όχι στο δαιμόνιον, η σύνδεση αυτή δεν πέρασε απαρατήρητη από μεταγενέστερους Πλατωνικούς. Στην Απολογία μάλιστα, το δαιμόνιον χαρακτηρίζεται ρητά προφητικό. Έτσι δημιουργήθηκε η βάση για μια πιο ανεπτυγμένη θεωρία του Σωκράτη ως προφήτη, του οποίου η δύναμη προέρχεται από το θεϊκό σημείο.

Παρά ταύτα, η γνώση που μας δίνει ο Πλάτων για το δαιμόνιον παραμένει περιορισμένη. Αυτό ίσως αντανακλά τον σεβασμό ή και δέος του ίδιου απέναντι στο φαινόμενο. Στην Πολιτεία (496C) αναφέρεται ότι ένα τέτοιο σημείο είχε δοθεί σε ελάχιστους, ίσως μόνο στον Σωκράτη. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να ταυτιστεί ούτε με τον δαίμονα του Τιμαίου (που αφορά όλους τους ανθρώπους), ούτε με τον δαίμονα του μύθου του Ηρός (που επιλέγεται από την ψυχή).
Πιθανότερο είναι ότι πρόκειται για μια ανώτερη μορφή δαίμονα, που ανήκει σε ελάχιστους εκλεκτούς ανθρώπους. Δηλαδή, το σωκρατικό δαιμόνιον ίσως συνδέεται με την ανώτατη μορφή πνευματικής καθοδήγησης — ίσως εκείνη που δίνει την πρώτη ώθηση προς τη φιλοσοφία. Αν αυτή είναι η πλατωνική αντίληψη, τότε το δαιμόνιον δείχνει ότι ο Σωκράτης καθοδηγείται από κάτι ανώτερο από τους συνηθισμένους δαίμονες των ανθρώπων και ότι βρίσκεται υπό ιδιαίτερη θεϊκή προστασία.

Αυτό φαίνεται καθαρά στην Απολογία, όπου ο Σωκράτης δηλώνει ότι η ζωή του καθορίστηκε από θεϊκές εντολές μέσω χρησμών, ονείρων και άλλων σημείων. Στο τέλος της δίκης του σημειώνει ότι το δαιμόνιον του δεν τον εμπόδισε — άρα ο θάνατός του είναι το σωστό. Οι θεοί δεν τον εγκατέλειψαν· αντίθετα, επιβεβαίωσαν την πορεία του. Αυτά — και μόνο αυτά — μας λέει ο Πλάτων για το δαιμόνιον. Το σημαντικό για τον μεταγενέστερο Πλατωνισμό είναι ότι, αν έχει κάποια συγγένεια με τον δαίμονα του μύθου του Ηρός, αποτελεί σαφώς μια ανώτερη και πιο εκλεπτυσμένη μορφή του.

Πρέπει τώρα να στραφούμε στη μαρτυρία του Ξενοφώντα. Οι κύριες αναφορές του στο θεϊκό σημείο βρίσκονται στην Απολογία (12–13) και στα Απομνημονεύματα (1.1.2–9, 4.3.12, 4.8.1, 4.8.5). Η εικόνα που προκύπτει από αυτά τα χωρία διαφέρει σημαντικά από εκείνη του Πλάτωνα.
Μία από τις πιο εντυπωσιακές διαφορές είναι ότι, κατά τον Ξενοφώντα, το δαιμόνιον δεν περιορίζεται μόνο σε αποτρεπτικές ενδείξεις. Στο 4.8.1 διαβάζουμε ότι υπεδείκνυε στον Σωκράτη τόσο τι πρέπει να κάνει όσο και τι δεν πρέπει να κάνει· το ίδιο επαναλαμβάνεται και στο 4.3.12. Επιπλέον, το σημείο αυτό επέτρεπε στον Σωκράτη να δίνει συμβουλές στους φίλους του: όσοι τον άκουγαν ευημερούσαν, ενώ όσοι τον αγνοούσαν το μετάνιωναν (1.1.4). Έτσι, ο Σωκράτης παρουσιάζεται ως σοφός σύμβουλος, του οποίου η καθοδήγηση προέρχεται από τον Θεό.
Αυτό οδηγεί σε μια μορφή «εκλαΐκευσης» της έννοιας του δαιμονίου στον Ξενοφώντα. Ενώ στον Πλάτωνα ο Σωκράτης μιλά για το σημείο ως προφητικό και στον Φαίδρο αποκαλεί τον εαυτό του προφήτη (όχι εξαιτίας του δαιμονίου), στα Απομνημονεύματα (1.1.3–4) ο Ξενοφών συγκρίνει την προφητική ικανότητα του Σωκράτη με εκείνη των μάντεων που ερμηνεύουν οιωνούς, όπως το πέταγμα των πουλιών. Η μόνη διαφορά, κατά τον Ξενοφώντα, είναι ότι οι άλλοι μάντεις αποδίδουν τις ενδείξεις στα πουλιά, ενώ ο Σωκράτης δηλώνει ότι προέρχονται από το δαιμόνιον. Έτσι, η μοναδικότητα της σωκρατικής εμπειρίας, που τονίζει ιδιαίτερα ο Πλάτων, υποβαθμίζεται.

Και στην Απολογία ο Ξενοφών παρουσιάζει τον Σωκράτη ως προφήτη. Στο κεφάλαιο 12 ο Σωκράτης λέει: «Πώς θα μπορούσα να εισάγω νέες θεότητες, όταν λέω ότι μια φωνή του Θεού μου υποδεικνύει τι πρέπει να κάνω;» Στη συνέχεια εξηγεί ότι μπορεί να αποδείξει την αλήθεια των λόγων του, επειδή οι προβλέψεις του προς τους φίλους του επαληθεύτηκαν πάντοτε. Είναι δύσκολο να μην συμπεράνουμε ότι η αντίληψη του Ξενοφώντα για το δαιμόνιον είναι πιο «υλική» ή απλοποιημένη από εκείνη του Πλάτωνα. Σε ορισμένα σημεία συγχωνεύει το δαιμόνιον με την έννοια ενός φύλακα-δαίμονα, όπως στον μύθο του Ηρός, δίνοντας έμφαση στην προφητεία — κάτι που δεν ήταν μοναδικό στον Σωκράτη.

Το επόμενο στάδιο της έρευνας είναι ο ψευδοπλατωνικός Θεάγης. Οι περισσότεροι σύγχρονοι μελετητές θεωρούν ότι ο διάλογος αυτός δεν είναι γνήσιος. Τα στοιχεία δείχνουν ότι βασίζεται σε χωρία αυθεντικών έργων του Πλάτωνα, ιδιαίτερα της Απολογίας, του Θεαιτήτου και του Αλκιβιάδη Αʹ. Οι εντυπωσιακές ομοιότητες μεταξύ Απολογίας 19E και Θεάγη 128A, καθώς και μεταξύ Απολογίας 31D και Θεάγη 128D, αποτελούν ισχυρή ένδειξη αντιγραφής.
Ο μελετητής Souilhé έχει επισημάνει πειστικά τις συνθήκες που οδήγησαν τον συγγραφέα να δώσει στον Θεάγη σημαντικό ρόλο σε έναν διάλογο που αφορά το δαιμόνιον. Στο έκτο βιβλίο της Πολιτείας (496B), ο Σωκράτης αναφέρει πρώτα τον Θεάγη — ο οποίος δεν ασχολήθηκε με την πολιτική λόγω ασθενείας — και αμέσως μετά το δικό του δαιμόνιον, που τον απέτρεψε. Αυτή η γειτνίαση ενέπνευσε τον μεταγενέστερο συγγραφέα να δημιουργήσει μια σύνδεση που στον Πλάτωνα δεν υπάρχει.

Αν δεχθούμε ότι ο Θεάγης είναι νόθος, το επόμενο ερώτημα είναι η χρονολόγησή του. Δεδομένου ότι επηρεάζεται από τον Θεαίτητο, δεν μπορεί να χρονολογηθεί πριν το 369 π.Χ. Τα επιχειρήματα που βασίζονται στο ύφος δεν μπορούν να ανατρέψουν αυτό το συμπέρασμα8. Αντιθέτως, εφόσον ο συγγραφέας μιμείται πρώιμα έργα του Πλάτωνα, είναι φυσικό το ύφος του να παρουσιάζει ομοιότητες με αυτά — κάτι που δεν αποτελεί ένδειξη πρώιμης χρονολόγησης.


Σημειώσεις:

1.A. H. Armstrong, «Ήταν ο Πλωτίνος μάγος;» Phronesis 1 (1955) 73–79.
2.E. R. Dodds, Οι Έλληνες και το παράλογο (Berkeley 1951) σ. 289.
3.A. H. Armstrong, ό.π. (βλ. σημ. 1) σ. 77.
4.J. Pavlu, «Ο ψευδοπλατωνικός διάλογος Θεάγης», Wiener Studien 31 (1909) 13–37.
5.J. Souilhé, Πλάτων, Άπαντα (Budé) τόμ. 13² (Παρίσι 1930) 137–142.
6.P. Friedländer, Πλάτων 2 (Βερολίνο 1957) 135–142, 299–302.
7.J. Souilhé, Πλάτων 13², σ. 138.
8.P. Friedländer (Πλάτων 2, σ. 142) επιχειρεί να χρησιμοποιήσει υφολογικά επιχειρήματα χωρίς να λαμβάνει υπόψη πώς θα ήταν το ύφος ενός καλού μιμητή.