Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Πεντζίκης. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Πεντζίκης. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Σάββατο 14 Νοεμβρίου 2026

Η ΚΟΡΥΦΗ ΤΩΝ ΚΟΡΥΦΩΝ ΠΕΡΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΓΕΝΟΥΣ

Στυλιανός Καβάζης's Post


Ο Παπαδιαμάντης πίστευε πως η επανάσταση του 1821 δεν δικαιώθηκε. Ο λαός που πολέμησε για να βρει την ελευθερία του «απλώς και μόνον μετήλλαξε τυράννους».

Απόκλιση από την ορθόδοξη πολιτική παράδοση για τον Παπαδιαμάντη σήμαινε πολιτικό θάνατο του Γένους και γι᾿ αυτό ήταν σφόδρα πολέμιος εναντίον αυτών που αρνούνταν την βυζαντινή μας παράδοση, που περισσότερο ίσως κι από πνευματική, είναι παράδοση πολιτική, μέσα από τη θρησκευτική της έκφραση.
Ιδού πως εικονογραφεί το πολιτικό μας πρόβλημα ο Παπαδιαμάντης στο διήγημα του «Λαμπριάτικος ψάλτης» που δημοσιεύθηκε στην Ακρόπολη το 1893:
«Τὸ σημερινὸν ἔθνος δὲν ἐπῆγε, δυστυχῶς, τόσον ἐμπρός, ὅσον λέγουν αὐτοί. Τὸ ἔθνος τὸ Ἑλληνικόν, τὸ δοῦλον τουλάχιστον, εἶναι ἀκόμη πολὺ ὀπίσω, καὶ τὸ ἐλεύθερον δὲν δύναται νὰ τρέξῃ ἀρκετὰ ἐμπρός, χωρὶς τὸ ὅλον νὰ διασπαραχθῇ ὡς διασπαράσσεται, φεῦ! Ἤδη. Ὁ τρέχων πρέπει νὰ περιμένῃ καὶ τὸν ἑπόμενον, ἐὰν θέλῃ ἀσφαλῶς νὰ τρέχῃ· ὁ ἐλεύθερος πρέπει νὰ βοηθῇ τὸν δεσμώτην ἢ πρέπει νὰ τὸν ἀνακουφίζῃ. Ὅσον παρέρχεται ὁ χρόνος, τόσον τὸ ἐλεύθερον ἔθνος καθίσταται, οἴμοι ἀνικανώτερον, ὅπως δώσῃ χεῖρα βοηθείας εἰς τὸ δοῦλον ἔθνος». Ο Παπαδιαμάντης πίστευε πως η επανάσταση του 1821 δεν δικαιώθηκε. Ο λαός που πολέμησε για να βρει την ελευθερία του «απλώς και μόνον μετήλλαξε τυράννους».
Ο Παπαδιαμάντης έχει μία ολική σύλληψη περί του Γένους. Δεν το βλέπει στα πλαίσια της απελευθερωμένης νότιας Ελλάδος. Γι᾿ αυτόν Γένος είναι το ποίμνιο των Ορθοδόξων που αναγνωρίζει ως πνευματική κεφαλή την Βασιλεύουσα και το οποίο εν πολλοίς παραμένει αλύτρωτο και χρειάζεται χείρα βοηθείας, που δεν είναι μόνο οικονομική και πολιτική ενίσχυση, αλλά πρωτίστως ενίσχυση πνευματική, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει αποκοπή από τις πάτριες ρίζες εν ονόματι κάποιου «εκσυγχρονισμού», που και τότε, όπως και τώρα, ταλανίζει το δύσμοιρο Γένος μας. Δεν αμφισβητεί την όποια εξέλιξη ο Παπαδιαμάντης, ούτε ξεγράφει τις νεωτερίζουσες τάσεις.
Απλώς ρεαλιστικώτατα πιστεύει στην αρχή του «κάθε πράγμα στον καιρό του» και γράφει χαρακτηριστικά:«Ἄγγλος ἢ Γερμανὸς ἢ Γάλλος δύναται νὰ εἶναι κοσμοπολίτης ἢ ἄθεος ἢ ὅ,τι δήποτε. Ἔκαμε τὸ πατριωτικὸν χρέος του, ἔκτισε μεγάλην πατρίδα. Τώρα εἶναι ἐλεύθερος νὰ ἐπαγγέλλεται χάριν πολυτελείας τὴν ἀπιστίαν καὶ τὴν ἀπαισιοδοξίαν. Ἀλλὰ Γραικύλος τῆς σήμερον, ὅστις θέλῃ νὰ κάμῃ δημοσίᾳ τὸν ἄθεον ἢ τὸν κοσμοπολίτην, ὁμοιάζει μὲ νᾶνον ἀνορθούμενον ἕως ἄκρων ὀνύχων καὶ τανυόμενον νὰ φθάση καὶ αὐτὸς γίγας. Τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, τὸ δοῦλον, ἀλλ᾿ οὐδὲ ἧττον καὶ τὸ ἐλεύθερον, ἔχει διὰ παντὸς ἀνάγκην τῆς θρησκείας του».
Η θρησκεία ήταν, για τον Παπαδιαμάντη, η πλατειά και ισχυρή βάση πάνω στην οποία όφειλε το Γένος να στηρίξει την πολιτική του και γι᾿ αυτό ο Παπαδιαμάντης, κάνοντας με τα λογοτεχνήματά του, τη δική του πολιτική, συμπυκνώνει το πολιτικό-λογοτεχνικό του δόγμα στα εξής:
«Τὸ ἐπ᾿ ἐμοί, ἐν ὅσῳ ζῶ καὶ ἀναπνέω καὶ σωφρονῶ, δὲν θὰ παύσω, ἰδίως κατὰ τὰς πανεκλάμπρους ταύτας ἡμέρας, νὰ ὑμνῶ μετὰ λατρείας τὸν Χριστόν μου, νὰ περιγράφω μετ᾿ ἔρωτος τὴν φύσιν καὶ νὰ ζωγραφῶ μετὰ στοργῆς τὰ γνήσια Ἑλληνικὰ ἔθη».
Εν προκειμένω ο σπουδαιότερος Έλληνας λογοτέχνης(τουλάχιστον κατά την προσωπική μου άποψη)βλέπει τον Ελληνισμό ως μια αδιάσπαστη συνέχεια ψυχής και πίστης, που διαπερνά τους αιώνες από την αρχαία Ελλάδα, μέσα από την ύστερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και τη Βυζαντινή αυτοκρατορία, έως τις σκοτεινές μέρες της Τουρκοκρατίας. Για αυτόν, η Επανάσταση του 1821 δεν ήταν απλώς ένας αγώνας αλλά ήταν ένα ακόμη επεισόδιο στη μεγάλη ιστορική πορεία του Γένους, μια στιγμή θάρρους και πίστης που όμως χρειάζεται πνευματική συνέχεια για να δικαιωθεί.
Μέσα από τα μάτια του, ο Ελληνισμός δεν τελειώνει με τα σύνορα της ανεξάρτητης Ελλάδας αλλά παραμένει ζωντανός σε κάθε ελληνική ψυχή, σε κάθε ορθόδοξο χωριό της Μικράς Ασίας, της Κωνσταντινούπολης και των αλύτρωτων πατρίδων. Κάθε έθιμο, κάθε ψαλμός, κάθε πράξη πίστης γίνεται κρίκος που συνδέει το παρελθόν με το παρόν και το μέλλον. Ο Παπαδιαμάντης μας διδάσκει ότι η επιβίωση του Ελληνισμού δεν εξαρτάται μόνο από πολιτικές κατακτήσεις ή στρατιωτικά επιτεύγματα μα στηρίζεται στη διατήρηση της γλώσσας, της πίστης και των γνήσιων ηθών, που μεταλαμπαδεύονται από γενιά σε γενιά.
Έτσι, ακόμα και στα πιο δύσκολα χρόνια, ο Ελληνισμός συνεχίζει να ζει, όχι ως απλή ανάμνηση, αλλά ως ζωντανή πραγματικότητα, που χρειάζεται πίστη, φροντίδα και σεβασμό για την παράδοση.Αυτή η συνέχεια, όπως ανέδειξε ο Παπαδιαμάντης, είναι η πραγματική δύναμη που καθιστά το Γένος αθάνατο.


«Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης όπως τον φιλοτέχνησε ο Φώτης Κόντογλου μέσα από τα δικά του μάτια ως "Άγιο των Ελληνικών γραμμάτων",εδώ η ψυχή των δύο αγαπημένων μου καλλιτεχνών συναντιέται,ο λόγος που αγάπησε βαθιά τον Ελληνισμό και η τέχνη που τον έντυσε με φωτεινές μορφές και πνευματική ζωντάνια.»
Shared po
Όσοι καταγίνουνται με τον Παπαδιαμάντη, καταπιάνονται ν’ αναλύσουνε το έργο του, να κάνουνε ψυχανάλυση και αισθητική, πού ναι οι δυο κατάρες του καιρού μας. Όλα τα ψάχνουμε, όλα τα σκαλίζουμε και μοναχά αυτό «το τιμιότατον» πού ‘χει ο Παπαδιαμάντης, δηλαδή την αληθινή ζωή του, μοναχά αυτό δεν το νοιώθουμε αληθινά και δεν αφήνουμε να μας συνεπάρει. Ζητάμε από τον Παπαδιαμάντη αυτό που ζητάμε και από τον εαυτό μας, τα λόγια. Αλλά ο Παπαδιαμάντης δεν είναι μήτε λογογράφος μήτε λογοτέχνης. Ο Παπαδιαμάντης είναι ένας άνθρωπος αληθινός που έτυχε να γράψει , όπως ο Απόστολος Παύλος που έγραψε μοναχά τις επιστολές του κι αυτό τον έκανε να στηρίζει τους πιστούς, αλλιώς δεν θα έγραφε. Η ουσία της ζωής βρίσκεται μέσα σε αυτά τα απλά γραψίματα, τα ανεπιτήδευτά. Ό,τι έγραψε ο Παπαδιαμάντης είναι το απαύγασμα της ζωής του και είναι αληθινό, επειδή η ζωή του ήτανε αληθινή και απλή.
Σε κανένα άλλο έθνος δεν εβγήκε ένας τέτοιος συγγραφέας που να ευωδιάζει ολόκληρος από την ευωδία του Χριστού, από την πνευματική ευωδία της Ορθοδοξίας. Ο Παπαδιαμάντης είναι και ο «ποιήσας και ο διδάξας» κι εμείς καθόμαστε και λέμε πως είναι λογοτέχνης. Γιατί πιστεύουμε στην ψευτιά που λέγει «η τέχνη για την τέχνην».
Αυτή την καρδιά την συντετριμμένη, αυτό τον ταπεινόν και ήσυχον και τρέμοντα τους λόγους του Θεού, τον κάναμε μέγαν άνδρα, και τον δοξάζουμε με φανταχτερές γιορτές. Εκείνος έζησε «ως στρουθίον μονάζον επί δώματος», εκείνος έλεγε με σιγανή φωνή «ψάλλατε συνετώς» κι εμείς ίσως να βάλουμε τενόρους και μπάσους να τραγουδάνε απάνω στο μνήμα του.
Ας μην ταράζουμε τον «κεκοιμημένον» αλλά ας μπούμε μέσα στον εαυτό μας για να βρούμε τον «καλόν μαργαρίτην» που βρήκε και κείνος. Αυτός είναι ο φτωχός που πλούτισε τη ζωή μας κι έκανε πάλι την Ελλάδα «χρυσοπλοκώτατον πύργον». Και κλειδοκράτορας αυτού του πύργου είναι αυτός ο ταπεινός που έχει όμως μεγάλη εξουσία και μας ανοίγει και μπαίνουμε μέσα και χαιρόμαστε γιατί είμαστε Έλληνες και χριστιανοί. Κι αξιώθηκε αυτή τη χάρη γιατί δεν άφησε τη μάγισσα Κίρκη να τον μεταμορφώσει σε ζώο αλλά έζησε σαν άνθρωπος πλασμένος κατ’ εικόνα και ομοίωση του Θεού. «Εν τιμή ων, ού παρεσυνεβλήθη τοις κτήνεσι τοις ανόητοις, ουδέ ωμοιώθη αυτοίς». Είχε πίστη αληθινή στην Ελλάδα και στην ορθόδοξη θρησκεία της που είναι η δική μας πίστη που είναι ο δικός μας ο πόνος, που απάνω σ’ αυτόν ανθίζει το αμάραντο λουλούδι της χαράς, η λεγόμενη «χαρμολύπη».
Ό,τι λέγαμε τον καιρό που ζούσε και δεν τον λογαριάζαμε, τα ίδια και χειρότερα λέμε στο βάθος της καρδιάς μας και τώρα που είναι πεθαμένος και που τον βάλαμε στο Πάνθεον των μεγάλων ανδρών και ησυχάσαμε…
Εμείς οι Έλληνες είμαστε ζόρικοι άνθρωποι. Ένα αληθινό πράγμα συχνά το καταφρονούμε κι από την άλλη μεριά ανεβάζουμε στα ουράνια κάποιες μεγαλόστομες αισθητικές και τα τέτοια…
Μεγάλο μυστήριο! Όσο περνά ο καιρός ολοένα ξεθωριάζουνε οι μεγάλοι άνδρες και οι λογής - λογής αποθεωμένοι. Πλην ο Παπαδιαμάντης γίνεται ολοένα πιο ζωντανός, πιο αληθινός, πιο αγαπημένος πιο ζωογόνος μέσα στις ψυχές, ντυμένος στολήν αφθαρσίας. Γιατί είναι ένα κλαδί αμάραντο από το πολύκλωνο δέντρο της ορθοδοξίας, που το φύτεψε ο Χριστός για να είναι χλωρό κι ανθισμένο στον αιώνα και που το πότισε ο Απόστολος Παύλος…
Ο Παπαδιαμάντης είναι η Ελλάδα κι η Ορθοδοξία, που η δύναμή της πληθαίνει με τη φτώχεια, με την αγωνία, με τα μαρτύρια.
Πολλά είχε γράψει γι αυτόν ο Φώτης Κόντογλου όπως επίσης τον είχε ζωγραφίσει αρκετές φορές. Ας δούμε τι είχε γράψει σε άρθρο για την εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, μαζί με ένα έργο που ζωγράφισε.
Ο Παπαδιαμάντης, ο πνευματικός οδηγός μας.
«Ου πας ο λέγων μοι «Κύριε, Κύριε» εισελεύσεται είς την βασιλείαν των ουρανών αλλά ο ποιών το θέλημα του πατρός μου του εν τοις ουρανοίς».
Έτσι κι εμείς δεν θα γίνουμε αληθινοί Έλληνες και χριστιανοί με το να παινεύουμε μοναχά με κούφια λόγια τους ανθρώπους που λέμε πως τους έχουμε για πνευματικούς οδηγούς, αλλά σαν πορευόμαστε σύμφωνα με όσα είπανε και πράξανε.
Γιατί ο άνθρωπος έχει κλίση στο να φτιάχνει κάποια είδωλα και να τα προσκυνά, νομίζοντας πως τιμά την αλήθεια ενώ τιμά το ψεύτικο ομοίωμά της. Αυτό το πράγμα γίνεται και με τον Παπαδιαμάντη: Τον δοξάζουμε και τον ανεβάζουμε ίσαμε τον ουρανό, πλην κανένας μας δεν θέλει να ζήσει όπως έζησε ο Παπαδιαμάντης. Δεν θέλω να πω να ζήσει στη φτώχεια και κουρελιασμένος, αλλά να ζήσει με τον τρόπο που ένοιωθε την Ελλάδα εκείνος.
Μας αρέσει η απλότητα, αγαπούμε την ταπείνωση, ενθουσιαζόμαστε με την ειλικρίνεια, τιμούμε την καλοσύνη, θαυμάζουμε την πίστη του, αλλά εμείς ζούμε με έναν τρόπο ολότελα διαφορετικόν. Τα γυρίσαμε όλα σε λόγια. Με τα λόγια ζούμε και με τα λόγια πεθαίνουμε. Δεν καταλάβαμε πως δεν υπάρχει τέχνη, παρά πως υπάρχει ζωή. Αυτό που λέμε τέχνη, είναι ένα ψεύτικο ομοίωμα της ζωής, ένα είδωλο νεκρό, αν δεν το ζωοποιεί η αληθινή ουσία της ζωής και τότε τέχνη και ζωή είναι ένα πράγμα.
Στην εποχή μας ο άνθρωπος συμβίβασε όλα τα ασυμβίβαστα, κι αυτό είναι η αιτία της συγχισμένης ζωής του, που κατάντησε ένας ακατανόητος τραγέλαφος. Ο σημερινός άνθρωπος θυσίασε «το τιμιότατον» και ζει με την ψευτιά. Αλλά τι θα ωφελήσει τον άνθρωπο αν κερδίσει όλον τον κόσμο και ζημιωθεί η ψυχή του; Εμείς θαρρούμε πως κερδίσαμε όλον τον ψεύτικο κόσμο και χάσαμε την ψυχή μας, χάσαμε τον ίδιο τον εαυτό μας.
Συνεχίζεται..
Πήγε ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης στα γραφεία της εφημερίδας «Ἀκρόπολις» για να παραδώσει ένα χριστουγεννιάτικο διήγημα. Ο Σταμάτης Σταματίου δεν τον αναγνώρισε και μάλιστα σχημάτισε την εντύπωση ότι ήταν κάποιος άπορος που πήγε να πάρει τις δέκα δραχμές για τα Χριστούγεννα, όπως όλοι οι φτωχοί της εποχής. Ο Παπαδιαμάντης τις πήρε, αλλά ήθελε να δώσει και το κείμενό του. Ακολουθεί ο χαρακτηριστικός διάλογος, όπως τον κατέγραψε ο Σταματίου:
– Κι᾿ αὐτά τί νά τά κάμω; Δέν τά θέλετε;
Καί μοῦ ἔδειχνε κάτι χαρτιά. Νόμισα πώς ἦταν πιστοποιητικά ἀπορίας.
– Κράτησέ τα, τοῦ εἶπα, εμᾶς δέν μᾶς χρειάζονται.
Ἐσείστηκε, λυγίστηκε ὀλίγο, ἔκανε, σκυφτός νά φύγῃ, ξαναγύρισε.
– Τότε ἀφοῦ δὲν σᾶς χρειάζονται αὐτά, ἐγώ μέ τί δικαίωμα θὰ πληρωθῶ;
– Δέν πειράζει, ἀρκούμεθα εἰς τόν λόγον σας. Χριστούγεννα εἶναι τώρα.
– Ναί, ἀλλὰ ἂν δὲν πάρετε αὐτά, ἐγώ δέν μπορῶ νά πάρω χρήματα.
– Μά δέν τά παίρνετε ἐσεῖς τά χρήματα, σᾶς τά δίνουμε ἐμεῖς!…
– Έ, τότε, πᾶρτε κι᾿ ἐσεῖς ἐτοῦτα πού μοῦ τά ζητήσατε.
Καί τά ἄφησε σιγά καί μαλακά ἀπάνω στό τραπέζι.
Ἐσκέφθηκα, μήπως τοῦ ζήτησε τίποτα πιστοποιητικά τό λογιστήριο.
– Μά τί εἶναι, ἐπί τέλους αὐτά, τοῦ λέω, πού πρέπει ἀπαραιτήτως νά τά πάρουμε;
– Τό διήγημα τῶν Χριστουγέννων, πού μοῦ ἐζητήσατε.
– Τό διήγημα τῶν Χριστουγέννων… καί ποιός εἶσθε σεῖς;
– Ο Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης!
– Ο ἴδιος;
– Ο ἴδιος καί ὁλόκληρος!
Ἔπεσε τό ταβάνι καί μέ πλάκωσε, ἡ πέννα ἔφυγε ἀπό τά χέρια μου, ὅλα ἐκεῖ μέσα, εἰκόνες, καρέκλες, βιβλία, ἐφημερίδες, σάν νά στροβιλίσθηκαν γύρω μου καὶ ἔκανα ὥρα νά συνέλθω.
Ὁ Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης! Αὐτός ὁ πρίγκηψ τῶν Ἑλλήνων λογογράφων, πού τόν φανταζόμουνα ἀκτινοβολοῦντα, γελαστόν, ὡραῖον, καλοντυμένον, εὐτυχῆ, γεμάτον ἐγωϊσμόν, ἀέρα καί μεγαλοπρέπεια, αὐτός!… Αὐτὸς ὁ μαλακός, ὁ καλός, ὁ δειλός, ὁ φοβισμένος, καί τσαλακωμένος ἄνθρωπος, πού στεκότανε μέ συστολή μαθητοῦ ἐπιμελοῦς, ἐκεῖ ἐνώπιόν μου!…
Αὐτός, πού μᾶς ἔδωκε γλύκες πνευματικές καί συγκινήσεις ψυχικές, πού ἀνιστόρησε κόσμους θαλασσινούς, κι᾿ ἐζωντάνεψε, ἐμπρός μας, ἀνθρώπους μακρυνούς κι᾿ ἀγνώστους, πού τούς ἔκαμε δικούς μας, ἐντελῶς δικούς μας, σάν νά περάσαμε μιά ζωή μαζί, αὐτός σέ μιά τέτοια κατάστασι, ἐκεῖ ἐνώπιόν μου!…
Τοῦ ἕσφιξα τό χέρι χωρίς νά ἠμπορῶ οὔτε μιά λέξι νά προφέρω. Ἀπό τήν ταραχή μου καί τή σαστιμάρα μου οὔτε τό φῶς δέν ἄναψα. Αἰσθάνθηκα ἕνα τρεμουλιαστό χέρι να σφίγγῃ τό δικό μου καί τόν ἔχασα μέσα εἰς τό σκοτάδι… Ἔμεινε ὅμως πίσω μιά μοσχοβολιὰ κηριοῦ πού λυώνει ἐμπρός στίς ἅγιες εἰκόνες, κάτι ἀπό τοῦ καντηλιοῦ τό σβύσιμο, κάτι ἀπό θυμιατοῦ πέρασμα μακρυνό, μακρυνό πολύ…

Τὸ παιγνίδι αὐτὸ μεταξὺ τῶν Ἑλλήνων διανοητῶν τὸ ἀντιλήφθηκε καλύτερα ὁ Παπαδιαμάντης ὅταν, ἐγκαταλείποντας τὰ ξένα πρότυπα ποὺ τοῦ ἐπέτρεψαν τὴν συγγραφὴ τῆς Φόνισσας, μᾶς χαρίζει στὰ τέλη του διηγήματα, σχεδὸν δίχως περιεχόμενο, ἀρχὴ καὶ τέλος, ἐκφράσεις τοῦ ὀντολογικοῦ του εἶναι περισπούδαστες.

Τὸν τελευταῖο καιρὸ δὲν χορταίνω νὰ διαβάζω τὸ διήγημά του «Φλώρα ἢ Λαύρα». Θέμα του ὁ περίπατος «παρὰ θῖν’ ἁλός». Θέμα ποὺ ἀπ’ τὸν Ὅμηρο ἴσαμε τὸν Τζόυς δὲν ἔπαψε ἡ ἀνθρώπινη ψυχὴ νὰ τὸ ἐπεξεργάζεται. Κατὰ τοῦτο μ’ ἀρέσει τὸ ἐπίτευγμα τῆς σκέψης τοῦ μεγάλου Σκιαθίτη, ποὺ ἀφ’ ἕνὸς μᾶς φέρνει στὴν πιὸ μακρινή μας παράδοση, τὸν Ὅμηρο, καὶ ἀφ’ ἑτέρου προπορεύεται τῶν σύγχρονων Εὐρωπαίων ποὺ ζηλοφθονοῦμε.

Πιστεύω ὅτι, ἂν προσπαθήσουμε νὰ λάβουμε συνείδηση τῆς πνοῆς μας, ὅπως τό ’καμε ὁ Παπαδιαμάντης, ὄχι μόνο θὰ συνδεθοῦμε μὲ τὴν νεοελληνική μας πνευματικὴ παράδοση, ἀλλὰ καὶ μὲ τὸ Βυζάντιο καὶ διὰ μέσου αὐτοῦ ὀρθῶς πρὸς τῆν ἀρχαιότητα. Κι’ ὅταν, διὰ τῆς παραδόσεώς μας καὶ τοῦ Βυζαντίου, μάθουμε ὀρθὰ νὰ διαβάζουμε τὸν Ὅμηρο, τότε ἀδίσταχτα θὰ μποροῦμε νὰ διδάσκουμε καὶ κείνους ποὺ λάβαμε ὡς πρότυπα.
Νίκος Γαβριὴλ Πεντζίκης, Ἄλλοτε καὶ Νῦν
ΠΗΓΗ

Σάββατο 14 Ιανουαρίου 2023

Αγάπη και συγχώρεση στον Γρηγόριο Παλαμά και τον Ν. Γ. Πεντζίκη


Τον Απρίλιο του 2018 ο π. Εφραίμ Τριανταφυλλόπουλος, Πρωτοσύγκελος της Ι.Μ.Σιατίστης, ήταν προσκεκλημένος του π. Αλέξανδρου Καρυώτογλου στο Ιερό ναό του Αγίου Νικολάου Ραγκαβά και μέσα από δικά του προσωπικά βιώματα μας μύησε στην θεολογία του πεζογράφου Νίκου Πεμτζίκη και του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά. «Ἀκολούθως», γράφει ο π. Εφραίμ, «μέσα ἀπὸ ἀποσπάσματα πεντζικικὰ γίνεται κατὰ τὸ δυνατὸν ἕνας ἐντοπισμὸς τοῦ πατερικοῦ καὶ εἰδικότερα τοῦ ἁγιοπαλαμικοῦ "βιώματος" τοῦ παιζω-γράφου, δηλαδὴ τῆς ἐν τῶ φωτὶ τοῦ Χριστοῦ ἐνίοτε διαμονῆς τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματός του, ἀλλέως πως τῆς συγκατοίκησης μὲ τὸν Χριστὸ καὶ τὸν Ἅγιο δεύτερο πολιοῦχο τῶν θεσσαλονικέων μέσα στὴν καρδιά του»

ΣΤΟ ΑΝΤΡΟ ΤΩΝ ΜΕΤΑ ΠΑΤΕΡΩΝ, ΣΤΟ ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΤΟΥΣ ΚΑΘΡΕΦΤΕΣ. Ο ΠΕΝΤΖΙΚΗΣ ΑΦΙΕΡΩΘΗΚΕ ΣΤΗΝ ΜΕΓΑΛΗ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΠΟΥ ΕΙΧΕ ΝΑ ΣΟΚΑΡΕΙ. ΙΔΙΑΙΤΕΡΩΣ ΤΟΥΣ ΦΤΩΧΟΥΣ ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΟΥΣ ΠΟΥ ΑΥΤΟΕΞΟΡΙΣΤΟΙ ΕΜΑΘΑΝ ΓΡΗΓΟΡΑ ΝΑ ΜΙΜΟΥΝΤΑΙ ΤΗΝ ΠΑΡΙΣΙΝΗ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥΣ.

Σάββατο 21 Μαρτίου 2015

Χρυσόστομος Α. Σταμούλης, «Αισθητήρια γεγυμνασμένα» (Εβρ. 5,14) Ο αποκαλυπτικός λόγος του Αποστόλου των Εθνών Παύλου στα κείμενα του Ν. Γ. Πεντζίκη


μτξτ_077 25966 
«Όσο παράξενες και βάρβαρες αν είναι οι συνήθειες των ιθαγενών, ακόμα και η φρικτή για τις πολιτισμένες αντιλήψεις ανθρωποφαγία, βρίσκονται πιο κοντά στο Αποκαλυπτικό Χριστιανικό κήρυγμα του Αποστόλου των Εθνών, που καταξιώνει το σώμα του ανθρώπου σε Ναό, κατοικία του αληθινού Λόγου του Θεού, απ’ ό,τι οι σημερινές κοινές αντιλήψεις που μηδενίζουν την σημασία του σώματος, της μορφής του κάθε ανθρώπου, αγνοώντας και καταστρέφοντας την ενυπάρχουσα μέσα στο σώμα αθάνατη ψυχή».[1]
Αποκαλυπτικός ο λόγος του παιζω-γράφου της Θεσσαλονίκης Ν. Γ. Πεντζίκη, ακολουθεί το αποκαλυπτικό κήρυγμα του αποστόλου των εθνών Παύλου και έρχεται να δηλώσει, στην περίπτωσή μας,  το λησμονημένο αυτονόητο, την καταξίωση του ανθρώπινου σώματος. Ταυτόχρονα, αποστασιοποιείται από βεβαιότητες και αποδοχές – σημερινές κοινές αντιλήψεις τις ονομάζει – που σέρνονται στην καθημερινότητα, αφιστάμενες από την αμεσότητα και οι οποίες ευαγγελίζονται το μηδενισμό της σημασίας του σώματος, σπάζοντας με άνεση και ανευθυνότητα  την ενότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο λόγος του Πεντζίκη έρχεται εδώ όπως και σε άλλες περιπτώσεις να φανερώσει ένα άλλο ήθος, ήθος ευθύνης, που φαίνεται να στηρίζεται σε έναν άλλο τρόπο, τον τρόπο που θέλει τον λόγο να οδηγείται από την εμπειρία της έλλαμψης του φωτός.[2]  Τούτη η εμπειρία ονομάζεται φωτισμός και δεν είναι τίποτα άλλο, παρά «η ζωή του πράγματος μέσα στο υποκείμενο».[3] Παλαμική[4] και συνεπώς παύλεια η ορολογία –περί πραγμάτων και δογμάτων-, καθώς και η επιμελώς κεκρυμμένη εμπειρία του ποιητή, προξενεί μεγάλη έκπληξη σε όσους νομίζουν ότι η θεολογία ανήκει , δίκην κτήματος, μόνον σε «αξιοπρεπείς-σχετικούς και ασάλευτους» θιασώτες  με τίτλους Ορθοδοξίας. Ο θεσσαλονικιός συγγραφέας δια του «αυτοεξευτελισμού και αυτοδιασυρμού»[5] του, ως άλλος δια Χριστόν σαλός, φανερώνει τον καινό τρόπο ζωής, τον τρόπο του ανθρώπου της καινής κτίσεως, του Παύλου, του Αποστόλου των Εθνών.
Προχωρώντας το δρόμο τον εκκλησιαστικό στοχεύει τον εκκλησιασμό των πάντων και ομολογεί ότι ο άνθρωπος μπορεί να ζήσει και να υπάρξει  μόνον με! Να υπάρξει μόνον εν σχέσει. Άνθρωπος ολάκερος, κτίση αγιασμένη, Θεός ζων. Ο αγιάζων, ο  Ων, και τα αγιαζόμενα πρόσωπα και πράγματα.
Η μόνη αλήθεια που κάνει πρόσωπα και  πράγματα να αληθεύουν είναι ο Χριστός. Αυτός  είναι «η αιώνια χαρά…η παντοτινή μέρα, το φως του σκότους, ο Λόγος».[6]
Η κτιστή πραγματικότητα αυτονομημένη και διασπασμένη δεν έχει λόγο και κυρίως δεν έχει τρόπο υπάρξεως. Η αλήθεια του ανθρώπου δεν είναι  μόνο αυτό που είναι αλλά κυρίως και κατεξοχήν αυτό που καλείται να γίνει.
Εντούτοις, το υπάρχον σχήμα του ανθρώπου εάν και κουβαλά, περιέχει τα στίγματα των πταισμάτων, συνεχίζει να είναι εικόνα της αρρήτου δόξης του Θεού.
Ο θρήνος της Ορθοδοξίας είναι κραυγή αυτογνωσίας, είναι καημός, όχι για την απουσία  της εικόνας, αυτό που έδυσε δεν είναι η εικόνα, αλλά για τη χαμένη της ωραιότητα. Και αυτό που τελικά αποκαθίσταται εν Χριστώ  είναι το κάλλος της εικόνας.[7] Όπως το εκκλησιαστικό σώμα βιώνει την απώλεια, «που έδυ σου το κάλλος», έτσι βιώνει και την αποκατάσταση, όταν ο Χριστός, σύμφωνα με την εξόδιο ακολουθία,  εξέρχεται εκ του τάφου ωραίος.
Συνεπής σε τούτη την εκκλησιαστική θέση ο Πεντζίκης, σημειώνει:  «…το κάλλος το ανθρώπινο όση και αν λάβει ισχύ δεν έχει ποτέ σημασία μόνο του, αλλά πάντα μονάχα εν ονόματι της ομοίωσής του προς το Θεό, που είναι εικόνα του, ώστε μ’ αυτή  να παρουσιαστεί και ο ίδιος ο Παντοκράτωρ, όταν κατήλθε επί γης».
Και αλλού με σαφέστερο τρόπο :[8]«Το σώμα του Θεού που κατέστη άνθρωπος, μας επιτρέπει να αντιληφθούμε τον άνθρωπο. Ως άρρηκτος δεσμός, ενοποιεί τους πολλούς[9]».
Τούτο εξάπαντος δεν είναι μια φαντασίωση του ποιητή, αλλά μια βαθιά εμπειρία, μια αίσθηση και βίωση της αλήθειας. Αίσθηση Θεού θα έλεγαν οι πατέρες της Εκκλησίας και τούτο λέγει και ο Πεντζίκης : «Δεν φαντάζομαι, αλλά αισθάνομαι και ζω την αλήθεια.
Αγγίζω με το χέρι μου και τον κόσμον όλον, τριγύρω. Τούτο όχι μόνο εν ονόματι των όσων καταλαβαίνω, αλλά εν ονόματι μιας άλλης προσθήκης, αδήλωτης.
Πως μπορώ να εκφράσω το εις παν αδήλωτο, δίχως να χάσω με τις μέρες που κυλούν, την χαρά της ημέρας της αναστάσεως; Σκύβω και γράφω».[10]
Σε άλλο σημείο δικαιολογώντας τη δουλειά του, τη συγγραφή, καταφάσκοντας και εξομολογούμενος την ασκητική, ευχαριστιακή και δοξολογική αμεσότητά του σημειώνει: «Καταλαβαίνω για ποιο λόγο καταγίνομαι με τα γράμματα. Γιατί πρέπει να αξιωθώ να γίνω συγγραφέας. Ένας απλός γραφιάς, εξακολουθώντας καθημερινώς να γράφω τα πάντα. Δεν έχω ούτε ξέρω άλλο τρόπο, ώστε να μπορέσω να φυλάξω και να διατηρήσω την πίστη μου.
Είναι αυτό μια δύναμη, που μπορείς να την προσφέρεις ως νερό.[11]
Το νερό μας κάνει ανθρώπους. Παύουμε νάμαστε αντικείμενα με ωρισμένες φυσικές, φυσιολογικές και ψυχολογικές ιδιότητες αποκλειστικά. Αποχτάμε τη δύναμη να εκφραζόμαστε και να εκφράζουμε. Γράφουμε αυτό’ ναι η γης, η άνοιξή της, τα λουλούδια της, η χλόη. Βλέπουμε τον ουρανό και καταγράφουμε τη δόξα του Κυρίου.
Το αμαρτωλό, θνητό σώμα μαθαίνοντας να γράφει, δοξάζεται. Δοξάζοντας τον Ουρανό, κάνει μια προσπάθεια που δοξάζει το ίδιο. Προσπάθεια που μας εξομοιώνει με ό,τι δεν είμαστε.
Αυτό που δεν είμαστε μας κάνει η γιορτή της Λαμπρής».[12]
Είναι ξεκάθαρο εδώ ότι η βιβλική διδασκαλία, η εμπειρία και αυτοσυνειδησία του εκκλησιαστικού σώματος, που γνωρίζει, όπως ο Παύλος σημειώνει, στην πρώτη επιστολή του στον Τιμόθεο, ότι « παν κτίσμα Θεού καλόν και ουδέν απόβλητον μετά ευχαριστίας λαμβανόμενον, αγιάζεται γαρ δια λόγου Θεού και εντεύξεως»,[13] βρίσκει στον πεντζικικό λόγο και τρόπο την καλλίστη έκφρασή της. «Όλα τα πράγματα του κόσμου σκέφτηκα, όποια χέρια κι’ αν τα’ πλάσαν, όπως κι’ αν γίνηκαν είναι άξια της προσευχής μας. Τίποτα δεν υπάρχει μηχανικά απλώς για να’ ναι χρήσιμο. Δεν μπορεί να ζήσει ο άνθρωπος με τα πράγματα, τα ζώα ή τα σίδερα αν αυτά δεν είναι γεμάτα από έρωτα». [14]
Και όλα αυτά απέναντι σε στάσεις και θεωρίες εκπτώσεων, ενσυνείδητων ή ασυνείδητων, που δικαιώνουν τον απόστολο των Εθνών όταν λέγει ότι, «εν υστέροις καιροίς αποστήσονται τινες της πίστεως, προσέχοντες πνεύμασιν πλάνοις και διδασκαλίαις δαιμονίων, εν υποκρίσει ψευδολόγων, κεκαυστηριασμένων την ιδίαν συνείδησιν, κωλυόντων γαμείν, απέχεσθαι βρωμάτων α ο Θεός έκτισεν εις μετάλημψιν μετά ευχαριστίας τοις πιστοίς και επεγνωκόσιν την αλήθειαν».[15]
Ο λόγος συνεπώς δεν είναι για τον προβληματισμό απέναντι στη φύση των πραγμάτων ή ακόμη περισσότερο για την απόρριψη της φυσικής μας αλήθειας, αλλά κυρίως και κατεξοχήν για τον τρόπο διάκρισης καλού και κακού.
Δηλαδή, σαφέστερα, εάν κάθε τι φυσικό ως δημιούργημα του Θεού είναι λίαν καλή δημιουργία, το ερώτημα που τίθεται είναι ποιος ο τρόπος με τον οποίο η υπάρχουσα φύση γίνεται όχημα, υπουργός γνώσης του Θεού.
Η απάντηση του αποστόλου Παύλου είναι ξεκάθαρη. Αυτοί που μπορούν να διακρίνουν το καλό από το κακό δεν είναι άνθρωποι λειψοί, με κολοβωμένη φύση, αποθεωμένοι άνθρωποι κατά Απολινάριο, αλλά κυρίως και κατεξοχήν τέλειοι άνθρωποι, δηλαδή αγιασμένοι, Χριστοποιημένοι, Θεανθρωποποιημένοι.[16] Είναι οι άνθρωποι των γεγυμνασμένων, κατά Παύλο[17] και  τρανωμένων, κατά Συμεών το νέο Θεολόγο[18] αισθητηρίων, που με την άσκηση της αρετής έφτασαν στη ευχαριστιακή και δοξολογική διάκριση καλού και κακού και συνεπώς στην πλήρη οντολογική και εξάπαντος όχι ηθικιστική κοινωνία[19] με τον τριαδικό Θεό της Βίβλου και των πατέρων της Εκκλησίας.
Εκείνο που κάνει τη διαφορά δεν είναι η φύση του ανθρώπου που έτσι κι αλλιώς αποτελεί καλή πλάση και είναι κοινή σε όλους.
Δεν πρόκειται δηλαδή για πρόβλημα διεφθαρμένων αισθητηρίων, ούτε για πρόβλημα λελωβημένης φύσης, αλλά κυρίως και κατεξοχήν  για καρδία πεπηρωμένη.
Η κάθαρση της καρδιάς, η μεταλλαγή δηλαδή από το παρά φύση στο κατά φύση, γίνεται με την άσκησή των αρετών και  αποτελεί το μόνο δρόμο επιστροφής του λογικού κτίσματος στην πρώτη  και ταυτόχρονα εσχατολογική αγιότητα του.
Δια του τρανώματος των αισθητηρίων ο άνθρωπος οδηγείται στη γνώση, στην καλή γνώση, των μυστηρίων της βασιλείας, που είναι κεκρυμμένα εντός του.
Γνώση και δοξασμός Θεού, στην παύλεια θεολογία, αποτελούν αλληλένδετα στάδια της ίδιας πορείας που συνδέονται απόλυτα με τον αγιασμό  και την απολύτρωση του ανθρώπου. Ο δοξασμός και η γνώση του Θεού γίνεται «εν τω σώματι υμών, και εν τω πνεύματι υμών, άτινα εστι του Θεού».[20] Και ο Θεός της ειρήνης «αγιάσαι υμάς ολοτελείς, και ολόκληρον υμών το πνεύμα και η ψυχή και το σώμα αμέμπτως εν τη παρουσία του κυρίου ημών Ιησού τηρηθείη».[21]
Ξεκάθαρο γίνεται λοιπόν για μία ακόμη φορά ότι ο άνθρωπος  δεχόμενος την υιοθεσία λαμβάνει ως αρραβώνα του νέου κόσμου το Άγιο Πνεύμα και λαχταρά την απολύτρωση όχι μόνον του πνεύματος, αλλά και του σώματός του.[22]
Η περί ανθρώπου διδασκαλία του αποστόλου Παύλου είναι και εδώ, όπως και η σύνολη Ορθόδοξη θεολογία, ολιστική.[23]
Ο άνθρωπος του αποστόλου των Εθνών, ο άνθρωπος της καινής κτίσεως, μπορεί να γνωρίσει μόνον με, δεν μπορεί να γνωρίσει χωρίς.
Ο αισθητός κόσμος, αλλά και ο Θεός Λόγος μπορούν στ’ αλήθεια  να  αναγνωσθούν  και συνεπώς να γνωριστούν μόνον δια των αισθήσεων του σώματος, όταν αυτές λειτουργούν, σύμφωνα με τον Ομολογητή Μάξιμο, «κατά τον αυταίς εμπρέποντα θειότερον λόγον»,[24] δηλαδή, όταν αποδεικνύονται στοιχειωτικές  και παραδειγματικές των δυνάμεων της ψυχής, τις οποίες οφείλουν να οδηγούν ήρεμα «προς ενέργειαν». [25]
Την ίδια αλήθεια, με τρόπο σαφή και ακριβή, σημειώνει και ο Παλαμάς Γρηγόριος , γράφοντας επί λέξει τα εξής: «Τω φανταστικώ της ψυχής εποχούμενος ο νους και ταις αισθήσεσι δια τούτου συγγινόμενος, σύμμικτον απογεννά την γνώσιν».[26]
Έτσι ο εκκλησιαστικός άνθρωπος, τηρώντας την αίσθηση, παραμένει «αισθητικόν ζώον» και ξεφεύγει τον κίνδυνο της αναισθησίας και συνεπώς της ανυπαρξίας. [27]
Ό Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης που γνώριζε τη διδασκαλία του αποστόλου Παύλου και είχε διαβάσει όπως ήδη σημειώθηκε και τα 33 από τα 150 κεφάλαια του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, και όχι μόνον, υποστηρίζει μετά μανίας σε όλα σχεδόν τα έργα του, απέναντι σε αντιησυχαστικές δοξασίες και πρακτικές, ότι ο άνθρωπος μπορεί να αξιωθεί να γίνει θεόπτης μόνον με τις κινήσεις του σώματος. Τούτο άλλωστε φανερώνει η διδασκαλία και η πρακτική της  νοεράς προσευχής του Γρηγορίου Παλαμά και των ησυχαστών. [28]
Στο Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης μας οδηγεί στην ίδια αλήθεια από άλλο δρόμο, το δρόμο της λογοτεχνίας και τη γλώσσα την ποιητική.
Ας αφήσουμε όμως το κείμενο να μιλήσει μόνο του και ας είναι αυτός ο τελευταίος λόγος της προσπάθειας αυτής.
«Η στενοχώρια που οδήγησε τη νεαρά κυρία του αρχαιολόγου να θελήσει να γυμνωθεί, αποβάλλοντας εντελώς το ελαφρύ λουτρικό που φορούσε στη θάλασσα, να ξαπλώσει στη διάκριση του ανέμου στην αμμουδιά, είναι απόρροια της απογοήτευσης που της έδωκε με τον καιρό η ίδια η παστάς κι’ ο επ’ αυτής ζωοποιός παλμός, βυθίζοντάς την σε αηδία ανέκφραστη, απογοητευτική κάθε προσπάθειας προς ανακάλυψη, μέσω των αισθητηρίων του σώματος, του μυστηρίου που καθιστά κατανοητούς, στην κλειστή αλλέως και αδιέξοδη ατομική φύση, των μεταλλαγών της μορφής, των μεταμορφώσεων και πέραν της εφημέρου ζωής. Πόσο ζήλευε την πίστη των προγόνων, που μπορούσαν ερμηνεύοντας τις αισθήσεις του πτωχού, ταλαίπωρου σώματος, να βλέπουν τον κόσμο από εκείνους που πέθαναν και τα σώματά τους καταστράφηκαν, όπως βλέπουμε τα έμορφα σύννεφα, τα λαμπρά άστρα, τους σκληρούς λίθους, τους βράχους, τ’ ακμαία υψικάρηνα δέντρα. Παραδομένη δίχως αντίσταση στον αυτάδελφο του μαύρου θανάτου, με το σώμα στη διάκριση των παντοίων φυσικών δυνάμεων, ήθελε να αισθανθεί το μυστήριο των μεταμορφώσεων, αποκομίζοντας έστω κι’ έναν κόκκο σινάπεως πίστη».[29]
[1] Ν. Γ. Πεντζίκη, Το Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης, εκδ. Άγρα, Αθήνα 1992, σ. 25.
[2] Ν. Γ. Πεντζίκη, Ομιλήματα, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 1992, σ.179: «Οι νηπτικοί πατέρες, ομιλούν περί ελλάμψεως, του φωτός που βλέπουν όταν αναζητούν την έξοδο, σύμφωνα προς το κατ’ εικόνα και ομοίωση»
[3] Ν. Γ. Πεντζίκη, Ομιλήματα, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 1992, σ.198.
[4] Ν. Γ. Πεντζίκη, Ομιλήματα, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 1992, σ.215 : «Τη φορά λοιπόν της φάσεως της ακηδίας που ανάφερα, καθισμένος στη συνήθη μου πολυθρόνα στο σπίτι, κατά σύμπτωση διάβασα τα 33 πρώτα εκ των 155 κεφαλαίων, του Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης, Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, που αναφέρονται σε θέματα, ‘Φυσικά, Θεολογικά, Ηθικά τε και Πρακτικά’. Δεν είναι το ζήτημα διαβάζοντας, το  τι κατάλαβα από άποψη εννοίας. Αυτό που συνειδητοποίησα, ήταν η άμεση πλήρωση των κενοτοπιών, της διάτρητης στον παρόντα χρόνο ύπαρξής μου.». Ας σημειωθεί εδώ ότι ο Ν. Γ. Πεντζίκης, θερμός θιασώτης του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, έγραφε για τον άγιο και τη θεολογία του, μόλις το 1938. Την ίδια περίοδο αλλά και αργότερα, η θεολογία του δεύτερου πολιούχου της Θεσσαλονίκης, εντός του θεολογικού και εκκλησιαστικού χώρου, εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων, ή  απορρίπτονταν  εντελώς, διότι  εθεωρείτο ότι είχε δεχτεί τις σχολαστικές επιδράσεις της Δύσης, ή γινότανε δεκτή υπό προϋποθέσεις και εξάπαντος χωρίς ενθουσιασμό. Βλ. σχετικά Χ. Α. Σταμούλη, Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς στη σύγχρονη ελληνική θεολογία, Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς στην ιστορία και το παρόν (Πρακτικά Διεθνών Επιστημονικών Συνεδρίων Αθηνών και Λεμεσού), εκδ. Ιεράς Μεγίστης Μονής Βατοπαιδίου, Άγιον Όρος 2000, σ. 684-708.
[5] Αρχ. Βασιλείου, Ως εκ των νεκρών ζων, Ν. Γ. Πεντζίκη, Ομιλήματα, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 1992, σ.11.
[6] Ν. Γ. Πεντζίκη, Ομιλήματα, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 1992, σ.148.
[7] Βλ. Κυρίλλου Αλεξανδρείας, Κατά Ανθρωπομορφιτών 10 (Αλεξανδρινοί Συγγραφείς 1), έκδ. Χ. Α. Σταμούλη-«Το Παλίμψηστον», Θεσσαλονίκη 1993, σ. 142: «Αλλά ηφάνισεν της θεοειδούς εικόνος το κάλλος η αμαρτία, και ρύπου μεστόν το λαμπρόν της ανθρωπότητος πρόσωπον απέφηνεν ο Σατανάς». Όπ. παρ. 3, σ. 118: «Επειδή δε ημάς ο αγιασμός και η δικαιοσύνη προς Θεόν διαμορφοί, τους μηκέτι ζήσαντας κατ’ αρετήν και ως εν αγιασμώ, φαμέν αποβαλείν το ούτω σεπτόν και εξαίρετον κάλλος, διό και αναλαμβάνεται πάλιν δι’ αγιασμού και αρετής και ζωής κατ’ ευσέβειαν».
[8] Ν. Γ. Πεντζίκη, Μητέρα Θεσσαλονίκη, εκδ. Κέδρος, Αθήνα 1987,σ. 58.
[9] Ν. Γ. Πεντζίκη, Ομιλήματα, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 1992, σ.152.
[10] Ν. Γ. Πεντζίκη, Ομιλήματα, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 1992, σ.152. Πρβλ. Ν. Γ. Πεντζίκη, Προς Εκκλησιασμο, εκδ. ΑΣΕ, Θεσσαλονίκη 1986, σ. 31: «Το Φως που καταλάμπει άκτιστο την ισχνή και ταλαιπωρούμενη σάρκα του, εύγλωττα από τον ίδιο υποστηριγμένο ως αίσθηση του Θεού, προκαλεί αναστάτωση στον καιρό του, την ιστορική διαμάχη του ησυχασμού».
[11] Το νερό είναι ο σαρκωμένος Λόγος και «Πηγή ζωοδόχος είναι η Μάννα του Νερού, που εκ των εγκάτων όπου θάβονται οι νεκροί, ομβρίζει μορφοποιό του Φωτός, που κατεβαίνοντας στον Άδη και θραύοντας τις σκαιές πύλες, που τον άφηναν στο σκοτάδι, καταπλημμύρισε τα πάντα, το Φως του Αναστάντος Χριστού», Ν. Γ. Πεντζίκη, Ομιλήματα, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 1992, σ.149.
[12] Ν. Γ. Πεντζίκη, Ομιλήματα, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 1992, σ.148.
[13] Α΄Τιμ. 4,4.
[14] Ν. Γ. Πεντζίκη, Το Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης, εκδ. Άγρα, Αθήνα 1992, σ. 125.
[15] Α΄Τιμ. 4,1-3. Πρβλ. Αθανασίου Αλεξανδρείας, Επιστολή προς Αμμούν μονάζοντα, Σύνταγμα των θείων και ιερών κανόνων 4, εκδ. Γ. Α. Ράλλη-Μ. Ποτλή, Αθήνησιν 1854, σ. 71 : «Ταύτα δε ο μακάριος Παύλος περί της εν βρώμασιν ιουδαϊκής λέγει παρατηρήσεως, ότι των υπό Θεού κτισθέντων ουδέν ακάθαρτον κατά την εαυτού φύσιν …»
[16] Οι όροι αποτελούν δάνειο από το μεγάλο Σέρβο θεολόγο της Ορθοδοξίας, τον μακαριστό πατέρα Ιουστίνο Πόποβιτς.
[17] Βλ. Εβρ. 5,14 : «τελείων δε εστιν η στερεά τροφή, των δια την έξιν τα αισθητήρια γεγυμνασμένα εχόντων προς διάκρισιν καλού τε και κακού». Για μια πρώτη επισήμανση της σημαντικότητας των βιβλικών «γεγυμνασμένων αισθητηρίων», στα πλαίσια της σύγχρονης Ορθόδοξης θεολογίας, βλ. Ν. Α. Ματσούκα, Πολιτισμός αύρας λεπτής (Λ.Α. 5), εκδ. «Το Παλίμψηστον», Θεσσαλονίκη 2000, σ. 347,371εξ.
[18]  Βλ. Συμεών του Νέου Θεολόγου, Λόγος Θεολογικός 2, Sources Chretiennes 122, σ. 144, «…καλόν γαρ αεί και δια παντός του λόγου εν τοις αυτοίς διατρίβειν,  ως  αν δυνηθής τρανωθήναι τα αισθητήρια και γνώναι καλώς τα εν σοι κεκρυμμένα της βασιλείας μυστήρια».
[19] Βλ. Α΄Κορ. 10, 14-17: «Διόπερ, αγαπητοί μου, φεύγετε από της ειδωλολατρίας. ως φρονίμοις λέγω. κρίνατε υμείς ο φημί. Το ποτήριον της ευλογίας ο ευλογούμεν, ουχί κοινωνία εστιν του αίματος του Χριστού; τον άρτον ον κλώμεν, ουχί κοινωνία του σώματος του Χριστού εστίν; ότι εις άρτος, εν σώμα οι πολλοί εσμεν, οι γαρ πάντες εκ του ενός άρτου μετέχομεν. βλέπετε τον Ισραήλ κατά σάρκα. ουχ οι εσθίοντες τας θυσίας κοινωνοί του θυσιαστηρίου εισίν;».
[20] Α΄Κορ. 6,20.
[21]  Α΄Θεσ.5,23.
[22] Βλ. Ρωμ. 8,23. Πρβλ. Ρωμ. 8, 10-13.
[23] Βλ. Διονυσίου Αρεοπαγίτου, Περί της εκκλησιαστικής ιεραρχίας,PG 3, 565BC: «Διό και των ιερών η θεία θεσμοθεσία τας θεαρχικάς κοινωνίας αμφοίν δωρείται× τη ψυχή μεν εν καθαρά θεωρία και εν επιστήμη των τελουμένων× τω σώματι δε κατά το θειότατον ως εν εικόνι μύρον, και τα της θεαρχικής κοινωνίας ιερώτατα σύμβολα, τον όλον άνθρωπον αγιάζουσα, και την ολικήν αυτού σωτηρίαν ιερουργούσα, και τελειοτάτην αυτού την ανάστασιν έσεσθαι διαγγέλλουσα ταις καθολικαίς αγιστείαις».
[24] Μαξίμου Ομολογητού, Περί διαφόρων αποριών των αγίων Διονυσίου και Γρηγορίου, PG 91, 1248A.
[25] Μαξίμου Ομολογητού, Περί διαφόρων αποριών των αγίων Διονυσίου και Γρηγορίου, PG 91, 1248A.
[26] Γρηγορίου του Παλαμά, Κεφάλαια εκατόν πεντήκοντα. Φυσικά και θεολογικά, Ηθικά τε και πρακτικά και καθαρκτικά της βαρλααμίτιδος λύμης, Γρηγορίου του Παλαμά Συγγράμματα 5, επιμ. Π. Χρήστου, Θεσσαλονίκη 1992, σ. 45.
[27] Βλ  Έκθεσις πίστεως κατά αποκάλυψιν Γρηγορίου επισκόπου Νεοκαισαρείας, ACO 3, σ. 200.
[28] Βλ. Ν. Γ. Πεντζίκη, Προς Εκκλησιασμό, εκδ. ΑΣΕ, Θεσσαλονίκη 1986, σ. 31-32.
[29] Ν. Γ. Πεντζίκη, Το Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης, εκδ. Άγρα, Αθήνα 1992, σ. 26.

antidosis

ΣΧΟΛΙΟ: ''Ο λόγος του Πεντζίκη έρχεται εδώ όπως και σε άλλες περιπτώσεις να φανερώσει ένα άλλο ήθος, ήθος ευθύνης, που φαίνεται να στηρίζεται σε έναν άλλο τρόπο, τον τρόπο που θέλει τον λόγο να οδηγείται από την εμπειρία της έλλαμψης του φωτός.[2]  Τούτη η εμπειρία ονομάζεται φωτισμός και δεν είναι τίποτα άλλο, παρά «η ζωή του πράγματος μέσα στο υποκείμενο».[3] Παλαμική[4] και συνεπώς παύλεια η ορολογία –περί πραγμάτων και δογμάτων-, καθώς και η επιμελώς κεκρυμμένη εμπειρία του ποιητή, προξενεί μεγάλη έκπληξη σε όσους νομίζουν ότι η θεολογία ανήκει , δίκην κτήματος, μόνον σε «αξιοπρεπείς-σχετικούς και ασάλευτους» θιασώτες  με τίτλους Ορθοδοξίας.''
Αγαπητέ κ. Σταμούλη, όσο καί άν σεβόμαστε τήν ευαισθησία σας οφείλουμε χάριν τής αληθείας τής πίστεώς μας, νά διαμαρτυρηθούμε, διότι η εμπειρία πού περιγράφετε είναι ΜΥΣΤΙΚΙΣΤΙΚΗ, δέν είναι ΝΗΠΤΙΚΗ. Υπάρχει μεγάλη σύγχυση. Στήν οποία οφείλεται καί η επιμονή τής νεο-ορθοδοξίας στό κατ' εικόνα καί καθ' ομοίωσιν. Αυτή είναι η αρχή τής ταυτότητος τού Γερμανικού Ιδεαλισμού. ΕΓΩ ΚΙ' ΕΣΥ ΕΙΜΑΣΤΕ ΕΝΑ. Καί ο κανόνας τού υποκειμενισμού. ΤΟ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ ΓΕΝΝΙΕΤΑΙ ΣΤΟΝ ΑΛΛΟΝ.  Οσο κι' άν έχετε δίκαιο γιά "όσους νομίζουν ότι η θεολογία ανήκει, δίκην κτήματος, μόνον σε «αξιοπρεπείς-σχετικούς και ασάλευτους» θιασώτες  με τίτλους Ορθοδοξίας'', ο πιστός ενώνεται μέ τόν Κύριο ασυγχύτως καί αδιαιρέτως. ΔΕΝ ΣΧΕΤΙΖΟΜΑΣΤΕ ΜΕ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ.

Αμέθυστος