Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Xavier Tilliette - Ο Χριστός των φιλοσόφων και το πρόβλημα της φιλοσοφικής Χριστολογίας. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Xavier Tilliette - Ο Χριστός των φιλοσόφων και το πρόβλημα της φιλοσοφικής Χριστολογίας. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Παρασκευή 3 Ιουλίου 2026

(1) Ο Χριστός των φιλοσόφων και το πρόβλημα της φιλοσοφικής Χριστολογίας - Xavier Tilliette

 Ο Χριστός των φιλοσόφων και το πρόβλημα της φιλοσοφικής Χριστολογίας

Le Christ des philosophes et le problème d’une christologie philosophique (Ρώμη, 1975)

Xavier Tilliette

Ο Πασκάλ αναμφίβολα θα είχε σκανδαλιστεί προσθέτοντας στην αντίθεση του Θεού των φιλοσόφων και του Θεού του Ιησού Χριστού την αντίθεση του Χριστού των φιλοσόφων και του Χριστού των πιστών. Η έκφραση Χριστός των φιλοσόφων ή της φιλοσοφίας προκαλεί υποψίες (δυσπιστία). Πώς μπορεί ο Ιησούς Χριστός, το μυστήριο του Θεανθρώπου, ο Θεός που έγινε άνθρωπος, να είναι αντικείμενο της φιλοσοφίας; Το πολύ-πολύ να παραδεχθεί κανείς μια έμμεση πρόσβαση του Χριστού στη φιλοσοφία, μέσα από τις εκτροπές της ηθικής, της ιστορίας, της πολιτιστικής κληρονομιάς, του συμβολισμού, της φιλοσοφίας της θρησκείας. Όμως απαγορεύεται αυστηρά κάθε επέμβαση στον υπερφυσικό τομέα. Στο σημείο αυτό, εξάλλου, η χειραφετημένη φιλοσοφία φαίνεται να είναι τόσο σκιώδης όσο και η πίστη. Δεν αποδέχεται τίποτα που δεν έχει προδιαγράψει για τον εαυτό της: η τυχαία εμφάνιση του Χριστού, η θρησκευτική διδασκαλία που έχει εδραιωθεί γύρω από αυτόν, δεν εμπίπτει στα μέτρα της. Η έννοια της φιλοσοφικής Χριστολογίας έχει επομένως προωθηθεί μόνο με επιφύλαξη, και μάλιστα με ατολμία1. Σημαίνει απλώς, σε πρώτη προσέγγιση και με εμπειρικό τρόπο, τον Χριστό όπως τον βλέπουν οι φιλόσοφοι, χωρίς όμως να προδικάζει καμία ιδιαιτερότητα, χωρίς να διακρίνει από τον Ιησού Χριστό έναν Χριστό που θα ανήκε δικαιωματικά στη φιλοσοφία. Χρησιμοποιεί λοιπόν μια συγκριτική, αναλυτική μέθοδο· σημειώνει τα χαρακτηριστικά της ομοιότητας, τις διαφορές και, αν χρειαστεί, θα αντιπαραβάλει τα θεολογικά δεδομένα με τη φυσιογνωμία του Χριστού που εμφανίζεται στον καθρέφτη της φιλοσοφίας. Πρέπει να παραμείνουμε σε αυτές τις εικόνες του Χριστού κατά τους φιλοσόφους; Είναι προφανές ότι η σύγκριση προϋποθέτει και παρέχει το περίγραμμα ενός πορτραίτου και ότι η αντιπαράθεση προϋποθέτει μια ορισμένη ανεξαρτησία αυτού του πορτραίτου. Η φιλοσοφική Χριστολογία με την πολύ μετριοπαθή έννοια που μόλις αναφέραμε θα ανέλθει τότε σε μια πιο τολμηρή λειτουργία. Ο Χριστός των φιλοσόφων θα ήταν ο Χριστός όπως θα μπορούσε να ενσωματωθεί σε ένα σύστημα σκέψης, ακόμη και σε ένα άκρως εκκοσμικευμένο - ή ίσως ακόμη να βρήκε τη θέση του σε αυτό, να κλήθηκε κρυφά σε αυτό - οπότε θα ήταν θεμιτό να προσδιορίσουμε τον Χριστό των φιλοσόφων, ή ακόμη και να τον κάνουμε αντικειμενικό γένος. Μένει όμως να δούμε αν η φιλοσοφική Χριστολογία που είδαμε θα μπορούσε να αποκτήσει το ίδιο κύρος με τη φιλοσοφική θεολογία και ποια σχέση θα είχε με τη δογματική Χριστολογία.

Σε κάθε περίπτωση, μας ιντριγκάρει η εκπληκτική ευαισθητοποίηση της σύγχρονης φιλοσοφίας απέναντι στη μορφή του Χριστού. Ποια είναι η πηγή της αποπλάνησης, της γοητείας που ασκεί σε σκέψεις απελευθερωμένες από δογματικές υποχρεώσεις; Η επιρροή της μεγάλης παράδοσης επεκτείνεται ακόμη και στα άσωτα παιδιά, και αυτή η επιμονή μαρτυρεί τη μονιμότητα της συγγένειας μεταξύ φιλοσοφίας και Χριστού. Από την αυγή του χριστιανισμού, "φιλοσοφία" σήμαινε τη χριστιανική ζωή, και η Simone Weil αναρωτιέται κάπου2 αν "η φιλοσοφία μας", σε μια εγκάρδια επιστολή του επισκόπου Μελίτωνος προς τον αυτοκράτορα, δεν είναι συνώνυμη με τον Χριστό. Υπό την αιγίδα της Αλήθειας, οι όροι φιλοσοφία και Χριστός ταιριάζουν τόσο καλά, ώστε ο Έρασμος, ο κήρυκας του ανθρωπισμού, αποκαλεί philosophia Christi την Ανώτερη Σοφία που συγχωνεύεται με την αποκαλυμμένη διδασκαλία3. Η φιλοσοφία του Χριστού είναι η διδασκαλία του Ιησού, σε συνδυασμό με το παράδειγμα της ζωής και του θανάτου του. Ο Χριστός είναι η υψηλή και υπέρτατη σοφία και, ως εκ τούτου, το παράδειγμα της φιλοσοφίας. Στην ίδια προοπτική κινείται και ο Pico della Mirandola4. Όμως το έργο του καρδινάλιου Νικολάου της Κούσα, μεταξύ της αιώνιας φιλοσοφίας και της σύγχρονης εποχής, θα ήταν να επεξεργαστεί, κυρίως στο «De docta ignorantia», μια μεγαλειώδη φιλοσοφική ή δογματική χριστολογία που θα αποδείκνυε, αν όχι την αναγκαιότητα της ενσάρκωσης, τουλάχιστον την ακραία διαλεκτική της καταλληλότητα5.

Με τέτοια προηγούμενα δεν είναι περίεργο ότι οι μεγάλες μεταγενέστερες φιλοσοφίες, όπως αυτές του Malebranche και του Leibniz, που προσλαμβάνουν την κληρονομιά, δίνουν στον Χριστό μια τιμητική θέση, αν και μπορεί κανείς ήδη να διακρίνει σ' αυτές την αποσύνδεση του Ιησού από τη Ναζαρέτ και του Χριστού της πίστης που βασανίζει τη φιλοσοφία πριν διαταράξει την φιλοσοφία της ενσάρκωσης (De Incarnatione). Αλλά το ρήγμα της χριστιανικής φιλοσοφίας, ανεπαίσθητο στον Malebranche και τον Leibniz, είναι αντίθετα ανοιχτό για τους διαδόχους τους που δεν μιμούνται τη διακριτικότητα του Descartes. Πρόκειται για μια εποχή ρήξεων και διχοτομιών, που οδηγούν σε προσπάθειες συνδιαλλαγής που συχνά είναι ασυμπτωτικές. Από τότε, στο πλαίσιο των σχέσεων μεταξύ (ανεξάρτητης) φιλοσοφίας και θεολογίας, διαμορφώθηκε η μορφή του Χριστού, ο οποίος δεν ήταν πλέον μεσολαβητής σε αυτή την περίπτωση. Οι πολώσεις αλλάζουν ονόματα ανάλογα με τα συμφραζόμενα και τις περιόδους: φιλοσοφία και θρησκεία, λόγος και θρησκεία, λόγος και αποκάλυψη, φιλοσοφία και χριστιανισμός, γνώση και πίστη..., η ουσία της αντίθεσης είναι η ίδια. Ο Λέσινγκ είναι ένας καλός εκφραστής αυτού του ανυπέρβλητου δυϊσμού, με την περίφημη μεταφορά του "φοβερού χάσματος" που o Διαφωτισμός δεν ήθελε να γεφυρώσει. Ωστόσο, ο δυϊσμός θεματοποιείται και στην εξέταση του Χριστού, εκτός αν είναι η αντίφαση ή το παράδοξο της ύπαρξης του Χριστού που αντανακλάται στις διάφορες πτυχές της σχέσης μεταξύ "πίστης και διάνοιας". Σε κάθε περίπτωση, σύμφωνα με τη διμερή (αμφίπλευρη) δομή της σχέσης, υπάρχει μια αλληλοτροφοδότηση, μια διασταύρωση. Οι παντοδύναμες και συστηματικές φιλοσοφίες που διαδέχθηκαν τον Διαφωτισμό τείνουν να ενσωματώσουν τον χριστιανισμό και κατά συνέπεια τη θεότητα του Χριστού· καθιστούν τον Χριστό της πίστης εξέχον αντικείμενο της φιλοσοφίας. Οι φιλοσοφίες με κριτικό προσανατολισμό, που φροντίζουν να σηματοδοτούν τα όρια και να εγκαθιδρύουν τους διαχωρισμούς, αποκηρύσσουν τον Χριστό της πίστης με όλες τις δογματικές προσθήκες του· θεωρούν επομένως τον άνθρωπο Ιησού, ιστορικό ον, θεϊκό άνθρωπο, αλλά με έμφαση στον άνθρωπο. Έτσι, η δύναμη της μιας είναι η αδυναμία της άλλης, διότι η αδυναμία των ολοκληρωμένων περιεκτικών φιλοσοφιών είναι να μην έχουν ένα σημείο εισαγωγής για τον Ιησού της ιστορίας και επομένως για την ενσάρκωση με την αυστηρή έννοια. Αντίθετα, οι κριτικές φιλοσοφίες εκκενώνουν λίγο-πολύ ειλικρινά τη θεότητα του Χριστού και επομένως και τη χρονική του Ενσάρκωση. Στο τέλος, θα είχαμε μια Χριστολογία από τη μια πλευρά, αλλά όχι Χριστό, και έναν Χριστό από την άλλη, αλλά όχι Χριστολογία. Στην πραγματικότητα, απλουστεύουμε, και επιπλέον η πανάρχαια εξάρθρωση του Ιησού και του Χριστού δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο ή πρόβλημα της φιλοσοφίας, έχει προκαλέσει τον αδιάκοπο παρασιτισμό των γνωστικών στο έδαφος της θεολογίας. Ωστόσο, αν η δυσφορία των κριτικών φιλοσόφων συνδυάζεται με την αμηχανία των συστηματικών φιλοσόφων, μήπως η καταστροφική διχοτόμηση του Ιησού της ιστορίας και του Χριστού της πίστης, που συνεχίζει να αποτελεί το αγκάθι της ερμηνείας και της θεολογίας, δεν είναι το ανυπέρβλητο δίλημμα της φιλοσοφίας; Το διατυπώνει με ωμότητα ένας στοχαστής που δεν είναι ύποπτος για στενομυαλιά, ο Ernst Troeltsch, ο δάσκαλος του Paul Tillich και της Gertrud von Le Fort. Σε μια διάσημη διάλεξη με τίτλο "Η απολυτότητα του Χριστιανισμού και η ιστορία των θρησκειών", ο Troeltsch προσπαθεί να διασώσει τον Χριστιανισμό ως θρησκεία από μια προσωποπαγή λύτρωση και να τον απαλλάξει από τη σχέση του με το πρόσωπο του Ιησού. Δηλώνει ευθέως: "Το Απόλυτο στην ιστορία, το οποίο θέλει κανείς να έχει με απόλυτο τρόπο σε ένα συγκεκριμένο σημείο, είναι μια αυταπάτη, ένα παραλήρημα (Wahn) που αποτυγχάνει όχι μόνο λόγω της αδυναμίας πραγματοποίησής του, αλλά και λόγω της ίδιας της εσωτερικής του αντίφασης προς κάθε ιστορική θρησκευτικότητα"6. Αυτό είναι πράγματι το σκάνδαλο του χριστιανισμού, ο οποίος είναι η μόνη θρησκεία στον κόσμο που δεν είναι θρησκεία του παρελθόντος. Αυτό είναι πράγματι το σκάνδαλο της φιλοσοφίας, το sacrificium intellectus, το οποίο και ο Jaspers κατήγγειλε με σθένος7. Αλλά δεν είναι παρά ο απόηχος ή η επιστροφή της πρόκλησης που εξαπολύει η παράλογη πίστη στη λογική, και που βρίσκει τους πιο ένθερμους υποστηρικτές της στις τάξεις των θρησκευτικών συγγραφέων φιντεϊστικής έμπνευσης, ακόμη περισσότερο απ' ό,τι μεταξύ των θεολόγων, από τον Pascal και τον Kierkegaard μέχρι τον Leon Chestov και τον Ferdinand Ebner8.

Μια τέτοια άρνηση υπονομεύει ακόμη και τη δυνατότητα μιας φιλοσοφικής Χριστολογίας, για να μην αναφέρουμε για τη νοημοσύνη της πίστης. Αλλά είναι σπάνιο για τους φιλοσόφους να διατηρούν μια τόσο ακραία, ξεκάθαρη στάση, τόσο πολύ τους χαρακτηρίζει ο όρκος τους να κατανοούν τα πάντα, "ακόμη και τη θρησκεία" (Lachelier). Αφού εξοβελίζει οριστικά τη θέση της Ενσάρκωσης, ο Jaspers ανακτά, τρόπον τινά, τη μορφή του Θεανθρώπου ως σύμβολο ή κρυπτογράφηση της Υπερβατικότητας (στην αναπόδραστη σχέση της με την ύπαρξη). Η άρνησή του δεν είναι επομένως σταθερή. Παρομοίως, ο θάνατος στον Σταυρό αναλαμβάνεται ως μείζον σχήμα, αφού συμβολίζει την ύψιστη εμπειρία της αποτυχίας, την απόλυτη εκδήλωση της Υπερβατικότητας. Σε μια περίπτωση ο Γιάσπερς βάζει κάτω κάθε εχθρότητα, όταν, μπροστά στην παρούσα κατάσταση, η οποία υπόκειται στη μηδενιστική απειλή, αντικαθιστά την εναλλακτική λύση "Θεός ή μηδέν" με το "Χριστός ή μηδέν". Πρόκειται για ένα πολύ εξασθενημένο απομεινάρι της κίνησης που ωθεί τον φιλόσοφο προς την κατεύθυνση του Χριστού, λες και εκείνος που είπε "Εγώ είμαι η Αλήθεια" έλκει τον άπιστο και μη ομολογούντα στοχαστή στα ίχνη του.

Αναρωτιέται κανείς γιατί αυτή η μυστική έλξη, από την οποία λίγοι σημαντικοί στοχαστές ξέφυγαν τελικά. Βέβαια, η αιγίδα της φιλοσοφίας ανήκει στον Σωκράτη, τον συγγραφέα του "Γνώθι σαυτόν". Αλλά ακριβώς ο παραλληλισμός μεταξύ του Σωκράτη και του Ιησού είναι κοινός τόπος μεταξύ των φιλοσόφων, και δεν υποδηλώνει αντίθεση. Ο Ιησούς, όπως και ο Σωκράτης, δεν έγραψε τίποτα, περιπλανήθηκε στις πόλεις και στις δημόσιες πλατείες, κάλεσε τους ακροατές του να εξετάσουν τη συνείδησή τους, διατάραξε τη δημόσια τάξη, συνελήφθη, καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε. Οι κραυγαλέες διαφορές δεν μειώνουν τη δύναμη αυτών των αναλογιών. Αν η φιλοσοφία επέλεξε τον Σωκράτη για να χρησιμεύσει ως διακεκριμένος εκπρόσωπός της, αυτή η παραδοσιακή προτίμηση έχει προφανή ιστορικά κίνητρα και είναι τις περισσότερες φορές αποτέλεσμα της φιλοσοφικής μετριοπάθειας -της νηφάλιας μέθης της μη γνώσης- και έμμεσος φόρος τιμής στο μεγαλείο μιας μορφής στην οποία αισθανόμαστε ότι υπάρχει κάτι περισσότερο από τον Σολομώντα και κάτι περισσότερο από τον Σωκράτη. Η περίφημη διατύπωση του Ζαν-Ζακ Ρουσσώ είναι γνωστή9 και θα την υπέγραφαν οι περισσότεροι από τους ομοτέχνους του. Στην πραγματικότητα, ο Σωκράτης είναι ένας δάσκαλος της μεθόδου, ένας υποκινητής· ο θάνατός του, που τραγουδά ο Λαμαρτίνος, ένα παράδειγμα γαλήνης. Αλλά ο Ιησούς είναι μεγαλειώδης, μια υπερβατική εμφάνιση. Και καθώς κάθε φιλόσοφος προβάλλει τη ζωή και το ιδανικό του στη φιλοσοφία του με μια πιο πιεστική ένταση από ό,τι ο καλλιτεχνικός δημιουργός ή ο πολιτικός ηγέτης -με αυτή την έννοια η φιλοσοφία ήταν πάντα η ύπαρξη- δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι η μοναδική μαρτυρία του Χριστού αποτελεί έναν ασύγκριτο μαγνήτη. Αυτές οι διάφορες εικόνες του Χριστού, τις οποίες μας αντανακλούν οι καθρέφτες των φιλοσοφιών, είναι φτιαγμένες ύστερα από πρότυπα· και το πρότυπο, ο Χριστός, είναι κάθε φορά η εικόνα, είναι κάθε φορά κατ' εικόνα αυτού που ο φιλόσοφος καθορίζει ως ιδανικό του. Έτσι είναι και από τον Spinoza (την εικόνα του οποίου ο Coleridge τιμούσε ευλαβικά) –δηλ. από έναν φιλόσοφο που, για τους σύγχρονους, ανταγωνίζεται τον Σωκράτη για το βραβείο της φιλοσοφικής αγιότητας– ο ορισμός του Χριστού ως κατ' εξοχήν φιλοσόφου, summits philosophus, στις σημειώσεις μιας συνομιλίας με τον Tschirnhaus που αναφέρει ο Leibniz.

Η αμφισβήτηση της φιλοσοφίας είναι το κρυφό ερέθισμα της ίδιας της φιλοσοφίας. Συνοδεύεται αναπόφευκτα από το ερώτημα του φιλοσόφου για τον εαυτό του και την κλίση του. Ο φιλόσοφος, επειδή διερευνά, όπως το θέτει ο Jaspers, τις δυνατότητες του να είσαι άνθρωπος, είναι ένας χαρακτήρας σε αναζήτηση ταυτότητας. Και είναι με αυτό το μέσο της "μοντελοποιημένης" εικόνας, με το να γίνει το έμβλημα και το παράδειγμα του φιλοσόφου, που ο Χριστός εισάγεται στις φιλοσοφίες χωρίς κηδεμονία. Ο Χριστός του φιλοσόφου (υποκειμενικό γένος) πρόκειται έτσι να γίνει ο Χριστός του φιλοσόφου (αντικειμενικο γένος), ο Χριστός φιλόσοφος και επιφανής φιλόσοφος. Κατά τη διάρκεια ενός αυστηρού θεωρήματος της "Ηθικής", ο Σπινόζα επικαλείται το Πνεύμα του Χριστού με έναν μάλλον εκπληκτικό τρόπο10. Ο υπαινιγμός γίνεται σαφής μόνο από τις εξελίξεις στο Tractatus theologico-politicus. Εκεί, ο Χριστός παίρνει το ανάστημά του ως διακεκριμένος φιλόσοφος, και βλέπουμε γιατί το Πνεύμα του Χριστού στηρίζεται στο κεφάλι του φιλοσόφου του Άμστερνταμ. Ποιος είναι πράγματι αυτός ο Χριστός του οποίου η έμπνευση κατοικεί στην «Ηθική»; Διαβάζουμε στην επιστολή 73: "dico ad salutem non esse omnino necesse, Christum secundum carnem noscere, sed de aeterno illo Filio Dei, hoc est Dei aeterna sapientia, quae sese in omnibus rebus, et maxime in Mente humana, et omnium maxime in Christo Jesu manifestavit, longe aliter sentiendum" (Λέω ότι για τη σωτηρία δεν είναι καθόλου απαραίτητο να γνωρίσουμε τον Χριστό κατά σάρκα· αλλά όσον αφορά τον αιώνιο Υιό του Θεού, δηλαδή την αιώνια σοφία του Θεού, η οποία αποκαλύπτεται σε όλα τα πράγματα, και ιδιαίτερα στον ανθρώπινο νου, και η οποία φανερώθηκε πάνω απ' όλα στον Ιησού Χριστό, θα πρέπει να υιοθετηθεί μια πολύ διαφορετική άποψη). Σύμφωνα με τις επιδέξιες διευκρινίσεις που δίνει ο Alexandre Matheron11, ο Χριστός Ιησούς, στον οποίο κατοικεί η Σοφία του Θεού, είναι φιλόσοφος, και μάλιστα σπινοζικός φιλόσοφος (αφού η φιλοσοφία του Σπινόζα είναι η αληθινή), στο βαθμό που το "Ελάχιστο Σύμβολο της Πίστεως"12 , που εξάγεται από την επί του Όρους Ομιλία, μοιάζει με σύνοψη της «Ηθικής». Δεν αρκεί να πούμε ότι είναι προφήτης ή υποδειγματικός σοφός, διότι δίνει μια αληθινή διδασκαλία, αναγγέλλει και δηλώνει έναν τρόπο σωτηρίας. Επομένως, είναι φιλόσοφος. Αλλά και εδώ υπάρχει κάτι περισσότερο από τον Σπινόζα, και ο Σπινόζα το υπονοεί αυτό με τον προσδιορισμό summus philosophus. Είναι αλήθεια ότι το κήρυγμα του Χριστού έπρεπε να προσαρμοστεί, να εκλαϊκευθεί και να περιβληθεί με εικόνες: ήταν ένας εξωστρεφής φιλόσοφος. Παρ' όλα αυτά, είναι ο απαράμιλλος φιλόσοφος. Πώς; Επειδή είχε τη διανοητική απόδειξη πραγμάτων που ξεπερνούν τη δυνατότητα κατανόησης του Σπινόζα: προφανώς γνώριζε με τη λογική και τη γνώση του τρίτου είδους αυτό για το οποίο ο Σπινόζα διέθετε μόνο ηθική βεβαιότητα, δηλαδή τη δυνατότητα σωτηρίας για τους αδαείς. Κήρυττε μια σωτηρία, και μάλιστα μια αληθινή σωτηρία, μέσω της οδού της υπακοής και των καλών έργων, όχι μέσω της βασιλικής οδού της νοημοσύνης. Αυτό είναι κάτι που ο Σπινόζα μπορεί και μάλιστα πρέπει να παραδεχτεί, αλλά δεν είναι σε θέση να το κατανοήσει. Ο Χριστός, ωστόσο, γνωρίζει τους λόγους χωρίς αμφιβολία και με φως. Έχει κατανόηση, ένας κάτοχος της σαφήνειας και των αποδείξεων που τον καθιστούν τον κατ' εξοχήν φιλόσοφο.

Τουλάχιστον ο Σπινόζα έχει το προσόν να εξάγει ορθολογικά εσωτερικές πληροφορίες από τους Μακαρισμούς... Επιπλέον, στην πνευματική αλληλεγγύη προστίθεται πιθανώς και μια ηθική ομοιότητα. Ο Σπινόζα, μοναχικός, διωγμένος, εξορισμένος από τη συναγωγή, συχνάζοντας σε μικρές κοινότητες περιθωριακών χριστιανών, αναγνώρισε στον Χριστό χαρακτηριστικά του δικού του προσώπου, αναλογίες με τη δική του μοίρα. Ήταν επίσης προδιατεθειμένος από μια ανθρώπινη συμπάθεια να του αποδώσει την προστασία της φιλοσοφίας του. Το ίδιο θα μπορούσε να ειπωθεί και για τον Ζαν-Ζακ, θήραμα των εχθρών του, έναν παρεξηγημένο και περιπλανώμενο προφήτη· όπως και ο Σαβογιαννός εφημέριος του, παραδέχτηκε μόνο αυτόν τον άνθρωπο ανάμεσα στον Θεό και τον εαυτό του. Βρίσκουμε ακόμα κρυφές νύξεις ταύτισης στον γέρο, ταλαιπωρημένο Σέλινγκ, "που φέρει τα στίγματα του Χριστού", και στον νεαρό Φίχτε στα έντονα κηρύγματά του13. Όμως ο Φίχτε, στο τέλος της πολύ σύντομης σταδιοδρομίας του, με τη φιλοσοφία του Ιωάννη, φτάνει σε θέσεις παρόμοιες με εκείνες του Σπινόζα. Ο Χριστός, με ένα είδος ιδιοφυούς πρόβλεψης, κατανόησε και δίδαξε αυτό που πολύ αργότερα το «Θεμέλιο της σύνολης Επιστημολογίας» ανέλαβε να αποδείξει "επιστημονικά", την ταυτότητα Θεού και ανθρώπου, τον φυσικό μυστικισμό. Ο Φίχτε δεν έχει την αλαζονεία να διεκδικεί την ανωτερότητα. Αντιθέτως: θα παραμείνει πάντα αξιοσημείωτο το γεγονός ότι ο Χριστός, σε αυτή τη μακρινή εποχή, έφτασε μόνος του, χωρίς τη βοήθεια φιλοσοφικών συζητήσεων, στην απόλυτη αλήθεια του ανθρώπου. Από την άλλη πλευρά, χωρίς το δόγμα του, χωρίς τον Χριστιανισμό, θα είχε ανακαλύψει ο Φίχτε αυτή την αλήθεια;14 Παρ' όλα αυτά, η θρησκευτική γνώση ξεπερνιέται από την θεωρητική φιλοσοφική γνώση· τελικά, η φιλοσοφία κατέχει το κλειδί και την εξήγηση της Χριστολογίας.

Για τους περισσότερους φιλοσόφους, λοιπόν, ο Χριστός είναι ένας από αυτούς, είναι γιοι του πνεύματός του ή ανήκουν στη φυλή του. Εξ ου και οι αναφορές που χαρακτηρίζονται από μια μοναδική σφραγίδα: ο ηθικός ιδανικός Χριστός του Καντ, ο μελαγχολικός Βιρτουόζος του Σλέιερμαχερ στους Λόγους περί θρησκείας, ο σοσιαλιστικός Ιησούς του Πιερ Λερού και του Προυντόν. Η ποικιλομορφία των μορφών πιστοποιεί τη στενή σχέση του Χριστού με τη φιλοσοφική πρόθεση. Αλλά σε αυτές τις ξεχωριστές εικόνες μπορούμε να συλλάβουμε μια μοναδική ή επαναλαμβανόμενη φυσιογνωμία; Ναι, διότι ο Χριστός το φιλοσοφικό υποκείμενο, προσαρτημένος στη φιλοσοφική προσπάθεια, δεν είναι μόνο ένα alter ego, είναι ένα πρότυπο, κάποιος στον οποίο το είναι και το δόγμα έχουν εξισωθεί, έχουν συγχωνευθεί. Και από το υποκείμενο περνάμε εύκολα στο αντικείμενο και στον τύπο. Από τον εν πνεύματι Χριστό του Σπινόζα ή το Πνεύμα του Χριστού, γλιστράμε εύκολα στον εν ιδέα Χριστό ή την Ιδέα του Χριστού, την οποία, άλλωστε, ο Χριστός ενσάρκωσε κατά το πέρασμά του από τη γη. Τώρα η ιδέα του Χριστού είναι η αρχή και το εικονικό περιεχόμενο μιας φιλοσοφικής Χριστολογίας, η οποία συχνά αγγίζει τα όρια της γνώσης· πολύ περισσότερο που η ιδέα του Χριστού σχετίζεται με τον "Αιώνιο Υιό" της θεοσοφικής και καμπαλιστικής παράδοσης, τον απόηχο της οποίας μπορούμε να αντιληφθούμε στον Σπινόζα και στον Λέσινγκ (στη σπινοζική του φάση).

(συνεχίζεται)

Πηγή

Σημειώσεις
1 Walter Schönfelder, Die Philosophen und Jesus Christus, Hamburg, R. Meiner, 1949, Cf. p. 122 ; Henri Gouhier, Bergson et le Christ des Evangiles, Paris, Arthème Fayard, 1961. Cf. p. 173.
2 Dans la Lettre à un religieux, p. 82.
3 Cf. Georges Chantraine, « Mystère » et « Philosophie du Christ » selon Erasme, Namur-Gembloux, Duculot, 1971.
4 Henri de Lubac, Pic de la Mirandole, Paris, Aubier, 1974, p. 297-298, 336-350.
5 Rudolf Haubst, Die Christologie des Nikolaus von Kues, Freiburg, Herder, 1956.
6 Die Absolutheit des Christenthums und die Religionsgeschichte, Tübingen, Mohr, 1929, 3e éd., p. 80.
7 Der philosophische Glaube angesichts der christlichen Offenbarung.
8 L. Chestov, Athènes et Jérusalem, (trad. Boris de Schloezer), Paris, Vrin, 1938. F. Ebner, Schriften I, München, Kösel, 1963 : Fragmente, Aufsätze, Aphorismen : Die Wirklichkeit Christi.
9 « Oui, si la vie et la mort de Socrate sont d’un sage, la vie et la mort de Jésus sont d’un Dieu » (Profession de foi du Vicaire savoyard).
10 Ethique IV, Propos. LXVIII, Scolie.
11 Le Christ et le salut des ignorants chez Spinoza, Paris, Aubier, 1971.
12 Expression de Madeleine Francès.
13 Cf. notamment Gesamtausgabe II/5, p. 67-98 : Über die Absichten des Todes Jesus. Pour Schelling, cf. Plitt, Aus Schellings Leben, t. 3, p. 183 (à Dorfmüller, 28 septembre 1843) et 189 (au même, 5 mai 1844).
14 Fichtes Werke, Bd. V, Anweisung zum seligen Leben, p. 483-485.

Δευτέρα 27 Μαρτίου 2023

(3) Ο Χριστός των φιλοσόφων και το πρόβλημα της φιλοσοφικής Χριστολογίας - Xavier Tilliette

Συνέχεια από:

Ο Χριστός των φιλοσόφων και το πρόβλημα της φιλοσοφικής Χριστολογίας

Le Christ des philosophes et le problème d’une christologie philosophique (Ρώμη, 1975)

Xavier Tilliette

Μια πρωτότυπη προσπάθεια να προσεγγιστεί ο Χριστός των Ευαγγελίων μέσω της φιλοσοφικής κριτικής είναι το έργο του George Santayana, «Η ιδέα του Χριστού στα Ευαγγέλια ή ο Θεός στον άνθρωπο»25. Η πρωτοτυπία συνίσταται στο να καταστεί ο Χριστός των Ευαγγελίων (ιδίως ο Συνοπτικός Χριστός) ένα είδος υπερβατικής αφαίρεσης, με κοινό νήμα την ιδέα του "Θεού στον άνθρωπο". Ο Σανταγιάνα δεν πιστεύει στη θεότητα του Ιησού26, ούτε ενδιαφέρεται για την ανέφικτη ιστορική του πραγματικότητα. Αντιμετωπίζει τον Χριστό των Ευαγγελίων ως ένα θαυμάσιο λογοτεχνικό και ποιητικό δημιούργημα. Ωστόσο, ο Χριστός που ξαναγράφει, με τη σχέση του με τον Πατέρα, τη διπλή του συνείδηση, τα θαύματά του, ακόμη και την απελπισμένη αγωνία του, μοιάζει πολύ με τον Χριστό της πιστής ευσέβειας. Είναι επομένως ένα ντεκόρ. Παρ' όλα αυτά, είναι μια αιώνια ουσία, της οποίας η "μόνιμη μαγεία" ασκείται ακόμη και σε εκείνους που δεν πιστεύουν. Η φανταστική αναπαράσταση του Ευαγγελίου, καρπός έντονου διαλογισμού και πνευματικής ωρίμανσης, είναι ένα αξιοθαύμαστο επίτευγμα. Ο Σανταγιάνα δεν θεωρεί σκόπιμο να "φορτωθεί ένα άχρηστο ιστορικό παράδοξο" αρνούμενος την ύπαρξη του Ιησού27, και παραδέχεται μια αλληλεπίδραση (υπερβολικά αναποφάσιστη, κατά τη γνώμη μας) του ιστορικού προσώπου και της ιδέας. Αλλά εκεί που οι ιστορικοί κριτικοί σκοντάφτουν, ο φιλοσοφικός κριτικός δεν αισθάνεται αμηχανία: βλέπει πιο καθαρά από τον ευαγγελιστή και τον ιστορικό. Μπορεί να αντιμετωπίσει την ιδέα του Χριστού ως σύμβολο, ως ιδανικό, του οποίου ο Χριστός των Ευαγγελίων είναι το παράδειγμα και το τέλειο παράδειγμα, πέρα από την πραγματικότητά του. Διότι «η πνευματική αξία της ιδέας του Χριστού δεν εξαρτάται από την πραγμάτωσή της, αλλά από το βάθος της απόλυτης κλίσης κάθε ανθρώπου. Ο Εωσφόρος θα μπορούσε να παραδεχτεί την ύπαρξη ενός θεϊκού Χριστού, αλλά να περιφρονήσει να τον μιμηθεί, και ένας φιλόσοφος χωρίς ψευδαισθήσεις θα φιλοδοξούσε να τον μιμηθεί χωρίς να πιστεύει στην ύπαρξή του»28.

Το δοκίμιο του Σανταγιάνα, συγκινητικό από πολλές απόψεις, επιδεικνύει το κύρος της φιλοσοφικής Χριστολογίας. Ο ιστορικός Ιησούς είναι απρόσιτος, εκτός επαφής. Στη θέση του υψώνεται ο Χριστός των Ευαγγελίων, μια θαυμάσια ενόραση που ο Σπινόζα απέτυχε να αναζητήσει στη θέση του: ο Υιός του Θεού, ο αιώνιος Λόγος, ενυπάρχων σε έναν άνθρωπο29. Ή μάλλον, παρά την επιτυχία της ευαγγελικής μυθοπλασίας, ο τόπος πραγμάτωσης αυτού του θαυμαστού σημαινόμενου είναι η ανθρώπινη νοημοσύνη, ιδιαίτερα η νοημοσύνη του φιλοσόφου, ο οποίος αναγνωρίζει και πάλι τη μυστική του συγγένεια με την ιδέα του Χριστού.

Η γοητεία της Ιδέας δεν σπάει, ακόμη και όταν ο συμβολισμός του Χριστού συνδέεται με το κτύπημα και όχι με το ιδανικό της λογικής. Αυτό συμβαίνει με τη "θεολογική ποιητική" του Peter Kemp, ενός νεαρού Δανού μαθητή του Paul Ricoeur30 . Στον Συμβολισμό του Κακού, ο Ricoeur έχει μόλις σκιαγραφήσει τη χριστολογία του ως το αντιθετικό όριο μιας παντοκρατορικής διαλεκτικής και ενός προμηθεϊκού ανθρωπισμού. Η Χριστολογία είναι η εναλλακτική λύση στο τραγικό και ταυτόχρονα ο ορίζοντας των εικόνων και των συμβόλων που παραγγέλνει μια ερμηνευτική φιλοσοφία31. Σύμφωνα με τον Kemp, ο οποίος αναμφίβολα υπερβαίνει την πρόθεση του Ricoeur, δεν είναι απαραίτητο να αφήσουμε τα σημεία, αρκεί να "πιστέψουμε στην εικόνα"32. Η αρχή ή το σύμβολο του Χριστού ακτινοβολεί σε ένα ποίημα που είναι για τον χριστιανό η καλή είδηση. Αυτό το μεγαλειώδες ποίημα παραμένει, τρόπον τινά, κάτω από τον ιστορικό Ιησού, ο οποίος είναι το αντικείμενο της διαμάχης. Η πίστη προφέρεται πάνω στο ποίημα του Χριστού· η χριστιανική δέσμευση πρέπει να σκεφτεί με όρους φιλοσοφίας της γλώσσας και όχι με προσωποπαγές ύφος33. Οι εκτροπές μέσω του συμβόλου δεν αποφεύγονται.

Αλλά ο Λόγος έγινε σάρκα, και όχι μόνο η γλώσσα, το κείμενο ή η γραφή, που είναι όργανα μαρτυρίας. Η κλίση της φιλοσοφικής χριστολογίας, ακόμη και αν ο στόχος της είναι η πίστη, είναι να αμβλύνει, ακόμη και να εξαφανίσει, την πραγματικότητα της Ενσάρκωσης και να πνίξει το σημαίνον στα σημαινόμενα (ή, από γλωσσολογική άποψη, το σημαινόμενο στα σημαινόμενα). Ο ιδεαλισμός και η νόηση δεν φαίνεται να είναι σε θέση να σεβαστούν την απότομη περίπτωση του ιστορικού Απόλυτου. Οι φιλοσοφίες ρεαλιστικής πρόθεσης προστατεύονται καλύτερα. Ο "παγχριστιανισμός" του Maurice Blondel θεμελιώνει μια φιλοσοφική χριστολογία, δίνοντας έμφαση στη χριστολογία34. Ο Χριστός της πίστης και της πνευματικής ζωής μονοπωλεί όχι μόνο την ευσέβεια, αλλά και τη σκέψη του νεαρού Blondel. Είναι ο Χριστός σε όλο του το εύρος ή σε όλες του τις "καταστάσεις", Δημιουργός και πλάσμα, Υιός του Θεού και τέλειος άνθρωπος, προϋπάρχων, ενσαρκωμένος, ταπεινωμένος και σταυρωμένος, αναστημένος και ένδοξος, ευχαριστιακός Χριστός, Χριστός της προσωπικής συνάντησης, της κατάνυξης και του μυστικισμού. Καμία από τις "όψεις" του Χριστού δεν είναι περιττή για να συλλάβει την πληρότητα Εκείνου στον οποίο όλα έχουν την τροφή τους... Ο Blondel ξεκινάει από τη λαιμπνιτσιανή ιδέα του Vinculum substantiate, παρμένη από τη μεταφυσική του αναγωγή35. Ο Χριστός είναι ο οντολογικός σύνδεσμος των σωμάτων, των ψυχών και των πνευμάτων, ο παγκόσμιος Μεσίτης. Ο Blondel σκιαγραφεί μια σύνθετη θεωρία στην οποία όλα τα πράγματα αναφέρονται στον Χριστό, διαπερνώνται από αυτόν. Η Ενσάρκωση (και στη συνέχεια η Θεία Ευχαριστία, που είναι η ακραία παθητική προέκτασή της), ερμηνευόμενη με μέγιστο ρεαλισμό - ενάντια στον λανθάνοντα δοκητισμό των γνωστικών - είναι το αποτέλεσμα και η εκδήλωση μιας οντολογικής αλήθειας: οι αντιλήψεις μας λαμβάνουν την αντικειμενικότητά τους από την όραση του Χριστού για τα πράγματα (χωρίς να εφευρίσκουμε έναν χριστολογικό οντολογισμό). Ο Blondel αντλεί τις ολοκληρωτικές, κοσμικές και ανθρωπολογικές συνέπειες του παγχριστιανισμού που πιστοποιείται από την παράδοση, αλλά περιορίζεται από νομικές αντιλήψεις. Ήθελε μια σύνοδο για να ορίσει το Primogenitus omnis creaturae...
Ωστόσο, η πρώτη Δράση αναπτύσσει τον παγχριστιανισμό ως το αναγκαίο συμπέρασμά της, αν και υπόκειται στην επιλογή. Είναι αυτό ακόμα φιλοσοφία; Μια φιλοσοφική απολογητική είναι θεμιτή, και ο Blondel διατηρεί τον εαυτό του σε αυτή την οριακή περιοχή. Είναι νόμιμο για τον πιστό, που έχει διδαχθεί την πλήρη έκταση της Αποκάλυψης του Χριστού, να ανιχνεύει τις οντολογικές της προϋποθέσεις. Ο Blondel ήταν πολύ ενθουσιώδης για τη φιλοσοφική εγκυρότητα ενός εγχειρήματος που, από ορισμένες απόψεις, υιοθετεί τη μέθοδο του Καρδινάλιου de Cuse. Το φιλοσοφικό επίθετο που αποδίδεται στη χριστολογία του δεν σημαίνει ότι η a priori ιδέα του Χριστού προδιαγράφει την επικίνδυνη πραγμάτωσή της, αλλά ότι, ενώ η διάκριση των τομέων παραμένει ανέγγιχτη, η αποτελεσματικότητα του ολοκληρωμένου Χριστού εμπνέει αναδρομικά την προβληματική. Αργότερα ο Blondel συστηματοποίησε αυτή τη διαδικασία λιγότερο ευχάριστα (Η φιλοσοφία και το χριστιανικό πνεύμα): η φιλοσοφία ρωτάει, προτείνει τα αινίγματά της· η πίστη απαντάει, προσφέρει τα μυστήριά της· η χριστολογική θεωρία είναι σχεδόν δυσδιάκριτη από τη θεολογία. Από την άλλη πλευρά, ο Teilhard de Chardin βρίσκεται κοντά στον πρώτο Blondel, στην ποικιλομορφία των πλαισίων. Μια προηγούμενη χριστολογική προσήλωση αντανακλά σε μια επιστημονική προοπτική προκειμένου να τη θεμελιώσει, να την κάνει συνεκτική, να την ενοποιήσει36.

Διαφέρει μια φιλοσοφική χριστολογία του τύπου του Blondel από την "υπερβατική χριστολογία" του Karl Rahner37 ; Η τελευταία προϋποθέτει επίσης τη ζωντανή ιστορική πραγματικότητα του Ιησού Χριστού, αλλά η "Ιδέα του Χριστού" που χειρίζεται ως υπερβατική είναι απορητική, προληπτική: προ-κατανόηση της ύπαρξης ενόψει της ομολογίας της πίστης, υπακοή της δύναμης ενόψει του Χριστού. Η παράμετρος της Ιδέας του Χριστού χρησιμεύει διπλά: ως ιδέα του Χριστού (αντικειμενική), στην προδιάθεση της ύπαρξης για την επίκληση του ανθρώπου στην τελειότητα· ως ιδέα του Χριστού (υποκειμενική), στον συσχετισμό ιδέας και ύπαρξης στο πρόσωπο του Χριστού, πολύτιμη αφετηρία για μια "ανοδική" Χριστολογία. Όμως, υπό τη δεύτερη όψη, η διαλεύκανση της ύπαρξης σύμφωνα με την ιδέα πάσχει από μια θεολογική ανεπάρκεια -όπως την κατηγόρησε ο H. Urs von Balthasar38-, η οποία είναι αυτή κάθε ανερχόμενης χριστολογίας· και, υπό την πρώτη, η ιδέα δεν εντάσσεται από μόνη της στην εφαρμογή στον Ιησού από τη Ναζαρέτ. Οι απορίες του θεολόγου, που συνορεύουν με εκείνες του φιλοσόφου, αποδεικνύουν τουλάχιστον το ενδιαφέρον του θεολογικού λόγου για την αναζήτηση μιας χριστολογικής φιλοσοφίας, χωρίς την οποία οι δηλώσεις για την ύπαρξη, την υποκειμενικότητα και τη συνείδηση του Χριστού κινδυνεύουν να φανούν απελπιστικά μάταιες. Η βοήθεια αυτή θεωρείται επειγόντως αναγκαία, και πολλές πέτρες αναμονής γεμίζουν την ιστορία της φιλοσοφίας, σηματοδοτώντας έτσι ότι, από την εκδήλωση του Λόγου στον Ιησού, έχει συναφθεί ένα σύμφωνο μεταξύ φιλοσοφίας και χριστολογίας.


Ρώμη-Μιλάνο, Μάρτιος 1975.

ΤΕΛΟΣ

Πηγή

Σημειώσεις

25 Nous utilisons l’excellente traduction italienne d’Augusto et Cordelia Guzzo, L’idea di Cristo nei Vangeli o Dio nel uomo. Milano, Edizioni di Comunità, 1949. Cf. p. 39-40, 77-78, 123, 145, 194, 223, 232, 310.
26 Cf. The Letters of George Santayana. Edited by Daniel Cory, New York, Charles Scribner’s Sons, 1955, p. 246, 273, 377, 408.
27 L'idea di Cristo, p. 88, 184.
28 Id., p. 235.
29 Id., p. 19.
30 Théorie de l’engagement. II. Poétique de l’engagement, Paris, Le Seuil, 1973.
31 La Symbolique du Mal, p. 302-305. Cf. p. 191-192, 251, 288, 326.
32 Cf. Rilke, Sonnets à Orphée I, 11.
33 P. Kemp, op. cit., p. 147 ; 155.
34 Για τη χριστολογία και τον παγχριστιανισμό του Blondel, βλ. ιδίως το τελευταίο κεφάλαιο του L’Action του1893, «Le lien de la connaissance et de la pensée dans l’être» (avec l’édition du «Manuscrit Boutroux» του Henri Bouillard, στα Archives de Philosophie, janvier-mars 1961), Au cœur de la crise moderniste, Paris, Aubier, 1961, passim, et Blondel et Teilhard de Chardin. Correspondance commentée του Henri de Lubac, Paris, Beauchesne, 1961.
35 Une énigme historique : le «Vinculum substantiate» d’après Leibniz et l’ébauche d’un réalisme supérieur, Paris, Beauchesne, 1930.
36 Cf. Henri de Lubac, La pensée religieuse de Teilhard de Chardin ; Christopher F. Mooney, Teilhard de Chardin et le Mystère du Christ.
37 Christologie, (Münster), 1970-1971.
38 Hans Urs von Balthasar, Herrlichkeit, III/2, p. 147.

Κυριακή 26 Μαρτίου 2023

(2) Ο Χριστός των φιλοσόφων και το πρόβλημα της φιλοσοφικής Χριστολογίας - Xavier Tilliette

Συνέχεια από: Σάββατο 25 Μαρτίου 2023

Ο Χριστός των φιλοσόφων και το πρόβλημα της φιλοσοφικής Χριστολογίας

Le Christ des philosophes et le problème d’une christologie philosophique (Ρώμη, 1975)

Xavier Tilliette

Κανείς δεν πρότεινε τη φύση αυτής της φιλοσοφικής Χριστολογίας καλύτερα από τον Σέλινγκ στα «Μαθήματα για τη Μέθοδο των Πανεπιστημιακών Σπουδών», σε σχέση με την «Κατασκευή του Χριστιανισμού», η οποία συμπίπτει με ορισμένες από τις αναφορές του «Μπρούνο» και τη «Φιλοσοφία της Τέχνης». Μια μέρα ο Σέλινγκ θα κατηγορήσει τον Φίχτε ότι έφτιαξε έναν Χριστό για τον εαυτό του και τον έβαλε στο βήμα της φιλοσοφίας15. Αλλά ο Χριστός των γραπτών της φιλοσοφίας της ταυτότητας είναι μόνο ο εκφραστής μιας αιώνιας Αποκάλυψης. Ο Χριστός που συνδέεται με τη φιλοσοφική χριστολογία είναι ένα μεταφυσικό αντικείμενο ή, κατά το λεξιλόγιο του Σέλινγκ, ένα "συμβολικό πρόσωπο". Φυσικά, ο Χριστός είναι επίσης ένα ιστορικό πρόσωπο, αυτό δεν αμφισβητείται, αλλά ως τέτοιο είναι "απόλυτα κατανοητό"16 , δηλαδή εν ολίγοις ένα εμπειρικό πρόσωπο. Ο Υιός, από την άλλη πλευρά, είναι ο αιώνιος Πεπερασμένος, ο οποίος έγινε ένας πάσχων Θεός υποκείμενος στις συνθήκες του χρόνου17. Στην απόλυτη εμφάνισή του, στο απόλυτο άβατάρ του (στον Ιησού), ο Χριστός είναι ο τελευταίος από τους θεούς, η κορυφή και το τέλος της αρχαίας μυθολογίας και του παγανισμού. Συμβολίζει έτσι τόσο τον Κόσμο -τον Υιό του Τίμαιου-, τον δεύτερο θεό ή το άπειρο κάτω από τον εκφραστή του πεπερασμένου, τη Φύση της οποίας το οδυνηρό πρόσωπο "σηματοδοτεί παντού έναν χαμένο θεό" (ο λόγος του Πασκάλ που υπογράμμισε ο Jacobi και ο Hegel), όσο και τον Άνθρωπο τον οποίο η δοκιμασία επιστρέφει στην αρχή. Ωστόσο, ο Σέλινγκ, στοιχειοθετώντας τις γνωστικές περιοχές, αρνείται να διαχωρίσει το σύμβολο του Χριστού και τον ιστορικό Χριστό, προσπαθεί να τα συμφιλιώσει: ποιος, λέει, καλύτερα από αυτόν φανέρωσε το άπειρο;

Παρ' όλα αυτά, η ενδεχομενικότητα της Ενσάρκωσης παραμένει η δυσκολία που συνδέεται με τη φιλοσοφική Χριστολογία, την οποία προσπαθεί να επιλύσει, με πειρασμό να την ξεπεράσει, αλλά δεν παραιτείται εύκολα από την κένωση του Ιησού Χριστού. Το να καταστήσει κανείς τον Χριστό μια μεγαλειώδη μορφή (ένα υπέροχο πρόσωπο), τον υπέρτατο φιλόσοφο, σημαίνει ήδη ότι τον καθιστά ένα κυρίαρχο φαινόμενο πάνω από την ιστορία. Ο Ernst Troeltsch επιχειρηματολογεί σθεναρά εναντίον της "απόλυτης προσωπικότητας"18 που θα έσπαγε ή υποτίθεται ότι θα έσπαγε τον ιστορικό σχετικισμό. Η ιδέα του Χριστού είναι σε κάθε περίπτωση το δυνατό σημείο της χριστολογικής συλλογιστικής που αναλαμβάνουν τα μεγάλα συστήματα. Ο ηλικιωμένος Σέλινγκ, που επέστρεψε με τις πιο αξιέπαινες προθέσεις ενός ανθρώπου της πίστης στην ιστορία και τη θετικότητα του χριστιανισμού, δεν απαρνείται ωστόσο την αναπαράσταση της Ιδέας: είναι διαυγής, διαφανής, στο φυσικό πρόσωπο του Ιησού, έτσι ώστε η Ενσάρκωση να μην έχει την οξύτητα και την ωμότητα μιας ανθρώπινης παρουσίας. Στον Χέγκελ, η ιστορική πραγματικότητα με την αυστηρή έννοια βρίσκεται πολύ κοντά στη διάλυση: στη «Φιλοσοφία της Θρησκείας», η επίκληση του Ιησού, το κήρυγμα της επί του Όρους Ομιλίας, μοιάζουν με ακανόνιστα, κακώς συνδεδεμένα κομμάτια, ενώ μια μεγαλειώδης Χριστολογία προσφέρει το κυρίαρχο σχήμα του συλλογισμού.

Η μετάβαση, από την άλλη πλευρά, πραγματοποιείται χωρίς καμία εμφανή σύγκρουση εντός της φιλοσοφίας του Σπινοζισμού και του Φίχτε, για παράδειγμα. Ο ιστορικός Χριστός, το στόμα του Θεού ή Αποκαλυπτής του Λόγου, προέβλεψε λαμπρώς, με μια ίσως αξεπέραστη μαντεία, τη θεωρητική αλήθεια που εμφανίζουν αυτές οι φιλοσοφίες της διανοητικής διαίσθησης. Ο Φίχτε παρεμβάλλει επίσης τον Ιωάννειο ενδιάμεσο. Προχωρεί όμως παραπέρα από τον Σπινόζα, διότι ο Χριστός της θεωρίας είναι ο ίδιος ο Λόγος, ο Νους και η Εικόνα του Θεού, όχι πια απλώς ο κατ' εξοχήν φιλόσοφος στη ζωή και τον θάνατό του. Η κίνηση είναι η ίδια, αλλά στην εμφάνιση του Ιωάννειου Ιησού με τους εντυπωσιακούς λόγους του μπολιάζεται μια τριαδική λογολογία, η οποία, επιπλέον, αντιστοιχεί στην (υποκειμενική) διαίσθηση του Χριστού. Με αυτόν τον τρόπο, η σχέση αμοιβαίας υπαγωγής της (Ιωάννειας) χριστολογικής σκέψης και της φιχτειανής διδασκαλίας της επιστήμης παραμένει.

Ο Χριστός του Χέγκελ, από την άλλη πλευρά, είναι εξ ολοκλήρου αντικειμενοποιημένος. Ήταν στη «Ζωή του Ιησού» μια "όμορφη ψυχή" αφιερωμένη στην άπιαστη επιβίωση της μνήμης. Στο σύνθετο συγγραφικό έργο «Το πνεύμα του Χριστιανισμού και το πεπρωμένο του», ο Χέγκελ εμφανίστηκε συγκλονισμένος από την εξύμνηση του Εσταυρωμένου, τη λατρεία του Σταυρού.

Ως εκ τούτου, έχει διανύσει πολύ δρόμο προς τον μεγαλειώδη συλλογισμό της Απόλυτης Γνώσης (Φαινομενολογία του Πνεύματος) και της Φιλοσοφίας της Θρησκείας. Πράγματι, ο βαρύς λόγος "ο Θεός είναι νεκρός" -η θεωρητική Μεγάλη Παρασκευή-, το μυστήριο του Σταυρού και της Λύτρωσης, έχουν πλέον εμφυτευτεί στην καρδιά του συστήματος. Το σύστημα ξεδιπλώνεται ως μια απέραντη σταυρολογία, οι στιγμές της οποίας σηματοδοτούν τη διαδικασία της αυτοεμφάνισης του Πνεύματος στο πεπερασμένο. Αλλά η πραγματική Ενσάρκωση παραμένει ακριβώς μια στιγμή, ένα ομοίωμα του Απόλυτου, και οι λακωνικές και αποστασιοποιημένες εξηγήσεις για τον μεμονωμένο άνθρωπο Ιησού, τη ζωή του και το κήρυγμά του, δίνουν έναν παράξενα θαμπό ήχο, όπως μόλις αναφέραμε.

Η "θετική" Χριστολογία του Σέλινγκ χαρακτηρίζεται επίσης από αντικειμενοποίηση. Ο Χριστός είναι το περιεχόμενο της ίδιας της Αποκάλυψης19, ολόκληρη η Οικονομία της Λύτρωσης εκτυλίσσεται μέσα σ' αυτόν και μέσω αυτού. Είναι η αλλοτριωμένη δύναμη της ιστορίας, ιδίως της "εκστατικής" ιστορίας που είναι η μυθολογία20. Η ιδέα του Χριστού, επομένως, δηλαδή ο χριστιανισμός, είναι παλαιότερη από τον Χριστό21: δεν είναι τίποτα περισσότερο και τίποτα λιγότερο από ένα "συμβολικό πρόσωπο". Ωστόσο, ο Σέλινγκ, ο μυσταγωγός του Χριστού, προσπαθεί να αποδώσει δικαιοσύνη στη συγκεκριμένη εμφάνιση και παρουσιάζει, σχολιάζοντας το Φιλ. 2, 6-11, μια προσωπική θεωρία της κένωσης22. Η Ενσάρκωση, από μόνη της, είναι κένωση, διότι είναι αποποίηση της μορφής του θεού, της θείας δόξας που κερδήθηκε πολυτίμως κατά τη διάρκεια της μυθολογικής διαδικασίας. Στον τελευταίο των θεών παρέρχονται όλοι οι θεοί. Αυτή η κενωτική χριστολογία έχει την κορύφωσή της στη Σταύρωση, η οποία θανατώνει την "αρχή του παγανισμού"23.

Η ιδέα του Χριστού, ο σπόρος της φιλοσοφικής Χριστολογίας, ενσωματώνεται έτσι, όπως και η μορφή του Ιησού, με πολλούς τρόπους στις σκέψεις των φιλοσόφων. Παρά την ποικιλομορφία αυτή, δεν πρόκειται για ένα μοναδικό αυθαίρετο. Η φιλοσοφική Χριστολογία έχει τα ζητήματά της, όπως ο Πρόλογος του Ιωάννη και ο Ύμνος των Φιλιππησίων, τις εκφράσεις της, όπως ο "Πρωτότοκος όλων των πλασμάτων", ο "Υιός του ανθρώπου", ο "Δρόμος, η Αλήθεια, η Ζωή", τα θέματά της, που συχνά είναι γνωστικά θέματα, η Σοφία, η Εικόνα, το γίγνεσθαι, η δοκιμασία, η θεία τραγωδία - εν ολίγοις οι δυσκολίες και οι παγίδες της. Η μεγαλύτερη δυσκολία είναι η θεωρητική μετάθεση, η οποία καθιστά την Αποκάλυψη έναν απλό συμβολισμό. Ένας πειρασμός που παρωδείται έξοχα από τον Gorres24. Η Ενσάρκωση κινδυνεύει τότε να χαθεί στον αναλογικό λαβύρινθο. Ακόμη και για έναν πιστό όπως ο Teilhard, ο φόβος της διάλυσης του Ιησού στο Χριστό-Ωμέγα δεν αποφεύχθηκε.

(συνεχίζεται)

Πηγή

Σημειώσεις
15 Schellings Werke, Hptbd. VI, p. 495.16 Id., Hptbd. III, p. 319.
17 Id., p. 148, 316.
18 E. Troeltsch, op. cit., p. 35.
19 Werke VI, 427, VIE (Ergänzungsband), 196-197.

20 Id., VI, 195, 214, 428-429.
21 Id., III, 320-321 ; VI, 469. Cf. VI E, 195.
22 id., VI, 431-442.
23 Id., VI, 437, 466, 468, 590.
24 Dans la préface de son pamphlet Athanasius. Aussi, Franz Baader, par exemple, dans Revision der Philosopheme der Hegel’schen Schule bezüglich auf das Christentum, Stuttgart, Liesching, 1839.


Σάββατο 25 Μαρτίου 2023

(1) Ο Χριστός των φιλοσόφων και το πρόβλημα της φιλοσοφικής Χριστολογίας - Xavier Tilliette

Ο Χριστός των φιλοσόφων και το πρόβλημα της φιλοσοφικής Χριστολογίας

Le Christ des philosophes et le problème d’une christologie philosophique (Ρώμη, 1975)

Xavier Tilliette

Ο Πασκάλ αναμφίβολα θα είχε σκανδαλιστεί προσθέτοντας στην αντίθεση του Θεού των φιλοσόφων και του Θεού του Ιησού Χριστού την αντίθεση του Χριστού των φιλοσόφων και του Χριστού των πιστών. Η έκφραση Χριστός των φιλοσόφων ή της φιλοσοφίας προκαλεί υποψίες (δυσπιστία). Πώς μπορεί ο Ιησούς Χριστός, το μυστήριο του Θεανθρώπου, ο Θεός που έγινε άνθρωπος, να είναι αντικείμενο της φιλοσοφίας; Το πολύ-πολύ να παραδεχθεί κανείς μια έμμεση πρόσβαση του Χριστού στη φιλοσοφία, μέσα από τις εκτροπές της ηθικής, της ιστορίας, της πολιτιστικής κληρονομιάς, του συμβολισμού, της φιλοσοφίας της θρησκείας. Όμως απαγορεύεται αυστηρά κάθε επέμβαση στον υπερφυσικό τομέα. Στο σημείο αυτό, εξάλλου, η χειραφετημένη φιλοσοφία φαίνεται να είναι τόσο σκιώδης όσο και η πίστη. Δεν αποδέχεται τίποτα που δεν έχει προδιαγράψει για τον εαυτό της: η τυχαία εμφάνιση του Χριστού, η θρησκευτική διδασκαλία που έχει εδραιωθεί γύρω από αυτόν, δεν εμπίπτει στα μέτρα της. Η έννοια της φιλοσοφικής Χριστολογίας έχει επομένως προωθηθεί μόνο με επιφύλαξη, και μάλιστα με ατολμία1. Σημαίνει απλώς, σε πρώτη προσέγγιση και με εμπειρικό τρόπο, τον Χριστό όπως τον βλέπουν οι φιλόσοφοι, χωρίς όμως να προδικάζει καμία ιδιαιτερότητα, χωρίς να διακρίνει από τον Ιησού Χριστό έναν Χριστό που θα ανήκε δικαιωματικά στη φιλοσοφία. Χρησιμοποιεί λοιπόν μια συγκριτική, αναλυτική μέθοδο· σημειώνει τα χαρακτηριστικά της ομοιότητας, τις διαφορές και, αν χρειαστεί, θα αντιπαραβάλει τα θεολογικά δεδομένα με τη φυσιογνωμία του Χριστού που εμφανίζεται στον καθρέφτη της φιλοσοφίας. Πρέπει να παραμείνουμε σε αυτές τις εικόνες του Χριστού κατά τους φιλοσόφους; Είναι προφανές ότι η σύγκριση προϋποθέτει και παρέχει το περίγραμμα ενός πορτραίτου και ότι η αντιπαράθεση προϋποθέτει μια ορισμένη ανεξαρτησία αυτού του πορτραίτου. Η φιλοσοφική Χριστολογία με την πολύ μετριοπαθή έννοια που μόλις αναφέραμε θα ανέλθει τότε σε μια πιο τολμηρή λειτουργία. Ο Χριστός των φιλοσόφων θα ήταν ο Χριστός όπως θα μπορούσε να ενσωματωθεί σε ένα σύστημα σκέψης, ακόμη και σε ένα άκρως εκκοσμικευμένο - ή ίσως ακόμη να βρήκε τη θέση του σε αυτό, να κλήθηκε κρυφά σε αυτό - οπότε θα ήταν θεμιτό να προσδιορίσουμε τον Χριστό των φιλοσόφων, ή ακόμη και να τον κάνουμε αντικειμενικό γένος. Μένει όμως να δούμε αν η φιλοσοφική Χριστολογία που είδαμε θα μπορούσε να αποκτήσει το ίδιο κύρος με τη φιλοσοφική θεολογία και ποια σχέση θα είχε με τη δογματική Χριστολογία.

Σε κάθε περίπτωση, μας ιντριγκάρει η εκπληκτική ευαισθητοποίηση της σύγχρονης φιλοσοφίας απέναντι στη μορφή του Χριστού. Ποια είναι η πηγή της αποπλάνησης, της γοητείας που ασκεί σε σκέψεις απελευθερωμένες από δογματικές υποχρεώσεις; Η επιρροή της μεγάλης παράδοσης επεκτείνεται ακόμη και στα άσωτα παιδιά, και αυτή η επιμονή μαρτυρεί τη μονιμότητα της συγγένειας μεταξύ φιλοσοφίας και Χριστού. Από την αυγή του χριστιανισμού, "φιλοσοφία" σήμαινε τη χριστιανική ζωή, και η Simone Weil αναρωτιέται κάπου2 αν "η φιλοσοφία μας", σε μια εγκάρδια επιστολή του επισκόπου Μελίτωνος προς τον αυτοκράτορα, δεν είναι συνώνυμη με τον Χριστό. Υπό την αιγίδα της Αλήθειας, οι όροι φιλοσοφία και Χριστός ταιριάζουν τόσο καλά, ώστε ο Έρασμος, ο κήρυκας του ανθρωπισμού, αποκαλεί philosophia Christi την Ανώτερη Σοφία που συγχωνεύεται με την αποκαλυμμένη διδασκαλία3. Η φιλοσοφία του Χριστού είναι η διδασκαλία του Ιησού, σε συνδυασμό με το παράδειγμα της ζωής και του θανάτου του. Ο Χριστός είναι η υψηλή και υπέρτατη σοφία και, ως εκ τούτου, το παράδειγμα της φιλοσοφίας. Στην ίδια προοπτική κινείται και ο Pico della Mirandola4. Όμως το έργο του καρδινάλιου Νικολάου της Κούσα, μεταξύ της αιώνιας φιλοσοφίας και της σύγχρονης εποχής, θα ήταν να επεξεργαστεί, κυρίως στο «De docta ignorantia», μια μεγαλειώδη φιλοσοφική ή δογματική χριστολογία που θα αποδείκνυε, αν όχι την αναγκαιότητα της ενσάρκωσης, τουλάχιστον την ακραία διαλεκτική της καταλληλότητα5.

Με τέτοια προηγούμενα δεν είναι περίεργο ότι οι μεγάλες μεταγενέστερες φιλοσοφίες, όπως αυτές του Malebranche και του Leibniz, που προσλαμβάνουν την κληρονομιά, δίνουν στον Χριστό μια τιμητική θέση, αν και μπορεί κανείς ήδη να διακρίνει σ' αυτές την αποσύνδεση του Ιησού από τη Ναζαρέτ και του Χριστού της πίστης που βασανίζει τη φιλοσοφία πριν διαταράξει την φιλοσοφία της ενσάρκωσης (De Incarnatione). Αλλά το ρήγμα της χριστιανικής φιλοσοφίας, ανεπαίσθητο στον Malebranche και τον Leibniz, είναι αντίθετα ανοιχτό για τους διαδόχους τους που δεν μιμούνται τη διακριτικότητα του Descartes. Πρόκειται για μια εποχή ρήξεων και διχοτομιών, που οδηγούν σε προσπάθειες συνδιαλλαγής που συχνά είναι ασυμπτωτικές. Από τότε, στο πλαίσιο των σχέσεων μεταξύ (ανεξάρτητης) φιλοσοφίας και θεολογίας, διαμορφώθηκε η μορφή του Χριστού, ο οποίος δεν ήταν πλέον μεσολαβητής σε αυτή την περίπτωση. Οι πολώσεις αλλάζουν ονόματα ανάλογα με τα συμφραζόμενα και τις περιόδους: φιλοσοφία και θρησκεία, λόγος και θρησκεία, λόγος και αποκάλυψη, φιλοσοφία και χριστιανισμός, γνώση και πίστη..., η ουσία της αντίθεσης είναι η ίδια. Ο Λέσινγκ είναι ένας καλός εκφραστής αυτού του ανυπέρβλητου δυϊσμού, με την περίφημη μεταφορά του "φοβερού χάσματος" που o Διαφωτισμός δεν ήθελε να γεφυρώσει. Ωστόσο, ο δυϊσμός θεματοποιείται και στην εξέταση του Χριστού, εκτός αν είναι η αντίφαση ή το παράδοξο της ύπαρξης του Χριστού που αντανακλάται στις διάφορες πτυχές της σχέσης μεταξύ "πίστης και διάνοιας". Σε κάθε περίπτωση, σύμφωνα με τη διμερή (αμφίπλευρη) δομή της σχέσης, υπάρχει μια αλληλοτροφοδότηση, μια διασταύρωση. Οι παντοδύναμες και συστηματικές φιλοσοφίες που διαδέχθηκαν τον Διαφωτισμό τείνουν να ενσωματώσουν τον χριστιανισμό και κατά συνέπεια τη θεότητα του Χριστού· καθιστούν τον Χριστό της πίστης εξέχον αντικείμενο της φιλοσοφίας. Οι φιλοσοφίες με κριτικό προσανατολισμό, που φροντίζουν να σηματοδοτούν τα όρια και να εγκαθιδρύουν τους διαχωρισμούς, αποκηρύσσουν τον Χριστό της πίστης με όλες τις δογματικές προσθήκες του· θεωρούν επομένως τον άνθρωπο Ιησού, ιστορικό ον, θεϊκό άνθρωπο, αλλά με έμφαση στον άνθρωπο. Έτσι, η δύναμη της μιας είναι η αδυναμία της άλλης, διότι η αδυναμία των ολοκληρωμένων περιεκτικών φιλοσοφιών είναι να μην έχουν ένα σημείο εισαγωγής για τον Ιησού της ιστορίας και επομένως για την ενσάρκωση με την αυστηρή έννοια. Αντίθετα, οι κριτικές φιλοσοφίες εκκενώνουν λίγο-πολύ ειλικρινά τη θεότητα του Χριστού και επομένως και τη χρονική του Ενσάρκωση. Στο τέλος, θα είχαμε μια Χριστολογία από τη μια πλευρά, αλλά όχι Χριστό, και έναν Χριστό από την άλλη, αλλά όχι Χριστολογία. Στην πραγματικότητα, απλουστεύουμε, και επιπλέον η πανάρχαια εξάρθρωση του Ιησού και του Χριστού δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο ή πρόβλημα της φιλοσοφίας, έχει προκαλέσει τον αδιάκοπο παρασιτισμό των γνωστικών στο έδαφος της θεολογίας. Ωστόσο, αν η δυσφορία των κριτικών φιλοσόφων συνδυάζεται με την αμηχανία των συστηματικών φιλοσόφων, μήπως η καταστροφική διχοτόμηση του Ιησού της ιστορίας και του Χριστού της πίστης, που συνεχίζει να αποτελεί το αγκάθι της ερμηνείας και της θεολογίας, δεν είναι το ανυπέρβλητο δίλημμα της φιλοσοφίας; Το διατυπώνει με ωμότητα ένας στοχαστής που δεν είναι ύποπτος για στενομυαλιά, ο Ernst Troeltsch, ο δάσκαλος του Paul Tillich και της Gertrud von Le Fort. Σε μια διάσημη διάλεξη με τίτλο "Η απολυτότητα του Χριστιανισμού και η ιστορία των θρησκειών", ο Troeltsch προσπαθεί να διασώσει τον Χριστιανισμό ως θρησκεία από μια προσωποπαγή λύτρωση και να τον απαλλάξει από τη σχέση του με το πρόσωπο του Ιησού. Δηλώνει ευθέως: "Το Απόλυτο στην ιστορία, το οποίο θέλει κανείς να έχει με απόλυτο τρόπο σε ένα συγκεκριμένο σημείο, είναι μια αυταπάτη, ένα παραλήρημα (Wahn) που αποτυγχάνει όχι μόνο λόγω της αδυναμίας πραγματοποίησής του, αλλά και λόγω της ίδιας της εσωτερικής του αντίφασης προς κάθε ιστορική θρησκευτικότητα"6. Αυτό είναι πράγματι το σκάνδαλο του χριστιανισμού, ο οποίος είναι η μόνη θρησκεία στον κόσμο που δεν είναι θρησκεία του παρελθόντος. Αυτό είναι πράγματι το σκάνδαλο της φιλοσοφίας, το sacrificium intellectus, το οποίο και ο Jaspers κατήγγειλε με σθένος7. Αλλά δεν είναι παρά ο απόηχος ή η επιστροφή της πρόκλησης που εξαπολύει η παράλογη πίστη στη λογική, και που βρίσκει τους πιο ένθερμους υποστηρικτές της στις τάξεις των θρησκευτικών συγγραφέων φιντεϊστικής έμπνευσης, ακόμη περισσότερο απ' ό,τι μεταξύ των θεολόγων, από τον Pascal και τον Kierkegaard μέχρι τον Leon Chestov και τον Ferdinand Ebner8.

Μια τέτοια άρνηση υπονομεύει ακόμη και τη δυνατότητα μιας φιλοσοφικής Χριστολογίας, για να μην αναφέρουμε για τη νοημοσύνη της πίστης. Αλλά είναι σπάνιο για τους φιλοσόφους να διατηρούν μια τόσο ακραία, ξεκάθαρη στάση, τόσο πολύ τους χαρακτηρίζει ο όρκος τους να κατανοούν τα πάντα, "ακόμη και τη θρησκεία" (Lachelier). Αφού εξοβελίζει οριστικά τη θέση της Ενσάρκωσης, ο Jaspers ανακτά, τρόπον τινά, τη μορφή του Θεανθρώπου ως σύμβολο ή κρυπτογράφηση της Υπερβατικότητας (στην αναπόδραστη σχέση της με την ύπαρξη). Η άρνησή του δεν είναι επομένως σταθερή. Παρομοίως, ο θάνατος στον Σταυρό αναλαμβάνεται ως μείζον σχήμα, αφού συμβολίζει την ύψιστη εμπειρία της αποτυχίας, την απόλυτη εκδήλωση της Υπερβατικότητας. Σε μια περίπτωση ο Γιάσπερς βάζει κάτω κάθε εχθρότητα, όταν, μπροστά στην παρούσα κατάσταση, η οποία υπόκειται στη μηδενιστική απειλή, αντικαθιστά την εναλλακτική λύση "Θεός ή μηδέν" με το "Χριστός ή μηδέν". Πρόκειται για ένα πολύ εξασθενημένο απομεινάρι της κίνησης που ωθεί τον φιλόσοφο προς την κατεύθυνση του Χριστού, λες και εκείνος που είπε "Εγώ είμαι η Αλήθεια" έλκει τον άπιστο και μη ομολογούντα στοχαστή στα ίχνη του.

Αναρωτιέται κανείς γιατί αυτή η μυστική έλξη, από την οποία λίγοι σημαντικοί στοχαστές ξέφυγαν τελικά. Βέβαια, η αιγίδα της φιλοσοφίας ανήκει στον Σωκράτη, τον συγγραφέα του "Γνώθι σαυτόν". Αλλά ακριβώς ο παραλληλισμός μεταξύ του Σωκράτη και του Ιησού είναι κοινός τόπος μεταξύ των φιλοσόφων, και δεν υποδηλώνει αντίθεση. Ο Ιησούς, όπως και ο Σωκράτης, δεν έγραψε τίποτα, περιπλανήθηκε στις πόλεις και στις δημόσιες πλατείες, κάλεσε τους ακροατές του να εξετάσουν τη συνείδησή τους, διατάραξε τη δημόσια τάξη, συνελήφθη, καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε. Οι κραυγαλέες διαφορές δεν μειώνουν τη δύναμη αυτών των αναλογιών. Αν η φιλοσοφία επέλεξε τον Σωκράτη για να χρησιμεύσει ως διακεκριμένος εκπρόσωπός της, αυτή η παραδοσιακή προτίμηση έχει προφανή ιστορικά κίνητρα και είναι τις περισσότερες φορές αποτέλεσμα της φιλοσοφικής μετριοπάθειας -της νηφάλιας μέθης της μη γνώσης- και έμμεσος φόρος τιμής στο μεγαλείο μιας μορφής στην οποία αισθανόμαστε ότι υπάρχει κάτι περισσότερο από τον Σολομώντα και κάτι περισσότερο από τον Σωκράτη. Η περίφημη διατύπωση του Ζαν-Ζακ Ρουσσώ είναι γνωστή9 και θα την υπέγραφαν οι περισσότεροι από τους ομοτέχνους του. Στην πραγματικότητα, ο Σωκράτης είναι ένας δάσκαλος της μεθόδου, ένας υποκινητής· ο θάνατός του, που τραγουδά ο Λαμαρτίνος, ένα παράδειγμα γαλήνης. Αλλά ο Ιησούς είναι μεγαλειώδης, μια υπερβατική εμφάνιση. Και καθώς κάθε φιλόσοφος προβάλλει τη ζωή και το ιδανικό του στη φιλοσοφία του με μια πιο πιεστική ένταση από ό,τι ο καλλιτεχνικός δημιουργός ή ο πολιτικός ηγέτης -με αυτή την έννοια η φιλοσοφία ήταν πάντα η ύπαρξη- δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι η μοναδική μαρτυρία του Χριστού αποτελεί έναν ασύγκριτο μαγνήτη. Αυτές οι διάφορες εικόνες του Χριστού, τις οποίες μας αντανακλούν οι καθρέφτες των φιλοσοφιών, είναι φτιαγμένες ύστερα από πρότυπα· και το πρότυπο, ο Χριστός, είναι κάθε φορά η εικόνα, είναι κάθε φορά κατ' εικόνα αυτού που ο φιλόσοφος καθορίζει ως ιδανικό του. Έτσι είναι και από τον Spinoza (την εικόνα του οποίου ο Coleridge τιμούσε ευλαβικά) –δηλ. από έναν φιλόσοφο που, για τους σύγχρονους, ανταγωνίζεται τον Σωκράτη για το βραβείο της φιλοσοφικής αγιότητας– ο ορισμός του Χριστού ως κατ' εξοχήν φιλοσόφου, summits philosophus, στις σημειώσεις μιας συνομιλίας με τον Tschirnhaus που αναφέρει ο Leibniz. 

Η αμφισβήτηση της φιλοσοφίας είναι το κρυφό ερέθισμα της ίδιας της φιλοσοφίας. Συνοδεύεται αναπόφευκτα από το ερώτημα του φιλοσόφου για τον εαυτό του και την κλίση του. Ο φιλόσοφος, επειδή διερευνά, όπως το θέτει ο Jaspers, τις δυνατότητες του να είσαι άνθρωπος, είναι ένας χαρακτήρας σε αναζήτηση ταυτότητας. Και είναι με αυτό το μέσο της "μοντελοποιημένης" εικόνας, με το να γίνει το έμβλημα και το παράδειγμα του φιλοσόφου, που ο Χριστός εισάγεται στις φιλοσοφίες χωρίς κηδεμονία. Ο Χριστός του φιλοσόφου (υποκειμενικό γένος) πρόκειται έτσι να γίνει ο Χριστός του φιλοσόφου (αντικειμενικο γένος), ο Χριστός φιλόσοφος και επιφανής φιλόσοφος. Κατά τη διάρκεια ενός αυστηρού θεωρήματος της "Ηθικής", ο Σπινόζα επικαλείται το Πνεύμα του Χριστού με έναν μάλλον εκπληκτικό τρόπο10. Ο υπαινιγμός γίνεται σαφής μόνο από τις εξελίξεις στο Tractatus theologico-politicus. Εκεί, ο Χριστός παίρνει το ανάστημά του ως διακεκριμένος φιλόσοφος, και βλέπουμε γιατί το Πνεύμα του Χριστού στηρίζεται στο κεφάλι του φιλοσόφου του Άμστερνταμ. Ποιος είναι πράγματι αυτός ο Χριστός του οποίου η έμπνευση κατοικεί στην «Ηθική»; Διαβάζουμε στην επιστολή 73: "dico ad salutem non esse omnino necesse, Christum secundum carnem noscere, sed de aeterno illo Filio Dei, hoc est Dei aeterna sapientia, quae sese in omnibus rebus, et maxime in Mente humana, et omnium maxime in Christo Jesu manifestavit, longe aliter sentiendum" (Λέω ότι για τη σωτηρία δεν είναι καθόλου απαραίτητο να γνωρίσουμε τον Χριστό κατά σάρκα· αλλά όσον αφορά τον αιώνιο Υιό του Θεού, δηλαδή την αιώνια σοφία του Θεού, η οποία αποκαλύπτεται σε όλα τα πράγματα, και ιδιαίτερα στον ανθρώπινο νου, και η οποία φανερώθηκε πάνω απ' όλα στον Ιησού Χριστό, θα πρέπει να υιοθετηθεί μια πολύ διαφορετική άποψη). Σύμφωνα με τις επιδέξιες διευκρινίσεις που δίνει ο Alexandre Matheron11, ο Χριστός Ιησούς, στον οποίο κατοικεί η Σοφία του Θεού, είναι φιλόσοφος, και μάλιστα σπινοζικός φιλόσοφος (αφού η φιλοσοφία του Σπινόζα είναι η αληθινή), στο βαθμό που το "Ελάχιστο Σύμβολο της Πίστεως"12 , που εξάγεται από την επί του Όρους Ομιλία, μοιάζει με σύνοψη της «Ηθικής». Δεν αρκεί να πούμε ότι είναι προφήτης ή υποδειγματικός σοφός, διότι δίνει μια αληθινή διδασκαλία, αναγγέλλει και δηλώνει έναν τρόπο σωτηρίας. Επομένως, είναι φιλόσοφος. Αλλά και εδώ υπάρχει κάτι περισσότερο από τον Σπινόζα, και ο Σπινόζα το υπονοεί αυτό με τον προσδιορισμό summus philosophus. Είναι αλήθεια ότι το κήρυγμα του Χριστού έπρεπε να προσαρμοστεί, να εκλαϊκευθεί και να περιβληθεί με εικόνες: ήταν ένας εξωστρεφής φιλόσοφος. Παρ' όλα αυτά, είναι ο απαράμιλλος φιλόσοφος. Πώς; Επειδή είχε τη διανοητική απόδειξη πραγμάτων που ξεπερνούν τη δυνατότητα κατανόησης του Σπινόζα: προφανώς γνώριζε με τη λογική και τη γνώση του τρίτου είδους αυτό για το οποίο ο Σπινόζα διέθετε μόνο ηθική βεβαιότητα, δηλαδή τη δυνατότητα σωτηρίας για τους αδαείς. Κήρυττε μια σωτηρία, και μάλιστα μια αληθινή σωτηρία, μέσω της οδού της υπακοής και των καλών έργων, όχι μέσω της βασιλικής οδού της νοημοσύνης. Αυτό είναι κάτι που ο Σπινόζα μπορεί και μάλιστα πρέπει να παραδεχτεί, αλλά δεν είναι σε θέση να το κατανοήσει. Ο Χριστός, ωστόσο, γνωρίζει τους λόγους χωρίς αμφιβολία και με φως. Έχει κατανόηση, ένας κάτοχος της σαφήνειας και των αποδείξεων που τον καθιστούν τον κατ' εξοχήν φιλόσοφο.

Τουλάχιστον ο Σπινόζα έχει το προσόν να εξάγει ορθολογικά εσωτερικές πληροφορίες από τους Μακαρισμούς... Επιπλέον, στην πνευματική αλληλεγγύη προστίθεται πιθανώς και μια ηθική ομοιότητα. Ο Σπινόζα, μοναχικός, διωγμένος, εξορισμένος από τη συναγωγή, συχνάζοντας σε μικρές κοινότητες περιθωριακών χριστιανών, αναγνώρισε στον Χριστό χαρακτηριστικά του δικού του προσώπου, αναλογίες με τη δική του μοίρα. Ήταν επίσης προδιατεθειμένος από μια ανθρώπινη συμπάθεια να του αποδώσει την προστασία της φιλοσοφίας του. Το ίδιο θα μπορούσε να ειπωθεί και για τον Ζαν-Ζακ, θήραμα των εχθρών του, έναν παρεξηγημένο και περιπλανώμενο προφήτη· όπως και ο Σαβογιαννός εφημέριος του, παραδέχτηκε μόνο αυτόν τον άνθρωπο ανάμεσα στον Θεό και τον εαυτό του. Βρίσκουμε ακόμα κρυφές νύξεις ταύτισης στον γέρο, ταλαιπωρημένο Σέλινγκ, "που φέρει τα στίγματα του Χριστού", και στον νεαρό Φίχτε στα έντονα κηρύγματά του13. Όμως ο Φίχτε, στο τέλος της πολύ σύντομης σταδιοδρομίας του, με τη φιλοσοφία του Ιωάννη, φτάνει σε θέσεις παρόμοιες με εκείνες του Σπινόζα. Ο Χριστός, με ένα είδος ιδιοφυούς πρόβλεψης, κατανόησε και δίδαξε αυτό που πολύ αργότερα το «Θεμέλιο της σύνολης Επιστημολογίας» ανέλαβε να αποδείξει "επιστημονικά", την ταυτότητα Θεού και ανθρώπου, τον φυσικό μυστικισμό. Ο Φίχτε δεν έχει την αλαζονεία να διεκδικεί την ανωτερότητα. Αντιθέτως: θα παραμείνει πάντα αξιοσημείωτο το γεγονός ότι ο Χριστός, σε αυτή τη μακρινή εποχή, έφτασε μόνος του, χωρίς τη βοήθεια φιλοσοφικών συζητήσεων, στην απόλυτη αλήθεια του ανθρώπου. Από την άλλη πλευρά, χωρίς το δόγμα του, χωρίς τον Χριστιανισμό, θα είχε ανακαλύψει ο Φίχτε αυτή την αλήθεια;14 Παρ' όλα αυτά, η θρησκευτική γνώση ξεπερνιέται από την θεωρητική φιλοσοφική γνώση· τελικά, η φιλοσοφία κατέχει το κλειδί και την εξήγηση της Χριστολογίας.

Για τους περισσότερους φιλοσόφους, λοιπόν, ο Χριστός είναι ένας από αυτούς, είναι γιοι του πνεύματός του ή ανήκουν στη φυλή του. Εξ ου και οι αναφορές που χαρακτηρίζονται από μια μοναδική σφραγίδα: ο ηθικός ιδανικός Χριστός του Καντ, ο μελαγχολικός Βιρτουόζος του Σλέιερμαχερ στους Λόγους περί θρησκείας, ο σοσιαλιστικός Ιησούς του Πιερ Λερού και του Προυντόν. Η ποικιλομορφία των μορφών πιστοποιεί τη στενή σχέση του Χριστού με τη φιλοσοφική πρόθεση. Αλλά σε αυτές τις ξεχωριστές εικόνες μπορούμε να συλλάβουμε μια μοναδική ή επαναλαμβανόμενη φυσιογνωμία; Ναι, διότι ο Χριστός το φιλοσοφικό υποκείμενο, προσαρτημένος στη φιλοσοφική προσπάθεια, δεν είναι μόνο ένα alter ego, είναι ένα πρότυπο, κάποιος στον οποίο το είναι και το δόγμα έχουν εξισωθεί, έχουν συγχωνευθεί. Και από το υποκείμενο περνάμε εύκολα στο αντικείμενο και στον τύπο. Από τον εν πνεύματι Χριστό του Σπινόζα ή το Πνεύμα του Χριστού, γλιστράμε εύκολα στον εν ιδέα Χριστό ή την Ιδέα του Χριστού, την οποία, άλλωστε, ο Χριστός ενσάρκωσε κατά το πέρασμά του από τη γη. Τώρα η ιδέα του Χριστού είναι η αρχή και το εικονικό περιεχόμενο μιας φιλοσοφικής Χριστολογίας, η οποία συχνά αγγίζει τα όρια της γνώσης· πολύ περισσότερο που η ιδέα του Χριστού σχετίζεται με τον "Αιώνιο Υιό" της θεοσοφικής και καμπαλιστικής παράδοσης, τον απόηχο της οποίας μπορούμε να αντιληφθούμε στον Σπινόζα και στον Λέσινγκ (στη σπινοζική του φάση).

(συνεχίζεται)

Πηγή

Σημειώσεις
1 Walter Schönfelder, Die Philosophen und Jesus Christus, Hamburg, R. Meiner, 1949, Cf. p. 122 ; Henri Gouhier, Bergson et le Christ des Evangiles, Paris, Arthème Fayard, 1961. Cf. p. 173.
2 Dans la Lettre à un religieux, p. 82.
3 Cf. Georges Chantraine, « Mystère » et « Philosophie du Christ » selon Erasme, Namur-Gembloux, Duculot, 1971.
4 Henri de Lubac, Pic de la Mirandole, Paris, Aubier, 1974, p. 297-298, 336-350.
5 Rudolf Haubst, Die Christologie des Nikolaus von Kues, Freiburg, Herder, 1956.
6 Die Absolutheit des Christenthums und die Religionsgeschichte, Tübingen, Mohr, 1929, 3e éd., p. 80.
7 Der philosophische Glaube angesichts der christlichen Offenbarung.
8 L. Chestov, Athènes et Jérusalem, (trad. Boris de Schloezer), Paris, Vrin, 1938. F. Ebner, Schriften I, München, Kösel, 1963 : Fragmente, Aufsätze, Aphorismen : Die Wirklichkeit Christi.
9 « Oui, si la vie et la mort de Socrate sont d’un sage, la vie et la mort de Jésus sont d’un Dieu » (Profession de foi du Vicaire savoyard).
10 Ethique IV, Propos. LXVIII, Scolie.
11 Le Christ et le salut des ignorants chez Spinoza, Paris, Aubier, 1971.
12 Expression de Madeleine Francès.
13 Cf. notamment Gesamtausgabe II/5, p. 67-98 : Über die Absichten des Todes Jesus. Pour Schelling, cf. Plitt, Aus Schellings Leben, t. 3, p. 183 (à Dorfmüller, 28 septembre 1843) et 189 (au même, 5 mai 1844).
14 Fichtes Werke, Bd. V, Anweisung zum seligen Leben, p. 483-485.