PAUL FRIEDLȀNDER, ΠΛΑΤΩΝ (195)

 Συνέχεια από Τετάρτη, 28 Οκτωβρίου 2026

PAUL FRIEDLȀNDER

ΠΛΑΤΩΝ ΤΡΙΤΟΣ ΤΟΜΟΣ
ΤΑ ΠΛΑΤΩΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ –
ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΙ ΤΡΙΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΤΡΙΤΗ ΜΕΣΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ: ΤΟ ΟΨΙΜΟ ΕΡΓΟ
ΠΡΩΤΗ ΟΜΑΔΑ ΔΙΑΛΟΓΩΝ : ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

31. Νόμοι

Για την καταγωγή, τη διατήρηση και την παρακμή τής πόλης.

Πριν παρουσιάση ωστόσο ο Αθηναίος τη δική του άποψη, απορρίπτεται μια λανθασμένη γνώμη, εκφραζόμενη συνήθως πολύ εύκολα σε μια τέτοια περίσταση, με το εξής περίπου «σκεπτικό»: αν είχατε αρκετή δύναμη, ώστε να διαφυλάξετε την ίδια σας την ελευθερία, να κυβερνήσετε σε όποιον θέλατε και να πραγματοποιήσετε αυτό που επιζητούσατε σε όλους τούς ανθρώπους, θα είχατε ακόμα το πολίτευμά σας σήμερα σε ισχύ. Τί παρουσιάζεται μ’ αυτήν τη συνηθισμένη «κρίση»; Ναι, δεν αναδύεται μάταια, πάλι και πάλι, δίπλα στο «θέλειν» το «επιθυμείν» και η μεγάλη δύναμη, που θα επιθυμούσε να εξασκήση κανείς πάνω σε Έλληνες και σε βαρβάρους. Και παρατηρούμε πως εμφανίζεται πάλι, έστω και από μακριά, ο πόλεμος εκείνος που έχει ήδη διεξαχθή στον «Θρασύμαχο», στον «Αλκιβιάδη» και στον «Γοργία». Ενώ σαν να ακούγεται ξανά και ο διάλογος απ’ τον «Λύση», όπου αγαπά μεν ο πατέρας τον γυιό του, αντιτίθεται δε, λόγω αυτής ακριβώς τής αγάπης, στις επιθυμίες του. Έχουμε μάλιστα συχνά κι εδώ, όπως σε όλο το όψιμο πλατωνικό έργο, την εντύπωση, ότι υποδηλώνεται «σκιαγραφικά» ένα μέρος πολεμικού διαλόγου, ο οποίος και είχε ζωντανέψει κατά τη σύγκρουση δύο συζητητών σε προηγούμενες εποχές τής πλατωνικής διαλογικής τέχνης. Υπό τη συνηθισμένη λοιπόν «κρίση», ότι είναι η έλλειψη ισχύος που προκάλεσε την κατάρρευση (μιας πολιτείας...), διακρίνει και καταπολεμά ο Αθηναίος την «επιθυμία για περισσότερο» και τη «θέληση (βούληση...) για δύναμη», τη θέση δηλ. του Καλλικλή, αντιπαραθέτοντας σ’ αυτά τη φρόνηση και τον νού («φρόνησις, νούς»), για τα οποία και θά ’πρεπε πράγματι κάποιος να προσεύχεται και να παρακαλή (687 Ε). Ο υπαινισσόμενος τώρα αγώνας ανακαλεί κι έναν πραγματικόν αγώνα, που διεξήχθη στην αρχή τού όλου έργου (των «Νόμων»...) γύρω απ’ τον σκοπό μιας πολιτείας. Τον ίδιον, κατά βάσιν, όπως κι εδώ αγώνα, με μια διαφορετική και μόνον έκφραση. Λεγόταν δηλ. εκεί ότι η «ταξιθεσία» τής Σπάρτης, της καλλίστης άρα τών πόλεων, ευθυγραμμιζόταν αποκλειστικά προς την ανδρεία. Ενώ κι εδώ λέγεται, ότι ήταν η έλλειψη ακριβώς δύναμης που ανέτρεψε τις άλλες δυό δωρικές πολιτειακές κοινότητες (το Άργος και τη Μεσσήνη...) – απ’ το οποίο και συνεπαγόταν, ότι ήταν μόνον η δύναμη που «κρατούσε ζωντανή» τη Σπάρτη. Έναν πόλεμο που ολοκληρώθηκε με κείνον τον καινούργιο πίνακα αξιών, τον ανερχόμενο μέχρι το «καθοδηγητικό πνεύμα», στο Πρώτο Βιβλίο. Υπάρχει δε μια σαφής αναφορά σε κείνο το σημείο (688 ΑΒ), καθώς και μια παραπομπή σε ό,τι είχε διδαχθή για τα πάθη στο Δεύτερο Βιβλίο. Καθώς συνδέεται εδώ με την κατανόηση και το πνεύμα «η συνδεδεμένη με την αγάπη και την επιθυμία (τον πόθο, την όρεξη...) γνώμη («δόξα»)». Πρέπει να υπήρξε άρα το ακριβώς αντίθετο εκείνο που οδήγησε τους Δωριείς στην πτώση, και που οδηγεί γενικά στην παρακμή τις πόλεις, δηλ. η άγνοια («αμαθία» 688 D 1). Η οποία και προσδιορίζεται ακριβέστερα όχι ως έλλειψη θεωρητικής κρίσης, αλλά – και μένει καθοριστική η διδασκαλία για τα πάθη – ως «μια ασυμφωνία μεταξύ ευχαρίστησης ή λύπης και της λογικής άποψης» («τήν διαφωνίαν λύπης καί ηδονής πρός τήν κατά λόγον δόξαν» 689 Α7). Το πόσο σημαντικό είναι να επιτευχθή μια τέτοια συμφωνία, και πόσο επικίνδυνη είναι η ασυμφωνία, αυτό το δείχνει μια εικόνα, βασισμένη στη γνωστή απ’ την «Πολιτεία» ομολογία πόλεως και κάθε ξεχωριστής ψυχής: Σ’ αυτό το οποίο προκαλεί ηδονή και πόνο στην ξεχωριστή ψυχή αντιστοιχεί το μεγάλο πλήθος τού λαού στην κοινότητα της πόλης. Και όπως χάνει μια πολιτειακή κοινότητα το νόημά της, όταν ο λαός δεν υπακούη στους άρχοντές του, έτσι χάνει και ο κάθε ξεχωριστός άνθρωπος το νόημά του, όταν ακούγεται μεν σ’ αυτόν η γλώσσα τής λογικής, δεν μπορεί όμως και να επιβληθή. Απ’ όλα αυτά καλούμαστε κι εμείς να συμπεράνουμε για κάθε μελλοντική (οργάνωση και...) τάξη, ότι πρέπει να καλούνται να διοικήσουν μόνον εκείνοι, στους οποίους και υφίσταται αυτή η συμφωνία, η οποία και ονομάζεται δικαίως, ως η ανώτατη και ωραιότατη συμφωνία, ανώτατη σοφία (869 D 6).

Αν υπήρξε λοιπόν αιτία τής παρακμής και της πτώσης τής Μεσσήνης και του Άργους η εν λόγω «ασυμφωνία» τών αρχόντων (στους άρχοντες...), πρέπει να κοιτάξουμε τώρα και την περίπτωση της Σπάρτης, όπου ο λαός είχε απαλλαγή απ’ την υπερβολική ισχύ ενός εκάστου. Ο θεός τούς χάρισε πράγματι τη διπλή βασιλεία, το συμβούλιο επιπλέον τών γερόντων (γερουσία, σύγκλητος) και τους εκλεγμένους απ’ τον λαό εφόρους. Είναι αυτός ακριβώς ο διαχωρισμός τών εξουσιών που στερέωσε την ύπαρξή τους, και πρέπει κι εμείς να διδαχθούμε – η πληθώρα τών «πρέπει («έδει, δεί» 693 Β) καθιστά σαφές ότι δεν πρόκειται μόνο για τον καθορισμό αυτού που κάποια φορά υπήρξε – πρέπει λοιπόν να διδαχθούμε για κάθε μελλοντική εγκαθίδρυση, ότι δεν επιτρέπεται να εγκαταστήση μιαν οποιαδήποτε, μη ανάμεικτη αρχή («αρχάς αμείκτους» 693 Β 3) ο εκάστοτε νομοθέτης, αν πρέπη να επιτευχθή τελικά ο σκοπός, που μπορούμε να τον ονομάσουμε «πειθαρχία και τάξη» ή «λογική» ή «ελευθερία» ή «φιλία» , παραμένοντας πάντοτε, και υπό διαφορετικά ονόματα, ένας και ο αυτός (693 CD). Είναι δε γνωστό το πόσο πολλά πράγματα διδάχθηκε ο Πολύβιος απ’ τον Πλάτωνα για να μελετήση το ρωμαϊκό πολίτευμα, και πόσο πολλά και απ’ τους δυό ο Μοντεσκιέ.

Η διδασκαλία που μας παρέχει το πολίτευμα της Σπάρτης συμπληρώνεται εδώ από κάποιες πλευρές τής ιστορίας τής Περσίας και της Αθήνας, απ’ όπου και προέρχεται κάθε άλλο πολίτευμα, και τις οποίες θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε αντίστοιχα ως μοναρχία και ως δημοκρατία. Φανερώνει λοιπόν η ιστορία ακριβώς τής Περσίας και της Αθήνας, ότι πρέπει να αναμιγνύονται τρόπον τινά αυτές οι δυό μορφές πολιτεύματος, ώστε να μην εκπέση εκείνη η ελευθερία, η φιλία και η λογική. Αναμεμειγμένες υπήρξαν στην Περσία υπό τον Κύρο. Η ελλειπής όμως αγωγή τών μελλοντικών ηγεμόνων – και η λέξη αγωγή γίνεται, με διάφορες παραλλαγές, η βασική σχεδόν λέξη στα επόμενα – επέτρεψε να καταστή όλο και πιο ισχυρό το στοιχείο τής τυραννίας. Απ’ αυτό θα μπορούσε να μάθη ο (εκάστοτε...) νομοθέτης («σκεπτέον» 696 Α 4), πόσο σημαντικό είναι να λάβη κανείς υπ’ όψιν του την ιεραρχία τών αγαθών και των εκτιμήσεων και των ατιμώσεων, την οποία και γνωρίζουμε απ’ τον πίνακα αγαθών και εκτιμήσεων του Πρώτου Βιβλίου (631 κ.ε.) – όπου η λέξη «τιμώ» - «εκτιμώ» και οι συγγενείς μ’ αυτήν λέξεις κυριαρχούν για ένα διάστημα στη συζήτηση. Η Αθήνα δεν στερείτο καθόλου, ακόμα και στην εποχή τών περσικών πολέμων, κυριαρχικών δυνάμεων, και εκφυλίστηκε σταδιακά κατ’ αρχάς σε κείνη την αχαλίνωτη ελευθερία, που κατέστρεψε, μαζί με τον φόβο και τον σεβασμό, και τη «φιλία». Αυτή η παρακμή ωστόσο τών πολιτειακών κανόνων βρίσκεται σε ακριβέστατη αλληλεπίδραση με την παρακμή τής μουσικής: απ’ τον αυστηρό διαχωρισμό τών (εξ)αγιασμένων γενών έφτασε κανείς στην κατάργηση κάθε δεσμευτικού κανόνα˙ η κρίση και η γνώμη τών μορφωμένων διαλύθηκε μέσα στην κρίση τού θεατρικού όχλου, η αριστοκρατία μέσα στη θεατροκρατία.

Η Περσία και η Αθήνα βρίσκονται απέναντι στη Σπάρτη κατά παρόμοιον τρόπο όπως στην «Πολιτεία» τα χειρότερα απ’ τα αποτυχημένα πολιτεύματα, η δημοκρατία και η τυραννία, απέναντι στην αληθινή πολιτεία. Εκεί μάς θυμίζει η περιγραφή, πότε-πότε, της τυραννίας, η δε περιγραφή, μέχρι και κατά λέξιν, της δημοκρατίας το βασίλειο των Περσών και την Αθήνα τών «Νόμων». Όταν όμως περιγράφεται η παρακμή, όχι τών θεσμών, αλλά τής μουσικής σ’ αυτήν την Αθήνα, πρέπει και ’μείς να θυμηθούμε την «Πολιτεία»: τη βαθύνοα γνώση τού θεωρητικού τής μουσικής Δάμωνα, όπου δεν συμβαίνει καμμιά αλλαγή στη μουσική, χωρίς να επηρεαστή και μετακινηθή και ολόκληρη η δομή τής πόλης («Πολιτεία» IV 424 CD)˙ την αρχή τής μεγάλης παρακμής, που είναι πρώτ’ απ’ όλα μια παρακμή τής μουσικής (VIII 546 D)˙ και το πλήγμα που προκαλείται (VIII 568 B), όταν η τραγωδία – και εννοείται εδώ η τραγωδία τού Ευριπίδη – προσαρμόζεται στη δημοκρατική και τυραννική πολιτειακή μορφή. Μπορούμε λοιπόν να πούμε, εντελώς γενικά, ότι καθώς το Τρίτο Βιβλίο τών «Νόμων» περιγράφει την ανάπτυξη, από μιας αρχής, της τελειότερης μέχρι τώρα, της δωρικής πολιτείας, για να δείξη μετά την παρακμή της, και την πτώση στο τέλος τής μετριοπαθούς σε άμετρη μοναρχία και δημοκρατία, διαγράφει μια καμπύλη παρόμοια με εκείνη τη μεγαλύτερη καμπύλη που διανύει η «Πολιτεία» από το Δεύτερο μέχρι το Ένατό της Βιβλίο. Και πρέπει να αντιληφθούμε αυτήν την ομοιότητα, για να φανερωθούν και οι διαφορές: στο βασικό έργο, την «Πολιτεία», μια ιδεατά τυπική κατασκευή, έστω και με τη μορφή τού γίγνεσθαι και του παρέρχεσθαι˙ στους δε «Νόμους» η ιστορική ανάπτυξη συγκεκριμένων ιστορικών πόλεων, έστω κι αν υπάρχη κι εδώ αρκετή βοηθητική κατασκευή. Εκεί τα περιλαμβάνει όλα η κατασκευή, ενώ εδώ χρησιμεύει η ιστορική εικόνα στο να διασαφηνίση τη δομή όσων ακολουθούν.

Και ανακεφαλαιώνονται πράγματι στο τέλος τού Τρίτου Βιβλίου (702 Α) όλα όσα προηγήθηκαν – όχι μόνον η μόλις ολοκληρωθείσα ιστορική διερεύνηση, αλλά και οι διάλογοι εμφανώς τού Δεύτερου και του Πρώτου Βιβλίου, που είχαν ακολουθήσει έναν δικό τους φαινομενικά, διακρινόμενον τρόπον τινά από το Τρίτο Βιβλίο δρόμο – ανακεφαλαιώνονται λοιπόν και αποκτούν ένα ενιαίο, κοινό νόημα. Το οποίο και υπηρετεί την κρίση για το ποια ύπαρξη είναι η αρίστη τόσο για τον καθέναν ξεχωριστά όσο και για την πόλη – όπου και καθίσταται σαφές το αρχικό ερώτημα για το «αγαθό» και ο παλαιός παραλληλισμός πόλεως και εκάστου πολίτη. Για να εμφανιστή μάλιστα εδώ κι ένας άξονας του όλου έργου.

( συνεχίζεται )