Πέμπτη 19 Νοεμβρίου 2026

Η sobornost και η ευχαριστιακή εκκλησιολογία: Ο Aleksei Khomiakov και οι διάδοχοί του 2

Συνέχεια από Τρίτη 17. Νοεμβρίου 2026

Η sobornost και η ευχαριστιακή εκκλησιολογία: 

Ο Aleksei Khomiakov και οι διάδοχοί του 2

Κάλλιστος Ware

International Journal for the Study of the Christian Church Vol. 11, Nos. 2–3, May–August 2011, 216–235

.......Αυτό το «κοινό φρόνημα», το οποίο για τη σλαβόφιλη εκκλησιολογία αποτελεί την ουσία της ζωής της Εκκλησίας στη γη, ήταν ακριβώς εκείνο που είχαν κατά νου όταν χρησιμοποιούσαν τον όρο sobornost. Κυριολεκτικά, sobornost σημαίνει «καθολικότητα», αλλά στη σλαβόφιλη χρήση φέρει την έννοια της καθολικότητας που κατανοείται ειδικότερα ως «συνοδικότητα»·

Υποδηλώνει την αλήθεια και τη γνώση που δίνονται στους ανθρώπους όχι ως διάσπαρτα άτομα αλλά ως μέλη του ζωντανού Σώματος του Χριστού. Είναι η στιγμή που χαρίζεται διά της χάριτος, κατά την οποία οι πολλοί σκέφτονται και γνωρίζουν ως ένας. Η sobornost υποδηλώνει με αυτόν τον τρόπο την οργανική σύνθεση της ενότητας και της πολλαπλότητας, τη συμφιλίωση της ομοφωνίας και της ελευθερίας, τη συλλογική ενότητα χωρίς την απώλεια της προσωπικής ελευθερίας. Έτσι, ο Khomiakov ερμηνεύει τον όρο «καθολική» (katholiki, sobornaya), όπως χρησιμοποιείται στο Σύμβολο της Πίστεως, με τη σημασία του «καθ’ όλον» ή του «καθ’ όλους»: «Η Καθολική Εκκλησία [δηλαδή η Ορθόδοξη Εκκλησία] είναι η Εκκλησία που είναι σύμφωνα με όλους ή σύμφωνα με την ενότητα όλων, η Εκκλησία της ελεύθερης και τέλειας ομοφωνίας».²¹......

Από αυτή τη διδασκαλία περί εκκλησιακής ενότητας ο Khomiakov συνήγαγε ένα συμπέρασμα μεγάλης σημασίας. Υποστήριζε ότι καμία εκκλησιαστική σύνοδος δεν μπορεί να θεωρηθεί γνήσια οικουμενική, αν δεν έχει γίνει «αποδεκτή» από τον λαό του Θεού στο σύνολό του. Οι επίσκοποι δεν ορίζουν τη διδασκαλία απομονωμένοι, χωριστά από τα άλλα μέλη του Σώματος· διότι η υπόλοιπη Εκκλησία, κλήρος και λαός μαζί, συμμετέχει στις συνοδικές αποφάσεις μέσω της διαδικασίας της «αποδοχής». Ο Khomiakov δεν επιδίωκε με αυτό να μειώσει ή να υποτιμήσει το ιδιαίτερο διδακτικό χάρισμα του επισκοπικού σώματος. Θα συμφωνούσε με τον άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο: «Πρόβατο, μην ποιμαίνεις τον ποιμένα σου».²² Θεωρούσε όμως τη σχέση μεταξύ του επισκόπου και των πιστών αμοιβαία: «Ο επίσκοπος είναι ταυτόχρονα ο δάσκαλος και ο μαθητής του ποιμνίου του».²³[ΔΕΝ ΣΥΜΦΩΝΗΣΕ ΟΜΩΣ Ο ΜΕΓΑΣ ΓΕΡΩΝ Ο ΖΗΖΙΟΥΛΑΣ]

Τονίζοντας έτσι τη σημασία της αποδοχής των συνόδων από ολόκληρο το Σώμα της Εκκλησίας, ο Khomiakov ενθαρρύνθηκε ιδιαίτερα από μια καίρια διατύπωση στην Απάντηση των Ορθόδοξων Πατριαρχών της Ανατολής προς τον Πάπα Πίο Θ΄ (1848): «Ούτε πατριάρχες ούτε σύνοδοι θα μπορούσαν τότε να εισαγάγουν καινοτομίες ανάμεσά μας, διότι ο υπερασπιστής της θρησκείας είναι το ίδιο το Σώμα της Εκκλησίας, δηλαδή ο ίδιος ο λαός, που επιθυμεί η θρησκευτική του λατρεία να παραμένει πάντοτε αμετάβλητη και όμοια με εκείνη των πατέρων του».²⁴ Παραφράζοντας την Απάντηση, ο Khomiakov έγραφε: Ο Πάπας σφάλλει πολύ όταν υποθέτει ότι θεωρούμε την εκκλησιαστική ιεραρχία φύλακα του δόγματος. Τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά. Η αμετάβλητη σταθερότητα και η αλάνθαστη αλήθεια του χριστιανικού δόγματος δεν εξαρτώνται από καμία ιεραρχική τάξη· διαφυλάσσονται από την ολότητα, από ολόκληρο τον λαό της Εκκλησίας, που είναι το Σώμα του Χριστού. […] Καμία ιεραρχική τάξη ούτε υπέρτατη εξουσία δεν πρέπει να θεωρείται εγγύηση της αλήθειας. Η γνώση της αλήθειας δίνεται στην αμοιβαία αγάπη.²⁵[Ο ΛΑΟΣ ΧΩΡΙΣ ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ ΤΟΥ ΕΙΝΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΧΑΡΑ, ΟΠΩΣ ΕΙΝΑΙ ΣΗΜΕΡΑ]

Αυτή η αντίληψη της αποδοχής των συνόδων από ολόκληρο τον λαό του Θεού έχει αντιμετωπιστεί με επιφύλαξη από αρκετούς Έλληνες θεολόγους. Ο Μητροπολίτης Θυατείρων Γερμανός, για παράδειγμα, γράφει με κάπως απαξιωτικό τρόπο:

Κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί την αφοσίωση του Khomiakov στην Ορθόδοξη Εκκλησία, αλλά η εκκλησιολογία του στερείται σαφήνειας και ακρίβειας. Μπορεί μερικές φορές να οδηγήσει σε επικίνδυνα συμπεράσματα από ορθόδοξη άποψη. Αυτό συνέβη, για παράδειγμα, με την άποψη του Khomiakov ότι το αλάθητο ανήκει στο σύνολο των πιστών. Είμαι βέβαιος ότι ο Khomiakov παρανόησε όσα ειπώθηκαν στη Συνοδική Εγκύκλιο των Ορθόδοξων Πατριαρχών του 1848 σχετικά με τους πιστούς ως υπερασπιστές του δόγματος. Όλοι γνωρίζουν τη διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στον υπερασπιστή και στον κριτή. Από την άλλη πλευρά, συμφωνώ με τον Khomiakov και με εσάς [τον δρ Serge Bolshakoff] ότι η αμοιβαία αγάπη πρέπει να αποτελεί τη βάση για την κατανόηση μεταξύ των Εκκλησιών.²⁶

Ο Μητροπολίτης Γερμανός ασφαλώς διατυπώνει μια βάσιμη επισήμανση όταν διακρίνει με αυτόν τον τρόπο μεταξύ υπερασπιστή και κριτή. Πράγματι, από τη ρωσική πλευρά, ο Sergei Bulgakov κάνει μια παρόμοια διάκριση, όταν διαφοροποιεί τη «διακήρυξη» από την «κατοχή»: «Πρέπει να διακρίνουμε ανάμεσα στη διακήρυξη της αλήθειας, η οποία ανήκει στην ανώτατη εκκλησιαστική αρχή, και στην κατοχή της αλήθειας, η οποία ανήκει σε ολόκληρο το σώμα της Εκκλησίας, μέσα στην καθολικότητα και το αλάθητό του».²⁷ Αλλά η «κατοχή» ίσως δεν είναι απολύτως εύστοχη λέξη σε αυτή τη συνάφεια, διότι η αλήθεια ανήκει στον Θεό και όχι σε εμάς. Ωστόσο, το νόημα της επισήμανσης του Bulgakov διατηρείται αν, ακολουθώντας τη γλώσσα που χρησιμοποιεί ο Khomiakov, μιλήσουμε για «διαφύλαξη» αντί για κατοχή.

Ωστόσο, αυτή η «διαφύλαξη» της αλήθειας, που έχει ανατεθεί στον λαό του Θεού στο σύνολό του, δεν συνεπάγεται μόνο την ευθύνη να υπερασπίζεται πιστά και χωρίς αμφισβήτηση τη διδασκαλία που παραδίδει η ιεραρχία. Οι λαϊκοί είναι επίσης προικισμένοι με το χάρισμα της διάκρισης. Δυνάμει του Βαπτίσματος και του Χρίσματός τους, λαμβάνουν τη χάρη να εξακριβώνουν και να αναγνωρίζουν αν η διδασκαλία της ιεραρχίας είναι πράγματι ορθή. Με όλο τον σεβασμό προς τον Μητροπολίτη Γερμανό, είναι κριτές καθώς και υπερασπιστές. Δεν ήταν κάποιος Ρώσος σλαβόφιλος, αλλά ένας Έλληνας συγγραφέας του τρίτου αιώνα, ο άγιος Ιππόλυτος Ρώμης, εκείνος που διαβεβαίωνε: «Το Άγιο Πνεύμα χαρίζει το πλήρωμα της χάριτος σε όσους πιστεύουν ορθά, ώστε να γνωρίζουν πώς εκείνοι που προΐστανται της Εκκλησίας οφείλουν να διδάσκουν την παράδοση και να τη διαφυλάσσουν σε όλα».²⁸ Παρά τις επιφυλάξεις του Μητροπολίτη Γερμανού και άλλων που συμμερίζονται τη στάση του, μπορεί πράγματι να ειπωθεί ότι αυτή η αντίληψη της αποδοχής των συνόδων από ολόκληρη την Εκκλησία έχει γίνει δεκτή, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, από ένα ευρύ φάσμα Ελλήνων θεολόγων, όπως ο Αμίλκας Αλιβιζάτος, ο Ιωάννης Καρμίρης, ο Ιερώνυμος Κοτσώνης, ακόμη και, σε κάποιον βαθμό, ο Παναγιώτης Τρεμπέλας.²⁹[ΧΩΡΙΣ ΤΟΥΣ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΠΑΤΕΡΕΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑ, ΦΟΡΕΙΣ ΤΗΣ ΖΩΝΤΑΝΗΣ ΣΕΜΠΕΙΡΙΑΣ ΤΟΥ ΑΛΗΘΙΝΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΣΩΤΗΡΟΣ, ΟΙ ΣΥΝΟΔΟΙ ΕΙΝΑΙ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΜΠΟΥΦΕΔΕΣ ΟΠΩΣ ΤΟΥ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΥ]

Όταν γίνεται λόγος για την αποδοχή των συνόδων, δεν πρέπει να θεωρείται ότι αυτή πραγματοποιείται μέσω κάποιου είδους σαφώς καθορισμένης νομικής διαδικασίας. Σύμφωνα με τα λόγια του Bulgakov:
Δεν πρόκειται για μια νομική και τυπική αποδοχή. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι αποφάσεις των συνόδων πρέπει να επικυρώνονται με ένα γενικό δημοψήφισμα και ότι χωρίς ένα τέτοιο δημοψήφισμα δεν έχουν ισχύ. Δεν υπάρχει τέτοιο δημοψήφισμα. Αλλά από την ιστορική εμπειρία προκύπτει σαφώς αν η φωνή μιας συγκεκριμένης συνόδου υπήρξε πράγματι η φωνή της Εκκλησίας ή όχι· αυτό είναι όλο. Δεν υπάρχουν, δεν μπορούν να υπάρχουν, εξωτερικά όργανα ή μέθοδοι που να πιστοποιούν την εσωτερική βεβαιότητα της Εκκλησίας· αυτό πρέπει να το παραδεχτούμε με ειλικρίνεια και αποφασιστικότητα. Όποιος ταράζεται από αυτή την έλλειψη εξωτερικών τεκμηρίων για την εκκλησιαστική αλήθεια δεν πιστεύει στην Εκκλησία και δεν τη γνωρίζει αληθινά. Η ενέργεια του Αγίου Πνεύματος μέσα στην Εκκλησία είναι ένα ανεξιχνίαστο μυστήριο που πραγματώνεται σε ανθρώπινες πράξεις και στην ανθρώπινη συνείδηση. Ο εκκλησιαστικός φετιχισμός που αναζητεί ένα μαντείο το οποίο να μιλά στο όνομα του Αγίου Πνεύματος και το βρίσκει στο πρόσωπο ενός ανώτατου ιεράρχη ή στο επισκοπικό σώμα και στις συνάξεις του — αυτός ο φετιχισμός είναι ένα τρομερό σύμπτωμα λειψής πίστης.³⁰

Επιπλέον, η έννοια της αποδοχής των συνόδων δεν σημαίνει ότι οι λαϊκοί, μέσω της πράξης της αποδοχής, καθιστούν τη σύνοδο οικουμενική, προσδίδοντάς της μια αυθεντικότητα που διαφορετικά θα της έλειπε. Σημαίνει μάλλον ότι οι λαϊκοί αναγνωρίζουν τη σύνοδο ως οικουμενική.

Υπό το φως αυτής της εκκλησιολογίας της sobornost, την οποία προέβαλε ο Khomiakov, ας επιστρέψουμε στην κριτική του δυτικού Χριστιανισμού που άσκησαν ο ίδιος και οι άλλοι σλαβόφιλοι. Η Ρώμη και ο Προτεσταντισμός, όπως πίστευαν, έχουν χάσει εξίσου την αίσθηση της κοινότητας, της ελεύθερης ομοφωνίας, που φανερώνεται στην Ορθόδοξη Εκκλησία στις καλύτερες εκφράσεις της, όταν είναι περισσότερο πιστή στον εαυτό της. Προσαρμόζοντας μια αναλογία που χρησιμοποιούσε ο Khomiakov: στον Προτεσταντισμό υπάρχει απλώς εξωτερική παράθεση, όπως συμβαίνει με τους κόκκους της άμμου που συγκεντρώνονται σε έναν σωρό· στον Ρωμαιοκαθολικισμό υπάρχει μια νεκρή ενότητα, όπως συμβαίνει με τα τούβλα ενός τοίχου, που συγκρατούνται με κονίαμα· εκείνο όμως που λείπει και από τους δύο έχει διαφυλαχθεί, με τη χάρη του Θεού, στην Ορθοδοξία — η ζωντανή ενότητα που συνδέει τα κλαδιά ενός δέντρου ή τα μέλη ενός ανθρώπινου σώματος. Όπως το διατύπωσε ο Khomiakov, με το χαρακτηριστικά πολεμικό ύφος του: «Ο Προτεσταντισμός ρίχνει τον άνθρωπο σε μια έρημο, ο Ρωμαιοκαθολικισμός τον περιορίζει μέσα σε έναν περίβολο· και στους δύο είναι εξίσου μόνος».³¹ Άλλοι Ρώσοι ορθόδοξοι στα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα, όπως ο άγιος Φιλάρετος, Μητροπολίτης Μόσχας (1782–1867), μιλούσαν για τη Δύση με πολύ λιγότερο αρνητικούς όρους.

Από όλες τις χριστιανικές ομολογίες της Δύσης, μόνο τον Αγγλικανισμό έβλεπε ο Khomiakov υπό ένα κάπως θετικότερο φως. Τον εντυπωσίαζε βαθιά η ευλάβεια με την οποία οι Άγγλοι τηρούσαν την Κυριακή.³² (Τι θα έλεγε όμως σήμερα;) Κάποια στιγμή ήλπιζε ότι ένα δυτικό ορθόδοξο κίνημα, εμπνευσμένο από τον William Palmer, θα μπορούσε να γεννηθεί μέσα στην Εκκλησία της Αγγλίας·³³ σχεδόν σίγουρα, όμως, υπερεκτιμούσε την επιρροή του Palmer στους κόλπους της τρακταριανής παράταξης.³⁴ «Ο Αγγλικανισμός», υποστήριζε ο Khomiakov, «δεν μπορεί να δώσει και δεν έδωσε ποτέ ούτε έναν λόγο για να μην είναι ορθόδοξος».³⁵ Ταυτόχρονα, τον ανησυχούσε η ποικιλία των θεολογικών απόψεων που υπήρχαν μέσα στον Αγγλικανισμό: «Η Εκκλησία δεν μπορεί να είναι μια αρμονία παραφωνιών», έγραφε.³⁶ Τελικά, παρά την αγάπη του για τον Αγγλικανισμό, η εκτίμησή του για το μέλλον του ήταν κάπως ζοφερή: τον έβλεπε ως «μια αμμοθίνη στη μέση της θάλασσας, που εξαφανίζεται γρήγορα κάτω από την πίεση των συγκρουόμενων κυμάτων του Ρωμαιοκαθολικισμού και των προτεσταντικών αποσχιστικών ομολογιών».³⁷

Σε αντίθεση με τις δυτικές μορφές του Χριστιανισμού, πίστευε ο Khomiakov, μόνο η Ορθοδοξία έχει διατηρήσει μια ισόρροπη συμφιλίωση ανάμεσα στην ελευθερία και την ομοφωνία, ανάμεσα στην ελευθερία και την υπακοή. «Διακηρύσσουμε μια Εκκλησία που είναι μία και ελεύθερη», διαβεβαίωνε, «… μία χωρίς να χρειάζεται έναν επίσημο εκπρόσωπο της ενότητάς της και ελεύθερη χωρίς αυτή η ελευθερία να εκδηλώνεται με τη μορφή της διχόνοιας ανάμεσα στα μέλη της».³⁸ Στην Ορθοδοξία, δηλαδή, δεν υπάρχει ούτε υποταγή σε μια εξωτερική αυθεντία, όπως στον Παπισμό, ούτε ατομικισμός, όπως στους Προτεστάντες, αλλά ενότητα μέσα στην ποικιλία, που εκφράζεται μέσω της αμοιβαίας αγάπης, όπως στη ζωή της Αγίας Τριάδας (βλ. Ιω. 17:21). Έγραφε, λοιπόν, με κάπως προκλητικούς όρους:

Τρεις μεγάλες φωνές ακούγονται στην Ευρώπη.
«Να υπακούετε και να πιστεύετε στα διατάγματά μου», λέει η φωνή της Ρώμης.
«Να είστε ελεύθεροι και να προσπαθήσετε να κατασκευάσετε μόνοι σας κάποιο είδος πίστης», λέει η φωνή του Προτεσταντισμού.
Και η φωνή της Εκκλησίας λέει στα παιδιά της: «Αγαπήσωμεν αλλήλους, ίνα εν ομονοία ομολογήσωμεν Πατέρα, Υιόν και Άγιον Πνεύμα».³⁹


Αυτή η τελευταία φράση, παρμένη από τη Θεία Λειτουργία του αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου (και του αγίου Βασιλείου), η οποία ακούγεται αμέσως πριν από την απαγγελία του Συμβόλου της Πίστεως, είναι ένα από τα αγαπημένα χωρία του Khomiakov. Δείχνει ότι η αμοιβαία αγάπη, η οποία αποτελεί την ουσία της Εκκλησίας, δεν είναι απλώς ένα υποκειμενικό και συναισθηματικό αίσθημα, αλλά έχει αντικειμενικό θεμέλιο στο δόγμα της Τριάδας. Όταν ο φίλος του Tolstoy, Nikolai Fyodorov, έλεγε: «Το κοινωνικό μας πρόγραμμα είναι το δόγμα της Τριάδας»,⁴⁰ ο Khomiakov θα μπορούσε να βεβαιώσει με την ίδια αλήθεια: «Το εκκλησιακό μας πρόγραμμα είναι το δόγμα της Τριάδας».

Η sobornost ή κοινωνία που υποστήριζε ο Khomiakov δεν είναι μόνο οριζόντια αλλά και κατακόρυφη. Δεν είναι απλώς ένας δεσμός κοινωνίας που ενώνει ανθρώπινα πρόσωπα τα οποία ζουν αυτή τη στιγμή, αλλά εκτείνεται μέσα στον χρόνο και προς τα πίσω και προς τα εμπρός, στο παρελθόν και στο μέλλον. Περιλαμβάνει όχι μόνο όσους βρίσκονται στη γη, αλλά εξίσου και τους αγίους στον ουρανό. Αυτό το σημείο αναπτύσσεται με εντυπωσιακό τρόπο στην αρχή του δοκιμίου του «Η Εκκλησία είναι μία»:

Η Εκκλησία είναι μία, παρά τη διαίρεσή της, όπως αυτή εμφανίζεται στον άνθρωπο που εξακολουθεί να ζει στη γη. Μόνο σε σχέση με τον άνθρωπο είναι δυνατόν να αναγνωρίσουμε μια διαίρεση της Εκκλησίας σε ορατή και αόρατη· η ενότητά της είναι, στην πραγματικότητα, αληθινή και απόλυτη. Όσοι ζουν στη γη, όσοι έχουν ολοκληρώσει την επίγεια πορεία τους, όσοι, όπως οι άγγελοι, δεν δημιουργήθηκαν για μια ζωή στη γη, όσοι ανήκουν στις μελλοντικές γενιές και δεν έχουν ακόμη αρχίσει την επίγεια πορεία τους, όλοι είναι ενωμένοι μεταξύ τους σε μία Εκκλησία, μέσα στην ίδια και μοναδική χάρη του Θεού· διότι η δημιουργία του Θεού που δεν έχει ακόμη φανερωθεί είναι φανερή σε αυτόν· και ο Θεός ακούει τις προσευχές και γνωρίζει την πίστη εκείνων που δεν έχει ακόμη καλέσει από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Πράγματι, η Εκκλησία, το Σώμα του Χριστού, φανερώνεται και πραγματώνεται μέσα στον χρόνο, χωρίς να μεταβάλλει την ουσιώδη ενότητά της ή την εσωτερική ζωή της χάριτος. Και επομένως, όταν μιλάμε για «ορατή και αόρατη Εκκλησία», μιλάμε έτσι μόνο σε σχέση με τον άνθρωπο.⁴¹

Συνοψίζοντας το όραμά του για την Εκκλησία ως ουρανό επί της γης, ο Khomiakov γράφει: «Η Εκκλησία, ακόμη και εδώ στη γη, είναι μια ουράνια πραγματικότητα».⁴²

Η εκκλησιολογία του Khomiakov, μολονότι άσκησε ευρεία επιρροή, έχει επίσης επικριθεί αυστηρά. Έχει υποστηριχθεί, πρώτον, ότι δεν είναι επαρκώς πατερική. Αυτό, ωστόσο, είναι ένα αμφισβητούμενο σημείο. Είναι αλήθεια ότι ο Khomiakov σχεδόν ποτέ δεν παρέπεμπε στους Πατέρες. Αλλά ο Florovsky υποστηρίζει προς υπεράσπισή του: «Είναι ολοφάνερο ότι είχε σοβαρή εξοικείωση με τα πατερικά συγγράμματα και γενικότερα με την ιστορία της αρχαίας Εκκλησίας… Η διδασκαλία του Khomiakov για την Εκκλησία παραμένει απολύτως πιστή στη θεμελιώδη και αρχαία πατερική παράδοση».⁴³

Στενά συνδεδεμένη με αυτή την πρώτη κριτική είναι μια δεύτερη: η εκκλησιολογία του, υποστηρίζεται, είναι υπερβολικά εθνικιστική και δεν αντανακλά επαρκώς το οικουμενικό πνεύμα της Ορθοδοξίας. Εδώ δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι στον Khomiakov, όπως και στους άλλους σλαβόφιλους, υπάρχει έντονο το στοιχείο του ρωσικού μεσσιανισμού.

Τρίτον, έχει υποστηριχθεί δικαιολογημένα ότι η εικόνα που δίνει ο Khomiakov για τη sobornost, όπως βιώνεται μέσα στην Ορθόδοξη Εκκλησία, είναι υπερβολικά «πνευματική» και εξιδανικευμένη. Συμβαίνει άραγε πάντοτε οι χωρικοί μιας αγροτικής κοινότητας να συμφωνούν μεταξύ τους; Τι πρέπει, πράγματι, να γίνεται όταν, όπως συμβαίνει πολύ συχνά στην εκκλησιαστική ζωή, οι χριστιανοί στην πραγματικότητα δεν συμφωνούν και δεν προκύπτει κανένα «κοινό φρόνημα»; Ο Khomiakov δεν δίνει εδώ σαφή απάντηση. Και μπορεί αληθινά να ειπωθεί ότι στην πράξη η Ορθόδοξη Εκκλησία σέβεται πάντοτε την ελευθερία της συνείδησης; Μακάρι να ήταν έτσι! Όχι αδικαιολόγητα, ο Vladimir Solovyov κατηγόρησε τους σλαβόφιλους ότι είναι υπερβολικά «μονοφυσίτες» στην εκκλησιολογία τους· ότι δηλαδή παραχωρούν πολύ λίγο χώρο στην ανθρώπινη, ιστορική όψη της Εκκλησίας.⁴⁴ Ο Ιωάννης Ρωμανίδης προχωρεί ακόμη περισσότερο, υποστηρίζοντας ότι ο Khomiakov δεν λαμβάνει επαρκώς υπόψη την πτώση, την ισχύ του προπατορικού αμαρτήματος και τη δύναμη του διαβόλου, και ότι λέει πολύ λίγα για τον ασκητικό αγώνα εναντίον του πειρασμού και των παθών.⁴⁵

Τέταρτον, στην έκθεση του Khomiakov η Εκκλησία περιορίζεται υπερβολικά στην κοινωνική διάσταση και θεωρείται με στατικούς μάλλον παρά με εσχατολογικούς όρους. Όπως το εκφράζει ο Evdokimov, ο Khomiakov δεν άφησε επαρκή χώρο για την «εσχατολογική ανησυχία»,⁴⁶ για την εισβολή του μέλλοντος αιώνος στον παρόντα αιώνα.

Πέμπτον, και σημαντικότερο απ’ όλα, ο Khomiakov είπε λίγα για τη σημασία της Ευχαριστίας στη ζωή της Εκκλησίας. Σε αυτό το σημείο θα επιστρέψω σύντομα, όταν μιλήσω για τον Afanasiev και τον Ζηζιούλα.

Ωστόσο, όποιες κι αν είναι οι αδυναμίες της εκκλησιολογίας του Khomiakov, έχει μία εξέχουσα αρετή. Δικαίως επέμενε στην πρωτοκαθεδρία της αγάπης έναντι της εξουσίας. Η Εκκλησία, όπως αναγνώριζε, πρέπει να κατανοείται όχι με νομικιστικούς ή θεσμικούς όρους, όχι ως ένα νομικό σωματείο, αλλά ως το ζωντανό Σώμα του Ιησού Χριστού, μέσα στο οποίο ενοικεί και το οποίο ζωοποιεί το Άγιο Πνεύμα. Και μέσα σε αυτό το ζωντανό Σώμα, ο αποφασιστικός παράγοντας δεν είναι η εξωτερική εξουσία δικαιοδοσίας αλλά η τριαδική αγάπη.

Οι διάδοχοι: Afanasiev και Ζηζιούλας

Συγκρίνοντας την «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» του εικοστού αιώνα με την «εκκλησιολογία της sobornost» του δέκατου ένατου αιώνα, διαπιστώνουμε αμέσως ορισμένα σημαντικά σημεία διαφοροποίησης. Πρώτον, ο Khomiakov και οι σλαβόφιλοι εξέθεταν τη διδασκαλία τους για την Εκκλησία σε συνειδητή αντιπαράθεση προς τη Δύση. Αυτή η πολεμική προσέγγιση απουσιάζει σε μεγάλο βαθμό από την «ευχαριστιακή» σχολή της Ορθοδοξίας του εικοστού αιώνα. Δεύτερον, μολονότι ο Khomiakov μπορεί πράγματι να είχε επηρεαστεί από τους Πατέρες, δεν το καθιστά σαφές. Ο Afanasiev και, ειδικότερα, ο Ζηζιούλας προσδίδουν στην εκκλησιολογία τους ένα στέρεο πατερικό θεμέλιο. Τρίτον, ενώ η εκκλησιολογία της sobornost έχει, από συνειδητή επιλογή, έντονα ρωσικό χαρακτήρα, η «ευχαριστιακή» σχολή δεν έχει ανάλογη εθνικιστική χροιά, αλλά έχει βρει υποστηρικτές εξίσου μεταξύ Ρώσων και Ελλήνων. Τέταρτον, ενώ το σλαβόφιλο «πρότυπο» είναι κοινωνικό —η φυσική κοινότητα της ρωσικής αγροτικής κοινότητας—, το «πρότυπο» της «ευχαριστιακής εκκλησιολογίας» είναι μυστηριακό και λειτουργικό: η συναγμένη Εκκλησία, που τελεί τα θεία μυστήρια υπό την προεδρία του επισκόπου. Παρά τα σημεία αυτά διαφοροποίησης, όμως, η «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» μπορεί επίσης, από σημαντικές απόψεις, να θεωρηθεί συνέχεια της εκκλησιολογίας της sobornost. Κοινό γνώρισμα και των δύο εκκλησιολογιών είναι η επιμονή στην κατανόηση της Εκκλησίας ως οργανισμού μάλλον παρά ως νομικής οργάνωσης, καθώς και η κατανόηση της ιδιότητας του μέλους της Εκκλησίας ως συμμετοχής σε μια κοινή ζωή, μάλλον παρά ως αποδοχής αληθειών και κανόνων που επιβάλλονται από μια ανώτερη αρχή.

Μολονότι η «ευχαριστιακή εκκλησιολογία» θεωρείται συνήθως φαινόμενο του εικοστού αιώνα, στην πραγματικότητα έχει μακρινές ρίζες στην Αγία Γραφή και στους πρώτους Πατέρες. Η αφετηρία της μπορεί να εντοπιστεί στα λόγια του αγίου Παύλου (Α΄ Κορ. 10:16–17): «Ο άρτος που κόβουμε δεν είναι κοινωνία του σώματος του Χριστού; Επειδή υπάρχει ένας άρτος, εμείς οι πολλοί είμαστε ένα σώμα, διότι όλοι μετέχουμε στον έναν άρτο». Σε ολόκληρη την Καινή Διαθήκη δεν υπάρχει εκκλησιολογικό κείμενο πιο καθοριστικό από αυτό. Ο Παύλος έχει συνδέσει εδώ δύο θεμελιώδεις ιδέες: τον έναν ευχαριστιακό άρτο από τον οποίο τρώνε οι πολλοί πιστοί και το ένα εκκλησιακό σώμα στο οποίο ανήκουν οι πολλοί πιστοί. Ανάμεσα στα δύο αυτά ο απόστολος διακήρυξε όχι απλώς μια αναλογία αλλά μια αιτιώδη σύνδεση: επειδή τρώμε από τον έναν άρτο, γι’ αυτό συγκροτούμε ένα Σώμα εν Χριστώ. Η Ευχαριστία είναι εκείνη που δημιουργεί την ενότητα της Εκκλησίας. Η ενότητα δεν επιβάλλεται απ’ έξω μέσω της εξουσίας δικαιοδοσίας, αλλά δημιουργείται εκ των έσω μέσω της κοινωνίας στο Σώμα και στο Αίμα του Χριστού.

Ακριβώς η ίδια συλλογιστική απαντά σε αυτό που αποτελεί πιθανότατα την αρχαιότερη σωζόμενη ευχαριστιακή προσευχή της Εκκλησίας. Στη Διδαχή ή Διδασκαλία των Αποστόλων (τέλη του πρώτου ή αρχές του δεύτερου αιώνα;), όπως και στην Α΄ Κορ. 10:16–17, συνδέεται η ενότητα του ευχαριστιακού άρτου με την ενότητα της Εκκλησίας: «Όπως αυτός ο κομμένος άρτος ήταν διασκορπισμένος πάνω στα βουνά και κατόπιν συγκεντρώθηκε και έγινε ένα, έτσι ας συγκεντρωθεί η Εκκλησία σου από τα πέρατα της γης στη Βασιλεία σου».⁴⁷ Εδώ πρέπει να φανταστούμε τα στάχυα του σιταριού που φυτρώνουν διάσπαρτα στους λόφους της Συρίας, συγκεντρώνονται στο αλώνι, αλέθονται σε αλεύρι και ψήνονται για να σχηματίσουν έναν και μοναδικό άρτο· αυτός ο ένας άρτος κατόπιν κόβεται σε κομμάτια κατά την Ευχαριστία και δίνεται σε όσους κοινωνούν. Με ανάλογο τρόπο, τα διασκορπισμένα μέλη του ανθρώπινου γένους, μέσω της ευχαριστιακής κοινωνίας, συνάγονται στη ζωντανή ενότητα της Βασιλείας.

Ο πρώιμος Πατέρας που διερεύνησε πληρέστερα την αλληλεξάρτηση Εκκλησίας και Ευχαριστίας είναι ο άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας (περ. 35–περ. 107). Δικαίως μπορεί να θεωρηθεί ο προστάτης άγιος της σύγχρονης «ευχαριστιακής» σχολής. Σε ένα χαρακτηριστικό χωρίο ο Ιγνάτιος έγραφε: «Φροντίστε να μετέχετε σε μία Ευχαριστία· διότι μία είναι η σάρκα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και ένα το ποτήριο για την ένωση με το αίμα του, ένα το θυσιαστήριο, όπως ένας είναι ο επίσκοπος μαζί με το πρεσβυτέριο και τους διακόνους, τους συνδούλους μου».⁴⁸ Σε ένα παράλληλο χωρίο δήλωνε:
Ας υπάρχει μία κοινή προσευχή, μία δέηση, ένα φρόνημα, μία ελπίδα μέσα στην αγάπη, μέσα στην άμεμπτη χαρά, που είναι ο Ιησούς Χριστός· διότι δεν υπάρχει τίποτε ανώτερο από αυτόν. Σπεύδετε όλοι να συνέρχεστε, σαν σε έναν ναό του Θεού, σαν σε ένα θυσιαστήριο, προς τον έναν Ιησού Χριστό, ο οποίος προήλθε από τον έναν Πατέρα, βρίσκεται με τον έναν Πατέρα και επέστρεψε στον έναν Πατέρα.⁴⁹


Σημειώσεις:

22 Γρηγόριος ο Θεολόγος, Λόγος ΙΘ΄, 10 (PG 35: 1053C).

23 Khomiakov, L’Église latine et le Protestantisme, σ. 49, όπου παραθέτει τον άγιο Ιννοκέντιο (Veniaminov), Επίσκοπο Αλάσκας και Αλεούτιων Νήσων (μετέπειτα Μητροπολίτη Μόσχας).

24 Απάντηση των Ορθόδοξων Πατριαρχών της Ανατολής, §17· στο Pelikan και Hotchkiss, Creeds and Confessions, τόμ. 3, σ. 282.

25 Birkbeck, Russia and the English Church, σ. 94.

26 Bolshakoff, The Doctrine of the Unity of the Church, σ. ix. Για την ενδεχόμενη παρανόηση της Απάντησης των Ορθόδοξων Πατριαρχών της Ανατολής από τον Khomiakov, βλ. επίσης Every, «Khomiakoff and the Encyclical».

27 Bulgakov, The Orthodox Church, σ. 92.

28 Ιππόλυτος, Αποστολική Παράδοση, i, 5· έκδ. Dix, σ. 2.

29 Βλ. Ware, «The Exercise of Authority», σ. 954–955· «The Ecumenical Councils», σ. 217–233.

30 Bulgakov, The Orthodox Church, σ. 89.

31 Khomiakov, L’Église latine et le Protestantisme, σ. 125.

32 Birkbeck, Russia and the English Church, σ. 74–76.

33 Στο ίδιο, σ. 102–103.

34 Βλ. Richard J. Mammana, στο Tsurikov, A.S. Khomiakov, σ. 119.

35 Khomiakov, L’Église latine et le Protestantisme, σ. 257.

36 Birkbeck, Russia and the English Church, σ. 69.

37 Παρατίθεται στον Zernov, Three Russian Prophets, σ. 68.

38 Khomiakov, L’Église latine et le Protestantisme, σ. 117–118.

39 Στο ίδιο, σ. 308.

40 Παρατίθεται στον Clément, L’Église orthodoxe, σ. 63.

41 Birkbeck, Russia and the English Church, σ. 193–194.

42 Khomiakov, L’Église latine et le Protestantisme, σ. 112.

43 Florovsky, Ways of Russian Theology, μέρος 2, σ. 41, 46.

44 Για την εφαρμογή της Χριστολογίας της Χαλκηδόνας στη διδασκαλία περί Εκκλησίας και για τις δύο αντίθετες τάσεις του εκκλησιολογικού μονοφυσιτισμού και του εκκλησιολογικού νεστοριανισμού, βλ. Lossky, «The Temptations of Ecclesial Consciousness»· πρβλ. Viscuso, «Canon Law», σ. 203–215.

45 Ρωμανίδης, «Orthodox Ecclesiology», σ. 58, 60, 69–70, 72.

46 Evdokimov, «The Principal Currents», σ. 33.

47 Διδαχή, ix, 4· έκδ. Lightfoot και Harmer, σ. 221.

48 Προς Φιλαδελφείς, iv· έκδ. Lightfoot και Harmer, σ. 124.

49 Προς Μαγνησιείς, vii, 1· έκδ. Lightfoot και Harmer, σ. 113.

Δεν υπάρχουν σχόλια: