Τετάρτη 18 Νοεμβρίου 2026

Οι εξωγήινοι του Kant (3) Η Ανθρωπολογία και οι άλλοι της(οι Ετερότητες)

 Συνέχεια από Τετάρτη 11. Νοεμβρίου 2026

Οι εξωγήινοι του Kant 3

Η Ανθρωπολογία και οι άλλοι της

David L. Clark
Πανεπιστήμιο McMaster

Στην Eve Kosofsky Sedgwick

«Ας πιστέψουμε λοιπόν στην αστρική μας φιλία, ακόμη κι αν αναγκαστούμε να είμαστε επίγειοι εχθροί».
—Friedrich Nietzsche, Η χαρούμενη επιστήμη

ΟΣΑ ΜΕΛΛΟΥΝ ΝΑ ΕΡΘΟΥΝ: ΤΟ ΕΞΩΓΗΙΝΟ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ


......Θα μπορούσε κάλλιστα σε έναν άλλο πλανήτη να υπάρχουν έλλογα όντα που δεν θα μπορούσαν να σκέφτονται παρά μόνο μεγαλόφωνα. Αυτά τα όντα δεν θα μπορούσαν να έχουν σκέψεις χωρίς ταυτόχρονα να τις εκφράζουν με τη φωνή τους, είτε ήταν ξύπνια είτε κοιμούνταν, είτε βρίσκονταν μαζί με άλλους είτε μόνα τους. Σε τι είδους διαφορετική συμπεριφορά απέναντι στους άλλους θα οδηγούσε αυτό και τι είδους επίδραση θα είχε σε σύγκριση με το ανθρώπινο είδος μας; (AP, 250).....


Χρειάζεται να σταθούμε για μια στιγμή, αναβάλλοντας την αποκαλυπτικά προκαταβολική απάντηση του Kant στο ερώτημά του, ώστε να διερευνήσουμε τον ευρύ χώρο σκέψης που διανοίγει αυτό το υπερκαθορισμένο χωρίο. Εκείνο που θέλω να υποστηρίξω είναι ότι το παράξενο εξωγήινο όνειρο του Kant λειτουργεί ως ένα είδος φορτισμένου σημείου αναμετάδοσης, μέσα από το οποίο διέρχονται αλληλεπικαλυπτόμενες επιθυμίες, αγωνίες και παραδοχές σχετικά με την ομιλία, τη μυστικότητα και την κοινωνικότητα. Ας αρχίσουμε όμως με τα δύο ερωτήματα που θέτει ο Kant. Από κοινού προαναγγέλλουν την κατεξοχήν νεωτερική ανθρωπολογική χειρονομία: η σύλληψη της διαφοράς δεν διακρίνεται από την προσδοκία ότι θα μας δουν και θα μας κρίνουν από τη σκοπιά αυτής της διαφοράς. Όπως λέει ο Derrida, «ο Rousseau θα είχε διδάξει στον σύγχρονο ανθρωπολόγο αυτή την ταπεινότητα εκείνου που γνωρίζει ότι είναι “απαράδεκτος”, αυτή την τύψη που παράγει την ανθρωπολογία» (OG, 101). Ο Kant βλέπει τον άλλον ως παραίσθηση για να νουθετήσει το ίδιο του το «είδος» και, έτσι, να υποβάλει τον «άνθρωπο» είτε σε «καλοπροαίρετη γελοιοποίηση» είτε σε «περιφρόνηση» —τις δύο κριτικές στάσεις που προτείνει ο Kant στην επόμενη σελίδα, ανακαλώντας την προηγούμενη επιλογή του Μώμου και του Τίμωνα, αντίστοιχα— μέσω της παράκαμψης του εξωγήινου. Αυτή είναι τουλάχιστον η αμφίσημα αντιανθρωποκεντρική χειρονομία στην οποία θα προβεί τελικά ο Kant στον απόηχο του ονείρου του για τους εξωγήινους που δεν μπορούν να πουν ψέματα, μια χειρονομία με μακρά ιστορία στο έργο του.¹³ Οι εξωγήινοι, απλώς και μόνο χάρη στον εξωτισμό τους, στη φυσική και «πολιτισμική» απόστασή τους από τις μέριμνες της ανθρωπότητας, αναδεικνύουν τη σχετική (α)σημαντότητα αυτών των μεριμνών. Όποια κι αν είναι τα ελαττώματα που χαρακτηρίζουν τους εξωγήινους —και ο Kant δεν θα διστάσει, λίγο αργότερα, να τους καταδικάσει γι’ αυτά—, η απλή δυνατότητα ύπαρξης άλλων έλλογων πλασμάτων στο σύμπαν, πλασμάτων με ικανότητες και αδυναμίες απολύτως ιδιαίτερες σε αυτά, συμβάλλει στη διασαφήνιση εκείνου που καθιστά τον «άνθρωπο» μοναδικό, την ίδια στιγμή που τοποθετεί την ενασχόλησή του με αυτή τη μοναδικότητα —μια ενασχόληση που περιλαμβάνει, κατά τεκμήριο, και την ίδια την πραγματολογική ανθρωπολογία— σε μια ευρύτερη, κοσμολογική προοπτική, όπου οι άνθρωποι αποτελούν απλώς ένα είδος έλλογων πλασμάτων ανάμεσα σε πολλά. Πόσο διαφορετικό μοιάζει αυτό από όλες τις άλλες αναφορές της Ανθρωπολογίας στους άλλους, στις οποίες ο Kant δεν εκφράζει παρά απροκάλυπτη περιφρόνηση για τον ξένο: τους Εβραίους, τους «πρωτόγονους» πολιτισμούς, τις γυναίκες, την αριστοκρατία, όλα εκείνα τα όντα των οποίων αμφισβητείται τόσο η ελλογότητα όσο και η ανθρωπινότητα και τα οποία, με διαφορετικό τρόπο το καθένα, στοιχειώνουν τα περιθώρια της Ανθρωπολογίας ως ισάριθμες φασματικές απειλές. Από κοινού, αυτές οι αναφορές συγκροτούν αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «μη νεωτερικό» ή αρχαϊκό νήμα της Ανθρωπολογίας, το απροκάλυπτα ανθρωποκεντρικό κείμενο που αντιπαρατίθεται στο περισσότερο «νεωτερικό» αντίστοιχό του, το ανθρωποκεντρικό κείμενο που σκέφτεται τον εαυτό του ως αντιανθρωποκεντρισμό (OG, 120), έστω και για μια στιγμή. Η ασυνήθιστη μορφή μιας εξωγήινης κοινότητας στην οποία η εξαπάτηση είναι αδύνατη συμβάλλει, χάρη στη θέση της μέσα στην αφήγηση του κειμένου, στην ώθηση του Kant προς την υπό όρους «παραδοχή ότι αυτή η φυλή των γήινων έλλογων όντων δεν αξίζει καμία τιμητική θέση ανάμεσα στα άλλα έλλογα όντα του σύμπαντος (που μας είναι άγνωστα)» (AP, 251). «Άγνωστα», ναι, όπως φροντίζει να επισημάνει η παρένθεση του Kant, αλλά άγνωστα με έναν τρόπο που διαχωρίζει αυτά τα «άλλα έλλογα όντα» από την ανθρωπότητα χωρίς να τα καθιστά απρόσιτα στο επικριτικό βλέμμα του ανθρωπολόγου. Η παρένθεση σηματοδοτεί την ασταθή γραμμή που χωρίζει την εμπειρική επιταγή του Kant να μιλά για ό,τι είναι γνωστό από την ονειροπόλα επιθυμία του να αξιοποιήσει αυτή την αδυναμία γνώσης, να μετατρέψει τους εξωγήινους σε ένα κενό σημείο στο οποίο θα μπορούσε να αποδοθεί οποιαδήποτε ανθρωποκεντρική σημασία. Εύλογα, η χειρονομία του Kant διατυπώνεται υποθετικά: η ανεξάλειπτα απατηλή φύση του «ανθρώπου» «θα οδηγούσε σε αυτή την παραδοχή», λέει, αναγνωρίζοντας εν μέρει τον φαντασιακό χαρακτήρα των εξωγήινών του και, εν μέρει, ανοίγοντας τον δρόμο για άλλες παραδοχές, και μάλιστα για τις πιο αισιόδοξες με τις οποίες τελικά ολοκληρώνεται η Ανθρωπολογία. Όταν ο Kant αναρωτιέται πόσο διαφορετικά θα μπορούσαν να είναι τα πράγματα σε έναν πλανήτη κατοικημένο από ριζικά ειλικρινείς εξωγήινους, διανοίγει τη θεωρητική δυνατότητα μιας συγκριτικής κρίσης για την ανθρωπότητα. Η ανθρωπολογική λογική αυτής της στιγμής του κειμένου είναι αναμφίβολα πειστική: αν όχι ο Τίμων ή ο Μώμος, τότε οι εξωγήινοι θα μπορούσαν να προσδιορίσουν την περιζήτητη σκοπιά από την οποία θα αξιολογούνταν οι αδυναμίες των γήινων ομολόγων τους μέσα στην τάξη των πραγμάτων. Ο εξωγήινος συνιστά τον «απόλυτο» ξένο, του οποίου το βλέμμα θα μπορούσε να μας αποκαλύψει ακαριαία την ψευδόμενη φύση μας. Με την εντιμότητά τους, οι εξωγήινοι θα φαίνονταν πράγματι να ενσαρκώνουν την καθαρότητα και την πληρότητα εκείνου που ο Kant ονομάζει αλλού «τέλεια φιλία» (MM, 262). Μια τέτοια αδελφοσύνη είναι τόσο σπάνια, ώστε μοιάζει να μην ανήκει σε αυτόν τον κόσμο, τόσο σπάνια όσο οι «μαύροι κύκνοι» (MM, 263), για να θυμηθούμε την υπέροχη μεταφορά του φιλοσόφου, την οποία αντλεί από τον Juvenal. Αν η τελειοποιημένη φιλία παραμένει ως επί το πλείστον το «προσφιλές παιχνίδι των συγγραφέων μυθιστοριών» —στους οποίους, μπορούμε να υποθέσουμε, περιλαμβάνονται και οι συγγραφείς εκείνης της ιδιαίτερης μορφής μυθιστορίας που ονομάζεται επιστημονική φαντασία—, δεσμεύει εντούτοις τα έλλογα πλάσματα με την ισχύ νόμου. Ο Kant παραδέχεται πρόθυμα ότι τα έλλογα όντα υποχρεούνται να έχουν αισθήματα «συμπάθειας» και «επικοινωνίας». Όταν όμως ο Kant φαντάζεται μια ολόκληρη κοινωνία να πραγματώνει αυτό το ιδεώδες, όπως κάνει με τους εξωγήινους, οι μαύροι κύκνοι αποδεικνύονται ασχημόπαπα. Οι εξωγήινοι μιλούν με την απόλυτη ειλικρίνεια που ο Kant επιφυλάσσει για τους καλύτερους φίλους, κι όμως δεν είναι φίλοι· διότι αν δεν είναι όλοι τους τόσο αγνοί όσο οι άγγελοι, δεν μπορούμε να συλλάβουμε πώς θα μπορούσαν να ζουν ειρηνικά μεταξύ τους, πώς θα μπορούσε ο καθένας να τρέφει οποιονδήποτε σεβασμό για οποιονδήποτε άλλον και πώς θα μπορούσαν να τα πηγαίνουν καλά μεταξύ τους. (AP, 250)

Στην επόμενη πρόταση ο Kant θα συνεχίσει λέγοντας ότι η φυσική ανθρώπινη ικανότητα να αποκρύπτει κανείς τις σκέψεις του οδηγεί αναπόφευκτα στην κακοήθεια του ψεύδους. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μια κοινότητα θεμελιωμένη στην απόλυτη αποκάλυψη θα ήταν λιγότερο αυτοκαταστροφική. Στους εξωγήινους δεν επιτρέπεται, με τρόπο εμφατικό, να αποτελέσουν το ενάρετο κατοπτρικό είδωλο της ανθρωπότητας, πράγμα που μας υπενθυμίζει ότι για τον Kant η ορθή κοινωνικότητα δεν σημαίνει απλώς να ενεργούμε σύμφωνα με την παρόρμηση να αποκαλυπτόμαστε ο ένας στον άλλον, αλλά να διαχειριζόμαστε με ευσυνειδησία και σύνεση αυτή τη βούληση για αποκάλυψη. Οι εξωγήινοι δεν είναι τέλεια όντα και, εφόσον δεν είναι, η ανεξέλεγκτη βούλησή τους για αλήθεια και η αδυναμία τους να μένουν μόνοι με τις σκέψεις τους δεν θα μπορούσαν παρά να τους οδηγήσουν σε μπελάδες. Και όχι σε οποιουσδήποτε μπελάδες, αλλά ακριβώς στην ίδια ανοησία και κακοβουλία, στην ίδια έλλειψη σεβασμού που πλήττει τον «άνθρωπο» και καθιστά αναγκαία την «καταδικαστική κρίση» ενός Τίμωνα ή ενός Μώμου… ή, όπως θα μπορούσαμε να είχαμε σκεφτεί, κατά τον τρόπο της ανθρωπολογίας, ενός αφελώς έντιμου εξωγήινου. Είναι σαν, σε κάποιο φαντασιακό ακραίο σημείο, η αδυναμία του εξωγήινου να πει ψέματα και η αδυναμία του ανθρώπου να μην πει ψέματα να βρίσκουν ένα κοινό αυτοκαταστροφικό έδαφος. Πώς θα μπορούσε μια υπερβολή αληθολογίας να οδηγήσει στα ίδια προβλήματα με μια υπερβολή ψευδολογίας; Γιατί η ριζική ειλικρίνεια προεικονίζει έναν κόσμο στερημένο από σεβασμό; Η εξέταση της εξωγήινης κοινότητας από τον Kant είναι, βεβαίως, εξαιρετικά σύντομη, αλλά ανοίγει εντυπωσιακά πολλές προοπτικές σκέψης. Ας το επαναλάβουμε: οι εξωγήινοι, πρώτα απ’ όλα, δεν είναι άγγελοι. Ο Kant γνωρίζει πολύ καλά ότι στο ακροατήριό του υπάρχουν πνευματοσκόποι, επαγγελματίες και ερασιτέχνες, για τους οποίους ένα μη γήινο έλλογο ον δεν θα μπορούσε να είναι τίποτε άλλο παρά άγγελος. Ο Kant αρνείται αυτή την ταύτιση ή ίσως καθιστά ρητή την άρνησή του, αφού η σιωπή του σχετικά με τους αγγέλους σε αντιδιαστολή προς τους εξωγήινους, μέχρι αυτό το σημείο της Ανθρωπολογίας, έχει στην πραγματικότητα ήδη πει πολλά.

Όπως είχε γράψει περισσότερο από σαράντα χρόνια νωρίτερα, οι άνθρωποι δεν έχουν κανέναν λόγο να «ζηλεύουν τους αγγέλους».¹⁴ Τα αμιγώς νοητά όντα, όπως οι άγγελοι, σηματοδοτούν το όριο της εμβέλειας της Ανθρωπολογίας —ή μάλλον ένα από τα όριά της—, καθώς, σε αντίθεση με άλλα έλλογα όντα στο σύμπαν του Kant, είναι στη φύση τους να μην έχουν υποσελήνιες επιθυμίες που θα μπορούσαν να συγκρουστούν με τον ηθικό νόμο. Όπως τα ζώα στον Kant, βρίσκονται πέραν του καλού και του κακού. Ωστόσο, όπως συμβαίνει με όλες τις αποκηρύξεις του Kant, και αυτή πραγματοποιείται με αμφισημία, διότι οι άγγελοι λειτουργούν, ακόμη και κατά την απόρριψή τους, ως ο άλλος του εξωγήινου, περιβεβλημένος με εξωτισμό, ως το «ανθρωπολογικό» του φάντασμα, σε αντιπαραβολή με το οποίο η εξωγήινη κοινωνικότητα θα μετρηθεί και θα βρεθεί ελλιπής. Τι είναι λοιπόν αυτό που καθιστά αυτούς τους ριζικά ειλικρινείς εξωγήινους τόσο διαβολικά πολεμοχαρείς και ασεβείς… τόσο, ε, ανθρώπινους; Τι τους εμποδίζει να δημιουργήσουν εκείνο το είδος αστικής κοινωνίας που οι περιβόητες αυστηρές επιταγές του Kant σε άλλα σημεία υποδηλώνουν ότι θα έπρεπε να απορρέει φυσικά από το απαραβίαστο καθήκον των έλλογων όντων να μην προσποιούνται — από την υποχρέωσή τους, ακριβώς, να λένε ό,τι σκέφτονται; Η συνοπτική κρίση του Kant για τους εξωγήινους είναι ακόμη πιο απόλυτη και αυταρχική επειδή πρέπει να αποκρύψει διάφορες μορφές αμηχανίας. Ένα κλειδί για την αλλεργική αντίδραση του Kant είναι ο υπερβολικά επικοινωνιακός χαρακτήρας της μη γήινης κοινωνίας, μιας κοινωνίας που θα μπορούσε εύκολα να περιγραφεί ως τηλεπαθητική στη φύση της. Η die Telepathie δεν είναι λέξη που διαθέτει ακόμη ο Kant, όπως άλλωστε, αυστηρά μιλώντας, ούτε η die Gedankenübertragung («μεταβίβαση της σκέψης»), ο συγγενής όρος με τον οποίο θα παλέψει ο Freud κατά την αμφίσημη αποκήρυξη της τηλεπάθειας ως του εγγύτερου άλλου της ψυχανάλυσης.¹⁵ Ωστόσο, οι αρνητικές συνδηλώσεις αυτής της ακόμη ακατονόμαστης έννοιας για τον Kant είναι αρκετά σαφείς: μια κοινωνία στην οποία κανείς δεν μπορεί να κρατήσει τις σκέψεις του για τον εαυτό του και στην οποία τα άτομα αναγκάζονται να εκφέρουν τις σκέψεις τους, ακόμη και όταν κοιμούνται, αποτελεί πρότυπο μιας υπερεπικοινωνιακής συλλογικότητας για την οποία ο φιλόσοφος δεν θα μπορούσε παρά να τρέφει την πιο ακραία περιφρόνηση. Στην Εικαζόμενη απαρχή της ανθρώπινης ιστορίας (1786), για παράδειγμα, ο Kant μιλά επικριτικά για μια έμφυτη «ορμή» να συνομιλεί κανείς και να επικοινωνεί με τους άλλους. Μολονότι πρόκειται για μια επιθυμία που εξηγεί την προέλευση της ανθρώπινης κοινωνικότητας, εξακολουθεί να επιβιώνει μέσα στην έλλογη κοινότητα που η ίδια θεμελίωσε ως αιτία και σύμπτωμα μιας ορισμένης απερισκεψίας:

Όσο ήταν ακόμη μόνος, ο άνθρωπος θα πρέπει να ωθήθηκε από την ορμή για επικοινωνία να γνωστοποιήσει την ύπαρξή του σε άλλα ζωντανά όντα, ιδίως σε εκείνα που παράγουν ήχους. Μπορούσε να μιμηθεί αυτούς τους ήχους, οι οποίοι θα μπορούσαν αργότερα να χρησιμεύσουν ως ονόματα. Μια παρόμοια επίδραση της παραπάνω ορμής μπορεί να παρατηρηθεί ακόμη και σήμερα. Τα παιδιά και οι απερίσκεπτοι άνθρωποι τείνουν να ενοχλούν το σκεπτόμενο μέρος της κοινότητας με κρότους, φωνές, σφυρίγματα, τραγούδια και άλλα είδη θορυβώδους διασκέδασης, συχνά επίσης με θρησκευτικές εκδηλώσεις ευλάβειας ανάλογου χαρακτήρα.¹⁶

Ο βιογράφος του Kant, Gulyga, αναφέρει την αποστροφή του Kant για τις θρησκευτικές δεήσεις που έψαλλαν οι κρατούμενοι της δημοτικής φυλακής δίπλα στο σπίτι του στο Königsberg. Επειδή αυτές οι προσευχές διέκοπταν «το σκεπτόμενο μέρος της κοινότητας» —δηλαδή το μέρος που εκπροσωπεί ο Kant—, υπέβαλε αίτημα στην αστυνομία να κλείσουν τα παράθυρα της φυλακής.¹⁷ Φαίνεται ότι ο Kant απαιτούσε πάντοτε από τις μυσταγωγικές συνάξεις —είτε αποτελούνταν από ξαφνικά προσηλυτισμένους κρατουμένους είτε από οπαδούς ονειροβλεπτών— να χαμηλώσουν τη φωνή τους, να κάνουν ησυχία. Και όταν το κάνει, η σκέψη να καλέσει την Polizei δεν βρίσκεται ποτέ μακριά. Μήπως οι θορυβώδεις εξωγήινοι ανακαλούν εκείνη την ομάδα ανθρώπων, καθώς και τη δυσφορία του Kant που αναγκαζόταν να τους ακούει τις καλοκαιρινές ημέρες; Μιλώντας ανεξέλεγκτα και ασυλλόγιστα, οι εξωγήινοι συμπεριφέρονται σαν τρελοί ή ευσεβείς εγκληματίες ή μωρά — ο νηπιασμός είναι, βεβαίως, το κυρίαρχο σχήμα λόγου στον Kant για την κοινωνική, πολιτική και διανοητική κατάσταση ανωριμότητας που υποτίθεται ότι ανατρέπεται από τον Διαφωτισμό. Σε ψυχολογικό επίπεδο, πάσχουν από αυτό που ο Kant, νωρίτερα στην Ανθρωπολογία, ονομάζει «φανατισμό», μια παθολογική κατάσταση «συγγενική προς την παραφροσύνη», στην οποία οι «κρίσεις και οι ενοράσεις» προκύπτουν «απευθείας από την εσωτερική αίσθηση, χωρίς τη μεσολάβηση της διάνοιας» (AP, 31). Μιλώντας αναμφίβολα μέσα από την αγωνία του ως μέλος του Weltbürgertum, ο Kant δίνει αμέσως σε αυτή την ασυγκράτητη ψυχολογική κατάσταση μια κοινωνική έκφραση, συγκρίνοντάς την με «τον συρφετό (ignobile vulgus)» και με «τον όχλο, καθώς δεν σκέφτεται» (AP, 29, 30). Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, και ο Freud θα συνδέσει τους «παθιασμένα διεγερμένους όχλους» με μια μορφή τηλεπαθητικής κοινωνικότητας, και μάλιστα θα υποστηρίξει ότι οι αρχαϊκές και οργανικές καταβολές της βρίσκονται στις «άμεσες ψυχικές μεταβιβάσεις» που χαρακτηρίζουν την επικοινωνία μέσα στις «μεγάλες κοινότητες των εντόμων».¹⁸ Συγκροτώντας μια αστόχαστη και αδιαμεσολάβητη πόλη, οι εξωγήινοι του Kant πράγματι συμπεριφέρονται σαν έντομα. Και μόλις μία σελίδα πριν από εκείνη στην οποία ο Kant επικρίνει τους εξωγήινους τηλεπαθητικούς, καλεί τα γήινα έλλογα όντα να πάρουν ως πρότυπό τους τον κόσμο των εντόμων: «Ο άνθρωπος δεν προοριζόταν να ανήκει σε μια αγέλη, όπως τα εξημερωμένα ζώα, αλλά μάλλον, όπως η μέλισσα, να ανήκει στην κοινότητα της κυψέλης. Είναι αναγκαίο γι’ αυτόν να είναι πάντοτε μέλος κάποιας αστικής κοινωνίας» (AP, 247). Όσο κι αν ο Kant —όπως και ο Schelling— έλκεται από την ευταξία, την ισότητα και την ακατάπαυστη δραστηριότητα της οργάνωσης των εντόμων, είναι σαφές από τη σύντομη περιγραφή των εξωγήινων ότι δεν είναι όλες οι κυψέλες ίδιες. Από τη μη γήινη φωλιά λείπει η πολιτισμένη συμπεριφορά: οι κάτοικοί της είναι μέλισσες-δολοφόνοι, killer Bienen. Ωστόσο, σε τόσο στενή γειτνίαση με την ανεπιφύλακτη επιδοκιμασία της ζωής στην κυψέλη από τον Kant, η εξωγήινη κοινωνικότητα εμφανίζεται λιγότερο ως το αντίθετο της ανθρώπινης πολιτισμένης συμπεριφοράς και περισσότερο ως το πιο ανησυχητικό σημάδι ότι αυτή η πολιτισμένη συμπεριφορά υποκρύπτει μέσα της μια βαθιά απολιτισιά. Ποιες είναι οι καταβολές και η σημασία αυτής της ασέβειας; Λέγοντας ακριβώς ό,τι σκέφτονται, οι εξωγήινοι αναμειγνύουν ανεξέλεγκτα την ιδιωτική και τη δημόσια σφαίρα της ύπαρξής τους μέσα σε μια έκσταση επικοινωνησιμότητας. Κυριευμένοι από έναν ακατανίκητο καταναγκασμό να εκφέρουν τις σκέψεις τους και ταυτόχρονα αναγκασμένοι να ακούν τις σκέψεις όλων των άλλων, κινδυνεύουν να διαλυθούν μέσα στον μηχανισμό της σχεσιακότητάς τους. Με άλλα λόγια, οι εξωγήινοι δεν είναι παρά επιφαινόμενα της σημείωσης που τους διασπείρει μέσα στο κοινωνικό όλο, από το οποίο ταυτόχρονα δεσμεύονται αμετάκλητα. Περιορισμένοι σε κόμβους αναμετάδοσης μέσα σε μια πόλη που —θεωρητικά τουλάχιστον— δεν διακρίνεται από ένα απολύτως αποτελεσματικό τηλεπικοινωνιακό δίκτυο, οι εξωγήινοι συγκροτούν μια αναλλοίωτη μνήμη του εαυτού τους. Είναι, θα μπορούσε να πει κανείς, ανοίκειοι πρόδρομοι αυτού που ο Henri Lefebvre ονομάζει «κυβερνοάνθρωπο», του (αρνητικού) ιδεώδους του «ανθρώπου» που αποτελεί το όνειρο των επιστημών του ανθρώπου: εξίσου διαφανή στον εαυτό τους όσο και το ένα στο άλλο, τα πλάσματα του Kant πραγματώνουν με παρόμοιο τρόπο τον θρίαμβο της γνώσης του «ανθρώπου» για τον «άνθρωπο», την ολοκληρωτική διείσδυση του «τεχνικοπρακτικού λόγου» (AP, 179) στις υποθέσεις των αισθανόμενων όντων.¹⁹ Υπό τέτοιες εξαιρετικές συνθήκες, πώς θα μπορούσε κανείς να διακρίνει με ουσιαστικό τρόπο τους «δικούς του» διαλογισμούς από εκείνους κάποιου άλλου; Η μετάδοση σκέψεων με εξαιρετικά μέσα· η υπαγωγή των ατόμων σε έναν νόμο επικοινωνίας που δεν επιδέχεται υποκειμενοποίηση ή βρίσκεται πέρα από αυτήν —η επιταγή να μιλά κανείς υπερβαίνει πάντοτε την επιθυμία οποιουδήποτε συγκεκριμένου εξωγήινου να μιλήσει—· η μηχανικού τύπου αυτοματοποίηση της κοινωνικής συναναστροφής: όπως έχει υποστηρίξει ο Redfield, αυτά είναι τρία μόνο από τα χαρακτηριστικά των τηλεφαινομένων που αντιβαίνουν στη διαίσθηση και θα αποτελέσουν αντικείμενο ολοένα μεγαλύτερης γοητείας κατά τον δέκατο ένατο αιώνα. Για τον Kant πρόκειται για μια παρωδιακή εικόνα της κοινωνικότητας, από την οποία ο φιλόσοφος οπισθοχωρεί με επίγνωση του κινδύνου, ανησυχία και περιφρόνηση.

Συνεχίζεται

Σημειώσεις:


13 Ο διαθέσιμος χώρος δεν επιτρέπει τη διερεύνηση όλων των σημείων στο έργο του Kant όπου η εξωγήινη ζωή αποτελεί ένα φαντασιακό έρεισμα για την ειρωνική ανάδειξη των αδυναμιών —αλλά πάντοτε και των δυνατοτήτων— της ανθρώπινης ζωής. Βλ. όμως, για παράδειγμα, τις παρατηρήσεις του στο Investigations concerning Diseases of the Head (1764): «Στον ανόητο αντιπαραθέτουμε τον συνετό άνθρωπο· όποιος όμως είναι απαλλαγμένος από την ανοησία είναι σοφός. Αυτόν τον σοφό μπορούμε να τον αναζητήσουμε, για παράδειγμα, στη Σελήνη· εκεί, ίσως, οι άνθρωποι είναι απαλλαγμένοι από τα πάθη και διαθέτουν άπειρο λόγο». Παρατίθεται στον Goetschel, σ. 83.

14 Παρατίθεται στο Rights της Shell, σ. 19.

15 Για μια συζήτηση του αμφίσημου στοχασμού του Freud πάνω στο ζήτημα της τηλεπάθειας, βλ. Derrida, «Telepathy», μτφρ. Nicholas Royle, Oxford Literary Review 10 (1998), σ. 3–41.

16 Kant, «Conjectural Beginning of Human History», μτφρ. Emile L. Fackenheim, στο Kant on History, επιμ. και εισαγωγή Lewis White Beck (Νέα Υόρκη: The Bobbs-Merrill Co., Inc., 1963), σ. 54–55, σημ. 1. Στο εξής παραπέμπεται εντός παρενθέσεων στο κείμενο με τη συντομογραφία CB.

17 Arsenij Gulyga, Immanuel Kant: His Life and Thought, μτφρ. Marijan Despalatovic (Βοστώνη: Birkhäuser Boston, Inc., 1987), σ. 149. Στο έργο του Life of Immanuel Kant (Λονδίνο: Macmillan and Co., 1882), ο J. H. W. Stuckenberg σημειώνει επίσης ότι το 1784 ο Kant «έγραψε μια χαρακτηριστική επιστολή στον φίλο του [T. G. von] Hippel, ο οποίος ήταν διευθυντής της αστυνομίας και επιθεωρητής των φυλακών, ζητώντας να απαλλαγεί “από τη στεντόρεια ευλάβεια των υποκριτών στη φυλακή”» (σ. 143).

18 Sigmund Freud, «Dreams and Occultism», στο New Introductory Lectures on Psycho-Analysis, The Complete Psychological Works of Sigmund Freud, τόμ. 22, επιμ. και μτφρ. James Strachey κ.ά. (Λονδίνο: Hogarth, 1953–1974), σ. 55. Για μια εξαιρετικά χρήσιμη παρουσίαση του ζητήματος της τηλεπάθειας ως tele-pathos, βλ. Mark Redfield, Phantom Formations. Βλ. επίσης Nicholas Royle, Telepathy and Literature (Λονδίνο: Blackwell, 1990).

19 Η Tilottama Rajan επέστησε την προσοχή μου στη συζήτηση του Lefebvre για τον «κυβερνοάνθρωπο» στο Position: contre les technocrates. Βλ. την «Introduction» της στο Deconstruction and the Remainders of Phenomenology: Sartre, Derrida, Foucault, Baudrillard (υπό έκδοση, Stanford University Press).

Δεν υπάρχουν σχόλια: