Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΕΤΥΠΙΚΩΝ ΙΔΕΩΝ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΕΠΛΕΡ α

 

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΕΤΥΠΙΚΩΝ ΙΔΕΩΝ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΕΠΛΕΡ α

Wolfgang Pauli

Περιλαμβάνεται στον τόμο:
Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ
C. G. JUNG: ΣΥΓΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ: ΜΙΑ ΜΗ ΑΙΤΙΑΚΗ ΣΥΝΔΕΤΙΚΗ ΑΡΧΗ
W. PAULI: Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΕΤΥΠΙΚΩΝ ΙΔΕΩΝ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΕΠΛΕΡ
BOLLINGEN SERIES LI, PANTHEON BOOKS

1.

Μολονότι το θέμα αυτής της μελέτης είναι ιστορικό, σκοπός της δεν είναι απλώς να απαριθμήσει γεγονότα που αφορούν την ιστορία της επιστήμης ούτε, κατά κύριο λόγο, να παρουσιάσει μια αποτίμηση ενός μεγάλου επιστήμονα, αλλά μάλλον να καταδείξει ορισμένες απόψεις σχετικά με την προέλευση και την ανάπτυξη των εννοιών και των θεωριών των φυσικών επιστημών υπό το φως ενός ιστορικού παραδείγματος. Κατά την εξέταση αυτή θα έχουμε επίσης την ευκαιρία να συζητήσουμε τη σημασία που έχουν για τη σύγχρονη επιστήμη τα προβλήματα τα οποία ανέκυψαν κατά την εξεταζόμενη περίοδο, τον δέκατο έβδομο αιώνα.

Σε αντίθεση προς την αμιγώς εμπειρική αντίληψη, σύμφωνα με την οποία οι φυσικοί νόμοι μπορούν, με σχεδόν απόλυτη βεβαιότητα, να συναχθούν αποκλειστικά από το υλικό της εμπειρίας, πολλοί φυσικοί έχουν τονίσει εκ νέου κατά τους τελευταίους χρόνους το γεγονός ότι η διαίσθηση και η κατεύθυνση της προσοχής διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη των εννοιών και των ιδεών που είναι αναγκαίες για τη συγκρότηση ενός συστήματος φυσικών νόμων —δηλαδή μιας επιστημονικής θεωρίας— και οι οποίες γενικά υπερβαίνουν κατά πολύ την απλή εμπειρία. Από τη σκοπιά αυτής της όχι αμιγώς εμπειριστικής αντίληψης, την οποία αποδεχόμαστε και εμείς, ανακύπτει το ερώτημα: Ποια είναι η φύση της γέφυρας ανάμεσα στις αισθητηριακές αντιλήψεις και τις έννοιες; Όλοι οι συνεπείς στοχαστές έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η καθαρή λογική είναι θεμελιωδώς ανίκανη να κατασκευάσει έναν τέτοιο σύνδεσμο. Το πιο ικανοποιητικό φαίνεται να είναι να εισαγάγουμε στο σημείο αυτό το αξίωμα μιας κοσμικής τάξης, ανεξάρτητης από τη δική μας επιλογή και διαφορετικής από τον κόσμο των φαινομένων. Είτε μιλά κανείς για τη «μέθεξη των φυσικών πραγμάτων στις ιδέες» είτε για μια «συμπεριφορά των μεταφυσικών πραγμάτων, δηλαδή εκείνων που είναι καθ’ εαυτά πραγματικά», η σχέση ανάμεσα στην αισθητηριακή αντίληψη και την ιδέα εξακολουθεί να προϋποθέτει το γεγονός ότι τόσο η ψυχή εκείνου που αντιλαμβάνεται όσο και αυτό που αναγνωρίζεται μέσω της αντίληψης υπόκεινται σε μια τάξη, η οποία νοείται ως αντικειμενική.

Κάθε μερική αναγνώριση αυτής της τάξης στη φύση οδηγεί στη διατύπωση προτάσεων οι οποίες, αφενός, αφορούν τον κόσμο των φαινομένων και, αφετέρου, τον υπερβαίνουν χρησιμοποιώντας, κατά τρόπο «εξιδανικευτικό», γενικές λογικές έννοιες. Η διαδικασία της κατανόησης της φύσης, όπως και η ευτυχία που αισθάνεται ο άνθρωπος όταν κατανοεί, δηλαδή κατά τη συνειδητή πραγμάτωση μιας νέας γνώσης, φαίνεται επομένως να βασίζεται σε μια αντιστοιχία, σε ένα «ταίριασμα» των εσωτερικών εικόνων, οι οποίες προϋπάρχουν στην ανθρώπινη ψυχή, με τα εξωτερικά αντικείμενα και τη συμπεριφορά τους. Αυτή η ερμηνεία της επιστημονικής γνώσης ανάγεται, βεβαίως, στον Πλάτωνα και, όπως θα δούμε, υποστηρίζεται με μεγάλη σαφήνεια από τον Κέπλερ.

Πράγματι, ο Κέπλερ μιλά για ιδέες που προϋπάρχουν στον νου του Θεού και εμφυτεύθηκαν κατά τη δημιουργία στην ψυχή, η οποία αποτελεί εικόνα του Θεού. Αυτές οι πρωταρχικές εικόνες, τις οποίες η ψυχή μπορεί να αντιληφθεί με τη βοήθεια ενός έμφυτου «ενστίκτου», ονομάζονται από τον Κέπλερ αρχετυπικές («archetypalis»). Η συμφωνία τους με τις «αρχέγονες εικόνες» ή τα αρχέτυπα που εισήγαγε στη σύγχρονη ψυχολογία ο C. G. Jung και τα οποία λειτουργούν ως «ένστικτα της φαντασίας» είναι πολύ εκτεταμένη. Όταν η σύγχρονη ψυχολογία προσκομίζει αποδείξεις για να δείξει ότι κάθε κατανόηση είναι μια μακρόχρονη διαδικασία, η οποία αρχίζει με διεργασίες στο ασυνείδητο πολύ πριν μπορέσει το περιεχόμενο της συνείδησης να διατυπωθεί ορθολογικά, στρέφει εκ νέου την προσοχή στο προσυνειδητό, αρχαϊκό επίπεδο της γνώσης. Σε αυτό το επίπεδο τη θέση των σαφών εννοιών καταλαμβάνουν εικόνες με ισχυρό συναισθηματικό περιεχόμενο, οι οποίες δεν αποτελούν προϊόν στοχαστικής επεξεργασίας, αλλά, θα λέγαμε, γίνονται αντικείμενο θέασης καθώς ζωγραφίζονται. Στον βαθμό που αυτές οι εικόνες αποτελούν «έκφραση μιας αμυδρά διαισθανόμενης, αλλά ακόμη άγνωστης κατάστασης πραγμάτων», μπορούν επίσης να ονομαστούν συμβολικές, σύμφωνα με τον ορισμό του συμβόλου που πρότεινε ο C. G. Jung. Λειτουργώντας ως τελεστές διάταξης και διαμορφωτές εικόνων μέσα σε αυτόν τον κόσμο των συμβολικών εικόνων, τα αρχέτυπα αποτελούν έτσι την αναζητούμενη γέφυρα ανάμεσα στις αισθητηριακές αντιλήψεις και τις ιδέες και, κατά συνέπεια, συνιστούν αναγκαία προϋπόθεση ακόμη και για τη διαμόρφωση μιας επιστημονικής θεωρίας της φύσης. Πρέπει, ωστόσο, να αποφεύγεται η μεταφορά αυτού του a priori της γνώσης στον συνειδητό νου και η συσχέτισή του με συγκεκριμένες ιδέες που μπορούν να διατυπωθούν ορθολογικά.

2

Ως συνέπεια της ορθολογιστικής στάσης των επιστημόνων από τον δέκατο όγδοο αιώνα και εξής, οι διεργασίες του υποβάθρου που συνοδεύουν την ανάπτυξη των φυσικών επιστημών, μολονότι ήταν πάντοτε παρούσες και ασκούσαν αποφασιστική επίδραση, παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό απαρατήρητες, δηλαδή περιορισμένες στο ασυνείδητο. Από την άλλη πλευρά, κατά τον Μεσαίωνα και μέχρι την απαρχή των νεότερων χρόνων δεν συναντούμε φυσική επιστήμη με τη σημερινή έννοια, αλλά μόνο εκείνο το προεπιστημονικό στάδιο, που μόλις αναφέρθηκε, μιας μαγικο-συμβολικής περιγραφής της φύσης. Αυτό απαντά, βεβαίως, και στην αλχημεία, η ψυχολογική σημασία της οποίας αποτέλεσε αντικείμενο εντατικής έρευνας από τον C. G. Jung. Η προσοχή μου στράφηκε, επομένως, ιδιαίτερα στον δέκατο έβδομο αιώνα, όταν, ως καρπός μιας μεγάλης διανοητικής προσπάθειας, ένας αληθινά επιστημονικός τρόπος σκέψης, εντελώς νέος για την εποχή εκείνη, αναπτύχθηκε από το γόνιμο έδαφος μιας μαγικο-ανιμιστικής αντίληψης της φύσης. Για την παρουσίαση της σχέσης ανάμεσα στις αρχετυπικές ιδέες και τις επιστημονικές θεωρίες της φύσης, ο Johannes Kepler (1571–1630) μου φάνηκε ιδιαίτερα κατάλληλος, επειδή οι ιδέες του αντιπροσωπεύουν ένα αξιοσημείωτο ενδιάμεσο στάδιο ανάμεσα στην παλαιότερη μαγικο-συμβολική και στη σύγχρονη ποσοτικο-μαθηματική περιγραφή της φύσης.¹

¹ Τα κυριότερα έργα του Κέπλερ είναι:

Mysterium cosmographicum (Τύμπινγκεν, 1η έκδ., 1596· 2η έκδ., 1621).
Ad Vitellionem paralipomena, quibus astronomiae pars optica traditur (Φρανκφούρτη επί του Μάιν, 1604).
De stella nova in pede serpentarii (Πράγα, 1606).
De motibus stellae Martis (Πράγα, 1609).
Tertius interveniens (Φρανκφούρτη επί του Μάιν, 1610).
Dioptrice (Άουγκσμπουργκ, 1611).
Harmonices mundi (σε πέντε βιβλία, Άουγκσμπουργκ, 1619).
Epitome astronomiae Copernicanae (Λιντς και Φρανκφούρτη επί του Μάιν, 1618–1621).

Πρέπει να σημειωθεί ότι το κύριο έργο του Νεύτωνα, Philosophiae naturalis Principia mathematica, δημοσιεύθηκε το 1687.

Κατά την εποχή εκείνη πολλά πράγματα, τα οποία αργότερα επρόκειτο να διαχωριστούν μέσω μιας κριτικής προσπάθειας, εξακολουθούσαν να είναι στενά συνδεδεμένα μεταξύ τους: η θεώρηση του σύμπαντος δεν είχε ακόμη διασπαστεί σε θρησκευτική και επιστημονική. Θρησκευτικοί στοχασμοί, ένας σχεδόν μαθηματικός συμβολισμός της Τριάδας, σύγχρονα θεωρήματα της οπτικής, ουσιώδεις ανακαλύψεις στη θεωρία της όρασης και στη φυσιολογία του οφθαλμού —όπως η απόδειξη ότι ο αμφιβληστροειδής είναι το αισθητήριο όργανο του οφθαλμού— βρίσκονται όλα στο ίδιο βιβλίο, το Ad Vitellionem paralipomena. Ο Κέπλερ είναι ένθερμος οπαδός του κοπερνίκειου ηλιοκεντρικού συστήματος, για το οποίο συνέγραψε το πρώτο συνεκτικό εγχειρίδιο (Epitome astronomiae Copernicanae). Η σύνδεση της ηλιοκεντρικής ομολογίας πίστεώς του —όπως θα ήθελα να την ονομάσω, παραπέμποντας σκόπιμα στις θρησκευτικές ομολογίες πίστεως— με την ιδιαίτερη μορφή της προτεσταντικής-χριστιανικής θρησκείας του γενικά και με τις αρχετυπικές ιδέες και τα σύμβολά του ειδικότερα θα εξεταστεί λεπτομερώς στις σελίδες που ακολουθούν.

Με βάση την ηλιοκεντρική αντίληψη, ο Κέπλερ ανακάλυψε τους τρεις περίφημους νόμους του για την κίνηση των πλανητών: 1. Περιφορά σε ελλείψεις, με τον ήλιο να βρίσκεται στη μία από τις εστίες, στο De motibus stellae Martis. 2. Η επιβατική ακτίνα κάθε πλανήτη διαγράφει ίσα εμβαδά σε ίσους χρόνους, στο De motibus stellae Martis. 3. Ο χρόνος περιφοράς t είναι ανάλογος προς το a³⁄², όπου a είναι ο μισός μεγάλος άξονας, στο πέμπτο βιβλίο του Harmonices mundi. Λίγο μετά την ανακάλυψή τους, αυτοί οι νόμοι, οι οποίοι σήμερα περιλαμβάνονται σε όλα τα εγχειρίδια, έμελλαν να αποτελέσουν έναν από τους πυλώνες επάνω στους οποίους ο Νεύτων² θεμελίωσε τη θεωρία του για τη βαρύτητα, δηλαδή τον νόμο σύμφωνα με τον οποίο η δύναμη της βαρύτητας ελαττώνεται αντιστρόφως ανάλογα προς το τετράγωνο της απόστασης μεταξύ των μαζών.

                                                                                          

Αλλά αυτοί οι νόμοι, από τους οποίους ο Κέπλερ ανακάλυψε τον τρίτο ύστερα από πολυετείς προσπάθειες, δεν ήταν εκείνο που αναζητούσε αρχικά. Ήταν γοητευμένος από την παλαιά πυθαγόρεια ιδέα της μουσικής των σφαιρών —η οποία, παρεμπιπτόντως, διαδραμάτιζε διόλου ασήμαντο ρόλο και στη σύγχρονή του αλχημεία— και προσπαθούσε να εντοπίσει στην κίνηση των πλανητών τις ίδιες αναλογίες που εμφανίζονται στους αρμονικούς ήχους των φθόγγων και στα κανονικά πολύεδρα. Για εκείνον, έναν αληθινό πνευματικό απόγονο των Πυθαγορείων, όλη η ομορφιά έγκειται στη σωστή αναλογία, διότι «Geometria est archetypus pulchritudinis mundi» («Η γεωμετρία είναι το αρχέτυπο της ομορφιάς του κόσμου»). Αυτό το αξίωμά του αποτελεί συγχρόνως τη δύναμη και τον περιορισμό του: οι ιδέες του για τα κανονικά στερεά και τις αρμονικές αναλογίες δεν επιβεβαιώθηκαν τελικά πλήρως στο πλανητικό σύστημα, ενώ μια ερευνητική κατεύθυνση όπως εκείνη του συγχρόνου του Γαλιλαίου, η οποία έστρεφε την προσοχή στη σταθερή επιτάχυνση των σωμάτων κατά την ελεύθερη πτώση, ήταν εντελώς ξένη προς τη στάση του Κέπλερ, επειδή, για να καταστεί δυνατή μια τέτοια κατεύθυνση, η αποεμψύχωση του φυσικού κόσμου —η οποία επρόκειτο να ολοκληρωθεί μόνο με τα Principia του Νεύτωνα— δεν είχε ακόμη προχωρήσει αρκετά. Κατά την άποψη του Κέπλερ, οι πλανήτες εξακολουθούν να είναι ζωντανές οντότητες, προικισμένες με ατομικές ψυχές. Επειδή η Γη είχε χάσει τη μοναδική θέση της ανάμεσα στους πλανήτες, ήταν υποχρεωμένος να δεχθεί επίσης την ύπαρξη μιας anima terrae. Θα δούμε πώς οι ψυχές των ουράνιων σωμάτων διαδραματίζουν ουσιώδη ρόλο στις ιδιαίτερες αντιλήψεις του Κέπλερ για την αστρολογία. Και όμως, η αποεμψύχωση του φυσικού κόσμου είχε ήδη αρχίσει να επιδρά στη σκέψη του Κέπλερ. Είναι αλήθεια ότι αναφέρει περιστασιακά την αλχημική ψυχή του κόσμου, την anima mundi, η οποία κοιμάται μέσα στην ύλη, θεωρείται υπεύθυνη για τη γένεση ενός νέου αστέρα (De stella nova, κεφ. 24) και λέγεται ότι έχει την έδρα της —δηλαδή την ιδιαίτερη συγκέντρωσή της— στον ήλιο. Μπορεί όμως να διαπιστωθεί σαφώς ότι η anima mundi δεν είναι παρά ένα είδος καταλοίπου στη σκέψη του Κέπλερ και ότι διαδραματίζει δευτερεύοντα ρόλο σε σύγκριση με τις ατομικές ψυχές των διαφόρων ουράνιων σωμάτων. Μολονότι οι ιδέες του Κέπλερ αποκαλύπτουν ολοφάνερα την επίδραση του Paracelsus και των μαθητών του, η αντίθεση ανάμεσα στην επιστημονική μέθοδο προσέγγισής του και στη μαγικο-συμβολική στάση της αλχημείας ήταν εντούτοις τόσο έντονη, ώστε ο Fludd, διάσημος αλχημιστής και Ροδόσταυρος της εποχής του, συνέγραψε μια σφοδρή πολεμική εναντίον του κύριου έργου του Κέπλερ, του Harmonices mundi. Στην ενότητα 6 θα επανέλθουμε σε αυτή την πολεμική, στην οποία συγκρούστηκαν δύο αντίθετοι πνευματικοί κόσμοι.

Προτού υπεισέλθω στις λεπτομέρειες των ιδεών του Κέπλερ, θα παραθέσω ορισμένα σύντομα βιογραφικά στοιχεία, προκειμένου να φωτίσω το ιστορικό υπόβαθρο της ζωής του. Ο Κέπλερ γεννήθηκε το 1571 στην πόλη Weil της Württemberg. Ανατράφηκε στην προτεσταντική πίστη· πράγματι, οι γονείς του τον προόριζαν αρχικά για τον κλήρο. Από νωρίς, όμως, εξαιτίας της ομολογίας του στην κοπερνίκεια διδασκαλία, ήρθε σε σύγκρουση με την Ευαγγελική θεολογία που επικρατούσε στη Württemberg. Ο Mästlin, δάσκαλός του στα μαθηματικά και την αστρονομία, του εξασφάλισε μια θέση διδασκαλίας στο Graz. Όταν ο Κέπλερ έστειλε στον Mästlin το πρώτο έργο του, το Mysterium cosmographicum, για να δημοσιευθεί στο Tübingen, ο Mästlin αντιμετώπισε μια δυσκολία: η Σύγκλητος προέβαλε αντιρρήσεις, επειδή η διδασκαλία περί κινήσεως της Γης, στην οποία στηριζόταν το έργο, ενδέχετο να μειώσει το κύρος της Αγίας Γραφής. Τελικά, ωστόσο, οι αντιρρήσεις ξεπεράστηκαν και το έργο εκδόθηκε. Αργότερα, όμως, ο Κέπλερ βρέθηκε αντιμέτωπος με νέες δυσκολίες: ο αρχιδούκας Ferdinand, ηγεμόνας της Styria, εφάρμοσε αυστηρά την Αντιμεταρρύθμιση στα εδάφη του. Ως προτεστάντης, ο Κέπλερ εξορίστηκε από τη χώρα επί ποινή θανάτου. Αυτό τον έφερε, ευτυχώς, σε επαφή με τον Tycho Brahe. Το 1599, λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του προστάτη του, Frederick II της Denmark, ο Brahe είχε αποδεχθεί την πρόσκληση του αυτοκράτορα Rudolf II και είχε μετακομίσει στην Prague, εγκαταλείποντας το περίφημο αστεροσκοπείο του, το Stjarneborg, στο νησί Hven. Την ίδια χρονιά έφθασε από την Prague η πρόσκληση του Tycho προς τον Κέπλερ, ακριβώς τη στιγμή που ο τελευταίος εξοριζόταν από το Graz. Η συνεργασία των δύο αστρονόμων υπήρξε εξαιρετικά γόνιμη. Είναι αλήθεια ότι ο Tycho πέθανε μόλις δύο χρόνια αργότερα, αλλά ο Κέπλερ μπόρεσε να συναγάγει τους δύο πρώτους νόμους του από τις ακριβείς παρατηρήσεις του Tycho. Οι κύκλοι αντικαταστάθηκαν από ελλείψεις το 1609 — μια μεγάλη επανάσταση στην αστρονομία!

Μετά τον θάνατο του Rudolf II, ο Κέπλερ μετακόμισε στο Linz. Αναγκάστηκε να δαπανήσει τεράστια ενέργεια για την υπεράσπιση της μητέρας του, η οποία είχε δικαστεί για μαγεία, επειδή μια γειτόνισσά της είχε αρρωστήσει και ισχυριζόταν ότι εκείνη την είχε μαγέψει. Τελικά, ο Κέπλερ κατόρθωσε να σώσει τη μητέρα του από τα βασανιστήρια και την πυρά. Το 1619, τη χρονιά κατά την οποία ο Κέπλερ δημοσίευσε το κύριο έργο του, το Harmonices mundi, ο Ferdinand II, ο πρώην αρχιδούκας, ανήλθε στον αυτοκρατορικό θρόνο. Οι διώξεις των προτεσταντών εντάθηκαν και το 1626 ο Κέπλερ αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη θέση του στο Linz. Αφού οι διαπραγματεύσεις που είχε αρχίσει με τον Wallenstein διακόπηκαν εξαιτίας της πτώσης του τελευταίου, ο Κέπλερ ταξίδεψε το 1630 στο Regensburg, προκειμένου να προβάλει τις οικονομικές αξιώσεις του ενώπιον της Αυτοκρατορικής Δίαιτας. Η υγεία του είχε ήδη εξασθενήσει και, λίγο μετά την άφιξή του στο Regensburg, υπέκυψε στις κακουχίες και στις συγκινήσεις του ταξιδιού. Ενταφιάστηκε έξω από τις πύλες της πόλης· λίγο αργότερα, ο Τριακονταετής Πόλεμος εξαφάνισε κάθε ίχνος του τάφου του.

3

Συνεχίζεται